Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:7

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

Αλλά αυτό το είπε και η Παλαιά Διαθήκη: Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει. Και πάλι: Μακάριοι οι πράοι. Και αυτό πάλι το αναφωνεί ο Ησαΐας εκ μέρους του Θεού, λέγοντας: Σε ποιον θα στρέψω το βλέμμα μου, παρά μόνο στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου; Μακάριοι οι ελεήμονες.

Αυτός είναι και όφις και δράκοντας· διότι πατάτε επάνω σε όφεις και σκορπιούς. Δ΄. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας παραμένουμε υπό τον ποιμένα, ποιμαινόμενοι από αυτόν· και θα παραμείνουμε, εάν ακούμε τη φωνή του, εάν υπακούμε σε αυτόν, εάν δεν ακολουθούμε κάποιον ξένο. Και ποια είναι η φωνή του; Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι· μακάριοι οι καθαροί τη καρδία· μακάριοι οι ελεήμονες. Αν τα πράττουμε αυτά, θα παραμείνουμε υπό τον ποιμένα, και ο λύκος δεν θα μπορέσει να εισέλθει μέσα· αλλά, ακόμη και αν επιτεθεί, θα το πράξει προς δική του βλάβη. Διότι έχουμε ποιμένα που μας αγαπά τόσο πολύ, ώστε να παραδώσει ακόμη και τη ζωή του για εμάς. Όταν λοιπόν είναι και δυνατός και μας αγαπά, τι είναι αυτό που μας εμποδίζει να σωθούμε;

Μακάριοι οι ελεήμονες. Εδώ μου φαίνεται ότι δεν εννοεί μόνο αυτούς που ελεούν με χρήματα, αλλά και αυτούς που το πράττουν με έργα. Διότι είναι ποικίλος ο τρόπος της ελεημοσύνης και πλατιά αυτή η εντολή. Ποιο είναι λοιπόν το έπαθλό της; Ότι αυτοί θα ελεηθούν. Και φαίνεται μεν να είναι μια ίση ανταπόδοση· είναι όμως πολύ μεγαλύτερη από το κατόρθωμα. Διότι αυτοί ελεούν ως άνθρωποι, ενώ ελεούνται από τον Θεό των όλων. Δεν είναι όμως ίσο το ανθρώπινο έλεος με το θείο, αλλά όση είναι η απόσταση ανάμεσα στην πονηρία και την αγαθότητα, τόσο απέχει το ένα από το άλλο. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ιδού πάλι πνευματικό το έπαθλο. Καθαρούς δε εδώ ονομάζει, είτε αυτούς που έχουν αποκτήσει την καθολική αρετή και δεν ελέγχονται από τη συνείδησή τους για τίποτα πονηρό, είτε αυτούς που ζουν με σωφροσύνη· διότι τίποτα δεν μας είναι τόσο αναγκαίο για να δούμε τον Θεό, όσο αυτή η αρετή. Γι’ αυτό και ο Παύλος έλεγε: Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο.

Και τα πλήθη, ακούγοντας αυτά τα φορτικά και επαχθή που ήταν αντίθετα στη συνήθεια των πολλών, εκπλήσσονταν. Τόση ήταν η δύναμη εκείνου που μιλούσε. ε΄. Όμως, για να μη νομίσεις ότι απλώς το να κακολογείται κανείς τον καθιστά μακάριο, έθεσε δύο προϋποθέσεις: όταν αυτό γίνεται εξαιτίας Του και όταν όσα λέγονται είναι ψευδή. Διότι, εάν δεν συντρέχουν αυτά, αυτός που κακολογείται όχι μόνο δεν είναι μακάριος, αλλά είναι και άθλιος. Έπειτα, πρόσεξε πάλι το έπαθλο: «Διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς». Εσύ όμως, έστω και αν δεν ακούς σε καθέναν από τους μακαρισμούς να δωρίζεται η Βασιλεία, μην αποθαρρύνεσαι. Διότι, έστω και αν ονομάζει με διαφορετικούς τρόπους τις αμοιβές, ωστόσο εισάγει τους πάντες στη Βασιλεία. Επειδή, όταν λέει «θα παρηγορηθούν όσοι πενθούν», και «θα ελεηθούν οι ελεήμονες», και «θα δουν τον Θεό οι καθαροί στην καρδιά», και «υιοί Θεού θα ονομαστούν οι ειρηνοποιοί», τίποτε άλλο δεν υπονοεί μέσα από όλα αυτά παρά τη Βασιλεία· διότι όσοι απολαμβάνουν αυτά, οπωσδήποτε θα επιτύχουν και εκείνη.

Είδες πώς ανύψωσε το φρόνημά τους, τοποθετώντας τους δίπλα στον Μωυσή και τον Ηλία; Έτσι και ο Παύλος, γράφοντας στους Θεσσαλονικείς, λέει: «Διότι εσείς γίνατε μιμητές των Εκκλησιών του Θεού που βρίσκονται στην Ιουδαία. Διότι και εσείς πάθατε τα ίδια από τους δικούς σας ομοεθνείς, όπως ακριβώς και εκείνοι από τους Ιουδαίους, οι οποίοι και τον Κύριο Ιησού σκότωσαν και τους δικούς τους προφήτες, και εμάς καταδίωξαν, και δεν είναι αρεστοί στον Θεό, και είναι εχθρικοί προς όλους τους ανθρώπους». Αυτό ακριβώς προετοίμασε και εδώ ο Χριστός. Και στους μεν άλλους μακαρισμούς έλεγε: «Μακάριοι οι πτωχοί» και «οι ελεήμονες»· εδώ όμως δεν το διατύπωσε αόριστα, αλλά στρέφει τον λόγο προς αυτούς, λέγοντας: «Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν και σας καταδιώξουν, και πουν εναντίον σας κάθε πονηρό λόγο»· δείχνοντας ότι αυτό κυρίως αποτελεί το δικό τους εξαίρετο χάρισμα, και περισσότερο από όλους τους άλλους, αυτό είναι το ίδιον των διδασκάλων. Συγχρόνως δε, υπαινίσσεται εδώ και το δικό Του αξίωμα, καθώς και την ομοτιμία Του προς Εκείνον που Τον γέννησε.

