Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:8

Αυτός είναι και όφις και δράκοντας· διότι πατάτε επάνω σε όφεις και σκορπιούς. Δ΄. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας παραμένουμε υπό τον ποιμένα, ποιμαινόμενοι από αυτόν· και θα παραμείνουμε, εάν ακούμε τη φωνή του, εάν υπακούμε σε αυτόν, εάν δεν ακολουθούμε κάποιον ξένο. Και ποια είναι η φωνή του; Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι· μακάριοι οι καθαροί τη καρδία· μακάριοι οι ελεήμονες. Αν τα πράττουμε αυτά, θα παραμείνουμε υπό τον ποιμένα, και ο λύκος δεν θα μπορέσει να εισέλθει μέσα· αλλά, ακόμη και αν επιτεθεί, θα το πράξει προς δική του βλάβη. Διότι έχουμε ποιμένα που μας αγαπά τόσο πολύ, ώστε να παραδώσει ακόμη και τη ζωή του για εμάς. Όταν λοιπόν είναι και δυνατός και μας αγαπά, τι είναι αυτό που μας εμποδίζει να σωθούμε;

Διότι εκείνους μεν που βλέπουμε μπορούμε και να τους βλέπουμε και να τους αγνοούμε· εκείνους δε που γνωρίζουμε δεν μπορούμε και να τους γνωρίζουμε και να τους αγνοούμε. Γι' αυτό λέει: «Και Τον έχετε δει»· όπως ακριβώς λέει, «Εμφανίστηκε και στους αγγέλους». Καίτοι βέβαια δεν εθεάθη η ίδια η ουσία Του· αλλά παρ' όλα αυτά λέει ότι εθεάθη, δηλαδή στον βαθμό που ήταν δυνατόν σε εκείνους να δουν. Αυτό δε έχει λεχθεί, για να μάθεις ότι εκείνος που έχει δει Αυτόν, γνωρίζει Εκείνον που Τον εγέννησε. Τον είδαν δε όχι κατά την γυμνή Του ουσία, αλλά περιβεβλημένο με σάρκα. Γνωρίζει δε και σε άλλα σημεία να αποκαλεί την όραση, γνώση· όπως όταν λέει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Ως καθαρούς δε δεν εννοεί εκείνους που έχουν απαλλαγεί μόνο από την πορνεία, αλλά εκείνους που έχουν απαλλαγεί από όλα τα αμαρτήματα· διότι κάθε αμαρτία εναποθέτει ρύπο στην ψυχή.

Μακάριοι οι ελεήμονες. Εδώ μου φαίνεται ότι δεν εννοεί μόνο αυτούς που ελεούν με χρήματα, αλλά και αυτούς που το πράττουν με έργα. Διότι είναι ποικίλος ο τρόπος της ελεημοσύνης και πλατιά αυτή η εντολή. Ποιο είναι λοιπόν το έπαθλό της; Ότι αυτοί θα ελεηθούν. Και φαίνεται μεν να είναι μια ίση ανταπόδοση· είναι όμως πολύ μεγαλύτερη από το κατόρθωμα. Διότι αυτοί ελεούν ως άνθρωποι, ενώ ελεούνται από τον Θεό των όλων. Δεν είναι όμως ίσο το ανθρώπινο έλεος με το θείο, αλλά όση είναι η απόσταση ανάμεσα στην πονηρία και την αγαθότητα, τόσο απέχει το ένα από το άλλο. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ιδού πάλι πνευματικό το έπαθλο. Καθαρούς δε εδώ ονομάζει, είτε αυτούς που έχουν αποκτήσει την καθολική αρετή και δεν ελέγχονται από τη συνείδησή τους για τίποτα πονηρό, είτε αυτούς που ζουν με σωφροσύνη· διότι τίποτα δεν μας είναι τόσο αναγκαίο για να δούμε τον Θεό, όσο αυτή η αρετή. Γι’ αυτό και ο Παύλος έλεγε: Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο.

Και τα πλήθη, ακούγοντας αυτά τα φορτικά και επαχθή που ήταν αντίθετα στη συνήθεια των πολλών, εκπλήσσονταν. Τόση ήταν η δύναμη εκείνου που μιλούσε. ε΄. Όμως, για να μη νομίσεις ότι απλώς το να κακολογείται κανείς τον καθιστά μακάριο, έθεσε δύο προϋποθέσεις: όταν αυτό γίνεται εξαιτίας Του και όταν όσα λέγονται είναι ψευδή. Διότι, εάν δεν συντρέχουν αυτά, αυτός που κακολογείται όχι μόνο δεν είναι μακάριος, αλλά είναι και άθλιος. Έπειτα, πρόσεξε πάλι το έπαθλο: «Διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς». Εσύ όμως, έστω και αν δεν ακούς σε καθέναν από τους μακαρισμούς να δωρίζεται η Βασιλεία, μην αποθαρρύνεσαι. Διότι, έστω και αν ονομάζει με διαφορετικούς τρόπους τις αμοιβές, ωστόσο εισάγει τους πάντες στη Βασιλεία. Επειδή, όταν λέει «θα παρηγορηθούν όσοι πενθούν», και «θα ελεηθούν οι ελεήμονες», και «θα δουν τον Θεό οι καθαροί στην καρδιά», και «υιοί Θεού θα ονομαστούν οι ειρηνοποιοί», τίποτε άλλο δεν υπονοεί μέσα από όλα αυτά παρά τη Βασιλεία· διότι όσοι απολαμβάνουν αυτά, οπωσδήποτε θα επιτύχουν και εκείνη.

