Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:8

Κατά τον ίδιο τρόπο και οι μακαρισμοί του Κυρίου εκπληρώνονται σύμφωνα με τη νοερή θέληση και ενέργεια της ψυχής. Διότι το «Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι» έχει καταστεί ψυχική αρετή· ομοίως και το «Μακάριοι οἱ πενθοῦντες» ενεργείται από ψυχική κατήφεια και θέληση, καθώς και το «Μακάριοι οἱ πραεῖς» και το «Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ» και το «Μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί».

«Διότι δεν θα απορρίψει ο Κύριος τον λαό Του». Αυτό θα αποτελούσε απάντηση σε εκείνο που έχει ειπωθεί πιο πάνω: «Τον λαό Σου, Κύριε, ταπείνωσαν και την κληρονομιά Σου κακοποίησαν». «Και την κληρονομιά Του δεν θα εγκαταλείψει». Αυτό συνδέεται με τον προηγούμενο στίχο, το: «Διότι δεν θα απορρίψει ο Κύριος τον λαό Του». Σαν να έλεγε: Θα διαφυλάξει, αναφέρει, τον λαό Του καθ' όλο τον καιρό της θλίψεως. Και θα τον κυβερνά και θα τον καθοδηγεί συνεχώς, έως ότου συγκροτηθεί το θείο δικαστήριο. Όταν δε καθίσει σε αυτό η δικαιοσύνη, δηλαδή ο Χριστός, όλοι οι ευθείς στην καρδιά θα βρεθούν κοντά της, σύμφωνα με το: «Διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Διότι αυτό φανερώνουν τα όσα ακολουθούν.

Αυτή είναι η πύλη του Κυρίου, οι δίκαιοι θα εισέλθουν δι' αυτής. Εκείνοι που πορεύονται διά των αρετών θα συναντήσουν εκείνη την πύλη, η οποία οδηγεί στην ίδια τη θεωρία του Κυρίου. Και ποια είναι αυτή, εάν όχι η καθαρότητα της καρδιάς; Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.

Και όπως αναστήθηκε ως πρωτότοκος ανάμεσα σε αδελφούς, και ως απαρχή των κεκοιμημένων εκ νεκρών· έτσι, επειδή ακριβώς έπρεπε να πρωτεύει Αυτός στα πάντα, για τον λόγο αυτό κτίζεται και ως αρχή οδών· ώστε, αφού βαδίσουμε σε αυτήν και εισέλθουμε μέσω Αυτού που λέει: «Εγώ είμαι η οδός και η θύρα», και αφού γίνουμε μέτοχοι της γνώσης περί του Πατρός, να ακούσουμε και εμείς: «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό» και «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Διότι έτσι έχει γραφτεί: «όταν εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Ας το ακούσουν οι Χριστομάχοι και ας σπαράξουν, διότι η είσοδός του στην οικουμένη συνετέλεσε στο να ονομαστεί και πρωτότοκος όλων, ώστε ως προς τον Πατέρα ο Υιός να είναι μονογενής, λόγω του ότι προέρχεται μόνο από Αυτόν, ενώ ως προς την κτίση να είναι πρωτότοκος, λόγω της υιοθεσίας των πάντων. Και όπως αναστήθηκε ως πρωτότοκος ανάμεσα σε αδελφούς και ως «απαρχή εκ νεκρών αυτών που έχουν κοιμηθεί», έτσι, επειδή ακριβώς έπρεπε «σε όλα να έχει τα πρωτεία», γι' αυτό και «κτίζεται ως αρχή των οδών», ώστε, αφού πορευθούμε σε αυτήν και εισέλθουμε διά μέσου αυτού που λέει «εγώ είμαι η οδός» και «η θύρα», και αφού γίνουμε μέτοχοι της γνώσης του Πατέρα, να ακούσουμε και εμείς: «μακάριοι οι άμωμοι στην οδό» και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Διότι, όταν ο ανθρώπινος νους δεν συναναστρέφεται τα σώματα, ούτε έχει αναμειγμένη μέσα του καμία εξωτερική επιθυμία που να προέρχεται από αυτά, αλλά βρίσκεται ολόκληρος στραμμένος προς τα άνω, όντας συγκεντρωμένος στον εαυτό του, όπως ακριβώς δημιουργήθηκε εξ αρχής· τότε λοιπόν, αφού υπερβεί τα αισθητά και όλα τα ανθρώπινα, ανυψώνεται, και βλέποντας τον Λόγο, βλέπει μέσα σε Αυτόν και τον Πατέρα του Λόγου, αντλώντας αγαλλίαση από τη θεωρία Του και ανακαινιζόμενος από τον πόθο προς Αυτόν. Όπως ακριβώς, λοιπόν, και για τον πρώτο άνθρωπο που δημιουργήθηκε, ο οποίος στην εβραϊκή γλώσσα ονομάστηκε Αδάμ, αναφέρουν οι Ιερές Γραφές ότι στην αρχή είχε τον νου του στραμμένο προς τον Θεό με ακαταίσχυντη παρρησία, και ότι συμβίωνε με τους αγίους μέσω της θεωρίας των νοητών, την οποία κατείχε σε εκείνον τον τόπο, τον οποίο ο άγιος Μωυσής αλληγορικά ονόμασε παράδεισο. Είναι δε ικανή η καθαρότητα της ψυχής ώστε να κατοπτρίζει μέσα της τον ίδιο τον Θεό, όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Από τον ίδιο λόγο Πρέπει, λοιπόν, εμείς, ως συνετοί οικονόμοι των θείων μυστηρίων, να μεταδίδουμε τον λόγο ανάλογα με το τι δύναται ο καθένας να χωρέσει. Διότι σχίζονται οι παλαιοί ασκοί όταν δεν χωρούν τον νέο οίνο της αληθινής αμπέλου, δηλαδή τον λόγο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Επειδή, λοιπόν, μερικοί —ή μάλλον πολλοί— οι οποίοι, ενώ δεν έχουν γίνει ακόμη μαθητές, έφτασαν από προπέτεια στο σημείο να διδάσκουν, χωρίς να γνωρίζουν ούτε τι λένε ούτε τι είναι αυτά που διαβεβαιώνουν, έχοντας τυφλωμένους τους οφθαλμούς της διάνοιας, χωρίς να διαθέτουν νου που να βλέπει τον Θεό όπως ο Ιακώβ, ούτε καθαρή καρδιά η οποία πρόκειται να δει τον Θεό, πλανώνται και πλανούν τους αμαθείς και τους αστήρικτους, επειδή αποδίδουν στη θεότητα του Λόγου τα ρητά που έχουν γραφεί, τα ταπεινά έργα και τις πτωχές εκφράσεις που αναφέρονται στον άνθρωπο του Σωτήρα, τον οποίο Εκείνος ενδύθηκε για εμάς· γι' αυτόν τον λόγο αισθανθήκαμε την ανάγκη, όπως γράφει ο Ιούδας, να εκθέσουμε μέσω αυτής εδώ της επιστολής ποια ρητά αρμόζουν στη θεότητα του Λόγου και ποια στον άνθρωπο που προσλήφθηκε για χάρη μας.

