Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:10

Υψώσου, Κύριε, με τη δύναμή σου. Αυτό είναι όμοιο με το: Ελθέτω η βασιλεία σου. Εύχεται δε σαφώς να έλθει η Δευτέρα Παρουσία, γι' αυτό και λέει: Θα υμνήσουμε και θα ψάλουμε τα μεγαλουργήματά σου. Διότι τότε κάθε ψυχή των δικαίων, αφού βρεθεί στις επουράνιες μονές, αναπέμπει πνευματικές λατρείες.]

Ερώτ. ρλα΄. Εάν κάποιος σκεφθεί κάποιο πράγμα που νομίζει ότι τον συμφέρει, πώς οφείλει να το ζητήσει και να προσευχηθεί στον Θεό για αυτό; Απόκ. Καθώς μας δίδαξε ο Χριστός να προσευχόμαστε και να λέμε προς τον Θεό: «Γενηθήτω το θέλημά σου». Διότι ο Κύριος, για να μας διδάξει αυτό, έτσι προσευχόταν και ο ίδιος, λέγοντας στον Πατέρα: «Ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, αλλά το δικό σου». Εμείς όμως οι άνθρωποι πολλές φορές ζητούμε κάποια πράγματα από τον Θεό, νομίζοντας ότι αυτά μας συμφέρουν, και όταν επιτυγχάνουμε το αίτημά μας, διαπιστώνουμε ότι η έκβασή του μας έχει βλάψει πάρα πολύ. Γι' αυτό, ο Κύριος ως προγνώστης, επειδή γνωρίζει την κατάληξη των πραγμάτων, πολλές φορές δεν εισακούει την προσευχή μας, μεριμνώντας ως αγαθός για το πραγματικό μας συμφέρον. Επομένως, δεν είναι καλό να εκβιάζουμε τον Θεό στα αιτήματά μας, αλλά να προσευχόμαστε όπως διδαχθήκαμε, και να ζητούμε να γίνει όχι το δικό μας, αλλά το θέλημα του Θεού. Διότι Εκείνος θέλει οπωσδήποτε όλοι να σωθούν και μας παρέχει όσα συντελούν στη δική μας σωτηρία.

Ερώτηση: Επειδή ο λογισμός μού προβάλλει στέρηση των αναγκαίων και ότι δεν μπορώ να τραφώ μαζί με τους υπηρέτες μου, και εξαιτίας αυτού κυριεύομαι από λύπη. Τι είναι αυτό; Απόκριση: Ανθρώπινη είναι αυτή η λύπη, διότι αν είχαμε την ελπίδα μας στον Θεό, Εκείνος θα προνοούσε για εμάς όπως θέλει. «Απόθεσε λοιπόν στον Κύριο τη μέριμνά σου», και Αυτός είναι ικανός να φροντίσει εσένα και τους δικούς σου χωρίς λύπη και θλίψη. Και πες Του: «Ας γίνει το θέλημά Σου», και δεν θα σε αφήσει να λυπηθείς ή να θλιβείς. Ο Κύριος θα σε ελεήσει και θα σε σκεπάσει με τη δεξιά Του. Αμήν.

Απόκριση: Η λαμπρότατη διδασκαλία του Σωτήρος μας είναι αυτή: «Γενηθήτω το θέλημά σου». Αν κάποιος, λοιπόν, λέει την προσευχή αυτή με ειλικρίνεια, εγκαταλείπει το δικό του θέλημα και εξαρτά τα πάντα από το θέλημα του Θεού. Το να διδάσκει, επομένως, κανείς τον αδελφό είναι μεν ωφέλιμο, αλλά το πράγμα προκαλεί φθόνο· μπορεί όμως να γίνεται αραιά, πού και πού, και έτσι το πράγμα σκεπάζεται για χάρη της συνείδησης των αδελφών.

Διότι εκείνο είναι το αληθινά ωραίο, το οποίο υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη αντίληψη και δύναμη, και είναι θεατό μόνο με τη διάνοια. Και γνώριζαν την ωραιότητά του οι μαθητές, στους οποίους εξηγούσε τις παραβολές κατ' ιδίαν. Είδαν δε την ωραιότητά του ο Πέτρος και οι υιοί της βροντής στο όρος, η οποία έλαμπε περισσότερο από τη λαμπρότητα του ήλιου, και αξιώθηκαν να αντικρίσουν με τα μάτια τους τα προοίμια της ένδοξης παρουσίας του. Και λέγει, «Έντεινε και κατευοδώσου και βασίλευε», δηλαδή: «αφού ξεκίνησες τη φροντίδα των ανθρώπων δια της σαρκός, κάνε τη φροντίδα αυτή εντατική και διαρκή και χωρίς ποτέ να εξασθενεί». Διότι αυτό θα προσφέρει οδό και δρόμο στο κήρυγμα, και θα υποτάξει τους πάντες στη βασιλεία σου. Ας μην μας παραξενεύει δε το γεγονός ότι το «κατευοδώσου» διατυπώνεται σε προστακτική έγκλιση, λόγω της συνήθειας της Γραφής να σχηματίζει πάντοτε με αυτόν τον τρόπο τα ευκτικά. Διότι λέγεται «γενηθήτω το θέλημά σου», αντί του «γενηθείη» (είθε να γίνει)· και «ελθέτω η βασιλεία σου», αντί του «έλθοι» (είθε να έλθει).

Κεφάλαιο Δ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου, και τα εξής. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Να ζητάτε δε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη του. ΜΑΡΚΟΣ.

Κεφάλαιο βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε: Πατέρα μας, που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιασθεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου. Και μετά από λίγα: Και μη μας εισαγάγεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό. ΙΩΑΝΝΗΣ. Και μετά από αυτά, ο Ιησούς περιφερόταν στη Γαλιλαία· διότι δεν ήθελε να περιφέρεται στην Ιουδαία, επειδή οι Ιουδαίοι ζητούσαν να τον αποκτείνουν. Πλησίαζε δε η εορτή των Ιουδαίων, η Σκηνοπηγία. Είπαν, λοιπόν, σε αυτόν οι αδελφοί του: Αναχώρησε από εδώ και πήγαινε στην Ιουδαία, για να δουν και οι μαθητές σου τα έργα που κάνεις. Διότι κανένας δεν κάνει κάτι στα κρυφά, όταν ο ίδιος επιζητεί να είναι δημόσια γνωστός. Εάν κάνεις αυτά, φανέρωσε τον εαυτό σου στον κόσμο. Διότι ούτε οι αδελφοί του πίστευαν σε αυτόν. Λέγει, λοιπόν, σε αυτούς ο Ιησούς: Ο δικός μου καιρός δεν έχει φθάσει ακόμη· ο δικός σας όμως καιρός είναι πάντοτε έτοιμος. Δεν μπορεί ο κόσμος να μισεί εσάς· εμένα όμως με μισεί, διότι εγώ μαρτυρώ περί αυτού, ότι τα έργα του είναι πονηρά.