Διότι ο ταπεινός θα πενθήσει οπωσδήποτε και για τα δικά του αμαρτήματα· αυτός που πενθεί, θα είναι και πράος και δίκαιος και ελεήμων· ο ελεήμων, όντας και δίκαιος και κατανενυγμένος, θα είναι οπωσδήποτε και καθαρός στην καρδιά, και ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι και ειρηνοποιός. Εκείνος δε που έχει κατορθώσει όλα αυτά, θα είναι παραταγμένος απέναντι στους κινδύνους και δεν θα ταραχθεί όταν κακολογείται, ούτε όταν πάσχει μύρια δεινά. Αφού λοιπόν τους συμβούλεψε τα πρέποντα, τους αναπαύει πάλι με εγκώμια. Επειδή δηλαδή τα προστάγματα ήταν υψηλά και πολύ μεγαλύτερα από εκείνα της Παλαιάς Διαθήκης, για να μη θορυβούνται και ταράζονται, και λένε: «Πώς θα μπορέσουμε να τα κατορθώσουμε αυτά;», άκουσε τι λέει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης»· δείχνοντας έτσι ότι κατ' ανάγκην προστάζει αυτά. Διότι η αποστολή σας, λέει, δεν θα αφορά μόνο τη δική σας ζωή, αλλά ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν σας αποστέλλω σε δύο πόλεις, και σε δέκα, και σε είκοσι, ούτε σε ένα μόνο έθνος, όπως τους προφήτες, αλλά σε γη και θάλασσα και σε ολόκληρη την οικουμένη, και μάλιστα ενώ αυτή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Διότι με το να πει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης», έδειξε ότι ολόκληρη η ανθρώπινη φύση είχε μωρανθεί και είχε κατασαπεί από τα αμαρτήματα.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού από πριν είχε σπείρει τα σπέρματα αυτών των διδασκαλιών με τρόπο ανύποπτο, τότε που επρόκειτο πιο ξεκάθαρα να θεωρηθεί ύποπτος για εναντίωση εξαιτίας της αντιπαραβολής των παλαιών και των νέων νόμων, χρησιμοποίησε την εκ των προτέρων διόρθωση. Διότι αυτά τα είχε ήδη θέσει ως βάση με αινιγματικό τρόπο μέσω όσων είχαν ειπωθεί. Επειδή το «Μακάριοι οι πτωχοί» ταυτίζεται με το να μην οργίζεται κανείς· και το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά» με το να μην κοιτάζει κάποιος γυναίκα με επιθυμία· και το να μη θησαυρίζει κανείς θησαυρούς επί της γης συμφωνεί με το «Μακάριοι οι ελεήμονες»· και το να πενθεί, και το να διώκεται και να ονειδίζεται, είναι ίσο με το να εισέρχεται από τη στενή πύλη· και το να πεινά και να διψά κανείς τη δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά εκείνο που λέει μετά από αυτά, ότι «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε τα και εσείς σε αυτούς». Και μακαρίζοντας τον ειρηνοποιό, πάλι σχεδόν το ίδιο είπε, όταν έδωσε εντολή να αφήσει κανείς το δώρο και να σπεύσει στη συμφιλίωση με εκείνον που έχει λυπηθεί, καθώς και να διάκειται ευμενώς προς τον αντίδικο.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

Αυτή η κεφαλή, αντί για τρίχες και κόμη, προσφέρει στον Θεό ευάρεστες θυσίες. Είναι χρυσός βωμός και πνευματικό θυσιαστήριο· διότι «θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα». Αυτή είναι η μητέρα της σοφίας. Αν κάποιος έχει αυτήν, θα αποκτήσει και τα υπόλοιπα. Είδες μια κεφαλή τέτοια που δεν έχεις δει ποτέ; Θέλεις να δεις και το πρόσωπο, ή μάλλον να το γνωρίσεις; Μάθε λοιπόν πρώτα το ερυθρό και ανθηρό του χρώμα, που διαθέτει πολλή χάρη, και μάθε από τι συνίσταται. Από τι λοιπόν συνίσταται; Από την αιδώ και το ερύθημα. Γι' αυτό και κάποιος λέει: «Πριν από τον αιδήμονα προπορεύεται η χάρη». Αυτό λούζει με άφθονο κάλλος και τα υπόλοιπα μέλη. Κι αν αναμείξεις μύρια χρώματα, δεν θα δημιουργήσεις τέτοια ομορφιά. Εάν δε θέλεις να δεις και τους οφθαλμούς, δες τους τονισμένους με ακρίβεια από κοσμιότητα και σωφροσύνη. Γι' αυτό και γίνονται τόσο ωραίοι και οξυδερκείς, ώστε να βλέπουν και τον ίδιο τον Κύριο. Διότι λέει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Το δε στόμα της, είναι η σοφία και η σύνεση, και η γνώση των πνευματικών ύμνων. Η καρδιά της είναι η εμπειρία των Γραφών, και η διατήρηση των ακριβών δογμάτων, και η φιλανθρωπία, και η χρηστότητα. Και όπως ακριβώς χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατόν να ζήσει κανείς, έτσι και χωρίς εκείνην δεν είναι δυνατόν ποτέ να σωθεί. Διότι από εκεί γεννιούνται όλα τα καλά.

Διότι εδώ δεν υπάρχουν τα ανθρώπινα ούτε τα φυσικά, αλλά τα υπερφυσικά· ούτε αυτά της δουλείας, αλλά της υιοθεσίας και της φιλίας («Διότι εσείς είστε φίλοι μου, δεν θα σας αποκαλέσω πλέον δούλους»)· ούτε τα ακάθαρτα, αλλά τα καθαρά και αυτά που λαλούνται, όπως ακριβώς λέει προς αυτούς η θεία φωνή: «Εσείς είστε καθαροί»· και «οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό». Φέροντας λοιπόν ο Ιωάννης αυτά τα μέγιστα και θεία χαρίσματα, και έχοντας λάβει το θάρρος, αφού ανήλθε στα υψηλά, έφτασε στο απέραντο πέλαγος. Και αφού αντίκρισε με τα αμόλυντα μάτια της καρδιάς του μέσα στους κόλπους του άναρχου Πατέρα τον συνάναρχο Λόγο, ο οποίος γεννήθηκε αρρήτως από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, και μη έχοντας πλέον τη δύναμη να συγκρατήσει μέσα του εκείνη την ανεκλάλητη χαρά, άνοιξε το άγιο και σεραφικό του στόμα και αναφώνησε με δυνατή φωνή λέγοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Δες, λοιπόν, τη σύνεση ενός αλιέως, παρατήρησε τη σοφία ενός αγράμματου ανδρός.

γʹ. Διότι οι έξωθεν φιλόσοφοι και ρήτορες και συγγραφείς, μη επιζητώντας το κοινό συμφέρον, αλλά αποσκοπώντας μόνο στο πώς θα θαυμαστούν οι ίδιοι, ακόμη και αν είπαν κάτι χρήσιμο, και αυτό το απέκρυψαν, σαν μέσα σε κάποιο σκοτάδι, με τη συνήθη τους ασάφεια. Οι απόστολοι, όμως, και οι προφήτες έπραξαν το εντελώς αντίθετο· διότι κατέστησαν τα λόγια τους σαφή και φανερά σε όλους, επειδή ήταν κοινοί δάσκαλοι της οικουμένης, ώστε να μπορεί ο καθένας και από μόνος του να μαθαίνει τα λεγόμενα, απλώς και μόνο μέσα από την ανάγνωση. Και προαναγγέλλοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό· και δεν θα πει ο καθένας στον πλησίον του, Γνώρισε τον Κύριο, διότι όλοι θα με γνωρίσουν, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους». Και ο Παύλος λέει: «Κι εγώ, αδελφοί, ήλθα προς εσάς, όχι με υπεροχή λόγου ή σοφίας, για να σας κηρύξω το μυστήριο του Θεού». Και πάλι: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι λέει: «Διότι λαλούμε σοφία η οποία δεν ανήκει σε τούτο τον αιώνα, ούτε στους άρχοντες τούτου του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται». Διότι σε ποιον δεν είναι ξεκάθαρα όλα όσα περιέχονται στα Ευαγγέλια; Και ποιος, ακούγοντας ότι μακάριοι είναι οι πράοι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, και όλα τα παρόμοια, θα χρειαστεί δάσκαλο, για να κατανοήσει κάτι από αυτά που λέγονται;

