Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:8

Ο μέγας απόστολος, ο οποίος διηγήθηκε στους Κορινθίους τα μεγάλα οράματα, όταν μάλιστα δήλωσε ότι βρισκόταν σε αμφιβολία για την ίδια του τη φύση, αν δηλαδή ήταν σώμα ή νους κατά τον καιρό της μυσταγωγίας του στον παράδεισο, διαβεβαιώνοντας αυτά λέει ότι «εγώ δεν θεωρώ ότι έχω ήδη φθάσει στον σκοπό, αλλά επεκτείνομαι ακόμη προς τα εμπρός, λησμονώντας όσα έχω ήδη διανύσει». Με αυτό φανερώνει ότι, ακόμη και μετά από εκείνον τον τρίτο ουρανό που μόνο αυτός γνώρισε (διότι ο Μωυσής δεν διηγήθηκε τίποτε γι' αυτόν στην κοσμογονία), και μετά την άρρητη ακρόαση των μυστηρίων του παραδείσου, σπεύδει ακόμη προς το ανώτερο και δεν παύει ποτέ την ανάβασή του, μην καθιστώντας ποτέ το αγαθό που κατακτά ως όριο της επιθυμίας του. Με αυτά, νομίζω, μας διδάσκει ότι από εκείνη τη μακάρια φύση των αγαθών, αυτό μεν που ανακαλύπτεται κάθε φορά είναι πολύ, αλλά αυτό που βρίσκεται ψηλότερα είναι απειροπλάσιο από εκείνο που πάντοτε κατανοείται· και αυτό συμβαίνει στο διηνεκές σε όποιον μετέχει σε αυτήν, σε όλη την αϊδιότητα των αιώνων, καθώς η επαύξηση για όσους μετέχουν συντελείται διαρκώς μέσα από ολοένα μεγαλύτερα αγαθά. Διότι αυτός που έχει καθαρή την καρδιά, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Δεσπότου, βλέπει τον Θεό, δεχόμενος πάντοτε με την κατανόησή του τόσον όσον μπορεί να χωρέσει, ανάλογα με τη δύναμή του.

Αυτά, λοιπόν, που ατενίζει κανείς από αυτό το ύψος, το ποια και πόσα είναι, τα εξιστορεί ο ίδιος ο Θεός Λόγος, μακαρίζοντας όσους έχουν συνανέλθει μαζί του, δείχνοντάς τα σαν με το δάκτυλο: από τη μία πλευρά τη βασιλεία των ουρανών, και από την άλλη την κληρονομιά της άνω γης· έπειτα το έλεος, τη δικαιοσύνη, την παράκληση και τη συγγένεια που αποκτάται με τον Θεό των όλων· καθώς και τον καρπό των διωγμών, που είναι το να καταστεί κανείς σύνοικος του Θεού· και όσα άλλα είναι δυνατόν να δει κανείς επιπλέον αυτών, αγναντεύοντάς τα από την υψηλή σκοπιά μέσω των ελπίδων, καθώς τα δακτυλοδεικτεί ο Λόγος άνωθεν, από το όρος.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εκείνο που είναι φυσικό να πάθουν όσοι σκύβουν από κάποια υψηλή βουνοκορφή προς ένα αχανές πέλαγος, το ίδιο έπαθε και ο δικός μου νους, όταν, ακούγοντας την υψηλή φωνή του Κυρίου σαν από κάποια κορυφή βουνού, αντίκρισε το απροσμέτρητο βάθος των νοημάτων. Διότι, όπως σε πολλά παραθαλάσσια μέρη μπορεί κανείς να δει ένα βουνό σαν να είναι κομμένο στη μέση, το οποίο στο παράκτιο τμήμα του είναι κατακόρυφα και κάθετα αποκομμένο από την κορυφή ως τον πυθμένα, και στο επάνω άκρο του μια προεξοχή γέρνει προς τον βυθό· ό,τι λοιπόν είναι φυσικό να πάθει εκείνος που από μια τέτοια σκοπιά, από μεγάλο ύψος, σκύβει για να κοιτάξει τη θάλασσα που βρίσκεται στο βάθος, έτσι ιλιγγιά τώρα και η δική μου ψυχή, ευρισκόμενη μετέωρη εμπρός σε αυτή τη μεγάλη φωνή του Κυρίου: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ο Θεός προβάλλεται ως θέαμα σε όσους έχουν καθαρίσει την καρδιά τους. Τον Θεό, όμως, δεν τον έχει δει ποτέ κανείς, όπως λέει ο μέγας Ιωάννης. Αυτό το επικυρώνει και ο υψηλός στη διάνοια Παύλος, λέγοντας: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Αυτός είναι ο λείος και απότομος βράχος, που δεν παρέχει επάνω του καμία απολύτως βάση για τα νοήματα, τον οποίο και ο Μωυσής ομοίως διακήρυξε ως απρόσιτο σύμφωνα με τις διδασκαλίες του, έτσι ώστε να μην μπορεί πουθενά να πατήσει η διάνοιά μας, αφού κάθε δυνατότητα αντίληψης έχει αποξεσθεί μέσω της αρνητικής αποφάνσεως. Διότι, λέει, δεν υπάρχει κανένας που θα δει τον Κύριο και θα ζήσει.

Όπως ακριβώς έπραξε στην περίπτωση του Πέτρου, όταν εκείνος κινδύνευε να καταποντιστεί, στήνοντάς τον και πάλι πάνω στο στερεό και συμπαγές νερό. Εάν, λοιπόν, έλθει και σε εμάς το χέρι του Λόγου και, ενώ βρισκόμαστε σε αστάθεια στον βυθό των θεωρημάτων, μας τοποθετήσει πάνω σε ένα σταθερό νόημα, τότε απαλλασσόμαστε από τον φόβο, κρατούμενοι γερά από τον Λόγο που μας καθοδηγεί. Διότι, λέγει, μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό.