Να θυμάστε τους αποστόλους που διώχθηκαν τότε και ρίχθηκαν στη φυλακή, και ευχαριστούσαν με χαρά, διότι αξιώθηκαν να ατιμαστούν υπέρ του ονόματός Του· και τους αγίους μάρτυρες που υπέμειναν τόσα βασανιστήρια, μέχρι και την εξόρυξη των οφθαλμών, και έγιναν μονόφθαλμοι. Αλλά η επίγνωση του Θεού βρισκόταν στην καρδιά τους, στους οποίους έφθασε ο λόγος του Σωτήρα που λέει: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ορισμένοι όμως τώρα έχουν προδώσει, χωρίς να έχουν υποστεί απολύτως κανένα βασανιστήριο, εξαιτίας τριών πραγμάτων: της φιλαργυρίας και της απόλαυσης της σάρκας, των φαγητών και των ποτών, καθώς και της κενοδοξίας, της φιλαρχίας και του ανθρώπινου φόβου.

Να είσαι καθαρός στην καρδιά, για να δεις τον Θεό στη δόξα Του. Γίνε ειρηνοποιός στην καρδιά σου, για να ονομαστείς υιός Θεού. Να είσαι έτοιμος, διά των αγαθών πράξεων, να διωχθείς ένεκα της δικαιοσύνης από πόλη σε πόλη, δηλαδή από τον πονηρό λογισμό του διαβόλου στον αγαθό λογισμό του Θεού, ώστε να ευφρανθείς στην κληρονομία της βασιλείας των ουρανών. Υπόμεινε τον ονειδισμό, τον διωγμό και την ψευδή καταλαλιά για τον Κύριο, ώστε να χαρείς με αγαλλίαση, βρίσκοντας μεγάλο μπροστά σου τον μισθό στους ουρανούς.

Τέτοιος λοιπόν ήταν και ο Γόρδιος, έχοντας αποφύγει τους θορύβους της δημόσιας ζωής, τον όχλο της αγοράς, την αλαζονεία των αρχόντων, τα δικαστήρια, τους συκοφάντες, εκείνους που πωλούν, εκείνους που αγοράζουν, όσους ορκίζονται, όσους ψεύδονται, την αισχρολογία, την ευτραπελία, και όλα τα άλλα τα οποία σέρνουν πίσω τους ως παρελκόμενα οι πολυάνθρωπες πόλεις. Διατηρούσε καθαρά τα αυτιά του, διατηρούσε καθαρά τα μάτια του· και προπάντων είχε καθαρμένη την καρδιά του, για να μπορέσει να δει τον Θεό και να γίνει μακάριος. Είδε μέσω αποκαλύψεων, διδάχθηκε τα μυστήρια, όχι από ανθρώπους ούτε μέσω ανθρώπων, αλλά έχοντας ως μέγα δάσκαλο το Πνεύμα της αληθείας.

Και περί της προσκυνητής και αγίας Τριάδος αυτά ας ειπωθούν από εμάς προς το παρόν. Διότι δεν είναι τώρα δυνατόν να εξετάσουμε εκτενέστερα τον λόγο περί αυτής. Εσείς όμως, αφού λάβατε από την ταπεινότητά μας τους σπόρους, καλλιεργήστε για τον εαυτό σας ώριμο στάχυ, επειδή, όπως γνωρίζετε, για τα πράγματα αυτά μάς ζητούνται και οι τόκοι. Έχω δε την πεποίθηση στον Θεό ότι θα καρποφορήσετε και τριάντα και εξήντα και εκατό, χάρη στην καθαρότητα του βίου σας. «Διότι μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό.» Και μην νομίσετε, αδελφοί, ότι η βασιλεία των ουρανών είναι τίποτε άλλο παρά η αληθινή κατανόηση των όντων, την οποία οι θείες Γραφές ονομάζουν και μακαριότητα. Διότι, εάν «η βασιλεία των ουρανών βρίσκεται εντός σας», και σε ό,τι αφορά τον εσωτερικό άνθρωπο δεν υπάρχει τίποτε άλλο στο οποίο να συνίσταται παρά η θεωρία, τότε η βασιλεία των ουρανών θα πρέπει να ταυτίζεται με τη θεωρία. Διότι εκείνα των οποίων τώρα βλέπουμε τις σκιές σαν μέσα σε καθρέπτη, αργότερα, αφού απαλλαγούμε από αυτό το γεώδες σώμα και ενδυθούμε το άφθαρτο και αθάνατο, θα τα αντικρίσουμε στα αρχέτυπά τους. Και θα τα δούμε, εφόσον βέβαια κατευθύνουμε τον βίο μας προς την ευθύτητα και μεριμνούμε για την ορθή πίστη, χωρίς τα οποία κανείς δεν πρόκειται να δει τον Κύριο. «Διότι σε κακόβουλη ψυχή», λέγει η Γραφή, «δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στις αμαρτίες».

Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού. Μακάριοι όσοι έχουν διωχθεί για χάρη της δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν, και σας καταδιώξουν, και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι, εξαιτίας μου. Να χαίρεστε και να αγαλλιάζετε, διότι ο μισθός σας είναι μεγάλος στους ουρανούς. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από καταβολής κόσμου.

Διότι σε εκείνους που τον αγαπούν είναι πάντοτε εμφανής, σύμφωνα με το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Απομακρύνεται όμως από εκείνους που έχουν συνηθίσει να θεομαχούν, και δεν εμφανίζεται σε κανέναν από τους ασεβείς, αλλά ούτε αγαπά, κατά κάποιον τρόπο, να συνυπάρχει και να ζει με αυτούς που τον καταδιώκουν, αλλά μάλλον απομακρύνεται από αυτούς και φεύγει, παίρνοντας μαζί του κάθε χαρά, και αφήνοντας έρημους από τα δικά του χαρίσματα εκείνους από τους οποίους θα μπορούσε να κακοπάθει, εννοώ ως προς την πρόθεσή τους να τον αδικήσουν και στα εγχειρήματα των ασεβών, αν και ο Χριστός αποδεικνύει ότι όλα είναι μάταια, εξαφανίζοντας με την άρρητη δύναμή Του το ανόσιο θράσος εκείνων που αμαρτάνουν απέναντί Του. <Και περνώντας είδε έναν άνθρωπο τυφλό εκ γενετής.> Καθώς οι Ιουδαίοι συμπεριφέρονταν υβριστικά απέναντί Του και ήδη επιχειρούσαν να Τον λιθοβολήσουν, εξέρχεται αμέσως από τον ναό τους και απομακρύνει τον εαυτό Του από την ανοσιότητα των διωκτών Του.