Μόνο αυτούς μακαρίζει η Γραφή. Διότι, λέει: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών»· «Μακάριος εκείνος που θα τον παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις τον νόμο σου»· «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους»· «Μακάριοι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν»· «Μακάριος ο λαός του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του»· «Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν καταδίκασε η ψυχή του»· «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Και ο Χριστός πάλι λέει τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι ταπεινοί, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκεν δικαιοσύνης». Βλέπεις πώς παντού οι θείοι νόμοι δεν μακαρίζουν κανέναν από τους πλουσίους, ούτε από αυτούς που έχουν ευγενική καταγωγή, ούτε από εκείνους που απολαμβάνουν τη δόξα, αλλά εκείνον που έχει κατακτήσει την αρετή; Διότι το ζητούμενο είναι, σε όλα όσα πράττουμε ή υποφέρουμε, να αποτελεί θεμέλιο ο φόβος του Θεού· και αν φυτέψεις από πριν αυτή τη ρίζα, όχι μόνο η άνεση, ούτε οι τιμές, και οι δόξες, και οι περιποιήσεις, αλλά και οι επιβουλές, και οι συκοφαντίες, και οι ύβρεις, και οι ατιμώσεις, και τα βάσανα, και γενικά τα πάντα, θα σου βλαστήσουν καρπούς πνευματικής αγαλλίασης. Και όπως ακριβώς οι ίδιες οι ρίζες των δέντρων είναι μεν πικρές, αλλά μας φέρνουν τους πιο γλυκούς καρπούς, έτσι βέβαια και η κατά Θεόν λύπη θα μας φέρει πολλή χαρά. Το γνωρίζουν αυτό όσοι πολλές φορές προσευχήθηκαν με οδύνη και έχυσαν δάκρυα, πόση ευφροσύνη αποκόμισαν, πώς καθάρισαν τη συνείδησή τους, πώς σηκώθηκαν με αγαθή ελπίδα.

Ποιος είναι αυτός που κόβει; Η απόφαση του Δεσπότη, η οποία την ώρα που κόβει φωνάζει: Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις. Επομένως, απομακρυνόμενοι από αυτήν, ας προσέλθουμε στον Χριστό που μας καλεί· ας τρέξουμε, μεταφερόμενοι από το σκοτάδι προς το φως, ας τρέξουμε προς τον Κύριο που προσφέρει ανάπαυση, υποτάσσοντας τη σάρκα στο πνεύμα· ας τρέξουμε, ας βιαστούμε γρηγορότερα από τον θάνατο, ας προλάβουμε τους αγγέλους που έρχονται για να μας παρασταθούν. Σαν ένας λόγος είναι η παρούσα ζωή, και σαν σκιά παρέρχεται το διάστημα της ζωής. Ο χρόνος δαπανάται, ο τρόπος της ζωής δεν βελτιώνεται· οι πράξεις προτρέχουν, ο Κριτής περιμένει, το πρόσταγμα επείγει, οι άγγελοι παρίστανται, η συνείδηση κατηγορεί, και τι θα πράξουμε καθώς καλούμαστε σε κρίση; Επομένως, ας αγαπήσουμε την αγαθή πολιτεία, ας μισήσουμε τη συνήθεια της αμαρτίας, ας μεριμνήσουμε για τη μέλλουσα απολογία, ας αποκτήσουμε καθαρότητα βίου· διότι οι καθαροί στην καρδιά, αυτοί θα δουν τον Θεό.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΖ΄. Ωδή ψαλμού του Δαβίδ. Και αυτός ο ψαλμός, ομοίως, προαναγγέλλει την επάνοδο των Ιουδαίων και προαγορεύει τη σωτηρία των εθνών. Παρουσιάζει δε μεγάλη συγγένεια τόσο με τον πεντηκοστό έκτο όσο και με τον πεντηκοστό ένατο ψαλμό. Ωδή ψαλμού ονομάζει τη δοξολογία που γίνεται με σύνεση· διότι αυτό θα αποδειχθεί και στα όσα ακολουθούν. Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου· θα υμνήσω και θα ψάλω με τη δόξα μου. Και ήδη έχουμε προαναφέρει ότι ο προφήτης αποκαλεί δική του δόξα την προφητική χάρη. Χρησιμοποιώντας, λέγει, τη μελωδία της προφητείας, λέγω σε Εσένα, τον Δεσπότη, ότι διατηρώ την καρδιά μου σταθερή και έτοιμη να υποδεχθεί τη θεία Σου χάρη. Διότι μακάριοι, λέγει, είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό· οι οποίοι και με θάρρος θα πουν: Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ.

Ελάτε πρώτα εσείς, που φυλάξατε την πίστη άσπιλη και αμόλυντη· ελάτε, εσείς που για χάρη μου γίνατε φτωχοί με την πνευματική φτώχεια· ελάτε, εσείς που κατοικήσατε στις ερήμους και στα όρη και στα σπήλαια και στις οπές της γης μαζί με τα θηρία για το όνομά μου· ελάτε, οι πενθούντες και τεθλιμμένοι· ελάτε, εσείς που για χάρη μου πεινάσατε και διψάσατε· ελάτε, οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης· ελάτε, εσείς που χλευαστήκατε και μισηθήκατε για το όνομά μου· ελάτε, οι καθαροί στην καρδιά· ελάτε, οι ελεήμονες· ελάτε, οι γενναιόδωροι και πρόθυμοι στην προσφορά· ελάτε, οι εύσπλαχνοι· ελάτε, οι προστάτες των ορφανών· ελάτε, οι φιλόξενοι· ελάτε, οι προστάτες των χηρών· ελάτε, οι βοηθοί των αδυνάτων· ελάτε, οι παρηγορητές των ασθενών· ελάτε, εσείς που επισκέπτεστε όσους βρίσκονται στη φυλακή· ελάτε, εσείς που εξοφλείτε τα χρέη όσων χρωστούν· ελάτε, εσείς που χορτάσατε τις ψυχές εκείνων που πεινούσαν και διψούσαν για το όνομά μου· ελάτε, οι θερμότατοι προστάτες αυτών που αδίκως υποδουλώθηκαν και κινδυνεύουν· ελάτε, οι εύσπλαχνοι ελευθερωτές αυτών που βρίσκονται στην εξορία και σε πικρές δουλείες· ελάτε, εσείς που για χάρη μου ζήσατε βίο ήρεμο και ήσυχο· ελάτε, εσείς που αγωνιστήκατε μέχρι θανάτου με παρθενία και άσκηση και σεμνή βιοτή· ελάτε, εσείς που διατηρήσατε το σώμα και την ψυχή άσπιλα και αμόλυντα με σωφροσύνη και αγνεία· ελάτε, εσείς που περάσατε όλη σας τη ζωή με νηστείες, αγρυπνίες και ψαλμωδίες· ελάτε, εσείς που κάθε νύχτα και ημέρα δεν απομακρυνθήκατε από την εκκλησία· ελάτε, εσείς που στολίζετε και φροντίζετε τα θυσιαστήριά μου· ελάτε, εσείς που περιφρονήσατε τα επίγεια, λάβετε τα επουράνια· ελάτε, εσείς που αφήσατε για χάρη μου πατέρες και μητέρες, υιούς και θυγατέρες, οικίες και αγρούς και συγγενείς, απολαύστε τα αγαθά της επουράνιας Ιερουσαλήμ· ελάτε και δείτε τη δική μου δόξα, και χαρείτε και αγαλλιάστε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς· ελάτε και δείτε τίνος Δεσπότου είστε υπηρέτες, και χαρείτε και σκιρτήστε, διότι δική σας είναι η βασιλεία των ουρανών.