Επειδή δε λέει «το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε», ας εξετάσουμε το εξής: καίτοι το με ποιον τρόπο πρέπει να προσευχόμαστε το έχουμε διδαχθεί προηγουμένως από τον Χριστό, ο οποίος λέει καθαρά: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης», και όσα ακολουθούν μετά από αυτά. Όταν λοιπόν έχουμε γνωρίσει με ποιον τρόπο αρμόζει να κάνουμε τις ικεσίες μας, ποιο μπορεί να είναι, πες μου, το νόημα των αποστολικών γραμμάτων; Ή πού άραγε αποβλέπει αυτό που λέγεται μέσω της φωνής του Παύλου; Λέμε, λοιπόν, ότι προσευχόμαστε μεν ζητώντας την απόκτηση των αγαθών, και πριν από όλα τα άλλα εκείνα που συντελούν στη δόξα του Θεού, καθώς και εκείνα μέσω των οποίων θα μπορούσαμε να ζήσουμε ορθά και να κατορθώσουμε μιαν αληθινά ενάρετη ζωή. «Έχοντας δε την απαρχή του Πνεύματος, και εμείς οι ίδιοι στενάζουμε μέσα μας, απεκδεχόμενοι την υιοθεσία, δηλαδή την απολύτρωση του σώματός μας»· και ακριβώς ως προς αυτό το μέρος ισχύει ότι «το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε»· διότι εάν «μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκε, εκείνα που ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν», τι θα ζητήσουμε προσερχόμενοι; Ή πώς θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε εκείνα που δεν έχουμε δει, ή μάλλον εκείνα που βρίσκονται πέρα από τον νου και δεν είναι γνωστά στις καρδιές των ανθρώπων;

Και πράγματι, είπε κάποιος σοφός: «Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία, ενώ εκείνος που συγκρατεί τα χείλη του θα είναι συνετός». Θα θαυμάσεις όμως και κάτι άλλο εκτός από αυτό, το οποίο μας προσφέρει όχι μικρή ωφέλεια. Διότι κάνει την αρχή της προσευχής για τη δική του δόξα και τη δόξα του Πατέρα· ύστερα όμως από αυτό συμπλέκει και εισάγει αμέσως την προσευχή υπέρ ημών. Και ποια είναι η αιτία; Πείθει δηλαδή πάλι τον επιεική και θεοφιλέστατο άνθρωπο, και τον καθιστά αληθινά δεξιοτέχνη στην προσευχή. Διότι, όπως ακριβώς είναι αναγκαίο να αγαθοεργούμε και να πράττουμε τα πάντα, χωρίς να στρέφουμε την προθυμία μας για αυτά προς τη δική μας δόξα, αλλά προς τη δόξα του Πατέρα των όλων, δηλαδή του Θεού —«ας λάμψει γάρ», λέει, «το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς»—, έτσι και όταν έρθει η ώρα που μας παρακινεί σε προσευχή, είναι το πιο πρέπον να ζητούμε αυτά που αφορούν τη δόξα του Θεού πριν από τα δικά μας, όπως ακριβώς βεβαίως και ο ίδιος ο Χριστός λέει: «Έτσι να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης· τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Επομένως, όσα πράττονται αποτελούν για εμάς πρότυπο προσευχής.

Ματθ. 6, 10 Κατά θείαν οικονομίαν, ως άνθρωπος, ο Χριστός ονομάζεται βασιλιάς, αν και είναι εκ φύσεως Θεός. Προσεύχονται λοιπόν οι πιστοί να ενυπάρξει και στους απίστους, ώστε, αφού πιστέψουν στον Χριστό, να Τον επικαλούνται ως δικό τους, μέσω του Οποίου θα συμμετάσχουν στα τέλεια αγαθά, έχοντας τώρα μόνο τον αρραβώνα και το εν μέρει αγαθό· διότι τότε δεν θα ενεργούν πλέον τα πάθη, εφόσον θα είναι παρούσα η απάθεια, θα εξαφανιστεί ο θάνατος, θα γίνει αφανής η φθορά, όταν βασιλεύσει μέσα μας η ζωή και η αφθαρσία λάβει την εξουσία.

Όταν, λοιπόν, πιστεύουμε ότι είναι άγιος κατά φύσιν -διότι αυτό σημαίνει το «να τον αγιάζουμε»- τότε ομολογούμε ότι είναι και Θεός αληθινός, καθώς και ξεχωριστός από τους υπολοίπους, και ότι βρίσκεται σε ύψιστη υπεροχή. <Ελθέτω η βασιλεία σου.> (A f. 150) Αφού, όμως, ο Θεός βασιλεύει πάντοτε και εξουσιάζει τα πάντα, τι άραγε σημαίνει το «Ελθέτω η βασιλεία σου;» Φαίνεται, λοιπόν, ότι όσοι το λένε αυτό στις προσευχές τους επιθυμούν να δουν πάλι τον Σωτήρα των πάντων, τον Χριστό, να επιλάμπει στον κόσμο. Διότι θα έρθει, πράγματι θα έρθει, και θα κατέβει ως κριτής, και όχι πλέον σε ταπεινή κατάσταση όμοια με τη δική μας, αλλά με θεοπρεπή δόξα συνοδευόμενος από αγγέλους, για να κρίνει τον κόσμο. Επομένως, εκείνος ο καιρός είναι καιρός απολογίας, ή μάλλον δοκιμασίας και ανταπόδοσης· έχει ετοιμαστεί πυρ για τους ανόμους, και μακρά καταδίκη, αδιάκοπα κολαστήρια. Τότε, πώς εύχονται να δουν εκείνον τον καιρό; Παρατήρησε ξανά, σε παρακαλώ, τη σοφία του Σωτήρα και την αξιοθαύμαστη οικονομία Του σε κάθε πράγμα. Διότι έδωσε εντολή να ζητούν μέσω της προσευχής να έρθει εκείνος ο όντως φρικτός καιρός, προκειμένου να γνωρίζουν ότι είναι αναγκαίο να ζουν τον βίο τους όχι με ραθυμία ή χαλαρότητα, αλλά μάλλον με τρόπο άγιο και σύμφωνα με το θέλημά Του· ώστε ο καιρός εκείνος να αποβεί γι' αυτούς πρόξενος στεφάνων και όχι πυρός και καταδίκης. Διότι στους ανόμους και τους βέβηλους δεν θα ταίριαζε με κανέναν τρόπο να λένε στις προσευχές, «Ελθέτω η βασιλεία σου.»

Δηλαδή, ας γνωρίζουν ότι λέγοντας αυτό, σχεδόν κατηγορούν τον Θεό επειδή δεν ανατέλλει και δεν εμφανίζεται γρηγορότερα γι' αυτούς ο καιρός της τιμωρίας. Προς αυτούς αναφωνεί κάποιος από τους άγιους προφήτες: «Αλίμονο σε εκείνους που επιθυμούν την ημέρα του Κυρίου! Τι την θέλετε εσείς αυτή την ημέρα του Κυρίου; Αυτή είναι σκοτάδι και όχι φως, και γνόφος που δεν έχει λάμψη». Επομένως, οι άγιοι ζητούν να έρθει ο καιρός της τέλειας βασιλείας του Σωτήρα μας, επειδή ακριβώς έχουν κοπιάσει όπως πρέπει, και ζητούν τις αμοιβές για όσα ήδη έχουν κατορθώσει. Διότι έχουν το θάρρος ότι θα παραστούν λαμπροί ενώπιον του κριτή. <Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς.> (A f. 150 b) Και αυτό ταιριάζει σε αγίους και είναι γεμάτο από κάθε έπαινο. Διότι το να θέλει κανείς να επικρατεί στη γη το αγαθό θέλημα του Θεού, τι άλλο θα μπορούσε να είναι, παρά το να επιθυμεί να είναι όλοι εκτελεστές και γνώστες κάθε αρετής; Έτσι λέμε ότι διαπρέπουν στους ουρανούς και οι άγιοι άγγελοι. Διότι έχει γραφτεί γι' αυτούς: «Ευλογείτε τον Κύριο όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που εκτελείτε τα θελήματά του». Επομένως, όσοι το λένε αυτό, παρακαλούν να δοθεί δύναμη στους ανθρώπους πάνω στη γη, ώστε να κάνουν το θέλημα του Θεού, και να μιμούνται την άνω και επουράνια πολιτεία, αυτήν ακριβώς που, όπως λέω, έχουν οι άγιοι άγγελοι· ώστε, όπως λέει ο Παύλος, ενώ περπατούν στη γη, να έχουν το πολίτευμά τους στον ουρανό.