Επομένως, εκείνος που είδε τον Θεό, μέσω του γεγονότος ότι Τον είδε, απέκτησε καθετί που συγκαταλέγεται στα αγαθά: την ατελεύτητη ζωή, την αιώνια αφθαρσία, την αθάνατη μακαριότητα, την ατελεύτητη βασιλεία, την αδιάκοπη ευφροσύνη, το αληθινό φως, την πνευματική και γλυκιά φωνή, την απρόσιτη δόξα, τη συνεχή αγαλλίαση, το κάθε αγαθό. Αυτό, λοιπόν, που προσδοκούμε σύμφωνα με την επαγγελία της μακαριότητας, είναι τέτοιας λογής και τόσου μεγέθους. Επειδή όμως έχει ήδη καταδειχθεί ότι ο τρόπος για να Τον δει κανείς επιτυγχάνεται με το να γίνει καθαρός στην καρδιά, σε αυτό το σημείο πάλι η διάνοιά μου καταλαμβάνεται από ίλιγγο, μήπως άραγε η καθαρότητα της καρδιάς ανήκει στα ακατόρθωτα και σε όσα υπερβαίνουν τη φύση μας. Διότι, εάν ο Θεός οράται με αυτόν τον τρόπο, ενώ ο Μωυσής και ο Παύλος δεν Τον είδαν, και μάλιστα διακήρυξε (ο Παύλος) ότι ούτε ο ίδιος ούτε κανένας άλλος δύναται να Τον δει, φαίνεται πως είναι κάτι αδύνατο αυτό που προβάλλεται τώρα από τον Λόγο προς μακαρισμό. Ποιο είναι, λοιπόν, το κέρδος μας από το να γνωρίσουμε πώς οράται ο Θεός, εάν απουσιάζει η δυνατότητα πραγμάτωσης αυτής της σύλληψης; Διότι κάτι τέτοιο παρομοιάζεται σαν να έλεγε κανείς ότι είναι μακάριο να βρεθεί κάποιος στον ουρανό, επειδή εκεί πρόκειται να αντικρίσει όσα δεν γίνονται ορατά στην παρούσα ζωή. Εάν βέβαια υποδεικνυόταν προηγουμένως μέσω του λόγου κάποιος τρόπος για την πορεία προς τον ουρανό, τότε το να μάθει κανείς ότι είναι μακαριστό το να βρεθεί σε αυτόν, θα ήταν χρήσιμο σε όσους το ακούν.

Διότι ούτε προστάζει να γίνουν πτηνά εκείνοι στους οποίους δεν έδωσε εκ φύσεως φτερά, ούτε να ζουν κάτω από το νερό εκείνοι στους οποίους κλήρωσε χερσαίο βίο. Εάν, λοιπόν, σε όλα τα άλλα ο νόμος είναι προσαρμοσμένος προς τη δύναμη εκείνων που τον δέχονται, και δεν εκβιάζει τίποτε πέρα από τη φύση· τότε εξάπαντος, ως φυσικό επακόλουθο, θα κατανοήσουμε και τούτο: ότι δεν στερείται ελπίδας πραγματοποίησης εκείνο που προβάλλεται μέσω του μακαρισμού. Αλλά και ότι ο Ιωάννης, ο Παύλος, ο Μωυσής, και οποιοσδήποτε άλλος είναι όμοιος με αυτούς, δεν έχουν εκπέσει από αυτή την υψηλή μακαριότητα, η οποία αποκτάται από τη θέα του Θεού. Ούτε εκείνος που είπε «Μου απομένει πλέον το στεφάνι της δικαιοσύνης, το οποίο θα μου αποδώσει ο δίκαιος Κριτής», ούτε εκείνος που ανέπεσε στο στήθος του Ιησού, ούτε εκείνος που άκουσε από τη θεία φωνή «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους». Εάν, λοιπόν, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι είναι μακάριοι εκείνοι οι οποίοι διακήρυξαν ότι η κατανόηση του Θεού υπερβαίνει τις δυνάμεις μας· και εφόσον η μακαριότητα συνίσταται στο να δει κανείς τον Θεό, και αυτό προέρχεται από το να γίνει κάποιος καθαρός στην καρδιά· άρα δεν είναι αδύνατη η καθαρότητα της καρδιάς, διά της οποίας καθίσταται κανείς μακάριος. Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν να δεχθούμε ότι και όσοι ακολουθούν τον Παύλο λένε την αλήθεια, όταν υποδεικνύουν ότι η κατανόηση του Θεού υπερβαίνει τη δύναμή μας, και παράλληλα ότι η φωνή του Κυρίου δεν δογματίζει αντίθετα προς εκείνους, υποσχόμενη ότι ο Θεός θα θεαθεί μέσα σε καθαρότητα;

Αλλά το νόημα του μακαρισμού δεν αποβλέπει μόνο σε αυτό, στο να μπορεί δηλαδή κανείς από κάποια ενέργεια να αναλογιστεί τον ενεργούντα· διότι η κατανόηση της υπερκείμενης σοφίας και δύναμης μέσα από την αρμονία του κόσμου θα μπορούσε ίσως να επιτευχθεί και από τους σοφούς του αιώνος τούτου. Αλλά μου φαίνεται πως το μεγαλείο του μακαρισμού υποδεικνύει μια άλλη συμβουλή σε εκείνους που μπορούν να τη δεχθούν, ώστε να αντικρίσουν το ποθούμενο. Το νόημα που μου φανερώθηκε θα αποσαφηνιστεί μέσα από παραδείγματα. Ένα αγαθό στον ανθρώπινο βίο είναι η υγεία του σώματος· αλλά μακάριο δεν είναι το να γνωρίζει κανείς μόνο την έννοια της υγείας, αλλά το να ζει με υγεία. Διότι, εάν κάποιος, ενώ πλέκει εγκώμια για την υγεία, επέλεγε τροφή νοσηρή και βλαβερή, σε τι θα τον ωφελούσαν τα εγκώμια για την υγεία, όταν θα καταπονείτο από τις αρρώστιες; Έτσι, λοιπόν, ας κατανοήσουμε και τον προκείμενο λόγο, ότι δηλαδή ο Κύριος δεν λέει πως είναι μακάριο το να γνωρίζει κανείς κάτι περί του Θεού, αλλά το να έχει μέσα του τον Θεό. Διότι, μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό.

Επομένως, εκείνος που βλέπει τον εαυτό του, βλέπει μέσα του το ποθούμενο· και έτσι γίνεται μακάριος αυτός που είναι καθαρός στην καρδιά, διότι βλέποντας τη δική του καθαρότητα, αντικρίζει στην εικόνα το αρχέτυπο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που βλέπουν τον ήλιο σε καθρέφτη, έστω και αν δεν ατενίσουν προσηλωμένα τον ίδιο τον ουρανό, βλέπουν τον ήλιο στη λάμψη του καθρέφτη εξίσου με εκείνους που ατενίζουν τον ίδιο τον ηλιακό δίσκο· έτσι, λέει, και εσείς, έστω και αν αδυνατείτε να κατανοήσετε το φως, εάν επιστρέψετε στη χάρη της εικόνας που εντυπώθηκε μέσα σας από την αρχή, έχετε μέσα σας το ζητούμενο. Διότι η καθαρότητα, η απάθεια και η αποξένωση από κάθε κακό είναι η θεότητα. Εάν λοιπόν αυτά υπάρχουν μέσα σου, ο Θεός βρίσκεται οπωσδήποτε μέσα σου. Όταν, επομένως, ο λογισμός σου είναι αμιγής από κάθε κακία, ελεύθερος από πάθος, και διαχωρισμένος από κάθε μόλυσμα, είσαι μακάριος για την οξυδέρκειά σου, διότι αυτό που είναι αθέατο σε όσους δεν έχουν καθαρθεί, εσύ, έχοντας καθαρθεί, το διέκρινες, και, αφού αφαιρέθηκε η υλική αχλύς από τα μάτια της ψυχής, βλέπεις τηλαυγώς, μέσα στην καθαρή αιθρία της καρδιάς, το μακάριο θέαμα. Και ποιο είναι αυτό; Η καθαρότητα, ο αγιασμός, η απλότητα, και όλα τα παρόμοια φωτοειδή απαυγάσματα της θείας φύσεως, μέσω των οποίων ο Θεός γίνεται ορατός.