Ας μην πλανάται κανείς· κανένας άδικος ή κανένας από τους παρόμοιους δεν θα καταξιωθεί για τη βασιλεία των ουρανών. Αντιθέτως, θα εισέλθουν μόνο εκείνοι: όσοι μεταδίδουν πρόθυμα τα αγαθά τους, οι πτωχοί στο πνεύμα, όσοι πενθούν, οι πράοι, όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, και οι ειρηνοποιοί. Τέτοιοι άνθρωποι θα εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών, και θα χαρούν και θα αγαλλιάσουν, διότι ο μισθός τους είναι πολύς στον ουρανό.

Επάνω ο Μωυσής παραλάμβανε τον νόμο, και κάτω ο λαός ανέτρεπε τον νόμο. Διότι ο Μωυσής, έχοντας λυπηθεί, συνέτριψε τον νόμο, καθώς δεν θεώρησε λογικό να εμπιστευθεί τον νόμο σε μεθυσμένους και να παραδώσει τα θεία λόγια σε διάνοιες βεβαρημένες από το κρασί. Δες πόσο βλάπτει η μέθη, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τη νηστεία. Αλλά και πάλι η νηστεία, επανορθώνοντας ένα τόσο μεγάλο κακό, αφού εκείνος αφιέρωσε τις ίδιες ημέρες σε αυτήν, επανέφερε και πάλι τον νόμο. Μας το κατέλιπε ως υπόμνηση για την ασφάλεια του βίου και της πολιτείας μας, υποδηλώνοντας ίσως μέσα από αυτό το γεγονός και κάποιο μυστήριο: ότι η μεν πρώτη νομοθεσία θα καταστεί ανενεργή, καθώς συνετρίβη εξαιτίας της απιστίας του πρώτου λαού· η δε δεύτερη τέθηκε σε ενέργεια, διδόμενη παντού, καθώς ο δεύτερος λαός αποδέχθηκε με πίστη τον δεύτερο νόμο και τον διαφύλαξε. Και ο Ηλίας εξάλλου, αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και διέσχισε την έρημο με μία μόνο τροφή, δεν αισθανόταν κόπο· διότι η νηστεία τον στήριζε, ανακουφίζοντας την ταλαιπωρία του· και μετά τη νηστεία είδε τον Θεό, στον βαθμό που είναι δυνατόν στην ανθρώπινη φύση να Τον κατανοήσει. Δεν είδε τον Ασώματο με σωματικά μάτια, αλλά κατανόησε τον Αόρατο με την καρδιά, σύμφωνα με την καθαρότητα της ψυχής του. Διότι μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό.

Γι' αυτόν τον λόγο, πουθενά ο Χριστός δεν επαινεί εκείνους που επιτελούν θαύματα, αλλά ακόμη και τους μαθητές, που υπερηφανεύονταν γι' αυτό, τους απομακρύνει από μια τέτοια ικανοποίηση, λέγοντας: «Μη χαίρεστε επειδή τα δαιμόνια σας υπακούν.» Διότι αυτοί που μακαρίζονται παντού είναι οι ελεήμονες, οι ταπεινοί, οι επιεικείς, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί και όσοι πράττουν όλα αυτά και τα παρόμοιά τους.

Διότι, όταν λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πενθούντες, οι πράοι, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι ελεήμονες, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί, οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, και εκείνοι που ακούν ρητά και άρρητα κακά λόγια από τους έξω εξαιτίας του»· δεν χρησιμοποιεί ούτε το όνομα του κοσμικού ούτε του μοναχού, αλλά αυτός ο διαχωρισμός έχει εισαχθεί από την ανθρώπινη διάνοια. Οι δε Γραφές δεν γνωρίζουν τίποτα από αυτά, αλλά θέλουν να ζουν όλοι τον βίο των μοναχών, ακόμη και αν τυχαίνει να έχουν συζύγους. Άκου λοιπόν και τι λέει ο Παύλος· και όταν λέω τον Παύλο, εννοώ πάλι τον Χριστό. Αυτός, λοιπόν, γράφοντας επιστολές σε ανθρώπους που έχουν συζύγους και ανατρέφουν παιδιά, απαιτεί από αυτούς όλη την ακρίβεια βίου που αρμόζει στους μοναχούς. Διότι, περικόπτοντας κάθε πολυτέλεια, τόσο στα ενδύματα όσο και στα φαγητά, τους γράφει τα εξής λόγια: «Οι γυναίκες να στολίζουν τον εαυτό τους με σεμνή περιβολή, με αιδώ και σωφροσύνη, όχι με περίτεχνες κομμώσεις, ή με χρυσό, ή με μαργαριτάρια, ή με πολυτελή ενδύματα»· και πάλι: «Η δε γυναίκα που ζει με σπατάλη και τρυφή, ενώ ζει, είναι νεκρή»· και πάλι: «Έχοντας δε τροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε». Τι περισσότερο από αυτά θα μπορούσε κανείς να απαιτήσει από τους μοναχούς; Διδάσκοντας δε άλλους να συγκρατούν τη γλώσσα τους, θέτει πάλι αυστηρούς νόμους, και τέτοιου είδους που είναι δύσκολο κατόρθωμα να τους τηρήσουν ακόμη και οι μοναχοί.