Παρατήρησε δε πάλι πώς μας παροτρύνει σωστά ο σοφότατος Ευαγγελιστής στο να επιθυμούμε να ζούμε με τη μέγιστη δυνατή πνευματική σύνεση, και να ασκούμε την οξύτητα της διανοίας μας, προκειμένου να μπορούμε πολύ εύκολα να εμβαθύνουμε στα θεία θεωρήματα, και να σπεύδουμε να κατανοούμε με ακρίβεια, όσο αυτό είναι εφικτό, τους λόγους της θεοπτίας. Λέει ότι ο ίδιος τιμήθηκε περιφανώς και αγαπήθηκε από τον Σωτήρα μας Χριστό, ώστε να αναπαύεται κοντά του, και μάλιστα στον ίδιο τον δεσποτικό κόλπο, καθιστώντας το γεγονός αυτό δείγμα της υπερφυούς αγάπης προς αυτόν. Επομένως, κοντά στον Θεό και σαν να λέμε στις πρώτες θέσεις δίπλα Του θα βρεθούν κατεξοχήν από όλους όσοι έχουν την καρδιά τους καθαρή, στους οποίους απονέμει μάλιστα ένα εξαιρετικό βραβείο ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας ότι θα είναι μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Και θα προβάλουμε ως απόδειξη ότι αυτός ο λόγος ειπώθηκε αληθινά, αυτόν ακριβώς τον σοφότατο Ευαγγελιστή. Διότι έχει δει τη δόξα του Χριστού, σύμφωνα με τα δικά του λόγια: «Διότι είδαμε τη δόξα του, λέει, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας». Επειδή βέβαια κανείς δεν θα μπορούσε να αντικρίσει με τα μάτια του σώματος τη φύση που είναι εντελώς αθέατη σε ολόκληρη την κτίση. Διότι κανείς δεν έχει δει τον Πατέρα, σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα, «εκτός από εκείνον που προέρχεται από τον Θεό», δηλαδή ο Υιός· «αυτός έχει δει τον Πατέρα».

Ότι, λοιπόν, θα είμαστε μαζί με τον Χριστό και θα συμμετέχουμε στη δόξα του και θα γίνουμε κοινωνοί της βασιλείας, παραλείποντας προς το παρόν να το αποδείξουμε με περισσότερα επιχειρήματα, επειδή δεν είναι καθόλου αμφισβητήσιμο, ας προχωρήσουμε στο άλλο σημείο, δηλαδή στο: «Για να βλέπουν τη δόξα τη δική μου». Συνεπώς, η θέαση της δόξας του Χριστού δεν θα υπάρξει για τους βέβηλους και τους αμαρτωλούς, ούτε καν για εκείνους που ατιμάζουν τον θείο νόμο, αλλά μάλλον μόνο για τους όσιους και τους αγαθούς. Και αυτό πάλι θα το κατανοήσουμε, καθώς από τη μία ο προφήτης λέει: «Ας εξαλειφθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου»· από την άλλη δε, στα ευαγγελικά κηρύγματα του Σωτήρα Χριστού αναφέρεται: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Έπειτα, ποιοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί που έχουν καθαρή καρδιά, αν όχι βεβαίως εκείνοι οι οποίοι, μέσω της ένωσης με τον Θεό δια του Υιού εν Πνεύματι, έχουν απομακρυνθεί από κάθε φιλοσαρκία, έχουν θέσει όσο το δυνατόν πιο μακριά την κοσμική ηδονή, και σαν να αρνήθηκαν τη δική τους ζωή, την αφιέρωσαν αποκλειστικά στο θέλημα του Πνεύματος, πολιτευόμενοι καθαρά και ολοκληρωτικά σύμφωνα με τον Χριστό, όπως ακριβώς ήταν και ο Παύλος, ο οποίος από την πάρα πολλή καθαρότητα που υπήρχε μέσα του δεν δίστασε να πει: «Έχω συσταυρωθεί με τον Χριστό· και δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός».

Διότι τίποτα απολύτως από όσα υπάρχουν μέσα μας δεν είναι κρυμμένο, ούτε θα μπορούσε κάτι να διαφύγει την προσοχή του θείου και ακήρατου νου. Αντιθέτως, εισχωρεί μέχρι και στους αρμούς και τους μυελούς, και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να κατατέμνεται το ζώο κατά μέλη. Τον ακούω δε να λέει ξεκάθαρα: «Ποιος είναι αυτός που κρύβει από εμένα τις βουλές του και συγκρατεί τα λόγια στην καρδιά του, νομίζοντας ότι μπορεί να κρυφτεί από εμένα;» Και μάλιστα και κάπου αλλού: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέγει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Διότι πληροί τα πάντα, και δεν απουσιάζει από κανένα από τα όντα. Διέταξε δε, επιπλέον, ότι πρέπει να πλένονται τα εντόσθια και τα πόδια του μόσχου. Και αυτό μας το ξεκαθαρίζει ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί τῇ καρδίᾳ, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Οι δε πόδες θα μπορούσαν να αποτελούν τύπο της πορείας των έργων μας, και τρόπον τινά του δρόμου της αρετής. Διότι έχει γραφτεί: «Κάνε ευθείες τροχιές για τα πόδια σου, και κατεύθυνε σωστά τους δρόμους σου».

Εκείνος που μισεί τον δόλο λυτρώνεται από την κατάρα. Εκείνος που υπομένει τους πειρασμούς στεφανώνεται ως ομολογητής ενώπιον του βήματος του Χριστού. Εκείνος που γογγύζει και δυσφορεί στις συμφορές που τον πλήττουν, και στις θλίψεις που συμβαίνουν πέφτει σε ακηδία και βλασφημεί, αυτός έχει πλανηθεί και έχει νου αναίσθητο. Ο πράος, και επιεικής, και ταπεινόφρων επαινείται από τον Θεό, μακαρίζεται από τους αγγέλους, και εγκωμιάζεται από τους ανθρώπους. Αντίθετα, ο πικρόχολος, και οξύθυμος, και ευέξαπτος είναι καταραμένος από τον Θεό. αυτού η τροφή είναι σταφύλι πικρίας δαιμόνων, το δε κρασί του θυμός δρακόντων, και η πόση του αγιάτρευτο δηλητήριο ασπίδας. Οι καθαροί στην καρδιά βλέπουν τη δόξα του Θεού. ενώ εκείνοι που έχουν ρυπωμένο τον νου, βλέπουν σαν σε καθρέφτη τον διάβολο. Εκείνοι που έπραξαν φαύλα, και σκέπτονται άτοπα, και μηχανεύονται κακά για τον πλησίον, εμποδίζουν τους εαυτούς τους από τη θεία κοινωνία. Εκείνοι που βάφουν το πρόσωπό τους με κοκκινάδι και τρίβουν τα μάγουλά τους με ψιμύθιο και τα λευκαίνουν, και στολίζονται μπροστά σε καθρέφτες, με σκοπό να αιχμαλωτίσουν και να σαγηνεύσουν ψυχές στην ακολασία και σε άτοπες επιθυμίες και σε σατανικούς έρωτες, την ημέρα της κρίσεως δεν θα βρεθούν θεοσεβείς. αλλά τιμωρούνται ως καταφρονητές των εντολών του Θεού. Εκείνοι που περιεργάζονται ξένη ομορφιά, στερούνται την ομορφιά του παραδείσου. Εκείνοι που χαίρονται για την πτώση των άλλων, γκρεμίζουν στην πτώση τον ίδιο τους τον εαυτό.

