Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:12

Μήπως μόνο στους τέλειους έχει λεχθεί να λένε το «Πάτερ ημών» και τα υπόλοιπα; Απόκριση του Βαρσανουφίου: Το «Πάτερ ημών» παραγγέλθηκε και στους τέλειους και στους αμαρτωλούς, ώστε οι μεν τέλειοι, γνωρίζοντας ποιου έχουν γίνει υιοί, να αγωνιστούν για να μην εκπέσουν από Αυτόν, οι δε αμαρτωλοί, ντρεπόμενοι να αποκαλούν Πατέρα Εκείνον που συχνά υβρίζεται από αυτούς, να εντραπούν και να προσέλθουν σε μετάνοια. Όπως μάλιστα νομίζω, αρμόζει περισσότερο στους αμαρτωλούς. Διότι το να λέει κανείς: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», είναι ίδιον των αμαρτωλών. Ποια οφειλήματα, άλλωστε, έχουν οι τέλειοι, αφού έχουν γίνει υιοί του εν ουρανοίς Πατρός;

Και η συκιά που καλλιεργούνταν, και επί τρία έτη δεν έδωσε καρπό, αφέθηκε και δεν αποκόπηκε, με την ελπίδα να δώσει. Ο Δεσπότης συγχωρεί, και εσύ θα αντιταχθείς; Μήπως άραγε αρπάζει κανείς δικά του πράγματα για τον εαυτό του; Εάν λοιπόν ο Θεός συγχωρεί, ποιος είναι αυτός που αντιλέγει; Αφού έχουμε διδαχθεί να προσευχόμαστε: «Συγχώρεσέ μας τα χρέη μας, διότι τα συγχωρήσαμε και εμείς». Εσύ συγχωρείς, και ο Θεός δεν συγχωρεί; Σε κατέστησε ιατρό του εαυτού σου. Με όποιο μέτρο μετράς, θα αντιμετρηθεί και σε εσένα. Συγχωρείς, σε συγχωρεί. Αλλά εάν εσύ που είσαι πονηρός δείχνεις καλοσύνη, ο Αγαθός δεν θα δείξει πολύ περισσότερο; Μαζί με τους αμαρτωλούς είναι ο Ιησούς, μαζί με τους ασθενείς ο ιατρός. Αγανακτούν οι Φαρισαίοι, οι πατέρες εκείνων που αγανακτούν τώρα· ο Ελεήμων όμως δεν τους αποστρέφεται. Εισήλθε προσκεκλημένος στην οικία του Φαρισαίου· και εισήλθε μαζί Του μια αμαρτωλή γυναίκα, απρόσκλητη. Είδε την αμαρτία, πλησίασε τη δικαιοσύνη· είδε την ασθένεια, πήγε εκεί όπου βρισκόταν ο ιατρός. Τον πλησίασε όχι κατά πρόσωπο, διότι δεν είχε παρρησία· δεν έπιασε το χέρι Του, διότι δεν τολμούσε· αλλά έπεσε στα πόδια Του, τα οποία έπλυνε με τα δάκρυά της, και άφησε λυτά τα μαλλιά της, τότε μόνο για καλό σκοπό· τα μαλλιά που πολλές φορές είχαν φανεί για κακό, τότε τα ξεγύμνωσε για καλό. Σου υποδείχθηκε το να καταφύγεις στα πόδια του Ιησού. Ανήλθε προς τον Πατέρα, αλλά λέγει: «Εγώ είμαι μαζί σας». Οποτεδήποτε θέλεις, κατάφυγε με θάρρος, βρέξε τα πόδια Του, διότι βρίσκεται κοντά. Και ήλθε όντας παρών, και απήλθε παραμένοντας παρών. Αυτά από την Καινή Διαθήκη είναι αδελφά με εκείνα της Παλαιάς. Τι κηρύττει ο Ιωάννης;

Να συγχωρείτε τα αμαρτήματα σε όσους σφάλλουν· διότι έτσι και εσείς ακατάπαυστα θα λέτε το «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών». Κανένα ζύγι, μέτρο και σταθμό ας μην είναι άδικο. Διότι έτσι η καθολική εκκλησία θα αποτελεί μια ευνομούμενη πόλη του Θεού. Όσοι έχουν κάποιες διαφορές μεταξύ τους, ας κρίνονται ενώπιον των πρεσβυτέρων της εκκλησίας, και έχοντας στο νου τους το καλό, ας συμβιβάζονται· και μην οδηγείτε στα δικαστήρια τους αδελφούς. Διότι αυτό ταιριάζει σε άπιστο, το να κρίνεται δηλαδή από τους έξω, επειδή έχει γραφτεί ότι «και αγγέλους θα κρίνουμε». Σε όλα και πάνω από όλα, να βλέπετε τον ποιμένα σας με τον ίδιο τρόπο όπως εμένα τον Πέτρο, ο οποίος αναδείχθηκε από τον Θεό ως διδάσκαλός σας.

Αφού απέρριψε ως κάλπικο το πένθος, ως άχρηστο και ανωφελές, και χλεύασε τον μάταιο κόπο τους, τους κατευθύνει πλέον προς εκείνα που συντελούν τα μέγιστα στην ωφέλεια, και αφού κατέστησε σαφή και ξεκάθαρη την οδό του τρόπου ζωής που του είναι ευάρεστος, διαφωτίζει πλήρως το νόημα τόσο του ίδιου του νόμου όσο και των προφητικών κηρυγμάτων. Διότι ο νομοθέτης ευφραίνεται με την ορθή και άμεμπτη κρίση· έχει τιμήσει σε ύψιστο βαθμό και με ιδιαίτερη επιμέλεια το έλεος και τη φιλαλληλία, και θεωρεί άξια επαίνου την αγάπη προς τα ορφανά και τη συμπόνια προς τις γυναίκες που είναι βεβαρημένες με τη χηρεία· αποδιώχνει, βεβαίως, ως βέβηλη την πλεονεξία, όπως και κάθε καταπίεση που γίνεται εις βάρος των πιο αδύναμων, και θέλει εκείνοι που έχουν επιλέξει να φρονούν σύμφωνα με το θέλημά του να είναι χρηστοί και αμνησίκακοι. Είπε άλλωστε κάπου και ο ίδιος ο Χριστός: «Συγχωρείτε και θα συγχωρεθείτε»· και μάλιστα τους δίδαξε όταν προσεύχονται να λένε: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφήκαμεν τοις οφειλέταις ημών, και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού». Διότι ο φιλοικτίρμων Θεός συγχωρεί τα πταίσματα σε όσους συγχωρούν τους άλλους, ενώ «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο», σύμφωνα με τα γραφόμενα στο βιβλίο των Παροιμιών. Και για το ότι η αγάπη αποτελεί την πλήρωση όλου του νόμου, πώς θα μπορούσε να αμφιβάλλει κανείς, από τη στιγμή που ο θεσπέσιος Παύλος γράφει τα εξής;

«Επειδή δε αυτοί δεν είχαν να ξεπληρώσουν, χάρισε το χρέος και στους δύο.» Και επιπλέον, διαπλάθοντας για εμάς τον τύπο της προσευχής, λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης, τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον, και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.» Εμμέσως λοιπόν και αινιγματωδώς ο νόμος υποδήλωνε σε εμάς το θείο μυστήριο, διατάσσοντας να γίνεται άφεση των χρεών κάθε επτά έτη, και μας εισάγει στις οδούς της χρηστότητας, διδάσκοντας να θεωρούμε την αγάπη προς τους αδελφούς ανώτερη των χρημάτων, πείθοντάς μας να είμαστε μεταδοτικοί και κοινωνικοί, και θέτοντας την πραότητα προς τον αδελφό και τον πλησίον ως ένα είδος προγύμνασης για την πιο άφθονη ευσπλαχνία προς όλους. ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. Διότι θα συμφωνούσα μαζί σου αφού ομιλείς άριστα. ΚΥΡ. Και εάν μάθαινες κάτι ακόμη σπουδαιότερο, θα το θαύμαζες πάρα πολύ, ω Παλλάδιε. ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό; ΚΥΡ. Διότι ο νόμος θέλει να προοδεύσουμε τόσο πολύ στην αγαθότητα και τη φιλαλληλία, ώστε να μη θεωρούμε τίποτε ως ισάξιο της αγάπης προς τους αδελφούς. Και να αντιμετωπίζουμε τόσο γενναιόδωρα τις δυσαρέσκειες που προέρχονται από αυτούς, ώστε να φαινόμαστε ανώτεροι και από την ίδια την οργή, ακόμη και αν εκείνοι δεν γίνουν απέναντί μας τέτοιοι που πρέπει να είναι και να φαίνονται, και προτιμούν να μας λυπούν με την έλλειψη της στοργής τους.