Αλλ’ επειδή η έννοια της υπόσχεσης για τη θέα του Θεού είναι διπλή: αφενός μεν το να γνωρίσει κανείς τη φύση που υπερβαίνει τα πάντα, αφετέρου δε το να ενωθεί μαζί Του μέσω της καθαρότητας του βίου· το πρώτο είδος κατανόησης η φωνή των αγίων αποφαίνεται ότι είναι ανέφικτο· το δεύτερο όμως το υπόσχεται ο Κύριος στην ανθρώπινη φύση με την παρούσα διδασκαλία, λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Διότι εκείνος που άκουσε για τη γέεννα, δεν θα χρειαστεί πλέον κόπο και προσπάθεια για να αποχωριστεί τις ηδονές της αμαρτίας· αλλά θα είναι αρκετός μόνο ο φόβος που γεννιέται στους λογισμούς, για να εξορίσει τα πάθη. Μάλλον δε είναι ορθό, κατανοώντας ό,τι εξυπακούεται σε αυτό που αποσιωπάται, να αντλήσουμε από εκεί σφοδρότερη την επιθυμία. Διότι, εάν μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, οπωσδήποτε ελεεινοί είναι όσοι έχουν ρυπαρό τον νου· επειδή βλέπουν προς το πρόσωπο του αντικειμένου. Και εάν ο ίδιος ο θείος χαρακτήρας αποτυπώνεται στον ενάρετο βίο, είναι προφανές ότι η ζωή της κακίας γίνεται μορφή και πρόσωπο του αντικειμένου.

Το να αξιωθεί, όμως, κανείς να δει τον ίδιο τον Θεό, δεν έχει άλλον καρπό παρά ακριβώς αυτό το ίδιο, το να αξιωθεί να δει τον Θεό. Διότι αυτό είναι η κορυφή κάθε ελπίδας και η εκπλήρωση κάθε επιθυμίας, και αποτελεί την κατάληξη και το αποκορύφωμα κάθε ευλογίας του Θεού και κάθε επαγγελίας, καθώς και των άρρητων αγαθών για τα οποία πιστεύουμε ότι υπερβαίνουν κάθε αίσθηση και γνώση. Αυτό ακριβώς πόθησε να δει και ο Μωυσής, και πολλοί προφήτες και βασιλείς επιθύμησαν. Το αξιώνονται δε μόνο οι καθαροί στην καρδιά, οι οποίοι για τον λόγο αυτό είναι και ονομάζονται πραγματικά μακάριοι, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό. Ένας από αυτούς επιθυμούμε να γίνεις και εσύ, αφού «συσταυρωθείς με τον Χριστό», παρασταθείς ενώπιον του Θεού ως αγνός ιερέας και γίνεις καθαρό θύμα εν πάση καθαρότητι, έχοντας προετοιμάσει τον εαυτό σου διά της αγνείας για την παρουσία του Θεού, προκειμένου και εσύ να «δεις τον Θεό με καθαρή καρδιά», σύμφωνα με την επαγγελία του Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι το υπερκείμενο αυτών κάλλος, το οποίο ο αψευδής λόγος διακήρυξε ότι βλέπουν οι καθαροί στην καρδιά, είναι ανώτερο από κάθε ελπίδα και ξεπερνά κάθε εικασία των στοχασμών. Και όχι μόνο αυτό θα θεωρούνταν άξιο στεναγμών και λύπης από εκείνους που έχουν μεταστεί από εμάς, αλλά και το γεγονός ότι, ενώ τόσα οδυνηρά περιβάλλουν τον βίο, έχει ριζωθεί μέσα τους τόσο μεγάλη προσκόλληση στα φαύλα, ώστε να μην υπομένουν την προσβολή τους ως κάποια αναγκαία λειτουργία, αλλά να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια ώστε να παραμένουν αυτά στο διηνεκές. Διότι η επιθυμία για τις εξουσίες, τις πλεονεξίες και αυτές τις απολαυστικές λαιμαργίες, καθώς και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο επιδιώκεται —για χάρη των οποίων υπάρχουν και τα όπλα και οι πόλεμοι και οι αλληλοσκοτωμοί και κάθε εκούσια ενεργούμενη ταλαιπωρία και δολιότητα— δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια σωρεία συμφορών, η οποία εισάγεται στον βίο από ελεύθερη προαίρεση με σπουδή και προθυμία. Όμως το πάθος των δακρύων δεν υπάρχει στους κεκοιμημένους, επειδή δεν υπάρχει σε αυτούς ούτε κανένα άλλο πάθος· και καθώς είναι νους και πνεύμα εκείνοι που έχουν απαλλαγεί από τη σάρκα και το αίμα, δεν έχουν εκ φύσεως τη δυνατότητα να γίνουν ορατοί σε όσους είναι καταχωμένοι στην παχύτητα του σώματος, ούτε να νουθετήσουν άμεσα οι ίδιοι τους ανθρώπους, ώστε να απομακρυνθούν από την πεπλανημένη κρίση τους σχετικά με τα όντα.

Πρέπει λοιπόν να γνωρίζουμε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, προς το οποίο οφείλει να αποβλέπει και να αγωνίζεται εκείνος που ορέγεται τη μακάρια ζωή και επιθυμεί να ρυθμίσει τον βίο του σύμφωνα με αυτήν. Είναι λοιπόν τέλειο θέλημα του Θεού το να καθαρίσει την ψυχή από κάθε μολυσμό μέσω της χάριτος, καθιστώντας την ανώτερη από τις σωματικές ηδονές, και να την προσφέρει καθαρή στον Θεό, ικανή και γεμάτη πόθο να αντικρίσει εκείνο το νοητό και άρρητο φως. Τέτοιου είδους ανθρώπους μακαρίζει και ο Κύριος λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και αλλού παραγγέλλει: «Γίνετε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος». Προς αυτήν την τελειότητα προτρέπει να τρέξουμε και ο απόστολος λέγοντας: «Για να παραστήσω κάθε άνθρωπο τέλειο εν Χριστώ, για το οποίο και κοπιάζω αγωνιζόμενος»· και ο Δαβίδ, ομιλώντας εν Πνεύματι, διδάσκει σε όσους επιθυμούν να φιλοσοφούν ορθά την οδό της αληθινής φιλοσοφίας, δια της οποίας πρέπει να βαδίζουν προς τον τέλειο σκοπό, ζητώντας από Εκείνον που τα χορηγεί αυτά που το Πνεύμα διδάσκει μέσω του Δαβίδ: «Ας γίνει», λέει, «η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ». Προτρέπει να φοβούνται την ντροπή και να την απεκδύονται σαν ρυπαρό και ατιμωτικό ένδυμα όσοι την έχουν περιβληθεί εξαιτίας της κακίας· διότι πάλι λέει: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου».