Προς τούτοις δε λέμε, ότι εκείνοι που λένε: «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», ζητούν να δουν την αναίρεση της αμαρτίας. Διότι θέλημα του Θεού των πάντων, όπως είπα, είναι το να πολιτεύονται με αγιότητα οι επί της γης, ώστε η ορατή επί της γης (Εκκλησία), αποτελώντας τρόπον τινά μίμημα και εικόνα της Εκκλησίας των πρωτοτόκων, δηλαδή της άνω, να ευφραίνει τον Χριστό. <Τον άρτον ημών τον επιούσιον δίδου ημίν το καθ’ ημέραν.> (A f. 150 b) Ίσως βέβαια νομίζουν κάποιοι ότι είναι ανάρμοστο και αταίριαστο για τους αγίους να ζητούν από τον Θεό τα σωματικά αγαθά, και εξαιτίας αυτού ανάγουν το εν λόγω αίτημα σε πνευματική θεωρία. Ισχυρίζονται δηλαδή ότι αυτοί ζητούν άρτο, όχι επίγειο ούτε σωματικό, αλλά μάλλον εκείνον που κατεβαίνει άνωθεν και από τον ουρανό και παρέχει ζωή στον κόσμο, ή, όπως λένε, στην αληθινή και ασώματη ουσία, δηλαδή στην ψυχή· διότι αυτή, επειδή ακριβώς δεν υπόκειται σε ρευστότητα, είναι κυρίως ουσία. Εγώ όμως, το ότι πράγματι θα άρμοζε πάρα πολύ στους αγίους να επιδιώκουν διακαώς να μετέχουν των πνευματικών χαρισμάτων, θα το υποστήριζα χωρίς κανέναν ενδοιασμό· εντούτοις αξίζει να προσέξουμε ότι, ακόμη και αν ζητούν κοινό άρτο, και το να το πράττουν αυτό τους το προσέταξε ο Σωτήρας, καθιστούν την προσέλευσή τους ελεύθερη από κάθε ψεγάδι. Διότι παρατήρησε ποιο νόημα κρύβεται σε αυτά τα λόγια.

«Επειδή δε αυτοί δεν είχαν να ξεπληρώσουν, χάρισε το χρέος και στους δύο.» Και επιπλέον, διαπλάθοντας για εμάς τον τύπο της προσευχής, λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης, τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον, και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.» Εμμέσως λοιπόν και αινιγματωδώς ο νόμος υποδήλωνε σε εμάς το θείο μυστήριο, διατάσσοντας να γίνεται άφεση των χρεών κάθε επτά έτη, και μας εισάγει στις οδούς της χρηστότητας, διδάσκοντας να θεωρούμε την αγάπη προς τους αδελφούς ανώτερη των χρημάτων, πείθοντάς μας να είμαστε μεταδοτικοί και κοινωνικοί, και θέτοντας την πραότητα προς τον αδελφό και τον πλησίον ως ένα είδος προγύμνασης για την πιο άφθονη ευσπλαχνία προς όλους. ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. Διότι θα συμφωνούσα μαζί σου αφού ομιλείς άριστα. ΚΥΡ. Και εάν μάθαινες κάτι ακόμη σπουδαιότερο, θα το θαύμαζες πάρα πολύ, ω Παλλάδιε. ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό; ΚΥΡ. Διότι ο νόμος θέλει να προοδεύσουμε τόσο πολύ στην αγαθότητα και τη φιλαλληλία, ώστε να μη θεωρούμε τίποτε ως ισάξιο της αγάπης προς τους αδελφούς. Και να αντιμετωπίζουμε τόσο γενναιόδωρα τις δυσαρέσκειες που προέρχονται από αυτούς, ώστε να φαινόμαστε ανώτεροι και από την ίδια την οργή, ακόμη και αν εκείνοι δεν γίνουν απέναντί μας τέτοιοι που πρέπει να είναι και να φαίνονται, και προτιμούν να μας λυπούν με την έλλειψη της στοργής τους.

Πρέπει μάλλον να ζητάμε όχι τα σαρκικά, αλλά απολύτως τα θεία και πνευματικά· έτσι άλλωστε πρόσταξε και ο ίδιος ο Σωτήρας τους αγίους αποστόλους να διατυπώνουν τα λόγια της ικεσίας, διαμορφώνοντας εξαιρετικά το αίτημα με τρόπο αγιοπρεπή. Διότι, «Έτσι», λέει, «να προσεύχεστε εσείς: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έλθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό και πάνω στη γη. Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα, και συγχώρεσέ μας τα χρέη μας, όπως κι εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας, και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Σε αυτούς λοιπόν που ζητούν ανάρμοστα αυτά που δεν δίνει ο Κυρίαρχος, θα ειπωθεί από εμάς: «Ζητάτε και δεν λαμβάνετε, διότι ζητάτε εσφαλμένα». Και ότι λέει την αλήθεια αυτός που απευθύνεται στον Θεό λέγοντας, «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», πάλι μας το υποδεικνύει ο νόμος λέγοντας, ότι «Για την αιτία αυτή, να μη λάβει ο άρχοντας από την κληρονομιά του λαού του, ώστε να την κληροδοτήσει στους γιους του, για να μη διασκορπίζεται, λέει, ο λαός μου, ο καθένας από την κληρονομιά του». Διότι έχει ετοιμαστεί για τον καθένα σαν ένας δικός του κλήρος, και το μερίδιο από τον Θεό δίνεται ανάλογα με τα κατορθώματα.

«Διότι έχω κατέβει», λέει, «από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε.» Αυτό ακριβώς επιλέγοντας να φρονούν και να εφαρμόζουν και οι θεσπέσιοι μαθητές, έλεγαν ρητά: «Εμείς όμως έχουμε νου Χριστού.» Γι' αυτό άλλωστε και δίδασκαν να λέμε στις προσευχές: «Πατέρα μας, που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το θέλημά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου όπως στον ουρανό και στη γη.» Βλέπεις ότι, έχοντας γίνει σύμφωνοι και ομοϊδεάτες με τον Χριστό, διαβεβαιώνουν με σαφήνεια ότι έχουν και τον δικό του νου; Αυτό, νομίζω, σημαίνει το να τρώγεται το κεφάλι του αμνού. Πορεία βέβαια του Χριστού είναι το να υπομείνει γενναία, όπως του ταίριαζε, και να μην δειλιάσει μπροστά στον θάνατο, ώστε, όπως λέει ο Παύλος, να σώσει τους αμαρτωλούς· πρέπει δε και εμείς οι ίδιοι να είμαστε πανέτοιμοι για αυτό, και να θυσιάζουμε πρόθυμα υπέρ των αδελφών μας ακόμη και την ίδια την ενσώματη ζωή μας. Γι' αυτό άλλωστε είπε και κάποιος από τους αγίους μαθητές: «Εφόσον λοιπόν ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα, οπλιστείτε και εσείς υπέρ αυτού με το ίδιο φρόνημα.» Ο Παύλος πάλι επιπλήττει κάποιους λέγοντας κάπως έτσι: «Τι κάνετε και κλαίτε συντρίβοντάς μου την καρδιά; Διότι εγώ είμαι έτοιμος όχι μόνο να δεθώ, αλλά και να πεθάνω υπέρ του ονόματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Και ο ίδιος ο Χριστός, προστάζοντας να ακολουθούμε τα δικά του ίχνη, λέει: «Όποιος δεν παίρνει τον σταυρό του καθημερινά και δεν με ακολουθεί, δεν είναι άξιός μου.»