Διότι έχουμε δικαιωθεί εν Χριστώ και έχουμε διδαχθεί να λέμε στις προσευχές μας προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών». Έτσι και εδώ, το να φτάνουν μέχρι τις σαράντα πληγές όσοι χτυπούν, δηλαδή όσοι τιμωρούνται με τα βασανιστήρια των μαστιγώσεων, φανερώνει τον τριπόθητο σε εμάς καιρό της ένσαρκης οικονομίας του Μονογενούς, κατά τον οποίο με τον μώλωπά Του εμείς θεραπευτήκαμε, και ο Ίδιος ταλαιπωρήθηκε για τις αμαρτίες μας, όταν Τον ενέπαιξαν οι Ισραηλίτες και όταν ο Πιλάτος επέφερε τις πληγές στην πλάτη Του, ενώ εμείς απαλλαχθήκαμε από την ποινή και την κόλαση. Διότι παλαιότερα ήταν πολλές οι μάστιγες του αμαρτωλού, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, αλλά ο Χριστός μαστιγώθηκε για εμάς. Επειδή, όπως ακριβώς πέθανε για όλους, έτσι πάλι μαστιγώθηκε για όλους, όντας Αυτός ο Ένας ίσος σε αξία με όλους.

Πρέπει μάλλον να ζητάμε όχι τα σαρκικά, αλλά απολύτως τα θεία και πνευματικά· έτσι άλλωστε πρόσταξε και ο ίδιος ο Σωτήρας τους αγίους αποστόλους να διατυπώνουν τα λόγια της ικεσίας, διαμορφώνοντας εξαιρετικά το αίτημα με τρόπο αγιοπρεπή. Διότι, «Έτσι», λέει, «να προσεύχεστε εσείς: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έλθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό και πάνω στη γη. Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα, και συγχώρεσέ μας τα χρέη μας, όπως κι εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας, και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Σε αυτούς λοιπόν που ζητούν ανάρμοστα αυτά που δεν δίνει ο Κυρίαρχος, θα ειπωθεί από εμάς: «Ζητάτε και δεν λαμβάνετε, διότι ζητάτε εσφαλμένα». Και ότι λέει την αλήθεια αυτός που απευθύνεται στον Θεό λέγοντας, «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», πάλι μας το υποδεικνύει ο νόμος λέγοντας, ότι «Για την αιτία αυτή, να μη λάβει ο άρχοντας από την κληρονομιά του λαού του, ώστε να την κληροδοτήσει στους γιους του, για να μη διασκορπίζεται, λέει, ο λαός μου, ο καθένας από την κληρονομιά του». Διότι έχει ετοιμαστεί για τον καθένα σαν ένας δικός του κλήρος, και το μερίδιο από τον Θεό δίνεται ανάλογα με τα κατορθώματα.

«Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα». Αυτός ο κοινός άρτος δεν είναι επιούσιος· ο άγιος όμως αυτός άρτος είναι επιούσιος, δηλαδή προορισμένος για την ουσία της ψυχής. Αυτός ο άρτος δεν εισέρχεται στην κοιλιά ούτε αποβάλλεται στον αφεδρώνα, αλλά μεταδίδεται σε ολόκληρη τη σύστασή σου, προς ωφέλεια και της ψυχής και του σώματος. Το δε «σήμερα» το λέγει αντί του «καθημερινά», όπως και ο Παύλος έλεγε: «Έως ότου λέγεται το σήμερα». «Και άφησέ μας τα οφειλήματά μας, όπως κι εμείς αφήνουμε στους οφειλέτες μας». Πολλά αμαρτήματα έχουμε· διότι πταίουμε και με τον λόγο και με τη διάνοια, και πράττουμε πάρα πολλά άξια κατακρίσεως. «Και αν πούμε ότι δεν έχουμε αμαρτία, ψευδόμαστε», όπως λέγει ο Ιωάννης. Και συνάπτουμε συμφωνία με τον Θεό, παρακαλώντας να μας συγχωρήσει τα αμαρτήματα, όπως κι εμείς συγχωρούμε στους πλησίον τα οφειλήματά τους. Κατανοώντας λοιπόν αντί ποιών πραγμάτων ποιά λαμβάνουμε, ας μη διστάζουμε ούτε ας αναβάλλουμε να συγχωρούμε ο ένας τον άλλον. Τα πταίσματα που γίνονται εναντίον μας είναι μικρά και ευτελή και εύκολα διαλύονται· εκείνα όμως που γίνονται από εμάς εναντίον του Θεού είναι μεγάλα, και έχουμε ανάγκη μόνο από τη δική Του φιλανθρωπία. Πρόσεχε λοιπόν, μήπως εξαιτίας των μικρών και ευτελών αμαρτημάτων που γίνονται εναντίον σου αποκλείσεις για τον εαυτό σου τη συγχώρηση των βαρύτατων αμαρτημάτων από τον Θεό. «Και μη μας εισαγάγεις σε πειρασμό», Κύριε. Άραγε αυτό μας διδάσκει ο Κύριος να ευχόμαστε, να μη δοκιμαστούμε καθόλου;

Ο μοναχός ας μην προφέρει πονηρό λόγο· διότι γίνεται άμπελος που βγάζει αγκάθια. Με λόγια γλυκύτατα ας μιλά ο μοναχός στον πλησίον· διότι το μέλι δεν έχει πικρία. Ας μη γίνεται ράθυμος ο προστάτης των έργων της δικαιοσύνης· διότι η μέλισσα εργάζεται ακατάπαυστα. Το ρεύμα του Ιορδάνη είναι καθαρτήριο των αμαρτημάτων· ο Χριστός το αγίασε. Το ρεύμα των δακρύων του μοναχού είναι άφεση αμαρτιών· ο Χριστός είπε: μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι θα γελάσουν. Ο επιπόλαιος μοναχός κλονίζεται από τη λαίλαπα των λογισμών· εκείνος όμως που εγκρατεύεται στηρίζει τον εαυτό του με τα ευαγγελικά λόγια. Ελευθέρωσε τον πλησίον, μοναχέ, από την αμαρτία, χωρίς ονειδισμό, με όση δύναμη έχεις· διότι ο Θεός δεν αποδιώχνει εκείνους που επιστρέφουν. Μην κλείσεις μέσα στην καρδιά σου λόγο κακίας και πονηρίας εναντίον του αδελφού σου, μοναχέ, ώστε να είσαι σε θέση να λες: «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Ο ράθυμος μοναχός θα πνιγεί από τους λογισμούς, όπως το σιτάρι από τα αγκάθια.

Αλλά ελεεί άπαξ, και τη δεύτερη φορά τιμωρεί; Σήμερα είναι πατέρας, και αύριο γίνεται ξένος; Σήμερα νιώθει στοργή, και αύριο από σκληρότητα δεν πράττει το ίδιο; Σήμερα είναι αγαθός, και αύριο σκληρός; Σήμερα παραχώρησε επειδή κολακεύτηκε, και αύριο που έγινε συνετός δεν θα ξεγελαστεί; Σε καμία περίπτωση! Δεν ισχύει αυτό που λες, άνθρωπε. Ο Θεός είναι αναλλοίωτος, άτρεπτος. Ο Παύλος λέει ότι είναι αμεταμέλητα τα χαρίσματα του Θεού. Και πώς Αυτός, που πρόσταξε να προσευχόμαστε λέγοντας «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», μετάνιωσε για το ότι συγχωρεί; Μήπως στους κατηχουμένους είπε να προσεύχονται έτσι; Δεν είναι των πιστών προσευχή αυτή; Πώς λοιπόν λες ότι μετά το βάπτισμα δεν υπάρχει μετάνοια; Ναι, απαντάς, ο Παύλος λέει ότι είναι αδύνατον εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν να τους ανακαινίζει κανείς πάλι σε μετάνοια, εφόσον ανασταυρώνουν τον Χριστό για τον εαυτό τους, και να γίνονται δεκτοί οι παραβάτες.