Και ο μεν νόμος είχε σκιά των μελλόντων αγαθών, όταν όμως φανερώθηκε η χάρις και ήλθε η αλήθεια, η θεοπτία όσων ευδοκίμησαν σύμφωνα με αυτήν δεν είναι ούτε σκιά σκιάς; Και ο μεν Απόστολος λέει κοινώς προς όλους: «ή δεν αναγνωρίζετε ότι ο Χριστός κατοικεί μέσα σας, εκτός κι αν είστε αδόκιμοι;»· εσύ δε ισχυρίζεσαι ότι όσοι έχουν ανέλθει πολύ ψηλά μέσω της θεωρίας δεν συναντούν ούτε καν σκιά σκιάς; Και το μεν Πνεύμα του Θεού κράζει μέσα στις καρδιές όσων έχουν αξιωθεί λόγω καθαρότητας: «Αββά, ο Πατήρ»· εσύ δε θεωρείς ότι αυτή η «επίγνωση» και η ενοίκηση και η οικείωση δεν αποτελούν ούτε καν σκιά σκιάς; Και ο μεν Κύριος μακαρίζει τους καθαρούς στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό· πότε; Όταν γίνεται και η κάθαρση. Και ο Ίδιος λέει για τον εαυτό Του ότι: «εγώ θα φανερώσω τον εαυτό μου σε αυτόν», και πάλι: «εκείνος που με αγαπά θα τηρήσει τις εντολές μου, και εγώ και ο Πατέρας θα έλθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του». Τέτοια, λοιπόν, και τόσα και ακόμη περισσότερα από αυτά αναφέρει η αλήθεια των Αγίων Γραφών, εσύ όμως νομίζεις ότι δεν κατέχουν ούτε σκιά σκιάς όσοι έχουν υπερβεί ακόμη και τις νοερές ενέργειες και έχουν ενωθεί με τις ολόφωτες ακτίνες, μολονότι εκείνο που δεν κατέχει ούτε σκιά σκιάς του Θεού, δεν μπορεί να είναι ούτε καν θεϊκό;

«Επειδή η έννοια της υπόσχεσης για την όραση του Θεού είναι διπλή», κατά τον θείο Γρηγόριο Νύσσης, «η μία είναι το να γνωρίσει κανείς τη φύση που υπερβαίνει τα πάντα, και η άλλη το να ενωθεί μαζί Του μέσω της καθαρότητας του βίου, το μεν πρώτο είδος κατανόησης η φωνή των αγίων καθορίζει ότι είναι αδύνατο, το δε δεύτερο το υπόσχεται στην ανθρώπινη φύση ο Κύριος, μακαρίζοντας τους καθαρούς στην καρδιά».

Αλλά και το όνομα «Θεός» είναι κοινό και για τη θεία ουσία και για τη θεία δύναμη και ενέργεια και για τις ίδιες τις υποστάσεις. Το να δει όμως κανείς τον Θεό και έχει απαγορευθεί και έχει επαγγελθεί· διότι, λέει, «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» και «τον οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά επίσης «από την ομορφιά των κτισμάτων διακρίνεται ο Δημιουργός», και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», και «θα δούμε», λέει ο απόστολος, «πρόσωπο με πρόσωπο», και «οι άγγελοι εκείνων που πλησιάζουν τον Θεό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα τους που είναι στους ουρανούς», και ο Ιακώβ λέει: «είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου». Αυτά όμως δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, αλλά είναι απολύτως σύμφωνα και αρμονικά, καθώς η εναλλαγή στη σημασία των ονομάτων εξασφαλίζει στη θεολογία τη νοηματική συμφωνία.

Ο Κύριος, διδάσκοντάς μας να καταβάλλουμε σπουδή για την κατά πνεύμα περιτομή της καρδιάς, μακαρίζει αφενός τους καθαρούς στην καρδιά και τους πτωχούς στο πνεύμα, και βεβαιώνει ότι έπαθλο αυτής της καθαρότητας είναι η θεοπτία, ενώ στους πτωχούς υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών. Και ονομάζει πτωχούς αυτούς που ζουν με στέρηση και λιτότητα. Δεν μακαρίζει όμως απλώς αυτούς τους ανθρώπους, αλλά αυτούς που είναι τέτοιοι στο πνεύμα, δηλαδή εκείνους οι οποίοι, εξαιτίας της εσωτερικής τους και εγκάρδιας ταπείνωσης και της αγαθής τους προαίρεσης, έχουν ρυθμίσει κατ' αυτόν τον τρόπο και την εξωτερική τους ζωή.

Και από την οδό που οδηγεί στον θάνατο διασώζει με τέτοιους λόγους, ενώ την οδό της ζωής την φανερώνει πάλι αλλού μακαρίζοντας: «μακάριοι οι πτωχοί, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης», και, «πώλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους πτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό», και, «καθένας που άφησε οικία ή αγρούς ή οτιδήποτε άλλο από τα γήινα ένεκεν εμού και του ευαγγελίου, θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει αιώνια ζωή». Και τον θυμό σε τέτοιο βαθμό τον περιόρισε, ώστε να αποφανθεί ότι η οργή είναι ίση με τον φόνο, θέτοντάς την υπό την ίδια καταδίκη με αυτόν, και ότι εκείνος που από οργή κινείται σε λοιδορία εναντίον κάποιου, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Την πραότητα, όμως, όχι μόνο την εμακάρισε, αλλά και την αξίωσε με τα μεγαλύτερα βραβεία. Την ακολασία πάλι σε τέτοιο βαθμό την τιμώρησε, ώστε να αποκαλέσει μοιχεία ακόμη και το εμπαθές και περίεργο βλέμμα προς ξένη γυναίκα. Ενώ για εκείνον που επιδιώκει την αγνεία, αφού τον μακαρίσει, διατείνεται ότι θα γίνει και θεόπτης. Και την επιορκία δεν την έδειξε σε τέτοιο βαθμό αποτρόπαιη, ώστε να απαγορεύσει ακόμη και την ευορκία και να αποφανθεί ότι καθετί πέρα από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό, λέγοντας: «ας είναι ο λόγος σας ναι ναι, όχι όχι, ενώ το παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό»; Και τι σημαίνει αυτός ο διπλασιασμός;