Έπειτα, μετά από αυτά, λες εκείνη την προσευχή, την οποία ο Σωτήρας παρέδωσε στους δικούς του μαθητές, ονομάζοντας τον Θεό Πατέρα με καθαρή συνείδηση και λέγοντας: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Ώ, της μέγιστης φιλανθρωπίας του Θεού! Σε αυτούς που απομακρύνθηκαν από αυτόν και έφτασαν στα έσχατα κακά, δώρισε τόση αμνηστία των κακών και μετοχή της χάριτος, ώστε να τον επικαλούνται ως Πατέρα. Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς. Ουρανοί δε θα μπορούσαν να είναι και εκείνοι που φορούν την εικόνα του επουράνιου, στους οποίους ο Θεός κατοικεί και εμπεριπατεί. «Αγιασθήτω το όνομά σου». Άγιο είναι από τη φύση του το όνομα του Θεού, είτε το λέμε είτε δεν το λέμε. Επειδή όμως σε αυτούς που αμαρτάνουν μερικές φορές βεβηλώνεται, σύμφωνα με το «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται πάντοτε ανάμεσα στα έθνη», προσευχόμαστε να αγιαστεί μέσα μας το όνομα του Θεού· όχι επειδή από μη άγιο γίνεται άγιο, αλλά επειδή γίνεται άγιο μέσα μας, καθώς αγιαζόμαστε και πράττουμε έργα άξια του αγιασμού. «Ελθέτω η βασιλεία σου». Γνώρισμα καθαρής ψυχής είναι το να λέει με παρρησία: «Ελθέτω η βασιλεία σου». Διότι αυτός που άκουσε τον Παύλο να λέει: «Ας μη βασιλεύει, λοιπόν, η αμαρτία στο θνητό σας σώμα», αλλά έχει καθαρίσει τον εαυτό του με πράξη και με σκέψη και με λόγο, θα πει στον Θεό: «Ελθέτω η βασιλεία σου». «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης.»

Περί του να συμβιώνουν οι αδελφοί μεταξύ τους με ομόνοια και αγάπη. Οι αδελφοί οφείλουν να συνυπάρχουν με πολλή αγάπη μεταξύ τους. Είτε προσεύχονται, είτε αναγιγνώσκουν τις Γραφές, είτε κάνουν κάτι άλλο, οφείλουν να έχουν μεταξύ τους το θεμέλιο της αγάπης. Έτσι μπορεί να εκδηλωθεί η ευδοκία του Κυρίου σε αυτές τις προαιρέσεις. Και αυτοί που εργάζονται, και αυτοί που προσεύχονται, και αυτοί που αναγιγνώσκουν, όλοι μπορούν να ωφεληθούν διάγοντας τον βίο τους μεταξύ τους με απλότητα και ακεραιότητα. Διότι τι έχει γραφτεί; «Γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης». Ώστε, όπως ακριβώς οι Άγγελοι, οι οποίοι συνυπάρχουν με πολλή ομόνοια και αγάπη, διάγουν εν ειρήνη, και δεν υπάρχει εκεί έπαρση ή φθόνος ή έριδα, αλλά αγάπη και ειλικρίνεια μεταξύ τους, έτσι ακριβώς να συμπεριφέρονται και οι αδελφοί μεταξύ τους. Διότι συμβαίνει κάποιοι να είναι τριάντα στον αριθμό. Δεν μπορούν να παραμένουν προσηλωμένοι στο ίδιο πράγμα όλη την ημέρα και τη νύχτα, αλλά μερικοί από αυτούς αφοσιώνονται στην προσευχή για έξι ώρες και κατόπιν θέλουν να αναγνώσουν, άλλοι από αυτούς διακονούν με προθυμία, ενώ άλλοι από αυτούς εργάζονται κάποιο έργο.

Αυτός είναι αληθινά αγγελικός βίος, δηλαδή το «γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», όταν δεν υπερηφανευόμαστε ο ένας εις βάρος του άλλου, όταν είμαστε αρμονικά ενωμένοι μεταξύ μας με αφθονία και απλότητα και αγάπη και ειρήνη και χαρά, θεωρώντας την προκοπή των πλησίον ως δικό μας κέρδος, και νομίζοντας την αδυναμία ή την υστέρηση ή τη θλίψη τους ως δική μας ζημία. Διότι, λέει, να μην κοιτάζει ο καθένας μόνο το δικό του συμφέρον, αλλά ο καθένας ας φροντίζει και τα συμφέροντα των πλησίον· διότι έτσι, συμπάσχοντας ο ένας με τον άλλον, προπάντων οι δυνατοί με τους αδυνάτους και οι ισχυροί με τους πιο ασθενείς, μπορούμε να εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού, σύμφωνα με την προτροπή του Παύλου.

Και βέβαια, όταν οι αόρατες και ασώματες δυνάμεις, μέσω των οποίων διοικείται ολόκληρος ο ουρανός, σαλευτούν από την αιώνια στάση τους, τότε και ο ίδιος ολόκληρος ο ουρανός, ο ήλιος, η σελήνη και τα άστρα θα παρέλθουν, καθώς ο ουρανός θα ανοίγει και οι κλειστές από αιώνες πύλες του θα ανοίγουν διάπλατα, ώστε να γίνουν ορατά τα επουράνια και να φανερωθεί σε όλους η αιώνια βασιλεία του Θεού. Γι' αυτήν ακριβώς μάς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας να προσευχόμαστε να έλθει το ταχύτερο, προτρέποντάς μας να λέμε στην προσευχή: «Ελθέτω ἡ βασιλεία σου, γενηθήτω τὸ θέλημά σου ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς». Έτσι λοιπόν, με την παρέλευση των φθαρτών και των σωματικών, θα εγκαθιδρυθούν τα νοητά και τα ουράνια. Τότε θα επικρατήσει η ασάλευτη βασιλεία του αιώνα που δεν πρόκειται ποτέ πια να παρέλθει, και θα συσταθεί καινός ουρανός και καινή γη, σύμφωνα με τον προφήτη που είπε: «Θα υπάρξει καινός ουρανός και καινή γη, τα οποία εγώ δημιουργώ ώστε να παραμένουν ενώπιόν μου, λέει ο Κύριος».

Και μακάριζε όσους ήταν άξιοι των δικών του μακαρισμών, υποσχόμενος σε αυτούς τη βασιλεία των ουρανών· αλλά και δίδασκε τους μαθητές του να προσεύχονται και να εκζητούν τη βασιλεία των ουρανών, λέγοντας κατά την προσευχή: Γενηθήτω το θέλημά σου, ελθέτω η βασιλεία σου. Εύλογα, λοιπόν, όλα αυτά ονομάστηκαν πύλες της βασιλείας των ουρανών, καθώς αποτελούν εισόδους και οδούς εισαγωγής για την πορεία προς τα εκεί.