Διότι ο ταπεινός θα πενθήσει οπωσδήποτε και για τα δικά του αμαρτήματα· αυτός που πενθεί, θα είναι και πράος και δίκαιος και ελεήμων· ο ελεήμων, όντας και δίκαιος και κατανενυγμένος, θα είναι οπωσδήποτε και καθαρός στην καρδιά, και ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι και ειρηνοποιός. Εκείνος δε που έχει κατορθώσει όλα αυτά, θα είναι παραταγμένος απέναντι στους κινδύνους και δεν θα ταραχθεί όταν κακολογείται, ούτε όταν πάσχει μύρια δεινά. Αφού λοιπόν τους συμβούλεψε τα πρέποντα, τους αναπαύει πάλι με εγκώμια. Επειδή δηλαδή τα προστάγματα ήταν υψηλά και πολύ μεγαλύτερα από εκείνα της Παλαιάς Διαθήκης, για να μη θορυβούνται και ταράζονται, και λένε: «Πώς θα μπορέσουμε να τα κατορθώσουμε αυτά;», άκουσε τι λέει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης»· δείχνοντας έτσι ότι κατ' ανάγκην προστάζει αυτά. Διότι η αποστολή σας, λέει, δεν θα αφορά μόνο τη δική σας ζωή, αλλά ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν σας αποστέλλω σε δύο πόλεις, και σε δέκα, και σε είκοσι, ούτε σε ένα μόνο έθνος, όπως τους προφήτες, αλλά σε γη και θάλασσα και σε ολόκληρη την οικουμένη, και μάλιστα ενώ αυτή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Διότι με το να πει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης», έδειξε ότι ολόκληρη η ανθρώπινη φύση είχε μωρανθεί και είχε κατασαπεί από τα αμαρτήματα.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού από πριν είχε σπείρει τα σπέρματα αυτών των διδασκαλιών με τρόπο ανύποπτο, τότε που επρόκειτο πιο ξεκάθαρα να θεωρηθεί ύποπτος για εναντίωση εξαιτίας της αντιπαραβολής των παλαιών και των νέων νόμων, χρησιμοποίησε την εκ των προτέρων διόρθωση. Διότι αυτά τα είχε ήδη θέσει ως βάση με αινιγματικό τρόπο μέσω όσων είχαν ειπωθεί. Επειδή το «Μακάριοι οι πτωχοί» ταυτίζεται με το να μην οργίζεται κανείς· και το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά» με το να μην κοιτάζει κάποιος γυναίκα με επιθυμία· και το να μη θησαυρίζει κανείς θησαυρούς επί της γης συμφωνεί με το «Μακάριοι οι ελεήμονες»· και το να πενθεί, και το να διώκεται και να ονειδίζεται, είναι ίσο με το να εισέρχεται από τη στενή πύλη· και το να πεινά και να διψά κανείς τη δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά εκείνο που λέει μετά από αυτά, ότι «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε τα και εσείς σε αυτούς». Και μακαρίζοντας τον ειρηνοποιό, πάλι σχεδόν το ίδιο είπε, όταν έδωσε εντολή να αφήσει κανείς το δώρο και να σπεύσει στη συμφιλίωση με εκείνον που έχει λυπηθεί, καθώς και να διάκειται ευμενώς προς τον αντίδικο.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

Θέλεις να σε βοηθήσω; Επίτρεψέ μου να βοηθήσω τους πένητες· διότι με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες. Έχω διπλή δύναμη και ισχύ. Εάν φυλαχθώ εδώ, γίνομαι δικαστής εκεί και καταδικάζω αυτούς που με φυλάσσουν. «Διότι η κρίση θα είναι ανελέητη για εκείνον που δεν έδειξε έλεος». Εάν σκορπιστώ εδώ, γίνομαι ελεημοσύνη και ελεώ αυτούς που με ελεούν. «Διότι μακάριοι είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλεγε ο Χριστός: «Αποκτήστε φίλους με τον μαμωνά της αδικίας, ώστε να σας δεχθούν στις αιώνιες κατοικίες τους». Επομένως, επίτρεψέ μου να μεταβάλω τη φύση μου, και αντί για χρυσός γίνομαι ελεημοσύνη, και εισέρχομαι ενώπιον του Βασιλέως των βασιλευόντων και γίνομαι συνήγορός σου με πολλή παρρησία, και συνηγορώ υπέρ σου, όπως ακριβώς συνηγόρησα υπέρ του Κορνηλίου. «Διότι οι προσευχές σου και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ενώπιον του Θεού».

Στο χωρίο: «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους». Α'. Οι σοφοί και έμπειροι τεχνίτες της γεωργίας, όταν με κάθε φροντίδα και επιμέλεια φυτέψουν τα βλαστάρια στη γη, πρώτα αφήνουν τα φυτά αυτά να αναπτυχθούν σε ύψος, και έπειτα κόβουν με τέχνη τις παραφυάδες που τα ενοχλούν. Το ίδιο έπραξε και ο νομοθέτης Μωυσής· διότι πρώτα φύτεψε τη μοναρχία του Θεού στη διάνοια των ανθρώπων, και έπειτα απέκοψε την πολυαρχία (πολυθεΐα) για χάρη της διάνοιας των ανθρώπων. Και πώς φύτεψε τη μοναρχία; Άκουσέ τον να λέει: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και πώς απέκοψε τις ενοχλητικές παραφυάδες της πολυαρχίας, μάθε το: «Δεν θα κατασκευάσεις», λέει, «χυτούς θεούς, ούτε θα προσκυνήσεις ξένους θεούς· διότι εγώ, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου». Αυτό ακριβώς κάνει και σήμερα ο ίδιος ο Θεός και Σωτήρας μας. Επειδή, δηλαδή, προηγουμένως φύτεψε στις ψυχές μας την καλή ελιά της ελεημοσύνης και στεφάνωσε τον καρπό της, δηλαδή τους ελεήμονες, και τους μακάρισε λέγοντας: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· είναι φυσικό και επόμενο που σήμερα αποκόπτει και καθαρίζει τα μάταια στοιχεία τα οποία παρενοχλούν την ελεημοσύνη.

Γιατί, λοιπόν, δεν είδε ο Λάζαρος τον πλούσιο; Επειδή αυτός που βρίσκεται στο φως δεν βλέπει αυτόν που βρίσκεται στο σκοτάδι, αλλά αυτός που είναι στο σκοτάδι βλέπει εκείνον που είναι στο φως. Και είπε: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με». Τώρα λες «Ελέησε», όταν δεν υπάρχει πια καιρός για έλεος. Δεν άκουσες αυτόν που λέει: «Ανίλεη θα είναι η κρίση για εκείνον που δεν έδειξε έλεος»; Τώρα μετανοείς, όταν δεν υπάρχει πλέον καιρός για εξομολόγηση. Δεν άκουσες τον Δαβίδ που λέει: «Και στον άδη, ποιος θα σε εξομολογηθεί;» «Ελέησέ με, και στείλε τον Λάζαρο». Τον Λάζαρο τώρα τον γνωρίζεις; Τώρα αναγνωρίζεις αυτόν που βρισκόταν πάνω στην κοπριά, τον οποίο κάποτε δεν ήθελες να τιμήσεις ούτε όσο τους σκύλους σου; Έκλεισες τα σπλάχνα σου απέναντί του κατά τη διάρκεια της εύπορης ζωής σου· κλείνω κι εγώ τώρα τους κόλπους της αναπαύσεως κατά τον καιρό της τιμωρίας. Δεν άκουσες τον Θεό που σου φώναζε μέσω όλων των προφητών και έλεγε: «Να τηρείς το έλεος και τη δικαιοσύνη, και να πλησιάζεις τον Θεό σου, διότι έλεος θέλω μάλλον παρά θυσία»· και, «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· και πάλι, «Αυτός που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»; Όπου, λοιπόν, έσπειρες, εκεί ζήτα και να θερίσεις· όπου δάνεισες, εκεί και να απαιτήσεις. Εσύ όμως δεν έριξες ποτέ σου σπόρο ελεημοσύνης, ούτε δάνεισες τον Θεό μέσω της ελεημοσύνης προς τον φτωχό, αλλά τα θησαύρισες όλα για τη δική σου κοιλιά. Όπου είχες τον θησαυρό σου, εκεί έχε και την καρδιά σου.