Γι' αυτό και η απογραφή που τους αφορά είναι ξεχωριστή από των άλλων, και ο κλήρος τους δεν είναι μαζί με τους άλλους, αλλά και η επίσκεψη είναι ειδική· μερίδα και κλήρος δικός τους είναι ο ίδιος ο Θεός των όλων, σύμφωνα με το: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Διότι, ενώ εκείνοι που ονομάζονται πτωχοί τω πνεύματι πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, και πρόκειται να παρηγορηθούν εκείνοι που επέλεξαν να πενθούν, και θα ελεηθούν οι ελεήμονες· λέει, «Οι καθαροί στην καρδιά είναι μακάριοι, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Αυτοί λοιπόν θα πρέπει να είναι οι πιο ιεροί και οι πιο άγιοι από όλους τους άλλους, και κλήρος και μερίδα τους είναι η ακριβής θεοπτία, δηλαδή, η γνώση περί της θεότητας. Αυτό ακριβώς υποσχέθηκε ο Χριστός να χαρίσει στους αγίους αποστόλους, λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει με παραβολές· έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παραβολές, αλλά θα σας αναγγείλω με παρρησία για τον Πατέρα». Η απογραφή λοιπόν των πιο ιερών γίνεται από την ηλικία του ενός μηνός, όπως μόλις ανέφερα. Διότι καταγράφεται στο βιβλίο του Θεού για τους πιο αγίους όχι μόνο αυτό που είναι πιο λαμπρό σε πνευματική δύναμη και σε σοφία, αλλά και εκείνο που χαρακτηρίζεται από απλότητα κατά Χριστόν, και είναι νήπιο ως προς την κακία. Καταγεγραμμένο λοιπόν είναι όλο το πιο ιερό γένος, και το σοφό και το απλό. Θα μπορούσες να δεις, ω Παλλάδιε, τέτοιου είδους διαφορά στις ψυχές, τα φρονήματα και τους τρόπους των αγίων.

Ο ιερός λόγος μάς έχει διακηρύξει: «Υιέ μου, εάν γίνεις σοφός, θα είσαι σοφός για τον εαυτό σου και για τον πλησίον σου». ΠΑΛΛ. Πολύ ορθά ομιλείς. ΚΥΡ. Τι λοιπόν, δεν θα προσθέσουμε σε αυτά και το εξής; ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό; ΚΥΡ. Όταν επρόκειτο να κατέλθει με μορφή πυρός στο όρος Σινά ο Θεός, ο οποίος κυβερνά τα σύμπαντα, ο Μωυσής διατάχθηκε να καταστήσει τον Ισραήλ έτοιμο για τη θεοπτία. Τον τρόπο μάλιστα της προετοιμασίας τον νομοθέτησε ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων. Διότι είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Αφού κατέβεις, δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και καθάρισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα· διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, ενώπιον όλου του λαού». Είναι λοιπόν αναγκαίο να προαγνίζονται όσοι είναι εραστές της οικειότητας με τον Θεό, και των οποίων σκοπός είναι το να παρίστανται τρόπον τινά και να Τον λειτουργούν, μέσω της ικανότητας και της προθυμίας για κάθε τι αγαθό. Ένας τέτοιος άνθρωπος λοιπόν θα ήταν πλέον ικανός στο να μπορέσει ήδη κάπως να ατενίσει τον Θεό, σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Αν μάλιστα το επιθυμείς, θα διαπιστώσεις ότι έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό λαμπρότητας και ο ίδιος ο θεσπέσιος Αβραάμ. Εμπρός λοιπόν ας εξετάσουμε αναλυτικά τα όσα τον αφορούν.

Ότι, λοιπόν, υπάρχει ο Θεός και βρίσκεται παντού και γεμίζει τα πάντα, το γνωρίζουν και οι άγγελοι και οι άγιοι που καθάρισαν τον εαυτό τους, έχοντας ελλαμφθεί και φωτιστεί από το Άγιο Πνεύμα. Το πού όμως ή πώς ή ποια είναι η φύση Του, κανείς απολύτως δεν το γνωρίζει, παρά μόνο ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα τον Πατέρα και τον Υιό, ως συναΐδιο και ομοούσιο με αυτούς. Διότι αυτά τα τρία, επειδή είναι ένα, και γνωρίζουν τον εαυτό τους και γνωρίζονται μεταξύ τους. Όπως ο ίδιος ο κατά φύσιν Θεός και Υιός του Θεού είπε: Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του. Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Και πάλι: Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον θέλει ο Υιός να αποκαλύψει. 6η Ερώτηση: Και πώς λέει ο Χριστός: Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Και πάλι: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εσύ όμως λες ότι και οι άγγελοι αγνοούν το ποιος ακριβώς και πού είναι ο Θεός;