Λόγος Γ΄. Αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου. Ο νόμος, ο οποίος εμπεριέχει τη σκιά των μελλόντων αγαθών και προαναγγέλλει την αλήθεια με ορισμένα τυπικά αινίγματα, όταν εισάγει στο άδυτο τον ιερέα για να προσευχηθεί στον Θεό, πρώτα εξαγνίζει αυτόν που εισέρχεται με διάφορους καθαρμούς και ραντισμούς. Έπειτα, αφού τον κατακοσμήσει με την ιερατική στολή, η οποία είναι λαμπρά κατασκευασμένη με χρυσό, πορφύρα και τα υπόλοιπα λαμπρά χρώματα των βαφών, αφού του επιθέσει την περιστήθια μίτρα και αναρτήσει στα κράσπεδα τους κώδωνες μαζί με τα ομοιώματα των ροδιών, και αφού περισφίξει από πάνω τον επενδύτη με τις επωμίδες και καλλωπίσει την κεφαλή με το διάδημα, χύνοντας άφθονο μύρο επί της κόμης του, έτσι τον οδηγεί στο άδυτο, προκειμένου να επιτελέσει τις απόρρητες ιερουργίες.

Αλλά το πώς ακριβώς πρέπει να είναι προετοιμασμένος ο ιερωμένος, μας το υπέδειξε επαρκώς ο λόγος μέσα από όσα ήδη εξετάστηκαν· απομένει, λοιπόν, να εξετάσουμε την ίδια την αίτηση που παρήγγειλε να αναπέμπει στον Θεό εκείνος που έχει εισέλθει στα άδυτα. Διότι δεν νομίζω ότι τα λόγια της προσευχής, έτσι απλώς διατυπωμένα, μας παρέχουν πρόχειρη και εύκολα κατανοητή τη σημασία τους. «Αγιασθήτω», λέει, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου». Τι σχέση έχουν αυτά με τη δική μου ανάγκη; θα μπορούσε να πει κάποιος άνθρωπος, ο οποίος είτε μαστιγώνει τον εαυτό του μέσω της μετάνοιας για τις αμαρτίες του, είτε, προκειμένου να ξεφύγει από την αμαρτία που τον καταδυναστεύει, καλεί τον Θεό ως σύμμαχο, έχοντας διαρκώς μπροστά στα μάτια του εκείνον που τον πολεμά μέσω των πειρασμών. Από τη μια, οι θυμοί εκτρέπουν τον λογισμό από την ορθή του κατάσταση· από την άλλη, οι άτοπες επιθυμίες παραλύουν την ευρωστία της ψυχής· και από αλλού, η πλεονεξία προκαλεί τύφλωση στο διορατικό μάτι της καρδιάς, ενώ η αλαζονεία, η υπερηφάνεια, το μίσος και ο υπόλοιπος κατάλογος των παθών που μας πολεμούν, σαν ένα στίφος πολεμίων που μας έχει περικυκλώσει, επιφέρουν στην ψυχή τον έσχατο κίνδυνο. Έπειτα, αυτός που επιδιώκει να διαφύγει από αυτά τα κακά μέσω της ανώτερης συμμαχίας, ποια λόγια θα χρησιμοποιούσε ως καταλληλότερα; Δεν θα χρησιμοποιούσε άραγε εκείνα του μεγάλου Δαβίδ, που λέει: «Ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν», και «Ας στραφούν προς τα πίσω οι εχθροί μου», και «Δώσε μας βοήθεια στη θλίψη», και όσα παρόμοια, διά των οποίων είναι δυνατόν να κινητοποιήσει κανείς τη συμμαχία του Θεού εναντίον των αντιπάλων;

Αγιασθήτω το όνομά σου. Διότι, αν δεν λεγόταν αυτό από εμένα, άραγε είναι δυνατόν να μην είναι άγιο το όνομα του Θεού; Ελθέτω η βασιλεία σου. Τι, αλήθεια, έχει αποξενωθεί από την εξουσία του Θεού, εκείνου που έχει περιλάβει με τη σπιθαμή του ολόκληρο τον ουρανό, όπως λέει ο Ησαΐας, εκείνου που κρατά στη χούφτα του ολόκληρη τη γη, εκείνου που συγκρατεί στο χέρι του την υγρή φύση, ο οποίος έχει αγκαλιάσει ολόκληρη την εγκόσμια και την υπερκόσμια κτίση; Εάν, λοιπόν, το όνομα του Θεού είναι πάντοτε άγιο, και τίποτα δεν έχει διαφύγει από την ισχύ της κυριαρχίας του Θεού, αλλά αυτός εξουσιάζει τα πάντα, και ως προς τον αγιασμό δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη εκείνος που είναι σε όλα ανελλιπής και τέλειος, τι θέλει να πει η προσευχή, «Αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου»; Ή μήπως ο λόγος με αυτό το είδος της προσευχής διδάσκει κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή η ανθρώπινη φύση είναι αδύναμη για την απόκτηση κάποιου αγαθού, και για τον λόγο αυτό δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τίποτα από όσα επιδιώκουμε, εάν η θεία συνδρομή δεν κατορθώσει το αγαθό μέσα μας; Και το κεφάλαιο όλων των αγαθών είναι το να δοξάζεται το όνομα του Θεού μέσα από τον δικό μου βίο. Η έννοια αυτή θα μας γινόταν πιο κατανοητή μέσα από το αντίθετό της. Άκουσα κάπου την Αγία Γραφή να κατακρίνει εκείνους οι οποίοι γίνονται αίτιοι της βλασφημίας κατά του Θεού. Διότι αλίμονο, λέει, σε εκείνους εξαιτίας των οποίων το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη. Και αυτό έχει ως εξής.

Επειδή λοιπόν η ανθρώπινη φύση αποπλανήθηκε από την κρίση του καλού μέσω της απάτης, και η ροπή της προαιρέσεώς μας στράφηκε προς το αντίθετο, και η ζωή των ανθρώπων κυριεύθηκε από καθετί το χειρότερο, με τον θάνατο να έχει αναμιχθεί με τη φύση μέσα από μύριες οδούς (διότι κάθε μορφή κακίας γίνεται εναντίον μας σαν μια οδός προς τον θάνατο)· επειδή, λοιπόν, περικυκλωθήκαμε από μια τέτοια τυραννία, υποδουλωμένοι στον θάνατο από τις προσβολές των παθών σαν από κάποιους δημίους ή εχθρούς, δικαίως προσευχόμαστε να έλθει σε εμάς η βασιλεία του Θεού. Διότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος να αποτινάξουμε την πονηρή δυναστεία της φθοράς, εάν η ζωοποιός δύναμη δεν αναλάβει την εξουσία επάνω μας. Εάν, επομένως, ζητήσουμε να έλθει σε εμάς η βασιλεία του Θεού, στην ουσία ικετεύουμε τον Θεό τα εξής: ας απαλλαγώ από τη φθορά, ας ελευθερωθώ από τον θάνατο, ας λυθώ από τα δεσμά της αμαρτίας, ας μη βασιλεύει πλέον εναντίον μου ο θάνατος, ας μην είναι πλέον ενεργή εναντίον μας η τυραννία της κακίας, ας μη με καταδυναστεύει ο εχθρός, ούτε να με σέρνει αιχμάλωτο μέσω της αμαρτίας, αλλά ας έλθει σε εμένα η βασιλεία Σου, για να υποχωρήσουν από εμένα, ή μάλλον για να περιέλθουν στην ανυπαρξία τα πάθη που τώρα επικρατούν και βασιλεύουν· διότι, όπως ακριβώς διαλύεται ο καπνός, έτσι θα εκλείψουν, και όπως λιώνει το κερί, έτσι θα αφανιστούν.