γʹ. Διότι οι έξωθεν φιλόσοφοι και ρήτορες και συγγραφείς, μη επιζητώντας το κοινό συμφέρον, αλλά αποσκοπώντας μόνο στο πώς θα θαυμαστούν οι ίδιοι, ακόμη και αν είπαν κάτι χρήσιμο, και αυτό το απέκρυψαν, σαν μέσα σε κάποιο σκοτάδι, με τη συνήθη τους ασάφεια. Οι απόστολοι, όμως, και οι προφήτες έπραξαν το εντελώς αντίθετο· διότι κατέστησαν τα λόγια τους σαφή και φανερά σε όλους, επειδή ήταν κοινοί δάσκαλοι της οικουμένης, ώστε να μπορεί ο καθένας και από μόνος του να μαθαίνει τα λεγόμενα, απλώς και μόνο μέσα από την ανάγνωση. Και προαναγγέλλοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό· και δεν θα πει ο καθένας στον πλησίον του, Γνώρισε τον Κύριο, διότι όλοι θα με γνωρίσουν, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους». Και ο Παύλος λέει: «Κι εγώ, αδελφοί, ήλθα προς εσάς, όχι με υπεροχή λόγου ή σοφίας, για να σας κηρύξω το μυστήριο του Θεού». Και πάλι: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι λέει: «Διότι λαλούμε σοφία η οποία δεν ανήκει σε τούτο τον αιώνα, ούτε στους άρχοντες τούτου του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται». Διότι σε ποιον δεν είναι ξεκάθαρα όλα όσα περιέχονται στα Ευαγγέλια; Και ποιος, ακούγοντας ότι μακάριοι είναι οι πράοι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, και όλα τα παρόμοια, θα χρειαστεί δάσκαλο, για να κατανοήσει κάτι από αυτά που λέγονται;

Μόνο αυτούς μακαρίζει η Γραφή. Διότι, λέει: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών»· «Μακάριος εκείνος που θα τον παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις τον νόμο σου»· «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους»· «Μακάριοι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν»· «Μακάριος ο λαός του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του»· «Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν καταδίκασε η ψυχή του»· «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Και ο Χριστός πάλι λέει τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι ταπεινοί, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκεν δικαιοσύνης». Βλέπεις πώς παντού οι θείοι νόμοι δεν μακαρίζουν κανέναν από τους πλουσίους, ούτε από αυτούς που έχουν ευγενική καταγωγή, ούτε από εκείνους που απολαμβάνουν τη δόξα, αλλά εκείνον που έχει κατακτήσει την αρετή; Διότι το ζητούμενο είναι, σε όλα όσα πράττουμε ή υποφέρουμε, να αποτελεί θεμέλιο ο φόβος του Θεού· και αν φυτέψεις από πριν αυτή τη ρίζα, όχι μόνο η άνεση, ούτε οι τιμές, και οι δόξες, και οι περιποιήσεις, αλλά και οι επιβουλές, και οι συκοφαντίες, και οι ύβρεις, και οι ατιμώσεις, και τα βάσανα, και γενικά τα πάντα, θα σου βλαστήσουν καρπούς πνευματικής αγαλλίασης. Και όπως ακριβώς οι ίδιες οι ρίζες των δέντρων είναι μεν πικρές, αλλά μας φέρνουν τους πιο γλυκούς καρπούς, έτσι βέβαια και η κατά Θεόν λύπη θα μας φέρει πολλή χαρά. Το γνωρίζουν αυτό όσοι πολλές φορές προσευχήθηκαν με οδύνη και έχυσαν δάκρυα, πόση ευφροσύνη αποκόμισαν, πώς καθάρισαν τη συνείδησή τους, πώς σηκώθηκαν με αγαθή ελπίδα.

Όχι, σας παρακαλώ, ας μη γίνουν κάποιοι από εσάς τέτοιοι· διότι δεν είστε, όντας μάλιστα φιλόχριστοι, αφού γνωρίζετε όλα όσα πρόκειται να συμβούν στους ανθρώπους. Ασφαλίστε τις ψυχές σας πριν από την αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο, και να αναγνωρίζετε Εκείνον που έχει πει στα άγια Ευαγγέλια: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Σε Αυτόν, λοιπόν, τον Θεό που ελεεί και τρέφει και δεν ονειδίζει, ας αναπέμψουμε δόξα, μαζί με τον Πατέρα και το πανάγιο και ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Ελάτε πρώτα εσείς, που φυλάξατε την πίστη άσπιλη και αμόλυντη· ελάτε, εσείς που για χάρη μου γίνατε φτωχοί με την πνευματική φτώχεια· ελάτε, εσείς που κατοικήσατε στις ερήμους και στα όρη και στα σπήλαια και στις οπές της γης μαζί με τα θηρία για το όνομά μου· ελάτε, οι πενθούντες και τεθλιμμένοι· ελάτε, εσείς που για χάρη μου πεινάσατε και διψάσατε· ελάτε, οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης· ελάτε, εσείς που χλευαστήκατε και μισηθήκατε για το όνομά μου· ελάτε, οι καθαροί στην καρδιά· ελάτε, οι ελεήμονες· ελάτε, οι γενναιόδωροι και πρόθυμοι στην προσφορά· ελάτε, οι εύσπλαχνοι· ελάτε, οι προστάτες των ορφανών· ελάτε, οι φιλόξενοι· ελάτε, οι προστάτες των χηρών· ελάτε, οι βοηθοί των αδυνάτων· ελάτε, οι παρηγορητές των ασθενών· ελάτε, εσείς που επισκέπτεστε όσους βρίσκονται στη φυλακή· ελάτε, εσείς που εξοφλείτε τα χρέη όσων χρωστούν· ελάτε, εσείς που χορτάσατε τις ψυχές εκείνων που πεινούσαν και διψούσαν για το όνομά μου· ελάτε, οι θερμότατοι προστάτες αυτών που αδίκως υποδουλώθηκαν και κινδυνεύουν· ελάτε, οι εύσπλαχνοι ελευθερωτές αυτών που βρίσκονται στην εξορία και σε πικρές δουλείες· ελάτε, εσείς που για χάρη μου ζήσατε βίο ήρεμο και ήσυχο· ελάτε, εσείς που αγωνιστήκατε μέχρι θανάτου με παρθενία και άσκηση και σεμνή βιοτή· ελάτε, εσείς που διατηρήσατε το σώμα και την ψυχή άσπιλα και αμόλυντα με σωφροσύνη και αγνεία· ελάτε, εσείς που περάσατε όλη σας τη ζωή με νηστείες, αγρυπνίες και ψαλμωδίες· ελάτε, εσείς που κάθε νύχτα και ημέρα δεν απομακρυνθήκατε από την εκκλησία· ελάτε, εσείς που στολίζετε και φροντίζετε τα θυσιαστήριά μου· ελάτε, εσείς που περιφρονήσατε τα επίγεια, λάβετε τα επουράνια· ελάτε, εσείς που αφήσατε για χάρη μου πατέρες και μητέρες, υιούς και θυγατέρες, οικίες και αγρούς και συγγενείς, απολαύστε τα αγαθά της επουράνιας Ιερουσαλήμ· ελάτε και δείτε τη δική μου δόξα, και χαρείτε και αγαλλιάστε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς· ελάτε και δείτε τίνος Δεσπότου είστε υπηρέτες, και χαρείτε και σκιρτήστε, διότι δική σας είναι η βασιλεία των ουρανών.