Λόγος Ε΄. Συγχώρησέ μας τα οφειλήματά μας, όπως και εμείς συγχωρούμε τους οφειλέτες μας· και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, αλλά λύτρωσέ μας από τον πονηρό. Προχωρώντας ο λόγος, έφτασε στο ίδιο το αποκορύφωμα της αρετής.

Γίνε εσύ ο ίδιος δικαστής του εαυτού σου· δώσε στον εαυτό σου τη σωτήρια ψήφο. Ζητάς από τον Θεό να σου αφεθούν τα χρέη· συγχώρεσε εσύ, και ο Θεός έχει ήδη αποφασίσει. Διότι η κρίση υπέρ του συνανθρώπου, της οποίας εσύ είσαι κύριος, γίνεται δική σου ψήφος, όποια κι αν είναι αυτή· επειδή όσα αποφασίσεις ο ίδιος, αυτά επικυρώνονται για εσένα μέσω της θείας κρίσεως. Αλλά πώς θα μπορούσε κανείς να αποκαλύψει επάξια το μεγαλείο της θείας φωνής; Το νόημα υπερβαίνει την ερμηνεία των λόγων. «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Διότι αυτά που μου έρχεται να σκεφτώ σχετικά με αυτό, είναι τολμηρό και να τα συλλάβει ο νους, αλλά και τολμηρό να αποκαλύψει κανείς το νόημα με τον λόγο. Τι είναι δηλαδή αυτό που λέγεται;

Διότι, εφόσον ο Αδάμ ζει μέσα μας, όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι, όσο βλέπουμε αυτούς τους δερμάτινους χιτώνες γύρω από τη φύση μας και αυτά τα πρόσκαιρα φύλλα αυτής της υλικής ζωής —τα οποία, αφού γυμνωθήκαμε από τα αιώνια και λαμπρά ενδύματα, κακώς ράψαμε μόνοι μας για τον εαυτό μας, ντυνόμενοι με τρυφές και δόξες και εφήμερες τιμές και τις βραχύβιες ικανοποιήσεις της σάρκας αντί για τα θεία περιβόλαια— και όσο βλέπουμε τον τόπο της κακώσεως, στον οποίο καταδικαστήκαμε να παροικούμε, όταν στρέφουμε τον εαυτό μας προς την ανατολή (όχι επειδή θεωρούμε ότι ο Θεός βρίσκεται μόνο εκεί —διότι Αυτός που είναι πανταχού παρών δεν περιορίζεται ιδιαιτέρως σε κανένα μέρος, αφού περιέχει εξίσου τα πάντα— αλλά επειδή στην ανατολή βρίσκεται η πρώτη μας πατρίδα, εννοώ δηλαδή τη διαβίωση στον παράδεισο από την οποία εκπέσαμε, διότι «εφύτευσεν ο Θεός παράδεισον εν Εδέμ κατά ανατολάς»), όταν, λοιπόν, ατενίζουμε προς την ανατολή και φέρνουμε στον νου μας την ανάμνηση της εκπτώσεως από τους φωτεινούς και ανατολικούς τόπους της μακαριότητας, εύλογα προφέρουμε αυτή τη φωνή εμείς που σκιαζόμαστε από την πονηρή συκιά αυτής της ζωής, εμείς που απορριφθήκαμε μακριά από τα μάτια του Θεού, που αυτομολήσαμε προς το φίδι, το οποίο τρώει χώμα και σέρνεται στη γη και πορεύεται πάνω στο στήθος και την κοιλιά του, και το οποίο μας συμβουλεύει να κάνουμε τα ίδια: να προσκολλώμαστε στη γήινη απόλαυση και να σύρουμε την καρδιά μας σε χαμαίζηλα και χαμερπή νοήματα, και να πορευόμαστε πάνω στην κοιλιά μας, δηλαδή να ασχολούμαστε με τον ηδονικό βίο· ευρισκόμενοι, λοιπόν, σε αυτή την κατάσταση, όπως εκείνος ο άσωτος μετά τη μακρά ταλαιπωρία που υπέμεινε βόσκοντας τους χοίρους, όταν έλθουμε εις εαυτόν, όπως ακριβώς κι εκείνος, και αναλογιστούμε τον ουράνιο Πατέρα, ορθώς χρησιμοποιούμε αυτά τα λόγια: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», ώστε, ακόμη και αν κάποιος είναι ένας Μωυσής ή ένας Σαμουήλ, ή οποιοσδήποτε άλλος από εκείνους που ξεχωρίζουν για την αρετή τους, δεν θεωρεί λιγότερο ταιριαστή για τον εαυτό του αυτή τη φωνή, καθότι είναι άνθρωπος που μετέχει στη φύση του Αδάμ, μετέχοντας συνάμα και στην έκπτωσή του.

Έπειτα, εφόσον είσαι τέτοιος και χρωστάς τόσα πολλά, νομίζεις ότι κάνεις κάποια μεγάλη χάρη στον σύνδουλό σου, εάν παραβλέψεις με μακροθυμία κάποιο από τα σφάλματα που διέπραξε εις βάρος σου; Εάν, λοιπόν, πρόκειται να αναπέμψουμε στον Θεό παράκληση για έλεος και συγγνώμη, ας εξασφαλίσουμε στη συνείδησή μας την παρρησία, ώστε να προβάλουμε τον βίο μας ως συνήγορο αυτής της προσευχής, και να πούμε αληθινά ότι και εμείς συγχωρήσαμε τους οφειλέτες μας.

Εσύ όμως μην αναζητάς τόκο από τον χαλκό και τον χρυσό, τις άγονες αυτές ύλες, μήτε να εξαναγκάζεις τη φτώχεια να κάνει όσα κάνουν οι πλούσιοι, μήτε να απαιτείς να δίνει περισσεύματα αυτός που ικετεύει για το κεφάλαιο. Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι η ανάγκη δανείου είναι μια εύσχημη αίτηση ελέους; Γι' αυτό και ο Νόμος, το εισαγωγικό γράμμα της ευσέβειας, παντού απαγορεύει τον τόκο: «Εάν δανείσεις αργύριο στον αδελφό σου, δεν θα τον πιέζεις ασφυκτικά». Και η Χάρις, η οποία πλεονάζει από την πηγή της αγαθότητας, νομοθετεί τη συγχώρηση των οφειλών, άλλοτε μεν δείχνοντας καλοσύνη και λέγοντας: «Και εάν δανείζετε σε εκείνους από τους οποίους ελπίζετε να τα λάβετε πίσω», και αλλού, μέσα σε μια παραβολή, τιμωρώντας πικρά τον σκληρό εκείνο δούλο, ο οποίος δεν σπλαχνίστηκε τον σύνδουλό του που τον ικέτευε ούτε του χάρισε το ευτελές χρέος των εκατό δηναρίων, ενώ ο ίδιος είχε λάβει τη συγχώρηση των μυρίων ταλάντων. Ο δε Σωτήρας μας και διδάσκαλος της ευσέβειας, παραδίδοντας στους μαθητές Του τον κανόνα και τον απέριττο τύπο της προσευχής, συμπεριέλαβε στα λόγια της ικεσίας και τούτο ως το πλέον αναγκαίο και πρώτο που αρκεί για να δυσωπήσει τον Θεό: «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, καθώς και ημείς αφήκαμεν τοις οφειλέταις ημών». Πώς λοιπόν θα προσευχηθείς, τοκογλύφε; Με ποια συνείδηση θα ζητήσεις αγαθό αίτημα από τον Θεό, εσύ που τα παίρνεις όλα και δεν έμαθες να δίνεις; Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι η προσευχή σου αποτελεί υπενθύμιση της μισανθρωπίας σου; Τι συγχώρησες και ζητάς συγγνώμη; Ποιον ελέησες και επικαλείσαι τον Ελεήμονα;