Έτσι, εάν η βασιλεία του Θεού έλθει σε εμάς, όλα όσα τώρα επικρατούν θα περιέλθουν σε αφανισμό· διότι το σκοτάδι δεν αντέχει την παρουσία του φωτός, ούτε η αρρώστια παραμένει όταν επικρατήσει η υγεία, δεν ενεργούν τα πάθη όταν είναι παρούσα η απάθεια, εκμηδενίζεται ο θάνατος, αφανίζεται η φθορά, όταν η ζωή βασιλεύει μέσα μας και η αφθαρσία κατέχει την εξουσία. «Ελθέτω η βασιλεία σου». Πόσο γλυκιά είναι η φωνή, με την οποία απευθύνουμε ευθέως στον Θεό αυτή τη δέηση: ας καταλυθεί η αντίπαλη παράταξη, ας αφανιστεί η φάλαγγα των αλλοφύλων, ας καταργηθεί ο πόλεμος της σάρκας εναντίον του πνεύματος, ας μην γίνει το σώμα ορμητήριο του εχθρού της ψυχής, ας φανερωθεί σε εμένα η βασιλική εξουσία, το αγγελικό χέρι, οι χιλιάδες εκείνων που μας κατευθύνουν, η μυριάδα εκείνων που παρίστανται στα δεξιά, για να πέσει από την αντίπαλη πλευρά η χιλιάδα εκείνων που μας πολεμούν. Πολυπληθής είναι ο αντίπαλος, φοβερός και ακαταμάχητος για όσους στερούνται τη δική σου συμμαχία, αλλά μόνον εφόσον αυτός που δέχεται τον πόλεμο είναι μόνος· όταν όμως η δική σου βασιλεία φανερωθεί, φεύγει μακριά η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός, και εισέρχονται στη θέση τους η ζωή, η ειρήνη και η αγαλλίαση. Ή μήπως, καθώς το ίδιο νόημα ερμηνεύεται σε εμάς σαφέστερα από τον Λουκά, εκείνος που αξιώνει να έλθει η βασιλεία, επικαλείται τη συμμαχία του Αγίου Πνεύματος; Διότι έτσι αναφέρει σε εκείνο το Ευαγγέλιο, αντί για το «Ελθέτω η βασιλεία σου»: «Ας έλθει το Άγιο Πνεύμα σου σε εμάς και ας μας καθαρίσει».

Λόγος Δ'. Ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη. Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα. Άκουσα κάποιον ιατρό να εξηγεί με επιστημονικό τρόπο τη φυσιολογία σχετικά με την κατάσταση της υγείας· ίσως, λοιπόν, τα λεγόμενά του να μην αποβούν άσκοπα και για την ευεξία της ψυχής μας.

Διότι προσδιόριζε ως αρχή και αιτία της συστάσεως της ασθένειας την παρέκκλιση κάποιου από τα στοιχεία που υπάρχουν μέσα μας από το ορθό μέτρο, και, αντιθέτως, έλεγε ότι η επαναφορά στην οικεία και φυσική κατάσταση εκείνων που είχαν διαταραχθεί αποτελεί τη θεραπεία της νοσογόνου αιτίας. Και γι' αυτόν τον λόγο θεωρούσε ότι πρέπει να εξετάζεται ποιο κυρίως από τα στοιχεία που κινούνται μέσα μας άτακτα, μέσω της δικής του κυριαρχίας, καθιστά αδύναμη τη συμβολή του αντίθετου στοιχείου ως προς την υγεία. Έτσι, εάν επικρατεί το θερμό, πρέπει να παρέχεται βοήθεια στο στοιχείο που καταδυναστεύεται και να υγραίνεται εκείνο που ξηραίνεται, μήπως τυχόν, εάν εκλείψει η ύλη, μαραθεί τελείως και αποσβεστεί από μόνο του το θερμό, καταναλώνοντας τον ίδιο του τον εαυτό. Παρομοίως, εάν κάποιο από τα άλλα στοιχεία που νοούνται ως αντίθετα μέσα μας ξεπεράσει το όριο, πρέπει να ανθιστάμεθα σε αυτό που πλεονάζει, παρέχοντας σε αυτό που ελαττούται τη συνδρομή της ιατρικής τέχνης. Όταν δε γίνουν αυτά, και εφόσον τίποτα δεν εμποδίζει την ισονομία των στοιχείων, η υγεία επανέρχεται στο σώμα, καθώς η φύση δεν παρουσιάζει πλέον ανωμαλία ως προς την κράση της. Ποιο νόημα έχει λοιπόν αυτό το μακροσκελές προοίμιο του λόγου μου; Ίσως η θεώρηση αυτή να μην είναι άσκοπη, ούτε να απέχει πολύ από το προκείμενο θέμα· διότι προκείμενο θέμα προς εξέταση για εμάς είναι το «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου». Το για ποιον λόγο μνημονεύσαμε την ιατρική θεώρηση, θα το αποσαφηνίσουμε στα επόμενα.

Διότι τα λόγια της προσευχής αποτελούν θεραπεία για την ασθένεια που έχει δημιουργηθεί στην ψυχή· γιατί προσεύχεται σαν να συνέχεται η ψυχή του από κάποιους πόνους εκείνος που λέει: «Γενηθήτω το θέλημά σου». Θέλημα δε του Θεού είναι η σωτηρία των ανθρώπων. Όταν, λοιπόν, φτάσουμε στο σημείο να πούμε στον Θεό: «Γενηθήτω και σε εμένα το θέλημά σου», είναι απόλυτη ανάγκη προηγουμένως να καταδικάσουμε τον βίο εκείνο που βρισκόταν έξω από το θείο θέλημα, και να τα εκθέσουμε λεπτομερώς στην εξομολόγηση, λέγοντας τα εξής: «Επειδή το αντίθετο θέλημα ενήργησε ολέθρια μέσα μου κατά τον παρελθόντα βίο μου, και έγινα υπηρέτης του πονηρού τυράννου, σαν ένας δήμιος που φέρνει εις πέρας την καταδικαστική απόφαση του εχθρού εναντίον του ίδιου του του εαυτού, για τον λόγο αυτόν, αφού σπλαχνιστείς την απώλειά μου, δώσε επιτέλους να γίνει και το δικό σου θέλημα σε εμένα». Διότι, όπως ακριβώς στα σκοτεινά σπήλαια, όταν εισαχθεί το φως το σκοτάδι εξαφανίζεται, έτσι και όταν το δικό σου θέλημα ενεργήσει μέσα μου, κάθε πονηρή και άτοπη κίνηση της προαιρέσεως μεταπίπτει στο μη ον.

Διότι η σωφροσύνη θα σβήσει την ακόλαστη και εμπαθή ορμή της διάνοιας, η ταπεινοφροσύνη θα καταναλώσει την αλαζονεία, η μετριοφροσύνη θα θεραπεύσει τη νόσο της υπερηφάνειας, και το αγαθό της αγάπης θα αποδιώξει έναν μακρύ κατάλογο από τα αντιτιθέμενα κακά της ψυχής. Διότι σε αυτήν υποχωρούν το μίσος, ο φθόνος, η μήνις, η οργίλη παρόρμηση, η θυμώδης διάθεση, η επιβουλή, η υποκρισία, η μνήμη των λυπηρών, η επιθυμία για ανταπόδοση της λύπης, ο βρασμός του αίματος γύρω από την καρδιά, ο πικρός οφθαλμός· ολόκληρη η αγέλη τέτοιων κακών εξαφανίζεται με την αγαπητική διάθεση. Έτσι, η ενέργεια του θελήματος του Θεού εκβάλλει τη διπλή ειδωλολατρία· και αναφέρω ως διπλή τόσο τη μανία με τα είδωλα όσο και την επιθυμία για το ασήμι και το χρυσάφι, τα οποία ο προφητικός λόγος ονόμασε είδωλα των εθνών. Γενηθήτω λοιπόν το θέλημά σου, ώστε να σβηστεί το θέλημα του διαβόλου.