Ας μην πλανάται κανείς· κανένας άδικος ή κανένας από τους παρόμοιους δεν θα καταξιωθεί για τη βασιλεία των ουρανών. Αντιθέτως, θα εισέλθουν μόνο εκείνοι: όσοι μεταδίδουν πρόθυμα τα αγαθά τους, οι πτωχοί στο πνεύμα, όσοι πενθούν, οι πράοι, όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, και οι ειρηνοποιοί. Τέτοιοι άνθρωποι θα εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών, και θα χαρούν και θα αγαλλιάσουν, διότι ο μισθός τους είναι πολύς στον ουρανό.

Γι' αυτόν τον λόγο, πουθενά ο Χριστός δεν επαινεί εκείνους που επιτελούν θαύματα, αλλά ακόμη και τους μαθητές, που υπερηφανεύονταν γι' αυτό, τους απομακρύνει από μια τέτοια ικανοποίηση, λέγοντας: «Μη χαίρεστε επειδή τα δαιμόνια σας υπακούν.» Διότι αυτοί που μακαρίζονται παντού είναι οι ελεήμονες, οι ταπεινοί, οι επιεικείς, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί και όσοι πράττουν όλα αυτά και τα παρόμοιά τους.

Διότι, όταν λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πενθούντες, οι πράοι, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι ελεήμονες, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί, οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, και εκείνοι που ακούν ρητά και άρρητα κακά λόγια από τους έξω εξαιτίας του»· δεν χρησιμοποιεί ούτε το όνομα του κοσμικού ούτε του μοναχού, αλλά αυτός ο διαχωρισμός έχει εισαχθεί από την ανθρώπινη διάνοια. Οι δε Γραφές δεν γνωρίζουν τίποτα από αυτά, αλλά θέλουν να ζουν όλοι τον βίο των μοναχών, ακόμη και αν τυχαίνει να έχουν συζύγους. Άκου λοιπόν και τι λέει ο Παύλος· και όταν λέω τον Παύλο, εννοώ πάλι τον Χριστό. Αυτός, λοιπόν, γράφοντας επιστολές σε ανθρώπους που έχουν συζύγους και ανατρέφουν παιδιά, απαιτεί από αυτούς όλη την ακρίβεια βίου που αρμόζει στους μοναχούς. Διότι, περικόπτοντας κάθε πολυτέλεια, τόσο στα ενδύματα όσο και στα φαγητά, τους γράφει τα εξής λόγια: «Οι γυναίκες να στολίζουν τον εαυτό τους με σεμνή περιβολή, με αιδώ και σωφροσύνη, όχι με περίτεχνες κομμώσεις, ή με χρυσό, ή με μαργαριτάρια, ή με πολυτελή ενδύματα»· και πάλι: «Η δε γυναίκα που ζει με σπατάλη και τρυφή, ενώ ζει, είναι νεκρή»· και πάλι: «Έχοντας δε τροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε». Τι περισσότερο από αυτά θα μπορούσε κανείς να απαιτήσει από τους μοναχούς; Διδάσκοντας δε άλλους να συγκρατούν τη γλώσσα τους, θέτει πάλι αυστηρούς νόμους, και τέτοιου είδους που είναι δύσκολο κατόρθωμα να τους τηρήσουν ακόμη και οι μοναχοί.

«Και θα είναι η ψυχή των αγίων σαν δέντρο καρποφόρο.» «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Θεό είναι γνωστά σε εμάς.» «Μακάριος ο άνθρωπος που δεν ολίσθησε με το στόμα του. Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν κατέκρινε η συνείδησή του.» «Εννέα σκέψεις θεώρησα μακάριες στην καρδιά μου, και τη δέκατη θα την αναφέρω με τη γλώσσα μου: Ο άνθρωπος που ευφραίνεται για τα παιδιά του, και που ζει για να δει την πτώση των εχθρών του. Μακάριος αυτός που συζεί με συνετή γυναίκα, και αυτός που δεν ολίσθησε με τη γλώσσα του, και αυτός που δεν δούλεψε σε κάποιον ανάξιό του. Μακάριος αυτός που βρήκε τη φρόνηση, και που τα λόγια του κατευθύνονται σε αυτιά που ακούν. Πόσο μεγάλος είναι αυτός που βρήκε τη σοφία! Αλλά δεν υπάρχει κανένας ανώτερος από εκείνον που φοβάται τον Κύριο.» «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη.» «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού.» «Μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι είστε όταν σας χλευάσουν και σας διώξουν και πουν εναντίον σας κάθε πονηρό λόγο ψευδόμενοι, εξαιτίας μου. Χαίρετε και αγαλλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς.» «

«Εάν κάνεις το καλό, να γνωρίζεις σε ποιον το κάνεις, και θα υπάρξει χάρη για τις ευεργεσίες σου.» «Η ελεημοσύνη του ανθρώπου είναι σαν σφραγίδα μαζί του.» Εκείνος που δείχνει έλεος δανείζει στον πλησίον του· και εκείνος που τον στηρίζει με το χέρι του, τηρεί τις εντολές. Δείξε μακροθυμία στον ταπεινό άνθρωπο, και μην τον καθυστερείς ως προς την ελεημοσύνη. Κλείσε την ελεημοσύνη στα ταμεία σου, και αυτή θα σε γλιτώσει από κάθε κακοπάθεια· απέναντι στον εχθρό θα πολεμήσει για χάρη σου.» «Η ελεημοσύνη παραμένει στον αιώνα.» «Οι αδελφοί και η βοήθεια είναι για τον καιρό της θλίψης· αλλά περισσότερο και από τα δύο, η ελεημοσύνη είναι αυτή που λυτρώνει.» «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους με σκοπό να σας δουν. Ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς. Όταν, λοιπόν, κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά σου, όπως κάνουν οι υποκριτές στις συναγωγές και στους δρόμους, για να δοξαστούν από τους ανθρώπους. Αληθινά σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Όταν όμως εσύ κάνεις ελεημοσύνη, ας μη γνωρίζει το αριστερό σου χέρι τι κάνει το δεξί σου, ώστε η ελεημοσύνη σου να είναι κρυφή, και ο Πατέρας σου, που βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει στα φανερά.» «Πηγαίνετε και μάθετε τι σημαίνει: Έλεος θέλω και όχι θυσία.» «Όποιος δώσει να πιει ένας από αυτούς τους μικρούς έστω και ένα ποτήρι κρύο νερό μόνο, στο όνομα του ότι είναι μαθητής μου, αληθινά σας λέω, δεν πρόκειται να χάσει τον μισθό του.» «