Και όπως ακριβώς η όραση, όταν ενεργεί, γίνεται και η ίδια φως και συνενώνεται με το φως και βλέπει μαζί με το φως, και βλέπει πρώτα αυτό το ίδιο το φως που είναι διάχυτο σε όλα τα ορώμενα, με αυτόν ακριβώς τον τρόπο και εκείνος που αξιώθηκε τη θεία ενέργεια και έχει υποστεί τη θεία αλλοίωση είναι και ο ίδιος ολόκληρος σαν φως, και βρίσκεται μαζί με το φως, και μαζί με το φως βλέπει γνωστικά εκείνα που χωρίς μια τέτοια άρρητη χάρη είναι σε όλους αφανή, έχοντας βρεθεί όχι μόνο πάνω από τις σωματικές αισθήσεις, αλλά και πάνω από καθετί που είναι γνώριμο σε εμάς, και οπωσδήποτε και πάνω από εκείνα που μας υπερβαίνουν ως προς τη φυσική δύναμη. Διότι τον Θεό βλέπουν οι καθαρμένοι στην καρδιά σύμφωνα με τον αψευδή μακαρισμό του Κυρίου, ο Οποίος, όντας φως σύμφωνα με την κατεξοχήν θεολογική φωνή του Ιωάννη, του γιου της βροντής, κατοικεί και εμφανίζει τον εαυτό Του σε όσους Τον αγαπούν και αγαπήθηκαν από Αυτόν, σύμφωνα με την υπόσχεσή Του προς αυτούς. Εμφανίζεται δε στον καθαρμένο νου σαν μέσα σε καθρέφτη, ενώ ο Ίδιος καθ' εαυτόν παραμένει αόρατος. Διότι τέτοια είναι η μορφή μέσα στον καθρέφτη: ενώ φαίνεται, δεν οράται καθ' εαυτήν, και είναι εντελώς αδύνατο να βλέπει κανείς μέσα στον καθρέφτη και ταυτόχρονα να βλέπει εκείνο που διαμορφώνει τον καθρέφτη. Τώρα, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο οράται ο Θεός από όσους έχουν καθαρθεί μέσα στη θεία αγάπη, τότε όμως, λέει, «πρόσωπο με πρόσωπο».

Διότι τον Θεό βλέπουν οι καθαροί στην καρδιά, σύμφωνα με τον αψευδή μακαρισμό του Κυρίου, ο οποίος, όντας φως, σύμφωνα με την βαθύτατα θεολογική φωνή του Ιωάννη, του υιού της βροντής, κατοικεί και αποκαλύπτει τον εαυτό του σε εκείνους που τον αγαπούν και αγαπήθηκαν από αυτόν, σύμφωνα με την υπόσχεσή του προς αυτούς. Εμφανίζεται δε σαν μέσα σε καθρέφτη στον καθαρμένο νου, ενώ καθ' εαυτόν παραμένει αόρατος. Διότι τέτοια είναι η μορφή μέσα σε καθρέφτη: ενώ φαίνεται, δεν είναι ορατή η ίδια, και είναι σχεδόν αδύνατο να βλέπει κανείς μέσα στον καθρέφτη και ταυτόχρονα να βλέπει και αυτό το ίδιο το αντικείμενο που αποτυπώνει τη μορφή του στον καθρέφτη.

Και για να παραλείψω τώρα τα υπόλοιπα περί εκείνων που νομίζουν ότι είναι κάτι και εξαπατούν τον εαυτό τους σε τέτοιο βαθμό, ώστε να παρερμηνεύουν τις Γραφές του Πνεύματος και να τις χρησιμοποιούν εναντίον των πνευματικών έργων και ανδρών, θα παραθέσω εκείνα ακριβώς που αποτελούν τώρα το θέμα του παρόντος λόγου μας. Διότι λένε ότι ο Θεός είναι αόρατος και ακατάληπτος: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Υιός του Θεού, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». «Πώς λοιπόν», λένε, «δεν πλανώνται ολοφάνερα όσοι ισχυρίζονται ότι βλέπουν νοερά μέσα τους τον Θεό ως φως;» Και αν κανείς από αυτούς πάλι προβάλει τον μονογενή Λόγο του Θεού που λέει ότι «οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό» και «εγώ θα εμφανίσω σε αυτούς τον εαυτό μου, και μαζί με τον Πατέρα θα κατοικήσω σε αυτούς», αμέσως ονομάζουν τη γνώση θεωρία και δεν καταλαβαίνουν ότι λένε πράγματα ασυνεπή προς τον ίδιο τους τον εαυτό· διότι όπως ακριβώς το θείο είναι αόρατο, έτσι είναι και ακατάληπτο. Επομένως, εκείνοι που δογματίζουν ότι η εν φωτί νοερή όραση του Θεού είναι ψευδής φαντασία και δαιμονική ενέργεια επειδή ο Θεός είναι αόρατος, θα έπρεπε και τη γνώση, επειδή ο Θεός είναι ακατάληπτος, να την καταβιβάζουν σε παρόμοιες φλυαρίες. Αλλά εμείς, όσον αφορά τη γνώση, δεν επιλέγουμε να τους φέρουμε καμία αντίρρηση· διότι λένε πράγματα σύμφωνα με εμάς, έστω κι αν δεν καταλαβαίνουν τι λένε.

Γι' αυτό και εκείνος που παρέχει την όραση και συνάμα οράται, δηλαδή το φως της καθαρής καρδιάς, ο Θεός, λέγει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Πώς λοιπόν αυτοί είναι μακάριοι εξαιτίας αυτού, εάν αυτή η όραση είναι γνώση, την οποία εξάλλου έχουμε και εμείς οι ακάθαρτοι; Πολύ ορθά λοιπόν είπε εκείνος που δέχθηκε την έλλαμψη και δίνει τον ορισμό της ελλάμψεως, ότι η έλλαμψη δεν είναι γνώση, αλλά «άρρητη ενέργεια, που οράται αοράτως», διότι δεν γίνεται αντιληπτή μέσω των αισθήσεων, και «νοείται αγνώστως», διότι δεν κατανοείται μέσω της λογικής.

Έχοντας πλέον κορεστεί από τον αγώνα εναντίον των πατέρων και των προφητών, αυτός που βρήκε ως πρόφαση όσους ασπάζονται την ησυχία για να επιτεθεί, θα λέγαμε, στα πάντα που είναι θεία, τοποθετεί έπειτα τον εαυτό του ως εξηγητή των πιο μυστικών ρημάτων του Ευαγγελίου και αξιώνει να διδάξει πώς «οι καθαροί στην καρδιά βλέπουν τον Θεό» και πώς «μαζί με τον Πατέρα ο Υιός έρχεται και κατοικεί μαζί τους». «Βλέπουν, λοιπόν», λέει, «όσοι έχουν καθαρμένη την καρδιά τον Θεό όχι διαφορετικά, παρά μόνο κατά αναλογία, ή κατ' αιτία, ή κατ' απόφαση· και εκείνος είναι περισσότερο θεόπτης που γνωρίζει περισσότερα από τα μέρη του κόσμου ή τα ανώτερα από αυτά, και ακόμη περισσότερο εκείνος που κατέχει σε μεγαλύτερο βαθμό τη γνώση αυτών που γνωρίζει· και ο πιο θεόπτης από όλους είναι αυτός που έχει γνωρίσει τα φανερά μέρη του κόσμου και τις αφανείς δυνάμεις, τις συμπάθειες προς τη γη και τα άλλα στοιχεία, και τις αντιπάθειες όλων αυτών μεταξύ τους, τις διαφορές, τις ιδιότητες, τις κοινωνίες, τις ενέργειες, τις συνάφειες, τις εφαρμογές, τις αρμονίες και γενικά τα άρρητα και τα ρητά στοιχεία αυτού του σύμπαντος. Διότι όποιος», λέει, «κατόρθωσε να θεωρεί σωστά όλα αυτά, εκείνος δύναται να γνωρίσει τον Θεό ως αίτιο όλων αυτών, και από όλα αυτά συλλογιζόμενος να τον γνωρίσει, και θέτοντάς τον πάνω από όλα αυτά, μέσω της αποφατικής οδού πάλι, να κατανοήσει ότι Αυτός βρίσκεται πάνω από όλα».