Το έλεος, όμως, εγκαταλείπει τις ψυχές των μιαρών και των φιλάργυρων, και βλέποντας το ίδιο το σπίτι του οφειλέτη να εκτίθεται προς πώληση δεν λυγίζουν, αλλά μάλλον επισπεύδουν την πώληση, ώστε, αφού λάβουν γρηγορότερα το χρυσάφι, να αιχμαλωτίσουν με δάνειο κάποιον άλλον ταλαίπωρο, όπως ακριβώς οι επιτήδειοι και άπληστοι κυνηγοί, οι οποίοι, αφού κυκλώσουν μια κοιλάδα με τα δίχτυα και παγιδέψουν όλα τα θηράματα που βρίσκονται σε αυτήν, μεταφέρουν ξανά τους πασσάλους τους στη γειτονική φάραγγα, και από εκείνη σε άλλη, και ούτω καθεξής, μέχρι να αδειάσουν τα βουνά από τα θηράματα. Με ποια μάτια, λοιπόν, εσύ που είσαι τέτοιος αναβλέπεις στον ουρανό; Και πώς ζητάς άφεση αμαρτίας; Ή μήπως από αναλγησία λες προσευχόμενος και αυτό που δίδαξε ο Σωτήρας: «Συγχώρησέ μας τα οφειλήματά μας, όπως και εμείς τα συγχωρήσαμε στους οφειλέτες μας»; Ω, πόσοι εξαιτίας του τόκου κατέφυγαν στην αγχόνη και παραδόθηκαν στα ρεύματα των ποταμών και έκριναν τον θάνατο ελαφρύτερο από τον δανειστή, αφήνοντας ορφανά παιδιά, τα οποία έχουν ως κακιά μητριά τη φτώχεια.

Αλλά εμείς, αδελφοί, κατά την περίοδο της νηστείας και της προσευχής ας συγχωρήσουμε ολόψυχα, παρακαλώ, ό,τι τυχόν έχουμε εναντίον κάποιου, είτε πραγματικά είτε νομίζουμε ότι έχουμε, και ας αφοσιωθούμε όλοι στην αγάπη, φροντίζοντας ο ένας τον άλλον ώστε να παρακινούμαστε σε αγάπη και καλά έργα, και ας λέμε και ας σκεφτόμαστε και ας συλλογιζόμαστε μέσα μας καλά πράγματα για τους άλλους ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων, για να νηστεύουμε την αξιέπαινη και άμεμπτη νηστεία και τα αιτήματά μας προς τον Θεό κατά τη διάρκειά της να γίνονται ευπρόσδεκτα, και να τον επικαλούμαστε επάξια ως πατέρα κατά χάριν και να μπορούμε να του λέμε με παρρησία: «Πατέρα, συγχώρησέ μας τα χρέη μας, όπως κι εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας».

Θεωρώ, λοιπόν, ότι ξεπερνά κάθε όριο θράσους το να μην πράττει κάποιος αυτά που ταιριάζουν σε έναν ευάρεστο γιο, αλλά να τολμά να αποκαλεί πατέρα τον Δεσπότη, και ενώ κάνει πράγματα από τα οποία θα δυσφημιστεί το θείο όνομα, να επιχειρεί να λέει: «Αγιασθήτω το όνομά σου», και ενώ είναι ο πιο επιφανής υπηρέτης του τυράννου, να λέει: «Ελθέτω η βασιλεία σου», δηλαδή «Εμφανίσου στους τυραννούμενους ως νικηφόρος βασιλιάς, παρέχοντας την αήττητη συμμαχία κατά της αμαρτίας», και επιπλέον, ενώ δεν πράττει τίποτα από όσα θέλει ο Θεός, να υποκρίνεται την αρετή και να λέει: «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», και ενώ έχει παραδοθεί στην τρυφή και την ασωτία και έχει αποθηκεύσει εκ των προτέρων πολλά εφόδια, όχι μόνο για τροφή, αλλά και για λαιμαργία, να προσεύχεται: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον—δηλαδή είτε αυτόν που είναι κατάλληλος για την ψυχή είτε τον επαρκή για τη σάρκα—δος ημίν σήμερον»—διότι το «σήμερον» φανερώνει την καθημερινή πρόνοια· επειδή ανήγαγε τον κανόνα της προσευχής στην ύψιστη φιλοσοφία, περιόρισε ακόμη πιο σοφά τον χρόνο του αιτήματος—και έπειτα, όντας ανελέητος και σκληρός, να λέει: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», και ενώ μνησικακεί και εκδικείται πέραν του δέοντος, να λέει: «Καθώς και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών».

Επομένως, μόνο εκείνοι, μετά τις θαυμαστές ωδίνες στο θείο βάπτισμα και τον ξένο και παράδοξο νόμο του τοκετού, θα ήταν δίκαιο να λέγουν το «Πάτερ ἡμῶν», δηλαδή όσοι επιδεικνύουν γνησιότητα υιών· και το «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου», όσοι δεν διαπράττουν τίποτα το μιαρό· και το «Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου», όσοι αποφεύγουν όσα προκαλούν ευχαρίστηση στον τύραννο· και το «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου», όσοι το φανερώνουν αυτό μέσω των πράξεών τους· και το «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον», όσοι απαρνούνται την τρυφή και την ασωτία· και το «Ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», όσοι συγχωρούν αυτούς που σφάλλουν απέναντί τους· και το «Μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», όσοι δεν ρίχνουν ούτε τους εαυτούς τους ούτε τους άλλους σε αυτόν· και το «Ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ», όσοι διεξάγουν άσπονδη μάχη με τον Σατανά· και το «Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ δόξα», όσοι τρέμουν τους λόγους Του και τους αποδεικνύουν μέσω των έργων τους. Διότι δεν έχει από τη φύση της η γνώση της προσευχής τη δύναμη να επιτυγχάνει τόσα, όσα ο τρόπος και ο βίος εκείνου που προσεύχεται.

Ε΄. Πλην όμως, ας προσθέσουμε και εμείς τα δικά μας. Διότι ποιας συγγνώμης θα ήσασταν άξιοι, εάν, ενώ ο βασιλιάς που υβρίστηκε δεν μνησικακεί, εσείς που δεν πάθατε τίποτε τέτοιο επιδείξατε τόση οργή; Και πώς, όταν τελειώσει αυτό το θέαμα, εσείς θα πλησιάσετε τα μυστήρια και θα πείτε εκείνη την προσευχή, με την οποία προσταζόμαστε να λέμε: «Ἄφες ἡμῖν καθὼς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν», εφόσον απαιτείτε την τιμωρία του δικού σας οφειλέτη; Αδίκησε πολύ και ύβρισε; Ούτε εμείς θα φέρουμε αντίρρηση. Αλλά δεν είναι τώρα καιρός για δικαστήριο, αλλά για έλεος· όχι για καταλογισμό ευθυνών, αλλά για φιλανθρωπία· όχι για ανάκριση, αλλά για συγχώρεση· όχι για καταδικαστική απόφαση και δίκη, αλλά για οίκτο και χάρη. Ας μην εξάπτεται λοιπόν κανείς, ούτε να δυσανασχετεί, αλλά μάλλον ας δεηθούμε στον φιλάνθρωπο Θεό να του δώσει παράταση ζωής και να τον γλιτώσει από την απειλούμενη σφαγή, ώστε να αποβάλει από πάνω του τα σφάλματά του. Και ας προσέλθουμε από κοινού στον φιλάνθρωπο βασιλιά, υπέρ της Εκκλησίας, υπέρ του θυσιαστηρίου, παρακαλώντας τον να χαρίσει τη ζωή ενός άνδρα χάριν της ιεράς τράπεζας. Εάν το πράξουμε αυτό, και ο ίδιος ο βασιλιάς θα το αποδεχθεί, και ο Θεός, πριν από τον βασιλιά, θα μας επαινέσει και θα μας αποδώσει μεγάλη την αμοιβή της φιλανθρωπίας.