Παρήγγειλε δε να είμαστε πτωχοί τω πνεύματι, τους οποίους μακαρίζει και αποκαλεί άξιους της βασιλείας των ουρανών. Έπειτα, προτρέπει να πενθούμε στον παρόντα βίο, ώστε να αξιωθούμε της μελλοντικής παρηγορίας, να είμαστε πράοι και πάντοτε να πεινάμε και να διψάμε τη δικαιοσύνη, ελεήμονες και μεταδοτικοί, οικτίρμονες και συμπονετικοί, καθαροί στην καρδιά, απέχοντας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, ειρηνοποιοί τόσο προς τους πλησίον όσο και προς την ίδια μας την ψυχή, υποτάσσοντας δηλαδή το κατώτερο στο ανώτερο και ειρηνεύοντας με ορθή κρίση τον μεταξύ τους αδιάκοπο πόλεμο, και να υπομένουμε κάθε διωγμό και κάθε θλίψη και ονειδισμό, που υφιστάμεθα ένεκα της δικαιοσύνης υπέρ του ονόματός Του, ώστε να αξιωθούμε της αιώνιας χαράς κατά τη λαμπρή διανομή των δωρεών. Αλλά παραγγέλλει και μέσα στον κόσμο να λάμπει το φως μας εμπρός στους ανθρώπους με τέτοιον τρόπο, ώστε να δουν, λέγει, τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς.

Πρόσεχε τον κύκλο των ανθρώπινων πραγμάτων που περιστρέφεται, άλλοτε φέρνοντας και περιφέροντας αυτά με τον έναν τρόπο και άλλοτε με τον άλλον· και μέσα στην απότομη μεταβολή τους να διατηρείς αμετάβλητο τον ευσεβή λογισμό σου. Διότι το να μεταβάλλεται κανείς μαζί με τις μεταβολές των πραγμάτων αποτελεί τεκμήριο ασταθούς διάνοιας. Εσύ όμως να είσαι σταθερός, απόλυτα στηριγμένος στο αγαθό. Μην υπερηφανεύεσαι εξαιτίας της πρόσκαιρης δόξας φτάνοντας σε μάταιη έπαρση· αλλά με καθαρό λογισμό να συλλογίζεσαι την ασημαντότητα της δικής σου φύσης, το βραχύ και εφήμερο της επίγειας ζωής, καθώς και τον θάνατο που είναι συζευγμένος με τη σάρκα. Και αναλογιζόμενος αυτά δεν θα ριχτείς στον βόθρο της υπεροψίας, αλλά θα φοβηθείς τον Θεό, τον αληθινό και επουράνιο βασιλιά, και θα γίνεις όντως μακάριος. Διότι λέγει: «Μακάριοι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο, όσοι πορεύονται στις οδούς του»· και: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο· τις εντολές του θα τις ποθήσει σφόδρα». Ποιες εντολές, όμως, οφείλεις να τηρείς προπαντός; Το «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· και: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων». Διότι αυτήν την εντολή, προπαντός, απαιτείται να τηρούν όσοι βρίσκονται σε μέγιστη εξουσία. Και αληθινά, αυτός που έχει λάβει μεγάλη εξουσία οφείλει να μιμείται τον δοτήρα της εξουσίας ανάλογα με τη δύναμή του· και σε τούτο προπάντων θα μιμηθεί τον Θεό, στο να μη θεωρεί τίποτε προτιμότερο από το να ελεεί.

μβ΄. Ας αγαπήσουμε, λοιπόν, ο ένας τον άλλον, για να αγαπηθούμε και εμείς από τον Θεό. Ας δείξουμε μακροθυμία ο ένας στον άλλον, και Εκείνος θα δείξει μακροθυμία για τις αμαρτίες μας. Ας μην ανταποδώσουμε «κακό αντί κακού», και δεν θα ανταμειφθούμε σύμφωνα με τις αμαρτίες μας. Διότι τη συγχώρεση των παραπτωμάτων μας τη βρίσκουμε στη συγχώρεση των αδελφών μας. Και το έλεος του Θεού είναι κρυμμένο στην ελεημοσύνη προς τον πλησίον. Γι' αυτό ο Κύριος έλεγε: «Συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Και εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, και ο Πατέρας σας ο ουράνιος θα συγχωρήσει σε εσάς τα παραπτώματά σας». Και πάλι: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Και: «Με όποιο μέτρο μετράτε, με το ίδιο θα μετρηθεί σε εσάς». Ιδού, ο Κύριος μας χάρισε τον τρόπο της σωτηρίας και μας έδωσε αιώνια «εξουσία να γίνουμε τέκνα Θεού»· και στο δικό μας θέλημα εναπόκειται πλέον η σωτηρία μας.

ΜΖʹ. Ο κόσμος έχει πολλούς που είναι πτωχοί τω πνεύματι, αλλά παρά το πρέπον· και πολλούς που πενθούν, αλλά εξαιτίας απώλειας χρημάτων ή τέκνων· και πολλούς που είναι πράοι, αλλά απέναντι στα ακάθαρτα πάθη· και πολλούς που πεινούν και διψούν, αλλά για να αρπάξουν τα ξένα και να κερδίσουν μέσα από την αδικία· και πολλούς ελεήμονες, αλλά προς το σώμα και τα του σώματος· και καθαρούς στην καρδιά, αλλά από κενοδοξία· και ειρηνοποιούς, αλλά επειδή υποτάσσουν την ψυχή στη σάρκα· και πολλούς διωκόμενους, αλλά ως άτακτους· και πολλούς ονειδιζόμενους, αλλά για αισχρά αμαρτήματα. Όμως, μακάριοι είναι μόνο εκείνοι που και πράττουν και υφίστανται αυτά για τον Χριστό και κατά Χριστόν. Γιατί; Επειδή δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών και αυτοί θα δουν τον Θεό, και τα λοιπά. Ώστε, δεν είναι μακάριοι απλώς επειδή τα πράττουν και τα υφίστανται αυτά· διότι και οι προαναφερθέντες κάνουν το ίδιο· αλλά επειδή και τα πράττουν και τα υφίστανται για τον Χριστό και κατά Χριστόν.