Αλλά τι σημαίνει η προσθήκη της φράσης, «ως εν ουρανώ και επί γης»; Μου φαίνεται, ίσως, ότι ο λόγος αυτός υποδηλώνει κάποιο από τα βαθύτερα δόγματα και προσφέρει κάποια διδασκαλία θεοπρεπούς διανοίας κατά τη θεώρηση της κτίσεως.

Γι' αυτόν τον λόγο, στην προσευχή διδασκόμαστε να καθαριστεί η ζωή μας από το κακό με τέτοιον τρόπο, ώστε, καθ' ομοίωση της ουράνιας διαγωγής, να πολιτεύεται και μέσα μας ανεμπόδιστα το θέλημα του Θεού, σαν να έλεγε κάποιος: «Όπως ακριβώς στους θρόνους και στις αρχές και στις εξουσίες και στις κυριότητες και σε κάθε υπερκόσμια δύναμη γίνεται το θέλημά σου, χωρίς η κακία να παρεμποδίζει πουθενά την ενέργεια του αγαθού, έτσι και μέσα μας είθε να τελειωθεί το αγαθό, ώστε, αφού απομακρυνθεί κάθε κακία, το θέλημά σου να κατευοδώνεται στις ψυχές μας μέσα από όλα». Αλλά, επειδή ενδεχομένως κάποιος θα έφερνε την αντίρρηση: «Και πώς είναι δυνατόν η καθαρότητα που χαρακτηρίζει τις ασώματες δυνάμεις να κατορθωθεί από αυτούς που τους έλαχε να ζουν μέσω της σάρκας, τη στιγμή που η ψυχή βυθίζεται σε αμέτρητες φροντίδες εξαιτίας των σωματικών αναγκών;», γι' αυτό μού φαίνεται ότι, σαν να δίνει λύση σε αυτήν την αμηχανία, με τα επόμενα λόγια της προσευχής αμβλύνει τη φαινομενική δυσχέρεια ως προς την προκείμενη επιδίωξη. Διότι νομίζω πως μέσω αυτών των λόγων μάς παραδίδεται ένα δόγμα, με την προσταγή να ζητούμε τον εφήμερο άρτο: ότι, σύμφωνα με τον λόγο της απαθείας, το ολιγαρκές και το μετρημένο εξισώνονται με αυτό που από τη φύση του είναι ανενδεές. Διότι ο άγγελος δεν ζητάει από τον Θεό στις προσευχές τη χορηγία του άρτου, επειδή διαθέτει φύση που δεν έχει ανάγκη από τέτοια πράγματα· ο άνθρωπος όμως έλαβε την εντολή να ζητά, επειδή αυτό που κενώνεται έχει οπωσδήποτε ανάγκη από εκείνο που θα το αναπληρώσει.

Πρέπει δε μέσα από αυτά να δούμε ότι πρώτα η νύμφη καταγλυκαίνεται από τον καρπό του μήλου λέγοντας: «Και ο καρπός του είναι γλυκός στον λάρυγγά μου»· και τότε γίνεται και η ίδια καρπός ωραίος και γλυκύς, ο οποίος προσφέρεται στον γεωργό προς ευφροσύνη. Η δε λέξη «Καταβήτω» έχει ευκτική σημασία, καθώς εκφωνείται με παρόμοιο τρόπο με το «Αγιασθήτω το όνομά σου» και το «Γενηθήτω το θέλημά σου»· διότι, όπως εκεί ο σχηματισμός εκείνων των ρητών περιέχει την ευκτική έμφαση, έτσι και εδώ το «Καταβήτω» αποτελεί ευχή της νύμφης, η οποία επιδεικνύει στον Θεό την ευφορία των ακροδρύων της αρετής. Η δε κατάβαση υποδηλώνει το έργο της φιλανθρωπίας· διότι, επειδή δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να αναληφθούμε εμείς προς τον Ύψιστο, εάν δεν σκύψει προς τα χαμηλά ο Κύριος ο οποίος αναλαμβάνει τους πράους, για τον λόγο αυτό η ψυχή που ανέρχεται προς τα άνω, επικαλούμενη τη χειραγωγία από Εκείνον που βρίσκεται υπεράνω όλων, εύχεται να συγκαταβεί Εκείνος από το δικό Του μεγαλείο, ώστε να γίνει προσιτός σε όσους βρίσκονται κάτω.

Η Γραφή δεν μας εξήγησε τι είναι τα πράγματα του μέλλοντος αιώνος· πώς όμως θα δεχθούμε από τώρα την αίσθηση της απόλαυσής τους, χωρίς τη φυσική αλλοίωση και την έξοδο από αυτόν τον κόσμο, μας το δίδαξε εύκολα. Αν και με ονόματα ποθητών και ένδοξων πραγμάτων, από τα ευχάριστα και πολύτιμα για εμάς, μας τα παρουσίασε για να μας παρακινήσει στον πόθο τους, λέγοντας «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε» και τα εξής· μας ανήγγειλε λοιπόν με αυτό, ότι τα μελλοντικά αγαθά είναι ακατάληπτα και δεν έχουν ομοιότητα με κανένα από τα εδώ πράγματα. Η πνευματική τρυφή δεν είναι η ανάγκη υποστατικών πραγμάτων, η οποία βρίσκεται έξω από την ψυχή εκείνων που τη λαμβάνουν· ειδάλλως, τι σημαίνει το «Η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα σας» και το «Ελθέτω η βασιλεία σου»; Επομένως, μήπως εμείς αποκτήσαμε μέσα μας ύλη αισθητών πραγμάτων ως αρραβώνα της απόλαυσης που υπάρχει σε αυτά; Διότι είναι αναγκαίο να είναι όμοιο το κτήμα με τον αρραβώνα και το όλον με το μέρος. Και το «σαν σε καθρέφτη», αν και δεν το δείχνει υποστατικά, πάντως δηλώνει κτήμα ομοιότητας. Εάν δε, σύμφωνα με την αληθή μαρτυρία εκείνων που ερμήνευσαν τις Γραφές, ισχύει ότι αυτή η αίσθηση είναι νοερή ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, τότε και αυτή είναι μέρος εκείνου του όλου.

Η πνευματική τρυφή δεν συνίσταται στην ανάγκη πραγμάτων που βρίσκονται υποστατικά έξω από την ψυχή εκείνων που τη λαμβάνουν. Διαφορετικά, ως προς το «η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα σας» και το «ας έλθει η βασιλεία σου», θα σήμαινε λοιπόν ότι εμείς αποκτήσαμε μέσα μας ύλη αισθητών πραγμάτων ως αρραβώνα της τρυφής που υπάρχει σε αυτά. Διότι είναι αναγκαίο να είναι όμοιο το απόκτημα με τον αρραβώνα και το όλον με το μέρος. Και το «σαν σε καθρέφτη», αν και δεν το δείχνει υποστατικά, πάντως δηλώνει απόκτημα ομοίωσης. Εάν δε, όπως είναι αληθής η μαρτυρία αυτών που ερμήνευσαν τις Γραφές, αυτή η αίσθηση είναι νοερή ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, τότε και αυτή λοιπόν είναι μέρος εκείνου του όλου.