Επομένως, αδελφοί, ας μην απουσιάζουμε από τις εκκλησίες, ούτε πάλι μέσα σε αυτές ας αναλωνόμαστε σε συναναστροφές και συζητήσεις· ας σταθούμε με φόβο και τρόμο, στρέφοντας το βλέμμα προς τα κάτω και την ψυχή προς τα πάνω· στενάζοντας άφωνα, ας κραυγάσουμε με την καρδιά μας. Ή μήπως δεν βλέπετε αυτούς που παραστέκονται στον αισθητό, φθαρτό, πρόσκαιρο και επίγειο βασιλιά, πώς παραμένουν ακίνητοι, χωρίς να μιλούν, χωρίς να σαλεύουν, χωρίς να ρίχνουν τα μάτια τους εδώ κι εκεί, αλλά είναι σκυθρωποί, κατηφείς και έμφοβοι; Από αυτούς, άνθρωπε, δέξου τον έλεγχο, και έτσι σας παρακαλώ να παραστέκεστε ενώπιον του Θεού, όπως ακριβώς βρίσκεστε ενώπιον του επίγειου βασιλιά· πολύ περισσότερο πρέπει να παραστέκεστε με φόβο στον επουράνιο βασιλιά. Δεν θα παύσω να τα λέω αυτά πολλές φορές, μέχρι να σας δω να έχετε διορθωθεί. Εισερχόμενοι δε στην εκκλησία, ας εισέλθουμε όπως ταιριάζει στον Θεό, χωρίς να έχουμε μνησικακία στην ψυχή μας, μήπως και, προσευχόμενοι, προσευχόμαστε εναντίον του εαυτού μας, λέγοντας: «Συγχώρησέ μας, όπως και εμείς συγχωρούμε τους οφειλέτες μας». Διότι είναι φοβερό αυτό που λέγεται, και σχεδόν μπορεί να πει κανείς ότι, όποιος το λέει αυτό, κραυγάζει προς τον Θεό τα εξής: «Άφησα, Δέσποτα, άφησε· έλυσα, λύσε· συγχώρησα, συγχώρησε· αν κράτησα, κράτησε· αν δεν έλυσα τα σφάλματα του πλησίον, μήτε εσύ να λύσεις τα δικά μου αμαρτήματα· με όποιο μέτρο μέτρησα, ας μου αντιμετρηθεί».

Αν, λοιπόν, εμείς πάμε σε κάποιον δικό μας οφειλέτη, εκείνος, γνωρίζοντάς το, μας περιποιείται, μας υποδέχεται, μας τιμά και δείχνει κάθε φιλοφροσύνη με απλοχεριά, και όλα αυτά όχι για να απαλλαγεί από το δάνειο, αλλά επειδή θέλει να μας κάνει πιο επιεικείς ως προς την απαίτηση του χρέους. Εσύ, όμως, που οφείλεις τόσα πολλά στον Θεό, και ενώ λαμβάνεις την εντολή να συγχωρήσεις, προκειμένου να λάβεις με τη σειρά σου και εσύ συγχώρεση, δεν συγχωρείς; Για ποιον λόγο, παρακαλώ; Αλίμονο! Πόση φιλανθρωπία απολαμβάνουμε! Και από την άλλη, πόση κακία επιδεικνύουμε, πόσο λήθαργο, πόση νωθρότητα! Πόσο εύκολη είναι η αρετή και πόσο μεγάλη ωφέλεια προσφέρει! Πόσο κοπιαστική είναι η κακία! Εμείς, όμως, αποφεύγοντας αυτό που είναι τόσο ελαφρύ, επιδιώκουμε αυτό που είναι βαρύτερο και από το μολύβι. Εδώ δεν υπάρχει ανάγκη από σωματική δύναμη, ούτε από πλούτο, ούτε από χρήματα, ούτε από εξουσία, ούτε από φιλίες, ούτε από τίποτε άλλο, παρά αρκεί μόνο να το θελήσει κανείς, και το παν έχει επιτευχθεί. Σε λύπησε κάποιος, σε έβρισε και σε χλεύασε; Σκέψου, όμως, ότι και εσύ κάνεις πολλά παρόμοια σε άλλους, αλλά και στον ίδιο τον Δεσπότη Χριστό, γι' αυτό άφησέ τα και συγχώρησε. Σκέψου ότι προσεύχεσαι λέγοντας: «Ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, καθὼς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν»· σκέψου ότι, αν δεν συγχωρήσεις, δεν θα μπορέσεις να το πεις αυτό με παρρησία. Αν όμως συγχωρήσεις, τότε απαιτείς το πράγμα ως οφειλή, όχι εξαιτίας της φύσης του πράγματος, αλλά εξαιτίας της φιλανθρωπίας Εκείνου που έδωσε την υπόσχεση. Και πώς είναι δυνατόν να θεωρηθεί ίσο το να συγχωρείς τα σφάλματα των συνδούλων σου, με το να λαμβάνεις τη συγχώρεση για τις αμαρτίες που διέπραξες απέναντι στον Δεσπότη;

Και γιατί περιφρονούν τους νόμους του Θεού; Επειδή αξιώνουν από τον Νομοθέτη του νόμου, ο οποίος νομοθέτησε να αποβάλλουμε κάθε οργή απέναντι σε όποιον μας έχει λυπήσει, να επιφέρει κακό εναντίον εκείνων που τους λύπησαν, πράττοντας κατ' αυτόν τον τρόπο αντίθετα προς τα προστάγματά Του. Και αυτόν ακριβώς που νομοθέτησε αυτά τον καλούμε ως μάρτυρα της παραβάσεως του νόμου, ότι δηλαδή παραβήκαμε τους νόμους Του. Δεν μας έδωσε ο ίδιος την εντολή να λέμε: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών»;

Δεν είδες πώς δεν χαρίστηκε ούτε στον πρώτο από τους αποστόλους, τον Πέτρο, όταν εκείνος θέλησε να περιορίσει τα όρια της ανεξικακίας σε επτά σφάλματα, όταν έλεγε προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό: «Πόσες φορές, εάν αμαρτήσει εναντίον μου ο αδελφός μου, να τον συγχωρήσω; Έως επτά φορές;», και πώς ο Κύριος τον επίπληξε ενώπιον όλων λέγοντας: «Δεν σου λέω έως επτά φορές, αλλά έως εβδομήντα φορές το επτά»; Κανείς, λοιπόν, ας μην περιορίζει τα όρια της ανεξικακίας. «Διότι εάν εσείς θέσετε όρια», λέει, «θέτω και εγώ· εάν όμως εσείς συγχωρήσετε, συγχωρώ και εγώ». Διότι εσείς οι ίδιοι περιορίζετε το μέγεθος της φιλανθρωπίας εις βάρος σας, όταν λέτε: «Ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Και όταν μιμείσαι τον προφήτη λέγοντας: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί; Διότι σε εσένα βρίσκεται ο ιλασμός», δεσμεύεσαι από τις ίδιες σου τις προσευχές, μη δυνάμενος ούτε ο ίδιος να λάβεις συγχώρηση. Πώς, άλλωστε, μπορούμε ή πώς τολμούμε να πλησιάσουμε την πνευματική θυσία, όταν τρέφουμε τόσο δηλητήριο εναντίον του πλησίον μας; Διότι, όταν λέμε προσευχόμενοι: «Κατάβαλε, Κύριε, τον εχθρό μου ή αυτόν που με λύπησε, και αφάνισε ολόκληρη τη ζωή του, και διασκόρπισε τους οικείους του», και όταν ευχόμαστε μύριες άλλες καταστροφές στους εχθρούς μας, σε τίποτα δεν διαφέρουμε από έναν ανθρωποκτόνο, ή μάλλον δεν είμαστε κάτι λιγότερο από ένα ανθρωποφάγο θηρίο.