Και από πού μπορεί κανείς να το μάθει αυτό, λέει, ότι δηλαδή το έλεος του Θεού σημαίνει τη βασιλεία Του; Από τα όσα λέει ο Χριστός όταν περιγράφει το έπαθλο των ελεημόνων, και την αμοιβή της αγαθότητας που θα λάβουν από Αυτόν, πότε λέγοντας ότι αυτοί «θα ελεηθούν» και πότε ότι θα επιτύχουν τη βασιλεία, ως να είναι το ίδιο πράγμα το να τύχουν του ελέους Του και το να λάβουν τη βασιλεία. «Διότι μακάριοι», λέει, «είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν.» Έπειτα αλλού, σαν να εξηγεί τον ίδιο Του τον εαυτό, και δηλώνοντας τι σημαίνει το να ελεηθεί κανείς: «Θα πει», λέει, «ο βασιλιάς προς εκείνους που βρίσκονται στα δεξιά Του, εννοώντας τους ελεήμονες: Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς.» Και με άλλον τρόπο, αν κάποιος θελήσει να διακρίνει το έργο του θείου ελέους από όσα πράττουν οι ελεήμονες άνθρωποι, δεν θα βρει να σημαίνει τίποτα άλλο παρά την ίδια τη βασιλεία. Τι κάνουν λοιπόν οι ελεήμονες; «Πείνασα», λέει, «και μου δώσατε να φάω· δίψασα, και με ποτίσατε.» Επομένως και ο Χριστός, αυτούς που ελεεί, θα τους κάνει κοινωνούς της δικής Του τράπεζας. Και ποια είναι αυτή; «Για να τρώτε», λέει, «και να πίνετε στο τραπέζι μου στη βασιλεία μου.» Και για να γνωρίσεις τη λαμπρότητα εκείνης της τράπεζας, και ότι δεν είναι τράπεζα δούλων αλλά βασιλιάδων, μάθετε ποιος είναι ο διάκονος, ότι είναι δηλαδή ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων. «Διότι θα ζωστεί», λέει, «και θα τους βάλει να καθίσουν στο τραπέζι, και περνώντας θα τους διακονήσει.» Αλλά και θα ντύσει αυτόν που ελεήθηκε, επειδή ήταν γυμνός.

Και για να το δούμε αυτό καθαρά, ας αναλογιστούμε εκείνα για τα οποία ο ίδιος ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, για να διαπιστώσουμε αν δεν εξαρτώνται όλα από αυτούς τους λογισμούς. Ποιους λοιπόν μακαρίζει ο μόνος αληθινά μακάριος; Τους φτωχούς στο πνεύμα, τους πενθούντες, τους πράους, εκείνους που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, τους ελεήμονες, τους καθαρούς στην καρδιά, τους ειρηνοποιούς, εκείνους που υπομένουν διωγμούς και κάθε ονειδισμό για χάρη της δικαιοσύνης και για την αφοσίωσή τους στον Χριστό. Αυτοί λοιπόν είναι εκείνοι που έχουν κατακτήσει τη μακάρια ζωή.

Αυτό δε είναι φανερό από το γεγονός ότι την εξής μόνη ανταπόδοση απαιτεί από εμάς για τις ευεργεσίες του, να θέλουμε το αγαθό και να έχουμε χρηστό φρόνημα. Και το μαρτυρούν όλες οι εντολές, το μαρτυρούν οι παραινέσεις, και γενικά κάθε λόγος που προσφέρει ωφέλεια στους ανθρώπους σε αυτό αποβλέπει. Διότι, καταργώντας την πλεονεξία, χαλιναγωγώντας τη σωματική επιθυμία, καταπνίγοντας τον θυμό και αποβάλλοντας τη μνησικακία, δεν απαιτεί τίποτε άλλο παρά χρηστότητα φρονήματος και επιείκεια. Και πάλι, η πτωχεία τω πνεύματι, το πένθος, η ελεημοσύνη, η πραότητα και καθένα από τα υπόλοιπα, για τα οποία ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, αποτελούν καθαρά έργα της θελήσεως.

Εάν δε προσλάβει και το έλεος, επιδεικνύει πιο δραστική την ενέργειά της, χρησιμεύει ως αντίδοτο για κάθε είδους νοσήματα, καθίσταται καθαρτήριο κάθε ρύπου. Και τι λέω; Σβήνει το αβάσταχτο πυρ εκείνης της φοβερής και φρικτής κολάσεως και εξασφαλίζει τη δροσιά στον παράδεισο. Διότι μακάριοι είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν. Και αυτός που ελεεί θα ελεηθεί. Και το έλεος καυχάται έναντι της κρίσεως, διακηρύσσουν τα θεία λόγια, και τα πλήθη των πιστών με αδίστακτο φρόνημα το ενστερνίζονται και στηρίζονται σε αυτό. Σπλαχνίσου τον ομόδουλό σου, ώστε να καταστήσεις υπόχρεο σε εσένα τον κοινό Δεσπότη. Διότι εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, λέγει ο Ίδιος, σε εμένα το πράξατε. Μην προσπεράσεις τον φτωχό, ούτε να σε ωθούν σε περιφρόνηση τα σκισμένα κουρέλια που φορά, αλλά μάλλον να σε κινούν σε έλεος προς τον ομοιογενή σου. Άνθρωπος είναι και αυτός, πλάσμα του Θεού, φέρει σάρκα όπως εσύ και ίσως με την αρετή της ψυχής του να εικονίζει τον κοινό Πλάστη περισσότερο από εσένα. Δεν τον εδημιούργησε έτσι άπορο η φύση, αλλά η τυραννία του πλησίον περιήγαγε στην ένδεια είτε τον ίδιο είτε τους γονείς του, ενώ η δική μας ασπλαχνία και αναισθησία διατήρησε ή και αύξησε τη φτώχεια του.

Αλλά κανείς από εσάς ας μην είναι, και μακάρι να μη γίνει, ούτε πιο σκληρός από τους βαρβάρους, ούτε πιο άθλιος από τους απίστους, αλλά όλοι ας πολιτευθούμε επάξια και της πίστεως και της κλήσεως, διασώζοντας καλά και απαράβατα την ισότητα μεταξύ μας, θησαυρίζοντας για τον εαυτό μας την ελεημοσύνη ως εξιλέωση των παραπτωμάτων στον καιρό της κρίσεως· διότι το έλεος καυχάται έναντι της κρίσεως· και, αυτός που ελεεί θα ελεηθεί· και, μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Τι είναι πιο εύκολο από αυτήν την πράξη; Τι είναι πιο επικερδές από αυτήν τη συναλλαγή; Και τι είναι πιο άθλιο από το να αμελήσει κανείς αυτήν την πνευματική εμπορία; Είδες φτωχό να ταλαιπωρείται; Παρέβλεψες τον συνάνθρωπό σου που κραυγάζει; Έφραξες για τον εαυτό σου τις πηγές της δεσποτικής φιλανθρωπίας· και, επειδή δεν μετέδωσες εδώ στον φτωχό ούτε μια σταγόνα από τον πλούτο που ρέει σε σένα, άναψες εκεί την άσβεστη φλόγα της κολάσεως εξαιτίας της ασπλαχνίας σου. Αλλά τον σπλαχνίστηκες; Αλλά του πρόσφερες έλεος, ανάλογα με την ευχέρεια του χεριού σου; Τότε θα ελεηθείς και θα σβήσεις εκείνο το πυρ, το οποίο άναψε το αγκάθι των άλλων αμαρτημάτων, καθώς αυτό θα μαραίνεται και θα λιώνει από τις σταγόνες της ελεημοσύνης.