Θεωρώ, λοιπόν, ότι ξεπερνά κάθε όριο θράσους το να μην πράττει κάποιος αυτά που ταιριάζουν σε έναν ευάρεστο γιο, αλλά να τολμά να αποκαλεί πατέρα τον Δεσπότη, και ενώ κάνει πράγματα από τα οποία θα δυσφημιστεί το θείο όνομα, να επιχειρεί να λέει: «Αγιασθήτω το όνομά σου», και ενώ είναι ο πιο επιφανής υπηρέτης του τυράννου, να λέει: «Ελθέτω η βασιλεία σου», δηλαδή «Εμφανίσου στους τυραννούμενους ως νικηφόρος βασιλιάς, παρέχοντας την αήττητη συμμαχία κατά της αμαρτίας», και επιπλέον, ενώ δεν πράττει τίποτα από όσα θέλει ο Θεός, να υποκρίνεται την αρετή και να λέει: «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», και ενώ έχει παραδοθεί στην τρυφή και την ασωτία και έχει αποθηκεύσει εκ των προτέρων πολλά εφόδια, όχι μόνο για τροφή, αλλά και για λαιμαργία, να προσεύχεται: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον—δηλαδή είτε αυτόν που είναι κατάλληλος για την ψυχή είτε τον επαρκή για τη σάρκα—δος ημίν σήμερον»—διότι το «σήμερον» φανερώνει την καθημερινή πρόνοια· επειδή ανήγαγε τον κανόνα της προσευχής στην ύψιστη φιλοσοφία, περιόρισε ακόμη πιο σοφά τον χρόνο του αιτήματος—και έπειτα, όντας ανελέητος και σκληρός, να λέει: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», και ενώ μνησικακεί και εκδικείται πέραν του δέοντος, να λέει: «Καθώς και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών».

Επομένως, μόνο εκείνοι, μετά τις θαυμαστές ωδίνες στο θείο βάπτισμα και τον ξένο και παράδοξο νόμο του τοκετού, θα ήταν δίκαιο να λέγουν το «Πάτερ ἡμῶν», δηλαδή όσοι επιδεικνύουν γνησιότητα υιών· και το «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου», όσοι δεν διαπράττουν τίποτα το μιαρό· και το «Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου», όσοι αποφεύγουν όσα προκαλούν ευχαρίστηση στον τύραννο· και το «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου», όσοι το φανερώνουν αυτό μέσω των πράξεών τους· και το «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον», όσοι απαρνούνται την τρυφή και την ασωτία· και το «Ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», όσοι συγχωρούν αυτούς που σφάλλουν απέναντί τους· και το «Μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», όσοι δεν ρίχνουν ούτε τους εαυτούς τους ούτε τους άλλους σε αυτόν· και το «Ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ», όσοι διεξάγουν άσπονδη μάχη με τον Σατανά· και το «Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ δόξα», όσοι τρέμουν τους λόγους Του και τους αποδεικνύουν μέσω των έργων τους. Διότι δεν έχει από τη φύση της η γνώση της προσευχής τη δύναμη να επιτυγχάνει τόσα, όσα ο τρόπος και ο βίος εκείνου που προσεύχεται.

ΠΕ'. Προς τον Ουρσενούφιο. Εις το, «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς.» Η διδαχή του Κυρίου στην προσευχή, μαζί με όλα τα άλλα θεοπρεπή διδάγματα, με το «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», παραγγέλλει να προσευχόμαστε για την ειρήνη των άνω δυνάμεων, εννοώντας την αστασίαστη ειρήνη, ζητώντας (από τον Θεό) να αξιώσει να τη χορηγήσει και σε εμάς τους επί της γης. Ώστε, όπως ακριβώς σε αυτές (τις άνω δυνάμεις) εκπληρώνονται όλα τα θελήματα, έτσι και σε εμάς να γίνουν τα ευάρεστα σε εσένα. Αυτά, λοιπόν, εφόσον τα γνώριζες και προηγουμένως, και τώρα τα διδάχθηκες από εμένα, ενστερνίσου τα και κρατήσου σφιχτά από την ειρήνη. Διότι είναι ουράνια και πλησιάζει προς τον Θεό.

Το μεν «να συμφιλιώσει» φανερώνει την έχθρα· το δε «έχοντας ειρηνοποιήσει» φανερώνει τον πόλεμο. «Διαμέσου του αίματος», λέει, «του σταυρού του, μέσω αυτού του ιδίου, είτε τα επί της γης είτε τα επουράνια». Είναι μεν μεγάλο πράγμα η συμφιλίωση, αλλά το ότι έγινε μέσω αυτού του ιδίου είναι μεγαλύτερο· και το ακόμη μεγαλύτερο από αυτό, είναι το ότι έγινε διαμέσου του αίματός του· και όχι απλώς του αίματος, αλλά, το ακόμη μεγαλύτερο, μέσω του σταυρού. Ώστε πέντε είναι τα θαυμαστά: ότι μας συμφιλίωσε με τον Θεό, μέσω αυτού του ιδίου, διά του θανάτου, διά του σταυρού. Ω! Πώς τα συνδύασε πάλι! Διότι, για να μη νομίσεις ότι είναι ένα και το αυτό, ούτε ότι ο σταυρός είναι κάτι από μόνος του, λέει: «Μέσω του εαυτού του». Πώς γνωρίζει ότι αυτό είναι μεγάλο; Επειδή δεν είπε απλώς λόγια, αλλά παρέδωσε τον εαυτό του υπέρ της συμφιλίωσης, και έτσι τα κατόρθωσε όλα. Τι σημαίνει όμως «Τα εν τοις ουρανοίς»; Διότι, όσον αφορά τα επί της γης, είναι απολύτως λογικό· επειδή η γη ήταν γεμάτη έχθρα και είχε διαιρεθεί σε πολλά, και καθένας από εμάς βρισκόταν σε διαμάχη και με τον ίδιο του τον εαυτό και με τους πολλούς. Τα επουράνια όμως πώς τα ειρηνοποίησε; Μήπως υπήρχε και εκεί πόλεμος και μάχη; Και πώς τότε προσευχόμαστε λέγοντας: «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης»; Τι πρέπει λοιπόν να πούμε;

Δεν λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· αλλά τι λέει; Τους δίνει τη δυνατότητα να γίνουν υιοί Θεού, οι οποίοι, όπως λέει, δεν γεννήθηκαν από αίματα, αλλά από τον Θεό. Έπειτα, για να μην υπακούσεις στον όφι, αμέσως διδάσκεσαι να λες: «Σε αποτάσσομαι»· αντί του να πεις: «Οτιδήποτε και αν πεις, δεν πρόκειται να σε ακούσω». Έπειτα, για να μην σε παρασύρει μέσω άλλων, προσθέτει: «και την πομπή σου και τη λατρεία σου και τους αγγέλους σου». Τον εγκατέστησε πλέον όχι για να φυλάσσει τον παράδεισο, αλλά για να πολιτεύεται στον ουρανό. Διότι, αμέσως μόλις ανεβεί, προφέρει αυτά τα λόγια: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης». Δεν υποπίπτει στην όραση το παιδί, δεν βλέπεις δέντρο ούτε πηγή, αλλά αμέσως αγκαλιάζεις τον ίδιο τον Δεσπότη, αναμειγνύεσαι με το Σώμα Του, ενώνεσαι άρρηκτα με το Σώμα που βρίσκεται ψηλά, εκεί όπου είναι αδύνατον να πλησιάσει ο διάβολος.