Ο φόβος γεννά την τήρηση των εντολών, εννοώ βεβαίως των επουρανίων και των επιγείων. Η τήρηση των εντολών αποτελεί απόδειξη της αγάπης. Αρχή της αγάπης είναι το πλήθος της ταπεινώσεως. Το πλήθος της ταπεινώσεως είναι θυγατέρα της απαθείας. Η απόκτηση αυτής αποτελεί το πλήρωμα της αγάπης, δηλαδή την τέλεια ενοίκηση του Θεού σε όσους μέσω της απαθείας έχουν γίνει καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Δʹ. Ιωάννου του ταπεινού μοναχού και πρεσβυτέρου του Δαμασκηνού, λόγος εις το Άγιον Σάββατον. αʹ. Ποιος θα εξαγγείλει τις δυναστείες του Κυρίου και θα κάνει ακουστούς όλους τους επαίνους Του; Ποιος θα διηγηθεί το απέραντο και αχανές πέλαγος της αγαθότητάς Του; Ποιος την ασύλληπτη αγάπη προς τους δούλους Του; Ποιος τη συγκατάβαση που ξεπερνά κάθε νου; Ποιος την ευσπλαχνία Του για εμάς και την άρρητη μέριμνα που απορρέει από αυτήν; Δεν υπάρχει κανείς, ούτε κι αν μιλούσε με τις γλώσσες των αγγέλων και των ανθρώπων· ούτε κι αν είχε συγκεντρώσει μέσα του ολόκληρη την ανθρώπινη σύνεση. Διότι, αν και το πνεύμα είναι πρόθυμο, εντούτοις η γλώσσα είναι αδύναμη να εκφραστεί και ο νους σκοτεινός για να κατανοήσει. Επειδή το μυστήριο της θείας οικονομίας είναι ομολογουμένως μέγα, και δεν συλλαμβάνεται με τη νόηση, αλλά προσεγγίζεται μόνο με την πίστη, απαιτώντας ψυχική αγνότητα η οποία συνίσταται από τον θείο φόβο και πόθο. Διότι δεν είναι δυνατόν να αποκτήσει κανείς την κάθαρση της ψυχής με άλλον τρόπο, παρά μόνο με τον θείο φόβο και έρωτα. Ούτε, πάλι, να δεχθεί τη θεία έλλαμψη, αν δεν καθαριστεί προηγουμένως η ορατική δύναμη της ψυχής. Επειδή το Θείο είναι απρόσιτο στους βέβηλους· και μόνο οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό, όπως λέει ο Χριστός, η όντως αλήθεια. Καθώς και στη θεοφάνεια που έγινε παλαιότερα στον Μωυσή στη βάτο, προστάζεται πρώτα να βγάλει το υπόδημά του, και έτσι να πλησιάσει στο σύμβολο που του εμφανίστηκε.

«Και θα είναι η ψυχή των αγίων σαν δέντρο καρποφόρο.» «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Θεό είναι γνωστά σε εμάς.» «Μακάριος ο άνθρωπος που δεν ολίσθησε με το στόμα του. Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν κατέκρινε η συνείδησή του.» «Εννέα σκέψεις θεώρησα μακάριες στην καρδιά μου, και τη δέκατη θα την αναφέρω με τη γλώσσα μου: Ο άνθρωπος που ευφραίνεται για τα παιδιά του, και που ζει για να δει την πτώση των εχθρών του. Μακάριος αυτός που συζεί με συνετή γυναίκα, και αυτός που δεν ολίσθησε με τη γλώσσα του, και αυτός που δεν δούλεψε σε κάποιον ανάξιό του. Μακάριος αυτός που βρήκε τη φρόνηση, και που τα λόγια του κατευθύνονται σε αυτιά που ακούν. Πόσο μεγάλος είναι αυτός που βρήκε τη σοφία! Αλλά δεν υπάρχει κανένας ανώτερος από εκείνον που φοβάται τον Κύριο.» «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη.» «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού.» «Μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι είστε όταν σας χλευάσουν και σας διώξουν και πουν εναντίον σας κάθε πονηρό λόγο ψευδόμενοι, εξαιτίας μου. Χαίρετε και αγαλλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς.» «

ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ΄. — Περί καθαρής καρδιάς και συνειδήσεως. «Με κάθε προφύλαξη να φυλάς την καρδιά σου. Διότι από αυτήν προέρχονται οι πηγές της ζωής.» — «Πολύτιμο απόκτημα είναι ο καθαρός άνθρωπος.» — «Η καλή βουλή θα σε φυλάξει και η όσια σκέψη θα σε προστατεύσει, για να σε γλιτώσει από τον κακό δρόμο και από άνθρωπο που δεν λέει τίποτα το αξιόπιστο.» — «Η καρδιά του ανθρώπου ας συλλογίζεται τα δίκαια, ώστε να κατευθύνονται σωστά από τον Θεό τα βήματά του.» — «Όπως δοκιμάζονται στο καμίνι ο άργυρος και ο χρυσός, έτσι και οι εκλεκτές καρδιές ενώπιον του Θεού.» — «Δρόμοι ζωής είναι οι σκέψεις του συνετού ανθρώπου.» — «Από τις σκέψεις του θα χορτάσει ο συνετός άνθρωπος.» — «Αγαπά ο Κύριος τις όσιες καρδιές, και δεκτοί σε αυτόν είναι όλοι οι άμεμπτοι.» — «Να περπατάς στους δρόμους της καρδιάς σου άμεμπτος, και να γνωρίζεις ότι για όλα αυτά ο Θεός θα σε φέρει σε κρίση. Και απομάκρυνε τον θυμό από την καρδιά σου, και διώξε την πονηρία από τη σάρκα σου.» «Μακάριος είναι εκείνος του οποίου η ψυχή δεν τον κατέκρινε.» «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» «Αυτή είναι η καύχησή μας: η μαρτυρία της συνειδήσεώς μας, ότι με την αγιότητα και την ειλικρίνεια του Θεού, και όχι με σαρκική σοφία, αλλά με τη χάρη του Θεού συμπεριφερθήκαμε μέσα στον κόσμο.» «Εάν η καρδιά μας δεν μας κατακρίνει, έχουμε παρρησία προς τον Θεό, και ό,τι κι αν ζητήσουμε το λαμβάνουμε από αυτόν, επειδή τηρούμε τις εντολές του.» Το πρώτο αξιομακάριστο αγαθό είναι η καθαρότητα της διάνοιάς μας· επειδή η ρίζα των ενεργειών που πραγματοποιούνται μέσω του σώματος είναι η βούληση της καρδιάς.

Παρήγγειλε δε να είμαστε πτωχοί τω πνεύματι, τους οποίους μακαρίζει και αποκαλεί άξιους της βασιλείας των ουρανών. Έπειτα, προτρέπει να πενθούμε στον παρόντα βίο, ώστε να αξιωθούμε της μελλοντικής παρηγορίας, να είμαστε πράοι και πάντοτε να πεινάμε και να διψάμε τη δικαιοσύνη, ελεήμονες και μεταδοτικοί, οικτίρμονες και συμπονετικοί, καθαροί στην καρδιά, απέχοντας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, ειρηνοποιοί τόσο προς τους πλησίον όσο και προς την ίδια μας την ψυχή, υποτάσσοντας δηλαδή το κατώτερο στο ανώτερο και ειρηνεύοντας με ορθή κρίση τον μεταξύ τους αδιάκοπο πόλεμο, και να υπομένουμε κάθε διωγμό και κάθε θλίψη και ονειδισμό, που υφιστάμεθα ένεκα της δικαιοσύνης υπέρ του ονόματός Του, ώστε να αξιωθούμε της αιώνιας χαράς κατά τη λαμπρή διανομή των δωρεών. Αλλά παραγγέλλει και μέσα στον κόσμο να λάμπει το φως μας εμπρός στους ανθρώπους με τέτοιον τρόπο, ώστε να δουν, λέγει, τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς.