Η φύση, λοιπόν, του λαδιού τρέφει και ανάβει εδώ τη φωτιά και, όταν χύνεται, δημιουργεί μεγάλη φλόγα. Η χάρη, όμως, της ελεημοσύνης μαραίνει εκείνη τη φωτιά και, όσο περισσότερο κάποιος την προσφέρει απλόχερα, τόσο περισσότερο την λιώνει και την σβήνει. Και αυτός που είναι υπόδικος στην ανυπόφορη και φοβερή φλόγα, θέτει τον εαυτό του πάνω από την καταδίκη μέσω της ευσπλαχνίας. Αξιόπιστος είναι ο εγγυητής αυτής της υπόθεσης, ο ίδιος ο Κριτής, ο ίδιος ο Δεσπότης. Ο ίδιος, όταν θα κρίνει, δεν θα ξεχάσει τα δικά Του λόγια. Ο ίδιος φωνάζει δυνατά: μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Ο φτωχός στάζει από τις πληγές και, γυμνός, μένει στο ύπαιθρο και προσβλέπει στα δικά σου χέρια, άνθρωπε. Πώς δεν σε συγκινεί ο πόνος; Πώς δεν ντρέπεσαι την ίδια την ανθρώπινη φύση; Πώς δεν σε κάμπτει σε οίκτο η συμφορά; Πλύνε με νερό τις πληγές, για να απαλλαγείς από τους μώλωπες της ψυχής σου. Ντύσε τον, για να στολίσεις τον εαυτό σου με το ωραίο ένδυμα της ελεημοσύνης. Δέξου τον κάτω από τη στέγη σου, ώστε να βρεις αυτόν που θα σου ανοίξει τον δρόμο στις ουράνιες σκηνές, γνωρίζοντας ότι, εφόσον το κάνεις αυτό σε έναν από τους ομοδούλους σου, το κάνεις στον κοινό Δεσπότη. Ας Του μεταδώσουμε λίγα από αυτά με τα οποία μας πλούτισε ο Ίδιος. Ας Του προσφέρουμε, μέσω των φτωχών, από αυτά που ο Ίδιος μας χορηγεί. Και ας μην έχουμε ανάγκη από άλλον Λάζαρο για να μας συνετίσει, τότε που ο συνετισμός προκαλεί μεν πολλή και ανέκφραστη οδύνη και μεταμέλεια, αλλά δεν προσφέρει καμία ωφέλεια και σωτηρία.

Αυτός δε είναι ο θεμέλιος της οδού προς τον Θεό: το να διαπορεύεται κανείς την οδό της ζωής με πολλή υπομονή, με ελπίδα, με ταπεινοφροσύνη, με πτωχεία πνεύματος, με πραότητα, και μέσω αυτών να μπορεί να αποκτήσει τη δικαιοσύνη μέσα του· και ως δικαιοσύνη εννοούμε τον ίδιο τον Κύριο. Διότι αυτές οι εντολές που προστάζουν αυτά, στέκονται σαν οδοδείκτες και σημάδια της βασιλικής οδού, η οποία ανάγει στην επουράνια πόλη αυτούς που την διαπορεύονται. Διότι λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»· «μακάριοι οι πραείς»· «μακάριοι οι ελεήμονες»· «μακάριοι οι ειρηνοποιοί». Αυτό είπε πως είναι ο Χριστιανισμός. Εάν όμως κάποιος δεν πορεύεται σε αυτήν την οδό, έχει πλανηθεί σε λάθος δρόμο και χρησιμοποιεί κακό θεμέλιο. Δόξα στους οικτιρμούς του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος στους αιώνες. Αμήν.

Τέτοιου είδους πράους μακαρίζει ο Σωτήρας, και αυτοί κληρονομούν τη γη της καρδιάς. Μια τέτοια καρδιά με αίνο δοξάζει τον Νομοθέτη, ο οποίος λυτρώνει τον φτωχό και τον πένητα από εκείνους που τον διαρπάζουν. «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν». Εκείνος που πεινά και διψά για τη δικαιοσύνη δεν πέφτει σε ακηδία, δεν ρεμβάζει, ο νους του δεν περιπλανιέται έξω, αλλά προσέχει στον λόγο της αλήθειας και με πίστη στηριγμένη, θεμελιωμένη και εδραία απεκδέχεται τον Λόγο, ο οποίος είναι ο άρτος της ζωής. «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Αυτός που δεν ελεεί τον εαυτό του δεν μπορεί να ελεήσει άλλον, ενώ εκείνος που απέχει από τις ηδονές του αιώνος τούτου προχωρά μέσω της οδού προς την κατοικία των αγίων. Μια τέτοια ψυχή είναι ελεήμων και μέσα από την ένδοξη πολιτεία της ελεεί τον πλησίον, γινόμενη πρότυπο για αυτόν. «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Μια τέτοια καρδιά θεωρεί μέσα της και τον πρώτο λόγο και τον δεύτερο, και αν και μαστίζεται από τον δεύτερο λόγο, δεν υποτάσσεται σε αυτόν, αλλά, καθώς ενισχύεται από τον πρώτο, εγκαταλείπει τον δεύτερο, και έτσι, βλέποντας ο Λόγος τον αγώνα της ψυχής, ανατέλλει μέσα της τον φωτισμό του Ευαγγελίου και αποδιώχνει από αυτήν κάθε πονηρή εμφάνιση. Τότε η ψυχή αξιώνεται να μεταλάβει από τους καρπούς του δέντρου της ζωής, που είναι ο λόγος της αλήθειας.