Και σε άλλο σημείο λέει: διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Και πώς εσύ λες ότι κανείς δεν σε βλέπει; Εφόσον ο Κύριος λέει: αλήθεια σας λέω, εάν αυτοί σιωπήσουν, οι λίθοι θα κραυγάσουν. Αυτά λοιπόν να συλλογίζεσαι στον νου σου, και η αμαρτία δεν θα σε κυριεύσει πλέον, ούτε η λύπη της αμαρτίας θα σε καταλάβει, αλλά η χαρά και η ειρήνη εν Αγίω Πνεύματι. Διότι τι είναι η αμαρτία; Λύπη σκοτεινή και ζοφερή που συναντά και ακολουθεί, επιπίπτουσα σε εκείνους που την εργάζονται· ενώ στον αγιασμό υπάρχει χαρά και ειρήνη. Ώστε, όταν κανείς κάθεται στην ησυχία του κελιού του, αγάλλεται εν Αγίω Πνεύματι, όπως το νήπιο στους μαστούς της μητέρας του. Έπειτα πάλι, η χάρις επανέρχεται και τον κάνει να πενθεί και να δακρύζει, εξαιτίας της ενυπάρχουσας σε αυτόν μνήμης των προηγούμενων αμαρτημάτων του, ώστε να μην μετεωριστεί από την πολλή χαρά και προσκόψει. Και μέσα από τα δάκρυα λαμπρύνεται η ψυχή, αντικατοπτρίζοντας τα επουράνια σύμφωνα με τη δωρεά του Κυρίου. Διότι μεγάλο δώρο είναι ο αγιασμός μέσα στην αγάπη του Θεού· καθώς ο Κύριος λέει: μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Αυτός δε ο Κύριος, ο οποίος εγείρει τους καταβεβλημένους και σώζει τους απεγνωσμένους, και ο οποίος ανακαινίζει μέσω της μετάνοιας τα μέλη που έχουν παλαιωθεί μέσα στις αμαρτίες, είθε να διαφυλάξει άσπιλο και το σώμα και την ψυχή και το πνεύμα μας. Στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Ενώ ο Κύριος είπε, μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν, εσείς συμπεριφερθήκατε ανελέητα και άσπλαχνα προς τους ομοιοπαθείς με εσάς ανθρώπους. Ενώ ο Κύριος είπε, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό, οι δικές σας καρδιές μελέτησαν πλεονεξίες και κακές επιθυμίες.

Προσέχετε, αδελφοί, μήπως βρεθεί κανείς άκαρπος. Εκείνος που σπέρνει στη σάρκα του την απόλαυση του κόσμου, τρυφή και δείπνα και γεύματα, από τη σάρκα θερίζει φθορά· ενώ εκείνος που σπέρνει στο πνεύμα, προσευχή και νηστεία και αγρυπνία, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια. Κατανοήστε και δείτε ότι πουθενά δεν επαινούνται αυτοί που ζουν μέσα στην τρυφή, ούτε οι μετεωριζόμενοι, ούτε αυτοί που γελούν· διότι αυτά τα κάνουν οι εθνικοί. Ο δικός μας όμως νόμος είναι αυτός: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι· μακάριοι οι πενθούντες· μακάριοι οι ελεήμονες· μακάριοι οι δεδιωγμένοι· μακάριοι οι ονειδιζόμενοι· μακάριοι οι καθαροί τη καρδία· μακάριοι οι εγκρατευόμενοι· μακάριοι αυτοί που φύλαξαν αγνό το βάπτισμα· μακάριοι αυτοί που απαρνήθηκαν αυτόν τον κόσμο για τον Χριστό· μακάρια τα σώματα των παρθένων· μακάριοι όσοι έχουν γυναίκες σαν να μην έχουν· μακάριοι όσοι αγρυπνούν και προσεύχονται· μακάριοι όσοι προσβλέπουν σε αυτόν που έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς· μακάριοι όσοι δακρύζουν στην προσευχή. Αυτά ανήκουν στη θεία Γραφή των Ορθοδόξων. Ποια όμως Γραφή μακαρίζει όσους παίζουν αυλό και κιθάρα ή όσους γελούν ή όσους ζουν στην τρυφή ή όσους μεθούν και χορεύουν, όσους αγαπούν τον κόσμο και τα του κόσμου;

Μακάριοι οι τέλειοι, διότι ως αμόλυντοι μαργαρίτες παραμένουν σε κάθε τόπο. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι ως ήλιος παραμένουν λαμπεροί και μέσα στο σκοτάδι. Δεν μόλυνε τον Ιερεμία ο βούρκος μέσα στον λάκκο, δεν έβλαψαν τον Δανιήλ οι λέοντες. Τους τρεις παίδες δεν τους έβλαψε το πυρ της Βαβυλώνας. Από τα αισθητά γίνεται φανερό ότι δεν μπορούν να σας βλάψουν τα εχθρικά πνεύματα, εάν βρίσκεστε στη Βαβυλώνα και νουθετείτε τους άρχοντες, ή εάν στον Ισραήλ κρυμμένοι και καταδιωκόμενοι ελέγχετε τους ασεβείς. Κατανοήστε για ποιο λόγο οφείλετε στην Ιερουσαλήμ να κρύβεστε, ενώ στη Βαβυλώνα να μιλάτε με παρρησία.

Τι είναι λοιπόν το τέλειο θέλημα του Θεού, στο οποίο προτρέπει και παρακαλεί ο Απόστολος να σπεύσει ο καθένας να φθάσει; Ή μήπως άραγε πρόκειται για εκείνα για τα οποία μιλούσε ο Κύριος μακαρίζοντάς τους: μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό;

Καθώς αυξανόμαστε καθημερινά εν Κυρίω και η προκοπή μας στις αρετές γίνεται φανερή, θα καταστεί δυνατό σε όλους μας να λάβουμε το πνεύμα της υιοθεσίας ολοκληρωτικά και τέλεια, ελπίζοντας με αδίστακτη και πλήρη πίστη. Μέσω αυτού μπορούμε να απαλλαγούμε και από τα πάθη της ατιμίας, φανερά και κρυφά, καθώς και από τα αμαρτήματα που διαπράττονται στην πράξη και στους λογισμούς. Και έτσι αξιωνόμαστε να αποκτήσουμε καθαρή καρδιά, σύμφωνα με τον μακαρισμό του Κυρίου, εφόσον βεβαίως διεξάγουμε τέλεια τον αγώνα από δική μας προαίρεση, τον οποίο έχουμε αναλάβει.

Το ευαγγέλιο, βέβαια, ανέφερε: «Κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Θεός, αυτός τον φανέρωσε», και πάλι η ίδια η θεία Γραφή 〈αναφέρει〉 ότι «ο Θεός εμφανίστηκε στον Αβραάμ όταν αυτός βρισκόταν στη Μεσοποταμία», αλλά και ο ίδιος ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει ότι «οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στον ουρανό». Αλλά βεβαίως, κάποιος θα ισχυριστεί ότι η θεία Γραφή λέει πως οι προφήτες έχουν δει τον Θεό με τον νου τους, βασιζόμενος στο ρητό «και οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στον ουρανό», και πάλι στο «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Κατανοώντας το αυτό και συνδέοντας τις λέξεις σύμφωνα με τη δική του αντίληψη, 〈κάποιος〉 θα μπορούσε να πει ότι ο καθένας βλέπει τον Θεό με τον νου και όχι με τα μάτια. Σε αυτό όμως αντιτίθεται ο θείος λόγος, όταν λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Αλίμονο σε εμένα, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Κύριο Σαβαώθ»· και δεν είπε «με τον νου» ούτε «με τη σκέψη», αλλά «με τα μάτια», επιβεβαιώνοντας έτσι τα αληθινά και στερεά της πίστεως. Τι να πούμε, λοιπόν, όταν το Ευαγγέλιο λέει ότι κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό, ενώ οι προφήτες και οι απόστολοι, καθώς και ο ίδιος ο Κύριος, το βεβαιώνουν; Μήπως άραγε υπάρχει κάποια αντίφαση στην ίδια τη θεία Γραφή; Μη γένοιτο. Απεναντίας, οι προφήτες και οι απόστολοι είδαν (τον Θεό), και αυτό είναι αληθινό.