Γι' αυτό ακριβώς διδαχθήκαμε να λέμε: «Άφες ημίν, καθώς αφίεμεν», ώστε να μάθουμε ότι το μέτρο της συγχωρήσεως λαμβάνει την αρχή του πρώτα από εμάς. Επομένως, όσο βαρύτερα κακά μας προξενήσει ο εχθρός, τόσο μεγαλύτερη ευεργεσία μας προσφέρει. Ας σπεύδουμε λοιπόν και ας βιαζόμαστε να συμφιλιωθούμε με εκείνους που μας έχουν λυπήσει, είτε οργίζονται απέναντί μας δικαίως είτε αδίκως. Διότι, εάν μεν συμφιλιωθείς εδώ, απαλλάχθηκες από την κρίση εκεί· εάν όμως παραμένει η έχθρα και επέλθει ο θάνατος μεσολαβώντας και παρασύροντας μαζί του αυτήν την έχθρα, τότε πλέον είναι ανάγκη να εισαχθεί η υπόθεση στο εκεί δικαστήριο. Όπως ακριβώς, λοιπόν, πολλοί άνθρωποι όταν έχουν διαφορές μεταξύ τους, αν τις επιλύσουν εξωδικαστικά με φιλικό τρόπο, απαλλάσσουν τους εαυτούς τους και από τη ζημία και από τον φόβο και από τους πολλούς κινδύνους, αφού η έκβαση της υποθέσεως καταλήγει σύμφωνα με την επιθυμία και των δύο· εάν όμως αναθέσουν την υπόθεσή τους στον δικαστή, συχνά θα τους προκύψει και χρηματική ζημία και τιμωρία, καθώς και το να παραμείνει αμετάβλητη η έχθρα μεταξύ τους. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ: εάν μεν κατά την παρούσα ζωή επιλύσουμε τις διαφορές μας, θα απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από κάθε κόλαση· εάν όμως αναχωρήσουμε για το φοβερό εκείνο δικαστήριο παραμένοντας εχθροί, οπωσδήποτε θα υποστούμε την έσχατη καταδίκη σύμφωνα με την απόφαση εκείνου του Δικαστού, και αμφότεροι θα υποστούμε αναπότρεπτη τιμωρία, ο ένας επειδή οργιζόταν αδίκως, και ο άλλος επειδή, αν και είχε δίκιο, κράτησε μνησικακία.

Διότι δεν μας διέταξε να είμαστε μόνο ακέραιοι, αλλά και φρόνιμοι. Ας ασκούμε λοιπόν μαζί με την απλότητα και τη φρόνηση, τόσο στα δόγματα όσο και στα ενάρετα κατορθώματα του βίου· και ας δικάζουμε τον εαυτό μας εδώ, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο τότε, και ας συμπεριφερόμαστε απέναντι στους δούλους έτσι, όπως ακριβώς θέλουμε να συμπεριφερθεί απέναντί μας ο Δεσπότης μας. Διότι «συγχώρεσέ μας τα χρέη μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας». Και γνωρίζω βέβαια ότι η ψυχή, όταν πλήττεται, δεν το υπομένει με πραότητα· αλλά, εάν αναλογιστούμε ότι δεν κάνουμε χάρη σε εκείνον που μας λύπησε, αλλά στον ίδιο μας τον εαυτό, γρήγορα θα αποβάλουμε το δηλητήριο της οργής. Διότι και εκείνος που δεν συγχώρησε τα εκατό δηνάρια σε αυτόν που του είχε φταίξει, δεν αδίκησε τον σύνδουλό του, αλλά κατέστησε τον εαυτό του υπόλογο για τα μύρια τάλαντα, για τα οποία είχε λάβει προηγουμένως άφεση. Όταν, λοιπόν, δεν συγχωρούμε τους άλλους, δεν συγχωρούμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Ας μη λέμε, επομένως, μόνο στον Θεό: «Μη θυμηθείς τα αμαρτήματά μας», αλλά ας λέει ο καθένας και στον εαυτό του: ας μη θυμόμαστε τα αμαρτήματα των συνδούλων μας που έχουν γίνει εις βάρος μας. Διότι εσύ πρώτος δικάζεις τα δικά σου ζητήματα, και ύστερα ακολουθεί ο Θεός· εσύ θεσπίζεις τον νόμο περί αφέσεως και τιμωρίας, και εσύ εκφέρεις την απόφαση για αυτά.

Διότι το να προτρέπει να μην επιζητούμε τίποτε περισσότερο από τον επιούσιο άρτο, δηλαδή τον καθημερινό, αποτελεί γνώρισμα πνευματικής και φιλόσοφης διάνοιας. Πρόσεξε δε τα όσα προηγούνται αυτού: «Αγιασθήτω το όνομά σου· ελθέτω η βασιλεία σου· γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης». Έπειτα, αφού ανέφερε εκείνο το αισθητό, γρήγορα απομακρύνθηκε από αυτό και επανήλθε πάλι στην πνευματική διδασκαλία, λέγοντας: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Πουθενά εξουσία, πουθενά πλούτο, πουθενά δόξα, πουθενά δυναστεία δεν έθεσε στην προσευχή, αλλά συμπεριέλαβε μόνο όσα συντελούν στην ωφέλεια της ψυχής· τίποτα γήινο, αλλά τα πάντα ουράνια.

Διότι, για την ημέρα της οποίας δεν γνωρίζεις εάν θα δεις το διάστημά της, για ποιον λόγο υπομένεις τη μέριμνα; Αυτό, προχωρώντας, το διέταξε με περισσότερα λόγια, λέγοντας: Μη μεριμνάτε για το αύριο. Και θέλει από κάθε άποψη να είμαστε απερίσπαστοι και πτερωτοί, υποχωρώντας στη φύση μόνο τόσο, όσο απαιτεί από εμάς η αναπόφευκτη ανάγκη. Έπειτα, επειδή συμβαίνει να αμαρτάνουμε και μετά το λουτρό της παλιγγενεσίας, επιδεικνύοντας και εδώ την πολλή του φιλανθρωπία, προστάζει, σχετικά με την άφεση των αμαρτημάτων, να προσερχόμαστε στον φιλάνθρωπο Θεό και να λέμε τα εξής: «Συγχώρησέ μας τα οφειλήματά μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας». Είδες υπερβολή φιλανθρωπίας; Μετά την εξάλειψη τόσων κακών και το άφατο μέγεθος της δωρεάς, πάλι μας θεωρεί άξιους συγγνώμης όταν αμαρτάνουμε. Διότι, το ότι αυτή η προσευχή αρμόζει στους πιστούς, το διδάσκουν και οι νόμοι της Εκκλησίας, και το προοίμιο της προσευχής. Επειδή ο αμύητος δεν θα μπορούσε να ονομάσει τον Θεό Πατέρα. Εάν λοιπόν η προσευχή αρμόζει στους πιστούς, και αυτοί προσεύχονται παρακαλώντας να τους συγχωρεθούν τα αμαρτήματα, είναι φανερό ότι ούτε μετά το λουτρό έχει καταργηθεί το κέρδος της μετάνοιας. Διότι, εάν δεν ήθελε να δείξει αυτό, δεν θα είχε ορίσει να προσευχόμαστε κατ' αυτόν τον τρόπο.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο παραγγέλλει, σε καθεμία από αυτές τις φράσεις, να κάνουμε τις προσευχές μας κοινές, λέγοντας: «Πάτερ ημών»· και «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης»· και «Δος ημίν τον άρτον»· και «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών»· και «Μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν»· και «Ρύσαι ημάς». Παντού παραγγέλλει να χρησιμοποιούμε αυτόν τον πληθυντικό αριθμό, ώστε να μην έχουμε μέσα μας ούτε ίχνος οργής προς τον πλησίον. Πόσο μεγάλη κόλαση, λοιπόν, θα άξιζαν εκείνοι οι οποίοι, έπειτα από όλα αυτά, όχι μόνο δεν συγχωρούν οι ίδιοι, αλλά επιπλέον παρακαλούν τον Θεό να εκδικηθεί τους εχθρούς τους, και παραβαίνουν εντελώς εκ διαμέτρου αυτόν τον νόμο, και τούτο παρότι Εκείνος τα κάνει και τα μεριμνά όλα με σκοπό να μην ερχόμαστε σε διχόνοια αναμεταξύ μας; Διότι, επειδή ρίζα όλων των αγαθών είναι η αγάπη, καταργώντας όσα την φθείρουν, μας συνάγει από παντού, ενώνοντάς μας σφιχτά. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει απολύτως κανένας, είτε πατέρας, είτε μητέρα, είτε φίλος, είτε οποιοσδήποτε άλλος, που να μας αγάπησε τόσο πολύ, όσο ο Δημιουργός μας Θεός. Και τούτο είναι ολοφάνερο, προπαντός τόσο από τις ευεργεσίες που μας προσφέρει καθημερινά, όσο και από τις εντολές που μας δίνει. Εάν πάλι μου προτάξεις τις θλίψεις, τις οδύνες και τα δεινά της ζωής, αναλογίσου πόσες φορές σφάλλεις απέναντί Του καθημερινά, και τότε πλέον δεν θα απορείς, έστω και αν σε βρουν περισσότερα δεινά από αυτά· αντιθέτως, εάν απολαύσεις κάποιο αγαθό, τότε πραγματικά να θαυμάσεις και να εκπλαγείς.