Το θεμέλιο της οδού και η ίδια η οδός έχουν προετοιμαστεί διαφορετικά, όμως οι άνθρωποι θέλουν να πορεύονται σε αδιάβατα μονοπάτια και δεν καταλαβαίνουν ότι εκτρέπονται από την ευθεία οδό. Αυτό δε είναι το θεμέλιο: το να διανύει κανείς την οδό της ζωής με πολλή υπομονή, με ελπίδα, με ταπεινοφροσύνη, με πτωχεία πνεύματος και με πραότητα. Μέσω αυτών μπορεί κάποιος να αποκτήσει τη δικαιοσύνη μέσα του· και ως δικαιοσύνη εννοούμε τον ίδιο τον Κύριο. Οι εντολές του Κυρίου είναι σαν στημένοι οδοδείκτες και σημάδια της βασιλικής οδού, η οποία οδηγεί όσους την διασχίζουν στην επουράνια πόλη. Διότι λέει: «μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί Θεού». Αυτόν ακριβώς ονόμασε Χριστιανό. Εάν όμως κάποιος δεν πορεύεται σε αυτήν την οδό, περπατά σε αδιάβατο δρόμο και στηρίζεται σε κακό θεμέλιο.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά και το να γίνει κάποιος ελεήμων, καθαρός στην καρδιά, γεμάτος ειρήνη και ειρηνοποιός, και ανδρείος απέναντι στους πειρασμούς, προέρχεται από το να πενθεί κάθε μέρα. Από εδώ γεννιέται μέσα μας και το μίσος για τα κακά, από εδώ ανάβει στην ψυχή ο θεϊκός ζήλος, ο οποίος δεν την αφήνει καθόλου να εφησυχάσει ή να συμπαρασυρθεί προς τα κακά μαζί με τους κακούς, αλλά την γεμίζει με ανδρεία και δύναμη για να υπομένει καρτερικά μέχρι τέλους τα δεινά.

Και πάλι: «Μακάριοι οι ελεήμονες.» Ποιοι άραγε είναι οι ελεήμονες; Εκείνοι που δίνουν χρήματα και τρέφουν τους φτωχούς; Όχι! Αλλά ποιοι; Εκείνοι που έγιναν φτωχοί για χάρη Εκείνου που έγινε φτωχός για εμάς και δεν έχουν τίποτα να δώσουν, αλλά θυμούνται πάντοτε νοερά τους φτωχούς, τις χήρες, τα ορφανά και τους ασθενείς, και πολλές φορές, βλέποντάς τους, τους συμπονούν και κλαίνε θερμά για αυτούς, όπως ακριβώς έκανε ο Ιώβ που έλεγε: «Εγώ έκλαψα για κάθε αδύναμο». Είναι εκείνοι που, όταν έχουν, τους ελεούν με ιλαρότητα, και υπενθυμίζουν σε όλους άφθονα όσα συμβάλλουν στη σωτηρία της ψυχής, υπακούοντας σε αυτόν που είπε: «Χωρίς δόλο έμαθα, και άφθονα μεταδίδω.» Αυτοί είναι που μακαρίζονται από τον Κύριο, οι αληθινοί ελεήμονες· γι' αυτό και μέσα από τέτοιου είδους ελεημοσύνη, ανεβαίνοντας σαν από κάποιο σκαλοπάτι, φτάνουν στην τέλεια καθαρότητα της ψυχής.

στο «Να δουλεύετε Θεό ζωντανό και αληθινό, και να αναμένετε τον Υιό Του από τους ουρανούς, τον οποίο ανέστησε από τους νεκρούς, τον Ιησού, που μας λυτρώνει από την ερχόμενη οργή», όπως έχει γραφτεί. Κανένας δούλος που αναμένει τον κύριό του, ούτε υπόδικος που περιμένει τον κριτή δεν κοιμάται, ούτε αναπαύεται, ούτε χαλαρώνει, αλλά νήφει και γρηγορεί και αγωνιά για τη συνάντηση, την οποία υποδεικνύοντας πάλι ο Απόστολος λέει: «Επειδή ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου και με σάλπιγγα Θεού θα κατέβει από τον ουρανό, και οι νεκροί εν Χριστώ θα αναστηθούν πρώτοι, έπειτα εμείς οι ζωντανοί που απομένουμε, θα αρπαγούμε μαζί τους μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα, και έτσι πάντοτε θα είμαστε μαζί με τον Κύριο.» Αλλά ποιοι; Οι πτωχοί τω πνεύματι, αυτοί που πενθούν, οι καθαροί στην καρδιά, οι πράοι, οι ειρηνοποιοί, οι ελεήμονες, εκείνοι που έφεραν σε πέρας τον ζυγό της υποταγής, εκείνοι που διαφύλαξαν την ομολογία χωρίς να την αρνηθούν, αυτοί θα είναι μαζί Του. Αντίθετα, εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα, οι απείθαρχοι, οι ανυπότακτοι, οι αθετητές της ομολογίας, οι αρνητές της υποταγής, οι πράττοντες τα υπόλοιπα κακά, αυτοί ούτε θα αρπαγούν μέσα σε νεφέλες ούτε θα είναι μαζί με τον Κύριο, αλλά, το πλέον αξιοθρήνητο: «Θα υποστούν ως τιμωρία τον αιώνιο όλεθρο, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου, και από τη δόξα της ισχύος Του.» Πράγμα που απεύχομαι για εσάς, ακόμη και να το σκεφτώ ή να το πω.

Θα παρηγορηθούν και εδώ· διότι αυτός που πενθεί για την αμαρτία, χαίρεται πνευματικά· και εκεί πολύ περισσότερο. «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη». Μερικοί λένε ότι ως γη εννοείται η νοητή, δηλαδή ο ουρανός· εντούτοις, να εννοείς και αυτήν εδώ τη γη. Επειδή, δηλαδή, οι πράοι θεωρούνται περιφρονημένοι και στερημένοι από τα υπάρχοντά τους, λέει ότι μάλλον αυτοί τα έχουν όλα. Πράοι δε είναι, όχι εκείνοι που δεν οργίζονται καθόλου (διότι οι τέτοιοι είναι αναίσθητοι), αλλά εκείνοι που, αν και έχουν θυμό, τον συγκρατούν, και οργίζονται μόνο όταν πρέπει. «Μακάριοι αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν». Επειδή πρόκειται να μιλήσει για ελεημοσύνη, δείχνει πρώτα ότι πρέπει να επιδιώκουμε τη δικαιοσύνη, και να μην ελεούμε από προϊόντα αρπαγής· με κάθε επιθυμία δε πρέπει να επιδιώκουμε τη δικαιοσύνη· διότι το «πεινώντας και διψώντας», αυτό σημαίνει. Επειδή όμως οι πλεονέκτες φαίνονται να είναι εύποροι και να χορταίνουν, λέει ότι οι δίκαιοι μάλλον θα χορτάσουν και εδώ, διότι αυτοί κατέχουν τα δικά τους αγαθά με ασφάλεια. «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Δεν είναι δυνατόν να ελεεί κανείς μόνο με χρήματα, αλλά και με τον λόγο· και αν δεν έχεις τίποτα, με δάκρυα. Θα ελεηθούν δε, και εδώ από τους ανθρώπους· διότι ο ελεήμων του χθες, εάν βρεθεί σε στέρηση σήμερα, θα ελεηθεί από όλους· και εκεί, από τον Θεό σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. «