Παρομοίως και στην περίπτωση του Ιακώβ παρουσιάζεται να παλεύει ένας άνθρωπος, τον οποίο η μεν Γραφή ονομάζει άνθρωπο, ο ίδιος όμως που του αποκαλύπτεται λέει: «Δεν θα ονομάζεται πλέον», λέει, «το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός μαζί με τον Θεό». Γι' αυτό και ο Ιακώβ έλεγε: «Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Για τον παρόντα προφήτη μαρτυρείται ότι και αυτός είδε τη δόξα του. Επομένως, είδε τη δόξα του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού μέσα από τα όσα εκτίθενται. Έτσι και στον Μωυσή, έτσι και στον Ιεζεκιήλ, αν και δεν πραγματοποιούσε με τον ίδιο τρόπο τις οπτασίες. Είδε, λοιπόν, ο προφήτης τη δόξα του Σωτήρα μας σίγουρα όχι με τους οφθαλμούς της σάρκας, αλλά με τους οφθαλμούς της διάνοιας, οι οποίοι ήταν φωτισμένοι από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς τα μάτια του σώματος υποβοηθούνται στο να βλέπουν τα αισθητά από τη λάμψη του φωτός που τους χορηγείται απ' έξω, με τον ίδιο τρόπο και τα μάτια της καθαρμένης ψυχής, καταυγαζόμενα από το νοερό φως, μπορούν να κατοπτεύουν τα θεία. Γι' αυτό και ο Σωτήρας δίδασκε αυτό λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Ένας από αυτούς όντας και ο Ησαΐας, είδε τον Κύριο κατά τον χρόνο της τελευτής του βασιλιά Οζία. Για ποιον λόγο όμως δεν είδε την προκείμενη οπτασία ενόσω εκείνος βρισκόταν ακόμη εν ζωή, παρά «κατά το έτος που πέθανε»;

Εύλογα, διαπιστώνοντας τη μεταβολή του οίκου προς το χειρότερο, ταράζεται και αγωνιά μήπως τυχόν συμπεριληφθεί μαζί με εκείνους εξαιτίας των οποίων ο τόπος υπέφερε αυτά, αλλά και συγκρίνοντας την υπεροχή της δόξας του Κυρίου που έβλεπε με τη θνητή φύση, εξομολογείται, και ταλανίζοντας τον εαυτό του μέσα από αυτήν λέει: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ». Ομολογεί δε ότι είναι ακάθαρτος, όχι ως προς την ψυχή ούτε σε ολόκληρο το σώμα, επειδή δεν είχε συνείδηση καμιάς ακάθαρτης πράξης του, αλλά λέει ότι είχε ακάθαρτα μόνο τα χείλη, καθώς το υπόλοιπο σώμα του και η ψυχή του ήταν καθαρά, σύμφωνα με το: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Και είχε ακάθαρτα τα χείλη, όχι από άλλη αιτία παρά από τη συνομιλία του με τους ακαθάρτους· διότι, όπως ήταν φυσικό, αναγκαζόταν συνομιλώντας με ακάθαρτους άνδρες να λέει λόγια ανάλογα με τη δική τους μοχθηρία, μέσω των οποίων μόλυνε τα χείλη του. Τόσο δε ακριβής ήταν ο βίος του προφήτη, ώστε να συντρίβεται ακόμη και για το ελάχιστο, και ταυτόχρονα κατακρίνει τη θνητή φύση ως γεμάτη από φθορά και ατιμία. Γι' αυτό λέει το: «όντας άνθρωπος»· διότι αρκούσε για κατάκριση και μόνο το γεγονός ότι ήταν άνθρωπος περιβεβλημένος με φθαρτή σάρκα.

«Όπως ακριβώς μία μητέρα παρηγορεί τα δικά της τέκνα, έτσι κι εγώ ο ίδιος ο Κύριος, εφόσον βεβαίως είμαι πατέρας όλων αυτών, θα παρηγορήσω εκείνους που παρηγορούν τους πιο αδύναμους». Όταν αυτά πραγματοποιηθούν με αυτόν τον τρόπο, «θα δείτε», λέει, «και θα χαρεί η καρδιά σας». Τι όμως «θα δείτε», παρά δηλαδή τον Θεό; «Και τα οστά σας θα βλαστήσουν σαν χορτάρι», ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «σαν τη χλόη θα ανθίσουν, και θα γίνει γνωστό το χέρι του Κυρίου σε αυτούς που τον φοβούνται». Και αυτό θα είναι το επιστέγασμα των υποσχέσεων, το: «θα δείτε τον Θεό», γι' αυτό και ο Σωτήρας τούς μακάριζε λέγοντας: «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Έτσι λοιπόν «και θα γίνει γνωστό» σε όλους, ότι δεν ήταν χέρι ανθρώπων ούτε ανθρώπινη δύναμη αυτή που ενέργησε τόσο σπουδαία έργα, αλλά αληθινά το «χέρι» του ίδιου του Θεού, το οποίο «θα γίνει γνωστό σε όσους τον φοβούνται». Διότι, έχοντας εγκολπωθεί τον «φόβο» που προέρχεται από τη «σοφία» του Θεού —καθώς «αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου»— θα κατανοήσουν ότι μια τέτοια παράδοξη χάρη δεν θα είχε φτάσει στους ανθρώπους χωρίς το χέρι του Θεού.