Διότι δεν είπε: «Εκείνος κέρδισε μόνο τον εαυτό του», αλλά, «Και εσύ τον κέρδισες»· με τα οποία έδειξε ότι και ο ένας και ο άλλος ζημιώνονταν πριν από αυτό, ο μεν ένας τον αδελφό του, ο δε άλλος τη δική του σωτηρία. Αυτό συμβούλευε και όταν καθόταν στο όρος· άλλοτε μεν οδηγώντας αυτόν που προκάλεσε τη λύπη προς εκείνον που λυπήθηκε, λέγοντας: «Εάν, ενώ παραστέκεσαι στο θυσιαστήριο, θυμηθείς εκεί ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε, συμφιλιώσου με τον αδελφό σου»· άλλοτε δε προστάζοντας τον αδικημένο να συγχωρήσει τον πλησίον. Διότι δίδαξε να λέμε: «Συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας». Εδώ όμως επινοεί και έναν άλλον τρόπο. Διότι δεν οδηγεί αυτόν που προκάλεσε τη λύπη, αλλά εκείνον που λυπήθηκε προς αυτόν. Επειδή, δηλαδή, εκείνος που αδίκησε δεν θα ερχόταν εύκολα για να απολογηθεί, καθώς αισχύνεται και ερυθριά, ελκύει τούτον προς εκείνον· και όχι απλώς, αλλά με σκοπό να διορθωθεί αυτό που συνέβη.

Τον επιούσιο άρτο μας δώσε μας σήμερα· και συγχώρησέ μας τα χρέη μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας· και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, δηλαδή, σε κίνδυνο, σε επιβουλές.

Ο Δαβίδ δεν είχε ακούσει την παραβολή των μυρίων ταλάντων και των εκατό δηναρίων· δεν είχε ακούσει ο Δαβίδ την προσευχή που λέει: «Συγχωρήστε στους ανθρώπους τα οφλήματά τους, όπως και ο ουράνιος Πατέρας σας»· δεν είχε δει τον Χριστό σταυρωμένο, ούτε το τίμιο αίμα να εκχέεται, ούτε είχε ακούσει τους αναρίθμητους λόγους περί φιλοσοφίας· δεν απήλαυσε μια τόσο μεγάλη θυσία, ούτε μετέσχε στο Δεσποτικό αίμα, αλλά, μολονότι ανατράφηκε με νόμους ατελέστερους που δεν απαιτούσαν τίποτα τέτοιο, έφτασε στην ίδια την κορυφή της εν χάριτι φιλοσοφίας.

Δεν δίνεις συγχώρεση στον συνάνθρωπό σου; Τότε ούτε και εσύ να ζητάς συγχώρεση. Διότι το Ευαγγέλιο σε διδάσκει πλέον να προσεύχεσαι με αυτόν τον τρόπο: «Συγχώρησέ μας τα χρέη μας, όπως και εμείς τα συγχωρήσαμε στους οφειλέτες μας». Όπως λοιπόν ζητάτε φιλανθρωπία από τον Θεό, έτσι και εσείς να προσφέρετε φιλανθρωπία στους συνανθρώπους σας. Όταν δε άκουσε για τον Ιησού, έστειλε προς αυτόν πρεσβυτέρους των Ιουδαίων. Τι άκουσε; Ότι με έναν λόγο θεραπεύει, με έναν λόγο δίνει ζωή στους νεκρούς, με έναν λόγο διώχνει τους δαίμονες, με έναν λόγο φέρνει εις πέρας τα πάντα. Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα.

Διότι ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή την καρδιά; Ή ποιος θα ισχυριστεί με παρρησία ότι είναι καθαρός από αμαρτία; Γι' αυτόν τον λόγο λαμβάνουμε την εντολή να λέμε στην προσευχή: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», ώστε μέσω της συνήθειας της προσευχής να θυμηθούμε στο σημείο εκείνο ότι είμαστε υπόλογοι σε κολάσεις.

Επομένως, η μνησικακία είναι διπλό κακό, αφενός επειδή δεν έχει καμία δικαιολογία ενώπιον του Θεού, και αφετέρου επειδή τα υπόλοιπα αμαρτήματά μας, ακόμη κι αν έχουν συγχωρεθεί, τα ανακαλεί πάλι και τα στρέφει εναντίον μας· αυτό ακριβώς που έκανε και στην προκειμένη περίπτωση. Διότι τίποτα, απολύτως τίποτα δεν μισεί και δεν αποστρέφεται τόσο πολύ ο Θεός, όσο τον μνησίκακο άνθρωπο που διατηρεί την οργή του. Και αυτό το απέδειξε περίτρανα από εδώ, αλλά και μέσα από την ίδια την προσευχή μάς έδωσε την εντολή να λέμε τα εξής: «Άφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Γνωρίζοντας, λοιπόν, όλα αυτά, και έχοντας χαράξει αυτήν την παραβολή στις καρδιές μας, όταν σκεφτόμαστε όσα έχουμε υποστεί από τους συνδούλους μας, ας αναλογιζόμαστε όσα εμείς έχουμε διαπράξει απέναντι στον Δεσπότη. Έτσι, με τον φόβο των δικών μας αμαρτημάτων, θα μπορέσουμε γρήγορα να αποβάλουμε τον θυμό για τα σφάλματα των άλλων. Διότι, εάν πρέπει να θυμόμαστε αμαρτήματα, πρέπει να θυμόμαστε μόνο τα δικά μας. Εάν φέρνουμε στη μνήμη μας τα δικά μας, ποτέ δεν θα λογαριάσουμε τα ξένα· όπως ακριβώς, εάν λησμονούμε τα δικά μας, εκείνα πολύ εύκολα θα βρουν χώρο στους δικούς μας λογισμούς.

Γνωρίζω την παρρησία του πατέρα μας· δεν θα διστάσει να τον φοβίσει με αυτήν την παραβολή και να του πει: «Πρόσεξε μήπως ακούσεις και εσύ εκείνη την ημέρα: "Πονηρέ δούλε, σου χάρισα όλη την οφειλή, επειδή με παρακάλεσες· έπρεπε και εσύ να συγχωρήσεις τους συνδούλους σου". Ωφελείς τον εαυτό σου περισσότερο από ό,τι εκείνους, όταν με τη συγχώρηση των λίγων αμαρτημάτων τους λαμβάνεις την άφεση των δικών σου μεγαλύτερων». Θα προσθέσει στα παραπάνω λόγια και εκείνη την προσευχή, την οποία εκείνοι που τον μύησαν στην ιερή μυσταγωγία τον δίδαξαν να προσεύχεται και να λέει: «Συγχώρησέ μας τα αμαρτήματά μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας». Μαζί με αυτά, θα του υποδείξει ότι το αμάρτημα δεν διαπράχθηκε από ολόκληρη την πόλη, αλλά από μερικούς ξένους και νεοφερμένους, οι οποίοι δεν έπραξαν τίποτα με τη λογική, αλλά με κάθε θράσος και παρανομία· και δεν θα ήταν δίκαιο, εξαιτίας της αφροσύνης λίγων, να αφανιστεί μια τόσο μεγάλη πόλη και να τιμωρηθούν εκείνοι που δεν διέπραξαν κανένα αδίκημα. Εξάλλου, ακόμη κι αν είχαν αμαρτήσει όλοι, τιμωρήθηκαν αρκετά, φθειρόμενοι από τον φόβο επί τόσες ημέρες, περιμένοντας κάθε μέρα τον θάνατο, διωκόμενοι, ζώντας ως φυγάδες, περνώντας πιο αξιοθρήνητα και από τους καταδίκους, κρατώντας την ίδια τους τη ζωή στα χέρια τους και μη έχοντας καμία σιγουριά για αυτήν.