Αν, λοιπόν, η θέληση του αγαθού δεν επαρκεί για την επίτευξη των αγαθών, ούτε η αιώνια παραμονή της θέλησης στο κακό θα επαρκέσει για την αιώνια κόλαση. Αν όμως εκείνη είναι η αιτία της αιώνιας κόλασης, σύμφωνα με τον λόγο του Θωμά, τότε άρα και η αμετάβλητη θέληση του καλού είτε θα αποτελεί οπωσδήποτε αιτία δόξας για εκείνους που την κατέχουν είτε, τουλάχιστον, δεν θα υποστεί κόλαση. Διότι, αν το αντίθετο είναι αιτία του αντιθέτου, οπωσδήποτε και το αντίθετο προκαλεί το αντίθετο, σύμφωνα με τον αριστοτελικό αλλά και τον φυσικό λόγο. Σχετικά με το τέταρτο σημείο, πάλι, εμείς είπαμε, αντλώντας από το Ευαγγέλιο, ότι το τέλειο έπαθλο για όσους είναι καθαροί στην καρδιά και στην ψυχή είναι το να δουν τον Θεό, αλλά ότι δεν το επιτυγχάνουν όλοι αυτό στον ίδιο βαθμό. Άρα, δεν έχουν όλοι την ίδια κάθαρση, ούτε υπάρχει ανάγκη καθαρτηρίου πυρός, ακόμη και αν σε κάποιους η κάθαρση είναι ελλιπής.

ΜΖʹ. Ο κόσμος έχει πολλούς που είναι πτωχοί τω πνεύματι, αλλά παρά το πρέπον· και πολλούς που πενθούν, αλλά εξαιτίας απώλειας χρημάτων ή τέκνων· και πολλούς που είναι πράοι, αλλά απέναντι στα ακάθαρτα πάθη· και πολλούς που πεινούν και διψούν, αλλά για να αρπάξουν τα ξένα και να κερδίσουν μέσα από την αδικία· και πολλούς ελεήμονες, αλλά προς το σώμα και τα του σώματος· και καθαρούς στην καρδιά, αλλά από κενοδοξία· και ειρηνοποιούς, αλλά επειδή υποτάσσουν την ψυχή στη σάρκα· και πολλούς διωκόμενους, αλλά ως άτακτους· και πολλούς ονειδιζόμενους, αλλά για αισχρά αμαρτήματα. Όμως, μακάριοι είναι μόνο εκείνοι που και πράττουν και υφίστανται αυτά για τον Χριστό και κατά Χριστόν. Γιατί; Επειδή δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών και αυτοί θα δουν τον Θεό, και τα λοιπά. Ώστε, δεν είναι μακάριοι απλώς επειδή τα πράττουν και τα υφίστανται αυτά· διότι και οι προαναφερθέντες κάνουν το ίδιο· αλλά επειδή και τα πράττουν και τα υφίστανται για τον Χριστό και κατά Χριστόν.

ΟΒ΄. Γι' αυτό λέει ο Σωτήρας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· επειδή ο Ίδιος είναι κρυμμένος στην καρδιά εκείνων που πιστεύουν σε Αυτόν. Και τότε θα δουν Αυτόν και τους θησαυρούς που βρίσκονται σε Αυτόν, όταν καθαίρουν τον εαυτό τους διαμέσου της αγάπης και της εγκράτειας, και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο πιο πολύ εντείνουν την κάθαρσή τους.

Μέσω ενός μέρους, δηλαδή της σάρκας, ο γραφικός λόγος συνήθως υποδηλώνει ολόκληρο τον άνθρωπο, σαν να αναφωνεί ότι «και θα δει κάθε <άνθρωπος> το σωτήριο του Θεού», δηλαδή κάθε άνθρωπος που άκουσε τη φωνή που βοά στην έρημο και, σύμφωνα με τον θεωρητικό λόγο που έχει αποδοθεί, ετοίμασε την οδό του Κυρίου και έκανε ευθείες τις ατραπούς Του. Αυτός που, μέσω της καθαίρεσης των νοητών και πονηρών ορέων και βουνών, γέμισε τη φάραγγα της ψυχής, η οποία με το δικό της κοίλωμα, κατά την παράβαση της θείας εντολής, είχε προσφέρει στα προαναφερθέντα πονηρά όρη και βουνά το ύψος και το ανάστημά τους, και εργάστηκε για την αναπλήρωσή της, επιφέροντας την ταπείνωση των πονηρών δυνάμεων. Και αυτός που ίσιωσε τα στρεβλά των εκούσιων παθών, δηλαδή τις κινήσεις της ηδονής, μέσω της εγκράτειας, και εξομάλυνε τις τραχιές συμφορές των ακούσιων πειρασμών, δηλαδή τους τρόπους της οδύνης, μέσω της υπομονής, μετατρέποντάς τους σε ομαλούς δρόμους· ένας τέτοιος άνθρωπος ευλόγως θα δει το σωτήριο του Θεού, αφού έγινε καθαρός στην καρδιά. Μέσω αυτής της καθαρής καρδιάς, δια των αρετών και των ευσεβών θεωρημάτων, βλέπει τον Θεό στο τέλος των πνευματικών αγώνων, σύμφωνα με το «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», λαμβάνοντας ως ανταπόδοση για τους κόπους υπέρ της αρετής τη χάρη της απάθειας, από την οποία τίποτα δεν φανερώνει περισσότερο τον Θεό σε όσους την κατέχουν.

Σε εμάς, όμως, τέτοια πράγματα είναι απαγορευμένα. Ομολογώντας λοιπόν τον Σωτήρα μας ως Κύριο και Θεό, προετοιμαζόμαστε να τον δούμε ως Θεό, καθαρίζοντας εμείς οι ίδιοι τις καρδιές μας με κάθε επιμέλεια, ώστε να μπορέσουμε να τον δούμε όντας καθαρμένοι. Διότι μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό. Αν όμως, εκ περισσού, πριν από τη μέλλουσα πρόσωπο με πρόσωπο όψη και θέα του Σωτήρα μας, εσείς εκτιμάτε τόσο πολύ τις εικόνες, ποιον καλύτερο ζωγράφο του ίδιου του Θεού Λόγου θα μπορούσαμε να έχουμε; ÷]

Του Ευσεβίου περί του: Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, απάντηση σε αυτό. Ομολογώντας, λοιπόν, ως Κύριο και Θεό τον Σωτήρα μας, ετοιμαζόμαστε να τον δούμε ως Θεό, έχοντας καθαρίσει οι ίδιοι με κάθε επιμέλεια τις καρδιές μας, ώστε, αφού έχουμε καθαρθεί, να τον δούμε. Διότι μακάριοι είναι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό. Εάν, όμως, εκ περισσού, πριν από τη μελλοντική πρόσωπο με πρόσωπο όψη και θέαση του Σωτήρα μας, εσείς οι ίδιοι εκτιμάτε τα μέγιστα τις εικόνες, ποιον αγαθότερο ζωγράφο αυτού του ίδιου του Θεού Λόγου θα μπορούσαμε να έχουμε; Βλέπετε και τώρα σε ποιο βαθμό φτάνει η βλασφημία του καθώς θεομαχεί. Διότι η ύβρις του προς τον Μονογενή έχει διατυπωθεί από αυτόν με αμέτρητους λόγους, καθώς παντού ισχυρίζεται τερατολογώντας ότι είναι κτίσμα και δημιούργημα. Ο λόγος περί της σαρκώσεώς του και του σώματος έχει απορριφθεί από αυτόν. Τι πιστεύετε λοιπόν;