Εκείνοι, βεβαίως, που πρόκειται να συμβασιλεύσουν με τον Υιό του Θεού ήταν, πρώτοι μεν, όσοι χαρακτηρίστηκαν ως πτωχοί τω πνεύματι· δεύτεροι δε, μετά από εκείνους, οι γενναίοι μάρτυρες του Θεού, για τους οποίους δίδασκε στη συνέχεια λέγοντας: «Μακάριοι όσοι διώκονται για τη δικαιοσύνη»· διότι με αυτά τα λόγια μακάριζε όσους επρόκειτο να υπεραγωνιστούν για τη βασιλεία ως ευγενείς στρατιώτες του Θεού, υποσχόμενος αναγκαίως και σε αυτούς, ως αδελφούς των προηγουμένως μακαρισθέντων πτωχών, τη βασιλεία των ουρανών ως βραβείο των αγώνων τους. Με πολλή τάξη και λογική αλληλουχία τους μετέδιδε μερίδιο από τη βασιλεία του, μετά τους πτωχούς τω πνεύματι· διότι πρέπει κανείς να έχει ζήσει προηγουμένως θεοφιλώς ολόκληρο τον χρόνο της ζωής του, διάγοντας τον βίο του με ακτήμονα και φιλόσοφο τρόπο, και έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο να φτάσει στο θεοφιλές τέλος. Οι μεν πρώτοι, λοιπόν, ακολουθούσαν την άκρως ακτήμονα αγωγή του βίου, αγωνιζόμενοι σε όλη τους τη ζωή στους άθλους της αρετής· οι δε δεύτεροι καταδιώκονταν ένεκα της μαρτυρίας τους σε Αυτόν, δεχόμενοι πόλεμο και μίσος, και συκοφαντούνταν με ψευδείς διαβολές για κανέναν άλλον λόγο παρά μόνο για την ομολογία τους στον Χριστό. Άλλωστε, εκείνους που πεινούν και κλαίνε και ονειδίζονται για τον Χριστό θα τους συναντήσουμε και στον Λουκά· ενώ τους πράους, τους ελεήμονες, τους καθαρούς στην καρδιά και τους ειρηνοποιούς τούς παραθέτει σε εμάς προς εξέταση ο Ματθαίος.

Έπειτα, αφού αναδειχθώ άξιος, θα δω τη δύναμή σου και τη δόξα σου· των οποίων τη θεωρία είναι αδύνατον να επιτύχει κανείς, εάν δεν βρεθεί προηγουμένως στον άγιο τόπο, και εάν πρώτα δεν αναδειχθεί άξιος των αγαθών του Θεού. Διότι έπειτα από αυτά θα δει κανείς, ως ήδη δοκιμασμένος, τη δύναμη του Θεού και τη δόξα Του. Και ως ύψιστο τέλος των αγαθών θα μπορούσε να θεωρηθεί αυτό: το να φτάσει δηλαδή κανείς στη θεωρία τους· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Αυτό, λοιπόν, δίψασε η ψυχή του Δαβίδ· γι' αυτό έλεγε: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω. Δίψασε για σένα η ψυχή μου». «Διότι το έλεός σου είναι ανώτερο από ζωές, τα χείλη μου θα σε επαινέσουν». Εκείνος που έχει κατανοήσει τη φύση του θνητού βίου και έχει εξετάσει σε βάθος πόση και ποια είναι η πρόσκαιρη ζωή, τα αποστρέφεται αυτά ως μικρά και ανάξια λόγου· παραδιδόμενος δε ολοκληρωτικά στην άνω ελπίδα, εύχεται να επιτύχει αυτήν, η οποία χορηγείται μέσω του ελέους του Θεού. Διότι κανείς δεν πρόκειται να επιτύχει τα επουράνια αγαθά σαν να του οφείλονται, ούτε σύμφωνα με την αξία της δικής του δικαιοσύνης.

Γι' αυτό, εκπλησσόμενος από αυτόν και θαυμάζοντας βαθύτατα την υπερβολή της αγαθότητάς του, είπα αρχίζοντας τον λόγο μου: Πόσο αγαθός είναι ο Θεός προς τον Ισραήλ, προς τους ευθείς στην καρδιά. Αντί δε για το «Πόσο αγαθός», ο Σύμμαχος αναφέρει: Αλλά πράγματι, λέει, αγαθός είναι ο Θεός προς τον Ισραήλ, προς τους καθαρούς στην καρδιά. Διότι φανέρωσε ποιος είναι ο Ισραήλ, επισυνάπτοντας και λέγοντας: προς τους καθαρούς στην καρδιά. Επειδή αυτοί είναι ο αληθινός Ισραήλ· γι' αυτό και ειπώθηκε από τον Σωτήρα: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό· εξάλλου και το όνομα Ισραήλ ερμηνεύεται ως εκείνος που βλέπει τον Θεό.

ΩΔΗ ΨΑΛΜΟΥ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ. ΡΖ' (107). Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου· θα άσω και θα ψάλω με τη δόξα μου. Εξεγέρσου, δόξα μου, εξεγέρσου, ψαλτήριο και κιθάρα· θα εγερθώ κατά τον όρθρο. Θα σε δοξολογήσω ανάμεσα στους λαούς, Κύριε, θα σε ψάλω ανάμεσα στα έθνη. Διότι μέγα πάνω από τους ουρανούς είναι το έλεός σου, και έως τις νεφέλες η αλήθεια σου. Εκείνος που έχει γίνει άξιος του σωτηριώδους μακαρισμού, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», θα μπορούσε να πει με θάρρος: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ». Ο Προφήτης, λοιπόν, αφού επιτέλεσε μέσω ενάρετων έργων τα φίλια και συγγενικά προς το Άγιο Πνεύμα, αναπέμπει την προκείμενη προσευχή στον Θεό, τον χορηγό αυτών των δωρεών. «Θα άσω και θα ψάλω με τη δόξα μου»· αφού αναλάβω τη δική μου δόξα, δηλαδή την προφητική χάρη. «Εξεγέρσου, δόξα μου, εξεγέρσου, ψαλτήριο και κιθάρα, θα εγερθώ κατά τον όρθρο». Ίσως διεγείρει τις δυνάμεις της δικής του ψυχής και του σώματος εξαιτίας της έμπνευσης του θείου Πνεύματος που πρόκειται να έλθει σε αυτόν· και εκλαμβάνοντας μεν εμείς νοερώς [ως κιθάρα] τα μέλη του σώματος και τα αισθητήρια, μέσω των οποίων ο νους αντηχεί όποτε το θελήσει· ως ψαλτήριο δε, τις ασώματες και λογικές δυνάμεις της ψυχής, τις οποίες ακριβώς, προετοιμάζοντας για την υποδοχή του Πνεύματος, λέει: «Εξεγέρσου, ψαλτήριο και κιθάρα».