Όση δε είναι η διαφορά μεταξύ εκατό δηναρίων και δέκα χιλιάδων ταλάντων, τόση είναι και η διαφορά μεταξύ εκείνων και τούτων των οφειλημάτων. Ποιας κολάσεως λοιπόν δεν θα ήσουν άξιος εσύ, που πρόκειται να λάβεις την άφεση των δέκα χιλιάδων ταλάντων αντί των εκατό δηναρίων, και ούτε έτσι δεν συγχωρείς αυτά τα μικρά χρέη, αλλά στρέφεις αυτή την προσευχή εναντίον του εαυτού σου; Διότι, όταν λες, «Άφες ημῖν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν», και έπειτα εσύ δεν συγχωρείς, τίποτε άλλο δεν ζητάς από τον Θεό, παρά να σε στερήσει από κάθε απολογία και συγγνώμη. «Αλλά δεν τολμώ», λέγει, «να πω, 'Ἄφες μοι, καθὼς ἀφίημι', παρά μόνο, 'Ἄφες μοι'».

Δεν είναι όμως μόνο αυτό που μπορεί κανείς να διαπιστώσει από τον ψαλμό, αλλά και ότι τους οδηγεί όλους σε ομοφωνία και συγκροτεί ολόκληρο τον χορό. Διότι δεν συνομιλεί με έναν και με δύο, αλλά με ολόκληρο τον λαό. Και όπως ακριβώς ο Χριστός, οδηγώντας μας στην ομόνοια και την αγάπη, διέταξε να κάνουμε την προσευχή μας κοινή, και εκ μέρους όλης της Εκκλησίας να λέμε σαν από ένα πρόσωπο: «Πάτερ ημών»· και «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον»· και «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, καθώς και ημείς αφίεμεν»· και «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού»· χρησιμοποιώντας παντού τον πληθυντικό τύπο, και παραγγέλλοντας στον καθένα, είτε προσεύχεται μόνος του είτε από κοινού, να αναπέμπει προσευχή και υπέρ των αδελφών του· έτσι και ο Προφήτης καλεί όλους από κοινού στη συμφωνία της προσευχής και λέει: «Αινείτε το όνομα Κυρίου». Τι νόημα έχει λοιπόν η προσθήκη της λέξης «όνομα»; Καταρχάς, βέβαια, είναι παραστατική της διαθέσεως εκείνου που ομιλεί· αλλά υπονοεί και κάτι άλλο. Ποιο είναι δηλαδή αυτό; Το να δοξάζεται το όνομά Του από εμάς, ώστε να αναδεικνύεται αξιύμνητο και μέσα από τον δικό μας βίο· διότι από τη φύση του είναι τέτοιο· επιθυμεί όμως να λάμπει αυτός ο ύμνος και μέσα από την πολιτεία μας. Και για να μάθεις ότι περί αυτού πρόκειται, δες τα επόμενα· διότι προσθέτει: «Είη», λέει, «το όνομα Κυρίου ευλογημένον, από του νυν και έως του αιώνος». Τι λες; Δηλαδή δεν είναι ευλογημένο, εάν δεν ευχηθείς εσύ;

Γι' αυτό, όταν προσερχόμαστε, ας έχουμε κατά νου ότι μεταλαμβάνουμε το θείο σώμα όχι από ανθρώπους, αλλά από τα ίδια τα Σεραφείμ με τη λαβίδα του πυρός, την οποία είδε ο Ησαΐας. Δέομαι και παρακαλώ, ας μην απουσιάζουμε από τις εκκλησίες. Όταν δε συναγόμαστε, ας μην αναλωνόμαστε σε συζητήσεις μέσα στην εκκλησία, αλλά ας σταθούμε με φόβο και τρόμο, στρέφοντας το βλέμμα προς τα κάτω και έχοντας την ψυχή στραμμένη προς τα άνω, και ας αναστενάξουμε από τα βάθη της καρδιάς. Ή μήπως δεν βλέπεις αυτούς που παρίστανται μπροστά σε έναν φθαρτό και πρόσκαιρο βασιλιά, πώς στέκονται ακίνητοι, χωρίς να αρθρώνουν λέξη και χωρίς να περιφέρουν τα μάτια τους εδώ κι εκεί, αλλά παραμένουν σκυθρωποί και κατηφείς, γεμάτοι φόβο; Πάρε το παράδειγμα από τον ίδιο σου τον εαυτό, άνθρωπε, και πλησίασε τον επουράνιο Θεό, έστω όπως θα πλησίαζες τον επίγειο βασιλιά. Αυτά τα λέω συχνά, και δεν θα σταματήσω να τα λέω. Και όταν μπαίνουμε στις εκκλησίες, ας εισερχόμαστε με τον τρόπο που αρμόζει στον Θεό, χωρίς να έχουμε μνησικακία στην ψυχή μας, για να μην κατακριθούμε όταν λέμε: «Συγχώρεσέ μας, όπως κι εμείς συγχωρούμε». Διότι είναι φοβερό αυτό που λέγεται, και αυτός που το λέει σχεδόν κραυγάζει προς τον Θεό: «Συγχώρεσα, Δέσποτα, συγχώρεσε κι εσύ· συγχώρησα, συγχώρησε».

Και κατά άλλον τρόπο· επειδή ο προφήτης λέει: «Εβασίλευσεν ο Θεός επί τα έθνη», χρησιμοποιώντας τον παρελθοντικό χρόνο αντί για τον μελλοντικό, εξαιτίας αυτού κράζουμε: «Ελθέτω η βασιλεία σου, Κύριε», δηλαδή, ας έλθουν σε εμάς τα ελέη σου. «Γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης». Διότι λέγει ως εξής: Κύριε, όπως ακριβώς έγινε το θέλημά σου στον ουρανό και όλοι οι άγγελοι βρίσκονται σε ειρήνη, και δεν υπάρχει ανάμεσά τους κάποιος που να απωθεί και να απωθείται, ούτε κάποιος που να χτυπά και να χτυπιέται, αλλά όλοι βρίσκονται σε βαθιά ειρήνη· έτσι και σε εμάς τους ανθρώπους επάνω στη γη ας γίνει το θέλημά σου, ώστε όλα τα έθνη, με ένα στόμα και με μία καρδιά, να δοξάσουμε τον Ποιητή και Σωτήρα μας. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Ζητούμε να λάβουμε τον επιούσιο άρτο. Και άρτος της ψυχής είναι ο λόγος του Θεού, όπως ακριβώς είπε κάποιος από τους αγίους: Άνοιγε, τέκνο, το στόμα σου στον λόγο του Θεού. Και για τον λόγο αυτό είναι καλό να μνημονεύουμε τον Θεό πιο συχνά από ό,τι αναπνέουμε. «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Λέει λοιπόν το εξής: Και συγχώρησέ μας τα χρέη μας, δηλαδή τις αμαρτίες και τα πταίσματά μας, όπως και εμείς συγχωρούμε όλους τους αδελφούς μας που σφάλλουν και αμαρτάνουν απέναντί μας, ελεύθερους και δούλους, και όλους τους υφισταμένους μας.