Εφόσον λοιπόν είναι τέτοια η θέα του Θεού, την οποία θα δουν μόνο όσοι έχουν αξιωθεί τον μακάριο κλήρο κατά τον ατελεύτητο αιώνα, την οποία και τώρα είδαν στο Θαβώρ οι εκλεκτοί των αποστόλων και ο Στέφανος καθώς λιθοβολούνταν και ο Αντώνιος αγωνιζόμενος στην ησυχία, μάλλον δε όλοι οι άγιοι, δηλαδή όσοι έχουν καθαρθεί στην καρδιά, όπως είναι δυνατόν να μάθει όποιος το επιθυμεί από τα συγγράμματά τους και από τους βίους τους —και εγώ μάλιστα θα υποστήριζα ότι και οι προφήτες και οι πατριάρχες δεν είχαν μείνει άγευστοι αυτού του φωτός, αλλά μάλλον, εκτός από λίγα, όλα τα θεάματά τους, και μάλιστα τα πιο θεία, δεν στερούνταν αυτό το φως. Διότι γιατί άραγε Εκείνος που διαθέτει δικό Του αιώνιο φως, το οποίο είναι ορατό σε όσους έχουν καθαρή την καρδιά τους, έστω και με τρόπο άρρητο, τόσο τώρα όσο και στον μέλλοντα αιώνα, όπως ακριβώς λέει και ο μέγας Διονύσιος, να χρησιμοποιήσει κάποιο ξένο φως;— εφόσον, λοιπόν, είναι τέτοια η θέα του Θεού, πώς Εκείνος που «μακαρίζει τους καθαρούς στην καρδιά» δεν υπόσχεται αυτή την αιώνια θέα, αλλά τη γνώση που προέρχεται από τα κτίσματα, την οποία θα μπορούσαν να αποκτήσουν και οι σοφοί αυτού του αιώνα;

Διότι ο νομοθέτης θα δώσει ευλογίες· θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη· θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Αναφέρεται, λοιπόν, στις ευαγγελικές εντολές, στις οποίες δεν μπορεί να βρει κανείς μόνο μία ευλογία, αλλά πολλές, δηλαδή τους διάφορους μακαρισμούς που νομοθέτησε ο Χριστός, στους οποίους όποιος δίνει προσοχή πορεύεται από δύναμη σε δύναμη, βαδίζοντας από αρετή σε αρετή: από την ταπεινοφροσύνη στο πένθος για τις αμαρτίες, από εκεί στην πραότητα, έπειτα στη διαρκή επιθυμία της δικαιοσύνης· στη συνέχεια στην ελεημοσύνη, από εκεί στην καθαρότητα της καρδιάς, και από αυτήν στην επίτευξη της ειρήνης. Και ως στεφάνι όλων αυτών θέτει τους διωγμούς υπέρ του Χριστού, στους οποίους όποιος καταρτιστεί και φθάσει στην τελειότητα, θα δει τον Θεό στη Σιών, στο παρατηρητήριο της ψυχής. Διότι η Σιών μεταφράζεται ως παρατηρητήριο. Η προκοπή, λοιπόν, της μακαριότητας είναι το να δει κάποιος τον Θεό, όχι κατά τη φύση Του, αλλά κατά το μέτρο που Εκείνος χαρίζεται. Θα μπορούσες δε να πεις ότι όλα αυτά, από το σημείο που αναφέρθηκε από εμάς το διάψαλμα, λέγονται και για τον Πέτρο. Διότι υπήρξε μακάριος επειδή έτυχε της θείας βοήθειας τον καιρό της άρνησης· γι' αυτό δεν απελπίστηκε, αλλά έθεσε στην καρδιά του αναβάσεις μέσω της μετάνοιας «στην κοιλάδα του κλαυθμώνος».

Μακάριοι λοιπόν είναι οι καθαροί στην καρδιά, διότι δεν υπάρχει καιρός κατά τον οποίο να μην απολαμβάνουν αυτή την τρυφή των δακρύων, και μέσα σε αυτήν βλέπουν πάντοτε τον Κύριο. Και ενώ ακόμη τα δάκρυα βρίσκονται στα μάτια τους, αξιώνονται τη θεωρία των αποκαλύψεών του στο ύψος της προσευχής τους, και δεν υπάρχει για αυτούς προσευχή χωρίς δάκρυα.

γʹ. Μακάριοι, λοιπόν, είναι οι καθαροί στην καρδιά, διότι δεν υπάρχει καιρός κατά τον οποίο δεν απολαμβάνουν αυτήν την τρυφή των δακρύων, και μέσα σε αυτήν βλέπουν πάντοτε τον Κύριο και, ενώ ακόμη τα δάκρυα βρίσκονται στα μάτια τους, αξιώνονται να θεωρούν τις αποκαλύψεις Του στο ύψος της προσευχής τους. Και δεν υπάρχει για αυτούς προσευχή χωρίς δάκρυα. Και αυτό είναι εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο, ότι «μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Διότι από το πένθος έρχεται κανείς στην καθαρότητα της ψυχής. Για τον λόγο αυτόν, όταν ο Κύριος είπε ότι «αυτοί θα παρηγορηθούν», δεν εξήγησε ποια παρηγοριά. Διότι, όταν αξιωθεί ο μοναχός, μέσω των δακρύων, να περάσει τη χώρα των παθών και να φτάσει στην πεδιάδα της καθαρότητας της ψυχής, τότε τον συναντά μια τέτοια παρηγοριά. Εάν, λοιπόν, κάποιος προχωρήσει ανάμεσα σε αυτούς που την έχουν βρει εδώ και συναντήσει αυτήν την παρηγοριά που δεν βρίσκεται σε τούτο τον κόσμο, τότε κατανοεί ποια παρηγοριά επιφυλάσσει το τέλος του πένθους, την οποία μέσω της καθαρότητας δίνει ο Θεός σε αυτούς που πενθούν. Διότι δεν είναι δυνατόν κάποιος που πενθεί αδιαλείπτως να ενοχλείται από τα πάθη. Επειδή αυτό είναι το χάρισμα των απαθών, το να δακρύζουν και να πενθούν.

Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα. «Δεν θα επιορκήσεις. Δεν θα επιθυμήσεις όσα ανήκουν στον πλησίον σου», και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Αν όμως προχωρήσεις και στα ευαγγελικά παραγγέλματα, πάλι το ίδιο θα βρεις: Διότι «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πράοι, οι ελεήμονες, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί», και όλα τα παρόμοια. Και αυτό που έχει λεχθεί περί αγαμίας και αγνείας, έχει λεχθεί και για τα δύο φύλα, έστω και αν έχει διατυπωθεί σε αρσενικό γένος, για λόγους ευπρέπειας του θείου λόγου και επειδή ο άνδρας είναι το ηγεμονικότερο ον. Διότι «όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Και τούτο είναι φανερό από το γεγονός ότι πολλές γυναίκες και το εχώρεσαν και το κατόρθωσαν.

Ας τους οδηγήσουμε, λοιπόν, στο παιδευτήριο της φιλοσοφίας, και ας δούμε ποιος από αυτούς θα αποδεχθεί περισσότερο τα της διδασκαλίας. Ας είναι, λοιπόν, το πρώτο παράγγελμα: «Να είσαι ταπεινός και μετριόφρων»· διότι αυτό πρόσταξε ο Χριστός· ποιος θα μπορέσει να το κατορθώσει ευκολότερα, αυτός ή εκείνος; «Μακάριοι οι πενθούντες»· ποιος θα δώσει περισσότερη προσοχή σε αυτό που ειπώθηκε; «Μακάριοι οι ταπεινοί»· ποιος θα το ακούσει πιο πρόθυμα; «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά»· «μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη»· «μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα δικαιοσύνης»· ποιος θα τα αποδεχθεί αυτά με ευκολία;

Η χήρα ας διατηρεί την αφοσίωσή της στον νεκρό σύζυγό της, σαν να πρόκειται αυτός να εμφανιστεί και πάλι στη ζωή. Αυτή που ζει έγγαμο βίο ας είναι νεκρωμένη ως προς τις ξένες ηδονές. Αυτή που φθείρεται από την πορνεία, ας δροσίζει τη φλόγα της με τη συζυγική ηδονή. Η παρθένος ας μη ζητά ωραιότερο Νυμφίο από τον Χριστό. Ο καθένας, διασώζοντας την καθαρότητα που αρμόζει στη δική του τάξη, ας εξασφαλίζει στην ψυχή του τη θεωρία του Δεσπότου Χριστού· διότι «Μακάριοι», λέγει, «είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό»· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι, λέγει, μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό. Ας καθαρίσουμε, λοιπόν, τη συνείδησή μας και ας κυβερνήσουμε τον βίο μας με ακρίβεια, ώστε, αφού πορευθούμε στην παρούσα ζωή με κάθε αρετή, να αξιωθούμε να λάβουμε τις ανταμοιβές των εδώ κόπων στον μέλλοντα αιώνα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο πρέπει στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, δόξα, κράτος και τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γι' αυτό χρειαζόμαστε πολλή αγρυπνία, ώστε να μπορέσουμε να υπερισχύσουμε των μηχανορραφιών του και να σταθούμε ανώτεροι από τα βέλη του. Και με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα υπερισχύσουμε, παρά μόνον εάν, μέσω της άριστης πολιτείας, μπορέσουμε να προσελκύσουμε την άνωθεν συμμαχία. Και άριστη πολιτεία είναι ο καθαρός βίος. Διότι αυτό είναι το θεμέλιο και το κρηπίδωμα της αρετής· επειδή εκείνος που το θέτει με ασφάλεια, θα επιβληθεί όλων των άλλων πολύ ευκολότερα. Έναν τέτοιον άνθρωπο δεν θα τον κυριεύσει ούτε η επιθυμία των χρημάτων, ούτε ο πόθος της δόξας, ούτε ο φθόνος, ούτε κανένα άλλο από τα πάθη. Και πώς γίνεται αυτό, θα σας το πω εγώ. Διότι, όταν κάποιος έχει τη συνείδησή του καθαρή και απαλλαγμένη από κάθε ρύπο, θα μπορέσει να έχει και τον Δεσπότη των πάντων ένοικο μέσα του. Επειδή, «μακάριοι», λέει, «οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Και όταν αξιωθεί να Τον έχει ένοικο μέσα του, θα αισθάνεται πλέον σαν να φέρει το σώμα απλώς και ως έτυχε, και θα επιδεικνύει μεγάλη περιφρόνηση για όλα τα ανθρώπινα πράγματα.

Διότι, «όποιος με ομολογήσει», λέει, «μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς»· και, «Όποιος με απαρνηθεί, θα τον αρνηθώ κι εγώ»· και πάλι, «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και πάλι, «Μακάριοι οι πτωχοί στο πνεύμα, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· και πάλι, «Μακάριοι είστε όσοι διώκεστε ένεκα της δικαιοσύνης, διότι ο μισθός σας είναι μεγάλος στους ουρανούς». Βλέπεις παντού τους ουρανούς, πουθενά τη γη, ούτε όσα υπάρχουν στη γη; Και πάλι, «Το δικό μας πολίτευμα βρίσκεται στους ουρανούς, από όπου και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού»· και πάλι, «Να μη φρονούμε τα επίγεια, αλλά αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς».

Βλέπεις ότι η επίτευξη της αρετής εξαρτάται και από εμάς και από τον Θεό; Και πάλι: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Λοιπόν, ας γίνουμε καθαροί ανάλογα με τη δύναμή μας· ας αποπλύνουμε από τον εαυτό μας τα αμαρτήματα. Πώς όμως είναι δυνατόν να τα αποπλύνουμε; Ο προφήτης μάς διδάσκει, λέγοντας: Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου. Τι σημαίνει «ενώπιον των οφθαλμών μου»; Επειδή μερικοί φαίνονται μεν ότι είναι χωρίς πονηριά, αλλά μόνο στα μάτια των ανθρώπων, ενώ για τον Θεό είναι ολοφάνερο ότι είναι τάφοι ασβεστωμένοι· γι' αυτό λέει: Να τις αφαιρέσετε έτσι, ώστε να το βλέπω εγώ. Μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε τη δικαιοσύνη, δικαιώστε τον ταπεινό και τον φτωχό· και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος· και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό χρώμα, εγώ θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· και αν είναι κατακόκκινες, εγώ θα τις λευκάνω σαν το μαλλί.

Διότι, όταν λέει, «Μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι φτωχοί στο πνεύμα, μακάριοι οι ειρηνοποιοί», ο ίδιος βέβαια δεν αποκομίζει κανένα όφελος από αυτά, αλλά τα προστάζει για να μας στολίσει και να μας διαπλάσει. Και όταν λέει, «Πείνασα», δεν το λέει επειδή έχει ανάγκη από τη δική μας διακονία, αλλά για να σε προετοιμάσει για τη φιλανθρωπία. Διότι μπορούσε και χωρίς εσένα να θρέψει τον φτωχό, αλλά σου τα πρόσταξε αυτά, για να σου χαρίσει τον μέγιστο θησαυρό. Διότι, εάν ο ήλιος, που είναι κτίσμα, δεν έχει καμία ανάγκη από τα δικά μας μάτια (αφού διατηρεί τη δική του λαμπρότητα, ακόμη και αν κανείς δεν τον κοιτάζει), αλλά εμείς είμαστε εκείνοι που κερδίζουμε όταν απολαμβάνουμε τις ακτίνες του, πολύ περισσότερο συμβαίνει αυτό με τον Θεό. Για να το μάθεις δε αυτό και από άλλη σκοπιά, άκουσε: Πόση νομίζεις ότι είναι η απόσταση μεταξύ του Θεού και εμάς; Άραγε είναι τόση όση υπάρχει μεταξύ των κουνουπιών και εμάς, ή πολύ μεγαλύτερη; Είναι ολοφάνερο ότι είναι πολύ μεγαλύτερη, και μάλιστα άπειρη.