Όταν περάσει κανείς μέσα από όλες τις πύλες, φθάνοντας πλέον στο τέρμα των, όπως θα έλεγε κάποιος, εσωτάτων αγίων, δεν θα αντικρίσει πια πολλές, αλλά μία πύλη, αυτήν του ίδιου του Κυρίου, διά της οποίας θα εισέλθουν όλοι οι δίκαιοι. Θα μπορούσε δε να πει κανείς ότι αυτή είναι η έσχατη και τελευταία πύλη, πέραν της οποίας δεν είναι πλέον δυνατόν να προχωρήσει. Και έσχατη πύλη του Κυρίου θα ήταν η θεωρία Του, σύμφωνα με το: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Γνωρίζω ότι ο Κύριος θα αποδώσει δικαιοσύνη στον πτωχό. Από εδώ ωφελήθηκε ο Σολομών από τον πατέρα του και λέει στον Εκκλησιαστή: «Άκουσε το τέλος του λόγου, το καθετί, ότι ο Θεός θα φέρει κάθε έργο σε κρίση, για κάθε τι που έχει παραβλεφθεί, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό»· διότι και τώρα, λέει, ο Θεός θα κρίνει αποδίδοντας δικαιοσύνη στον πένητα και τον πτωχό που τώρα καταπονείται. Μετά από αυτά, ολοκλήρωσε τον ψαλμό με ένα αίσιο τέλος· γι' αυτό και επιγράφεται «Εἰς τὸ τέλος», κάνοντας λόγο για την ελπίδα που επιφυλάσσεται στους δικαίους. Ο δε Σύμμαχος λέει, «ενώπιον του προσώπου σου». Και τι είναι ανώτερο από το να βλέπει κανείς με κεκαθαρμένη διάνοια πρόσωπο με πρόσωπο τον Θεό; Σύμφωνα με τον μακαρισμό του Σωτήρα, ο οποίος είπε: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και όταν το επιτύχουν αυτό, θα ευχαριστήσουν.

Και ο Σωτήρας και Κύριός μας, λοιπόν, διδάσκει ότι το να βλέπει κανείς τον Θεό αποτελεί γνώρισμα των τελείων και εκείνων που έχουν καθαρθεί στο έπακρο ως προς τη διάνοια, λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί τῇ καρδίᾳ, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· γι' αυτό και ο Κύριος ανακηρύσσει τον εαυτό Του Θεό τέτοιων ανθρώπων, λέγοντας προς τον Μωυσή: «Έτσι θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σας, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ, με απέστειλε σε εσάς· αυτό είναι το αιώνιο όνομά μου, και το μνημόσυνό μου σε γενεές γενεών». Επιθυμώντας ένθερμα, λοιπόν, τα μεγαλύτερα χαρίσματα και αποβλέποντας σε παρόμοια πνευματική προκοπή με εκείνους, ο Μωυσής παρακαλεί τον Κύριο λέγοντας: «Εμφάνισε σε μένα τον εαυτό Σου, για να Σε δω με επίγνωση»· διότι συλλάμβανε μεν νοερά, καθώς ο Θεός Λόγος τού μιλούσε, και το μέγεθος και το ύψος και την άρρητη και απρόσιτη υπεροχή, έβλεπε όμως ότι οι θεοφάνειες προς αυτόν γίνονταν μέσω υπηρετικών αγγέλων· γι' αυτό Τον παρακαλεί να του εμφανίσει τον εαυτό Του πιο ξεκάθαρα και πιο καθαρά, όχι πλέον μέσω καλυμμάτων ούτε μέσω άλλων διακόνων, αλλά απροκάλυπτα και παρόμοια με τους ανθρώπους του Αβραάμ, χωρίς τη μορφή πυρός και νεφέλης.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που παρατηρεί τη βασιλική εικόνα, η οποία έχει φιλοτεχνηθεί με ακριβή ομοιότητα προς τον ίδιο, αποτυπώνοντας τα χαρακτηριστικά της μορφής του μέσω της ζωγραφικής, αναπλάθει στον νου του τον βασιλιά, με τον ίδιο τρόπο, ή μάλλον υπεράνω κάθε λόγου και επέκεινα κάθε παραδείγματος, εκείνος που, με διαυγή νου και με τα μάτια της ψυχής κεκαθαρμένα και φωτισμένα από το Άγιο Πνεύμα, έχει ατενίσει το μεγαλείο της δυνάμεως του μονογενούς Υιού και Κυρίου και έχει κατανοήσει πώς «εν αυτώ κατοικεί παν το πλήρωμα της» πατρικής «θεότητος» και πώς τα σύμπαντα «δι' αυτού εγένετο» και «εν αυτώ εκτίσθη τα πάντα τα εν τοις ουρανοίς και τα επί της γης, τα ορατά και τα αόρατα», και αφού αναλογιστεί ότι ο Πατέρας γέννησε μόνο αυτόν ως μονογενή Υιό, καθ' όλα όμοιο με Αυτόν, εν δυνάμει θα δει και τον ίδιο τον Πατέρα μέσω του Υιού, ο οποίος γίνεται θεατός σε εκείνους που έχουν κεκαθαρμένη τη διάνοια, για τους οποίους έχει ειπωθεί το «μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται». Αυτά, λοιπόν, εφόσον θέσαμε ως σκοπό μας τη βραχυλογία, ας θεωρηθεί ότι αναπτύχθηκαν εν συντομία. Επειδή όμως τα σχετικά με αυτό το θέμα απαιτούν πλείστη όση επεξεργασία, όποιος ενδιαφέρεται για την ακριβή κατανόησή τους, στηρίζοντας τη διάνοιά του στα ευαγγελικά και αποστολικά αναγνώσματα, θα σταχυολογήσει από αυτά ολόκληρο το νόημα με την απαιτούμενη άνεση χρόνου.

Ομολογώντας, λοιπόν, τον Σωτήρα μας ως Κύριο και Θεό, προετοιμαζόμαστε να τον δούμε ως Θεό, καθαρίζοντας οι ίδιοι τις καρδιές μας με κάθε επιμέλεια, προκειμένου να τον δούμε όντας κεκαθαρμένοι. Διότι μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό. Εάν, όμως, εκ περισσού, πριν από τη μέλλουσα πρόσωπο με πρόσωπο όψη και θέαση, εσείς οι ίδιοι αποδίδετε μεγάλη αξία στις εικόνες του Σωτήρα μας, ποιον θα μπορούσαμε να έχουμε ως καλύτερο ζωγράφο του ίδιου του Θεού Λόγου;

Διότι πολλές είναι οι κατοικίες για τους πολλούς τρόπους ζωής. Μακάριος είναι εκείνος τον οποίο το μέγα Πνεύμα ανέδειξε φτωχό από πάθη· Εκείνος που έχει εδώ ζωή γεμάτη πένθος· Εκείνος που είναι πάντοτε αχόρταγος για την επουράνια τροφή, Εκείνος που με την πραότητά του γίνεται κληρονόμος μεγάλων αγαθών· Εκείνος που με την ευσπλαχνία του προσελκύει το μέγα έλεος του Θεού, Και είναι φίλος της ειρήνης, και καθαρός στην καρδιά· Εκείνος που υπέμεινε πολλούς πόνους για χάρη του μεγαλόδοξου Χριστού, Και θα αξιωθεί μεγάλης δόξας.