Εξαιτίας της παχυλής και σαρκικής εκδοχής των θεοπαράδοτων λογίων και σε αυτό το σημείο, αυτός που κατέταξε τη μορφή του δούλου στο αθέατο και ανυπόστατο, αποδίδει στη θεία φύση ένα πρόσωπο το οποίο μπορεί δήθεν να θεαθεί από καθαρά μάτια. Ποια πονηρή και θεομάχος γλώσσα, ακονισμένη για ασέβεια, ξεστόμισε τέτοια πράγματα, τα οποία ούτε ο εφευρέτης της αμαρτίας και πρώτος που επαναστάτησε εναντίον του Θεού δεν τόλμησε να πει; ÷ Αυτός έβαλε το στόμα του στον ουρανό και η γλώσσα του περιήλθε τη γη, και μίλησε αδικία προς τα ύψη. ÷ Αλλά ας απομακρυνθεί αυτή η παράπληκτη και παράφρων διάνοια μακριά από τον Θεό και τη θεοσοφία των Χριστιανών. Επειδή όμως ελέγξαμε την αλλότρια διδασκαλία, ας ανυψωθούμε εμείς οι ίδιοι στο ύψος της θείας επαγγελίας και ας εξετάσουμε πώς έχει ο αληθής λόγος γι' αυτό, ο οποίος μας διδάσκει και θα μας κάνει να κατανοήσουμε τι ακριβώς σημαίνει το ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό.

Διότι το αγαθό είναι πάντοτε όμοιο με το αγαθό· επομένως, βλέποντάς το μέσα στον εαυτό του, βλέπει το ποθούμενο. Και έτσι γίνεται μακάριος ο καθαρός στην καρδιά, διότι, βλέποντας τη δική του καθαρότητα, αντικρίζει μέσα στην εικόνα το αρχέτυπο.

Και για να το δούμε αυτό καθαρά, ας αναλογιστούμε εκείνα για τα οποία ο ίδιος ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, για να διαπιστώσουμε αν δεν εξαρτώνται όλα από αυτούς τους λογισμούς. Ποιους λοιπόν μακαρίζει ο μόνος αληθινά μακάριος; Τους φτωχούς στο πνεύμα, τους πενθούντες, τους πράους, εκείνους που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, τους ελεήμονες, τους καθαρούς στην καρδιά, τους ειρηνοποιούς, εκείνους που υπομένουν διωγμούς και κάθε ονειδισμό για χάρη της δικαιοσύνης και για την αφοσίωσή τους στον Χριστό. Αυτοί λοιπόν είναι εκείνοι που έχουν κατακτήσει τη μακάρια ζωή.

Τι είναι λοιπόν το θέλημα του Θεού, στο οποίο ο απόστολος, παρακαλώντας τον καθένα, τον προτρέπει να σπεύσει να φθάσει; Ή άραγε πρόκειται γι' αυτά που έχει πει ο Κύριος μακαρίζοντάς τους: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και πάλι: «Να γίνετε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος»; Την παντελή κάθαρση από την αμαρτία επαγγέλλεται μέσω αυτών, η οποία είναι η παντελής απαλλαγή από τα πάθη της ατιμίας, και την τέλεια ανάληψη της ύψιστης αρετής, η οποία είναι ο καθαρισμός και ο αγιασμός της καρδιάς μέσω της μετοχής στο τέλειο και θεϊκό Πνεύμα, που συντελείται με πλήρη βεβαιότητα από την ψυχή η οποία με πίστη και αγάπη παραδίδει ολοκληρωτικά τον εαυτό της στον Θεό. Όπως ακριβώς και μέσω του Δαβίδ το Πνεύμα, υποδεικνύοντας τον τέλειο σκοπό της αλήθειας και διδάσκοντας όσους επιθυμούν να αναδειχθούν υιοί του φωτός και να γίνουν κληρονόμοι της ζωής να τον επιζητούν από τον Θεό και να πιστεύουν, λέει: «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· υποδήλωσε ότι φέρουν ντροπή και ατιμία όσοι δεν έχουν ακόμη αποκτήσει την καρδιά άμωμη από κάθε σπίλο και ρύπο· διότι πάλι λέει: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου»· το Άγιο Πνεύμα δίδαξε ότι η εκπλήρωση όλων των εντολών και η απομάκρυνση από κάθε παράπτωμα συνιστά την απόκτηση τέλειας παρρησίας ενώπιον του Θεού.

Ο καλός ποιμένας, λοιπόν, θεραπεύει το ψωριασμένο πρόβατο· αλλά πρόβατο δεν μπορεί να θεραπεύσει πρόβατο, και εάν δεν θεραπευθεί το λογικό πρόβατο, ο άνθρωπος, δεν εισέρχεται στην επουράνια «εκκλησία του Κυρίου». Διότι έτσι έχει ειπωθεί και στον Νόμο μέσω σκιάς και εικόνας. Διότι αυτά αινίσσεται το Πνεύμα, φανερώνοντας σχετικά με τον λεπρό και εκείνον που έχει ελάττωμα: «λεπρός», λέει, «ή αυτός που έχει ελάττωμα δεν θα εισέλθει στην εκκλησία του Κυρίου». Αλλά πρόσταξε τον λεπρό να πηγαίνει προς τον ιερέα και με πολλή παράκληση να τον φέρνει στον οίκο της σκηνής του και να επιθέτει τα χέρια του πάνω στη λέπρα, σημειώνοντας τον τόπο της αφής της λέπρας, και να θεραπεύει. Με τον ίδιο τρόπο και ο Χριστός, ο αληθινός «αρχιερέας των μελλόντων αγαθών», λυγίζοντας με ευσπλαχνία προς τις ψυχές που νοσούν από τη λέπρα της αμαρτίας και τον επικαλούνται, εισέρχεται στη σκηνή του σώματός τους και θεραπεύει και ιάται τα πάθη. Και έτσι θα μπορέσει η ψυχή να εισέλθει στην επουράνια εκκλησία των αγίων του αληθινού Ισραήλ. Διότι κάθε ψυχή που φέρει τη λέπρα της αμαρτίας των παθών και δεν προσήλθε στον αληθινό αρχιερέα για να θεραπευτεί τώρα, δεν εισέρχεται στην παρεμβολή των αγίων, στην επουράνια εκκλησία· διότι, ούσα άμωμη και καθαρή, ζητάει άμωμες και καθαρές ψυχές. «Μακάριοι», λέει άλλωστε, «οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Διότι, λέει, «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό»· και: «Γίνετε, και εμείς και εσείς, τέλειοι, όπως ο Πατέρας μας ο ουράνιος είναι τέλειος»· και: «Ας γίνει, λέει, η καρδιά μου άμεμπτη στα προστάγματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· και πάλι: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα προσβλέπω σε όλες τις εντολές σου»· και προς εκείνον που ρωτά πάλι: «Ποιος θα ανέβει στο όρος του Κυρίου;», απαντά: «Αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά», φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο την τέλεια εξάλειψη της αμαρτίας τόσο από την πράξη όσο και από τη διάνοια.