Αλλ᾽ όμως, αυτήν την τόσο πλατιά καρδιά τη συνέσφιξε πολλές φορές και την έθλιψε η αγάπη που την πλαταίνει· «Διότι από πολλή θλίψη», λέει, «και συνοχή καρδιάς σας τα έγραψα αυτά». Και επιθυμούσα να δω συντετριμμένη αυτήν που φλεγόταν για τον καθέναν από όσους χάνονταν, αυτήν που κοιλοπονούσε για δεύτερη φορά τα παιδιά που είχαν εκπέσει, αυτήν που έβλεπε τον Θεό («Διότι οι καθαροί στην καρδιά», λέει, «θα δουν τον Θεό»)· αυτήν που είχε γίνει θυσία («Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»)· αυτήν που είναι υψηλότερη από τους ουρανούς, ευρύτερη από την οικουμένη, λαμπρότερη από την αχτίδα του φωτός, θερμότερη από τη φωτιά, στερεότερη από τον αδάμαντα, αυτήν που ανέβλυζε ποταμούς· «Διότι ποταμοί ζωντανού νερού», λέει, «θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του»· εκεί όπου βρισκόταν η πηγή που αναπήδα, και η οποία δεν πότιζε το πρόσωπο της γης, αλλά τις ψυχές των ανθρώπων· από όπου όχι μόνο ποταμοί, αλλά και πηγές δακρύων ανάβλυζαν, και τη νύχτα και την ημέρα· αυτήν που έζησε την καινή ζωή, και όχι τούτη τη δική μας («Διότι δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου», λέει, «ο Χριστός»).

Αλλά υπάρχουν μερικοί οι οποίοι το εσπέρας, αφού έχουν διαπράξει μύρια κακά κατά τη διάρκεια της ημέρας, πλένονται και εισέρχονται στην εκκλησία, υψώνοντας τα χέρια τους με πολλή παρρησία, νομίζοντας ότι έχουν αποβάλει τα πάντα μέσω της κολυμβήθρας των υδάτων. Εάν ίσχυε αυτό, θα ήταν μέγα κέρδος το να λούζεται κανείς καθημερινά· εάν ίσχυε αυτό, ούτε και εγώ ο ίδιος δεν θα σταματούσα να συχνάζω στα λουτρά, εάν αυτά έκαναν τον άνθρωπο καθαρό και τον απάλλασσαν από τα αμαρτήματα. Γελοιότητες και ανοησίες είναι αυτά, παιχνίδια και παιδικά αθύρματα. Ο Θεός δεν αποστρέφεται τον ρύπο του σώματος, αλλά την ακαθαρσία της ψυχής. Διότι, άκουσέ Τον να λέει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά». Μήπως άραγε στο σώμα; Ουδαμώς, αλλά: «Οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Και ο Προφήτης τι λέει; «Καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός»· και πάλι: «Ξέπλυνε την καρδιά σου από την κακία». Μεγάλο αγαθό είναι να έχει συνηθίσει κανείς στα αγαθά έργα. Δες, όμως, πόσο μικρά και ανώφελα είναι αυτά. Και όταν η ψυχή κυριευθεί από μια συνήθεια, δεν απομακρύνεται από αυτήν, ούτε ανέχεται να προσέλθει στην προσευχή εάν προηγουμένως δεν την εκπληρώσει. Τι εννοώ με αυτό; Έχουμε κάνει συνήθειά μας να πλενόμαστε και μετά να προσευχόμαστε, και δεν είναι δυνατόν να το πράξουμε αυτό χωρίς να έχουμε πλυθεί, αλλά δεν προσευχόμαστε με άνεση εάν το κάνουμε με άπλυτα χέρια, θεωρώντας ότι πρόκειται να προσβάλουμε τον Θεό, και έχοντας ένοχη συνείδηση.

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

Και αυτό πάλι αναφέρεται διάσπαρτο παντού· διότι λέει: «Μην αποστερήσεις τη ζωή του φτωχού, μην απορρίψεις τον ικέτη που θλίβεται»· και παντού γίνεται πολύς λόγος περί φιλανθρωπίας. «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά». Αυτό αναφέρει και ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαινίασε στα σπλάχνα μου». Και αν κάποιος εξετάσει και τους υπόλοιπους μακαρισμούς, θα διαπιστώσει ότι υπάρχει μεγάλη συμφωνία. Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ δεν είπε τίποτα το αντίθετο προς τα προηγούμενα, πρόσθεσε το: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»; Κάνει αυτή τη διευκρίνιση όχι εξαιτίας όσων είχαν ήδη λεχθεί, αλλά εξαιτίας όσων επρόκειτο να λεχθούν. Διότι, επειδή επρόκειτο να προχωρήσει σε αυστηρότερες εντολές, προκειμένου να μη θεωρήσουν ότι αυτή η επαύξηση αποτελεί εναντίωση, ούτε ότι η προσθήκη συνιστά σύγκρουση, γι' αυτό είπε: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»· δηλαδή, πρόκειται να πω πράγματα τελειότερα από όσα έχουν ειπωθεί πρωτύτερα· όπως για παράδειγμα: «Ακούσατε: Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως λέω: Δεν θα οργιστείς».

β΄. Επομένως, και στους αγγέλους τότε φανερώθηκε, όταν περιβλήθηκε τη σάρκα· πριν από αυτό όμως δεν τον έβλεπαν με αυτόν τον τρόπο, επειδή η ουσία του ήταν αόρατη ακόμη και σε αυτούς. Και πώς, θα ρωτήσει κάποιος, ο Χριστός είπε: «Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς»; Γιατί; Μήπως ο Θεός έχει πρόσωπο και περιορίζεται τοπικά στους ουρανούς; Αλλά κανείς δεν θα ήταν τόσο παράφρων, ώστε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο. Τι σημαίνουν λοιπόν αυτά τα λόγια; Όπως ακριβώς όταν λέει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», εννοεί την πνευματική όραση μέσω του νου, αυτήν που μας είναι δυνατή, και την αντίληψη περί του Θεού· έτσι και για τους αγγέλους μπορεί να ειπωθεί ότι, εξαιτίας της καθαρής και άγρυπνης φύσης τους, δεν στρέφουν τον νου τους σε τίποτε άλλο, παρά ατενίζουν νοερά πάντοτε τον Θεό.