Τέτοιου είδους πράους μακαρίζει ο Σωτήρας, και αυτοί κληρονομούν τη γη της καρδιάς. Μια τέτοια καρδιά με αίνο δοξάζει τον Νομοθέτη, ο οποίος λυτρώνει τον φτωχό και τον πένητα από εκείνους που τον διαρπάζουν. «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν». Εκείνος που πεινά και διψά για τη δικαιοσύνη δεν πέφτει σε ακηδία, δεν ρεμβάζει, ο νους του δεν περιπλανιέται έξω, αλλά προσέχει στον λόγο της αλήθειας και με πίστη στηριγμένη, θεμελιωμένη και εδραία απεκδέχεται τον Λόγο, ο οποίος είναι ο άρτος της ζωής. «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Αυτός που δεν ελεεί τον εαυτό του δεν μπορεί να ελεήσει άλλον, ενώ εκείνος που απέχει από τις ηδονές του αιώνος τούτου προχωρά μέσω της οδού προς την κατοικία των αγίων. Μια τέτοια ψυχή είναι ελεήμων και μέσα από την ένδοξη πολιτεία της ελεεί τον πλησίον, γινόμενη πρότυπο για αυτόν. «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Μια τέτοια καρδιά θεωρεί μέσα της και τον πρώτο λόγο και τον δεύτερο, και αν και μαστίζεται από τον δεύτερο λόγο, δεν υποτάσσεται σε αυτόν, αλλά, καθώς ενισχύεται από τον πρώτο, εγκαταλείπει τον δεύτερο, και έτσι, βλέποντας ο Λόγος τον αγώνα της ψυχής, ανατέλλει μέσα της τον φωτισμό του Ευαγγελίου και αποδιώχνει από αυτήν κάθε πονηρή εμφάνιση. Τότε η ψυχή αξιώνεται να μεταλάβει από τους καρπούς του δέντρου της ζωής, που είναι ο λόγος της αλήθειας.

Το θεμέλιο της οδού και η ίδια η οδός έχουν προετοιμαστεί διαφορετικά, όμως οι άνθρωποι θέλουν να πορεύονται σε αδιάβατα μονοπάτια και δεν καταλαβαίνουν ότι εκτρέπονται από την ευθεία οδό. Αυτό δε είναι το θεμέλιο: το να διανύει κανείς την οδό της ζωής με πολλή υπομονή, με ελπίδα, με ταπεινοφροσύνη, με πτωχεία πνεύματος και με πραότητα. Μέσω αυτών μπορεί κάποιος να αποκτήσει τη δικαιοσύνη μέσα του· και ως δικαιοσύνη εννοούμε τον ίδιο τον Κύριο. Οι εντολές του Κυρίου είναι σαν στημένοι οδοδείκτες και σημάδια της βασιλικής οδού, η οποία οδηγεί όσους την διασχίζουν στην επουράνια πόλη. Διότι λέει: «μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί Θεού». Αυτόν ακριβώς ονόμασε Χριστιανό. Εάν όμως κάποιος δεν πορεύεται σε αυτήν την οδό, περπατά σε αδιάβατο δρόμο και στηρίζεται σε κακό θεμέλιο.

Όταν λοιπόν λέμε «Κύριε ο Θεός ημών», ας πιστεύουμε στη δύναμη του ονόματος, ότι Αυτός είναι ο Κύριος των πάντων, του ουρανού και της γης, της ζωής και του θανάτου, της ψυχής και του σώματος, των φανερών και των κρυφών, και σε όλα αυτά γνωρίζεται μέσω της καρδιάς. Διότι «μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται». Διότι, αφού μας χάρισε το νοερό και το αυτεξούσιο, μας είπε να αναζητούμε σε αυτό την κρυμμένη βασιλεία, ώστε να μην προστρέχουμε εξωτερικά σε όσα έρχονται απ' έξω· διότι η αιτία τους βρίσκεται μέσα μας. Και η ρίζα κάθε αισθητού πράγματος είναι το νοερό. Και όσο υπάρχει έλλειψη ευσεβείας, τόσο επέρχεται και η επισώρευση των κακών, την οποία κανείς δεν μπορεί να αποτρέψει τελειωτικά, εάν δεν παρακαλέσει τον Κύριο. Διότι Αυτός είναι που κατεργάζεται τη σωτηρία μας· διότι δεν επέβαλε τις δοκιμασίες από οργή, αλλά για μετάνοια, καθώς είναι γραμμένο: «μακάριος εκείνος που ο Κύριος τον ήλεγξε πάνω στη γη». Ας μην αποθούμε λοιπόν τα εξωτερικά θεωρώντας τα παρά φύση, αλλά μάλλον ας τα νικούμε μέσω της προσευχής. Διότι, όταν φαινομενικά τα αποβάλλουμε σωματικά, μας επιφέρονται χειρότεροι κίνδυνοι. Όσοι λοιπόν αμελούμε την προσευχή για τα αιώνια, ας φοβηθούμε έστω τον επίγειο κίνδυνο που συμβαίνει εξαιτίας της αμέλειας. Διότι πουθενά δεν είναι ασφαλής ο άνθρωπος που δεν φυλάσσεται από το Πνεύμα του Κυρίου. Δεν είναι άραγε πιο οδυνηρή από κάθε πόνο η στενοχώρια του πνεύματος και ο πόνος της καρδιάς;

Ύμνος πάντοτε οφείλεται σε εσένα από ιερείς και πατριάρχες, από βασιλείς, μεγιστάνες και από κάθε εξουσία, πανεύφημε πρωτομάρτυρα. Διότι υπέδειξας σε όλους να προσηλώνονται στον έναν Θεό και να ατενίζουν πάντοτε άνω. Διότι και εσύ ο ίδιος, με την καθαρή σου καρδιά, είδες τον Θεό, όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός: διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Υπάρχει άραγε πιο μακάριος ή πιο όσιος από αυτόν; Έχεις τα πρωτεία μεταξύ των αγίων που άθλησαν για την πίστη, στεφανηφόρε, ο πρώταθλος των μαρτύρων.

Διότι, αν εννοήσουμε ότι αυτό συνέβη σύμφωνα με τη σωματική μορφή, τότε και εκείνοι που τον σταύρωσαν και τον έφτυσαν έχουν δει τον Πατέρα· και έτσι δεν θα υπάρχει καμία διαφορά ή διάκριση μεταξύ απίστων και πιστών, αλλά όλοι εξίσου είναι προφανές ότι έτυχαν και θα τύχουν της ποθητής μακαριότητας. Αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είναι, όπως ακριβώς και ο ίδιος πάλι αποδεικνύει όταν συνομιλεί με τους Ιουδαίους και λέει: «Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου». Το ότι όμως είναι δυνατόν σε εμάς να δούμε τον Θεό, στον βαθμό που είναι εφικτό να τον δει άνθρωπος, άκουσε τον ίδιο τον Χριστό, τον Υιό του Θεού, να λέει πάλι: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Τι έχεις λοιπόν να πεις σε αυτά;