Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:12

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

Έχε εμπιστοσύνη στον Θεό, ο οποίος δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Εκείνος που σου έδωσε το σώμα και σου εμφύσησε την ψυχή, και σε δημιούργησε ως έλλογο ον, και ετοίμασε για σένα όλα τα αγαθά πριν από την πλάση σου, πώς είναι δυνατόν να σε παραβλέψει αφότου πλάστηκες; Αυτός που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων; Έχοντας, λοιπόν, εμπιστοσύνη σε Αυτόν, να ζητάς μόνο την καθημερινή τροφή, και την φροντίδα για την αυριανή άφησέ την σε Εκείνον, όπως ακριβώς έλεγε και ο μακάριος Δαβίδ: «Απόθεσε στον Κύριο τη μέριμνά σου και Αυτός θα σε διαθρέψει». Αφού μας δίδαξε με αυτόν τον τρόπο την ύψιστη φιλοσοφία μέσα από τα προλεχθέντα, και γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον, όντας άνθρωποι που περιβάλλονται από θνητό σώμα, να μην σφάλλουμε, μας δίδαξε να λέμε: «Και συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας, όπως κι εμείς συγχωρούμε τους οφειλέτες μας». Μέσα από αυτόν τον λόγο πραγματεύεται τρία αγαθά: σε όσους έχουν φτάσει στο αποκορύφωμα της αρετής, διδάσκει τη μετριοφροσύνη και τους προτρέπει να μην επαναπαύονται στα κατορθώματά τους, αλλά να έχουν φόβο, να τρέμουν και να θυμούνται τα προηγούμενα αμαρτήματά τους. Όπως ακριβώς πράττει και ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος μετά από αναρίθμητα κατορθώματα λέγει: «Ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ»· δεν είπε «ήμουν», αλλά «είμαι», καταδεικνύοντας ότι διατηρούσε αδιάκοπη τη μνήμη των όσων είχε διαπράξει.

Εφόσον λοιπόν είναι τόσα πολλά αυτά που φθείρουν τις αγαθές πράξεις, ποιος θα μπορέσει να σωθεί γρήγορα από όσους έχουν περιπέσει σε αυτά τα κακά; Ε'. Το να πει όμως κάποιος, «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών», ποιος άραγε θα τολμήσει να το πει με παρρησία; Διότι, ακόμη κι αν δεν αδικήσουμε καθόλου τους εχθρούς μας, εντούτοις διατηρούμε την πληγή αγιάτρευτη. Ο Χριστός όμως δεν θέλει να συγχωρούμε απλώς με αυτόν τον τρόπο, αλλά και να τους συγκαταλέγουμε στους πρώτους από τους φίλους μας. Γι' αυτό ακριβώς, όπως ανέφερα προηγουμένως, διέταξε να προσευχόμαστε και υπέρ αυτών. Εάν όμως δεν τους αδικείς καθόλου, αλλά τους αποστρέφεσαι και δεν τους βλέπεις με ευχαρίστηση, και κρατάς το τραύμα νωπό στην ψυχή σου, δεν έχεις εκπληρώσει ακόμη την εντολή που σου έδωσε ο Χριστός. Πώς λοιπόν εσύ παρακαλείς τον Θεό να γίνει ίλεως, όταν ο ίδιος δεν έχεις γίνει ακόμη ίλεως προς εκείνους που έχουν σφάλλει απέναντί σου; Μια τέτοια συμπεριφορά την στηλιτεύει και κάποιος σοφός λέγοντας: «Άνθρωπος προς άνθρωπο διατηρεί οργή, και ζητά θεραπεία από τον Κύριο; Δεν δείχνει έλεος σε άνθρωπο όμοιό του, και ικετεύει για τις δικές του αμαρτίες; Ενώ ο ίδιος είναι σάρκα διατηρεί μνησικακία, τότε ποιος θα εξιλεώσει τις αμαρτίες του;» Ήθελα λοιπόν να σωπάσω, και να σταματήσω τον λόγο μου σε όσα ελέχθησαν μέχρι τώρα· τόσο πολύ ντρέπομαι και κοκκινίζω να προχωρήσω περαιτέρω. Διότι, προχωρώντας ο λόγος, αναδεικνύει πιο καθαρά αυτόν τον πόλεμο που έχουμε αναλάβει ενάντια στις εντολές του Χριστού, καθώς και την ακήρυχτη έχθρα.

Αλλά πάλι, στρέψτε την προσοχή σας σε εμένα: Τέσσερα πράγματα υπάρχουν, και εάν ο άνθρωπος έχει έστω ένα από αυτά, ούτε να μετανοήσει μπορεί, ούτε την προσευχή του δέχεται ο Θεός: εάν υπερηφανεύεται, εάν δεν έχει αγάπη, εάν κρίνει κάποιον που αμαρτάνει και εάν μνησικακεί εναντίον κάποιου. Και με ποιον τρόπο, λέει, θα μπορέσει λοιπόν κανείς και την αγάπη προς τον πλησίον να διατηρεί ανυπόκριτη, και να μην τον κρίνει σε τίποτα; Εάν τα μεν σφάλματα του πλησίον εις βάρος του τα υπομένει με μακροθυμία, ενώ τις αμαρτίες προς τον Θεό ή προς κάποιον από τους ανθρώπους τις επιπλήττει με όση δύναμη έχει. Τώρα όμως, τόσο ανόητα διάκεινται μερικοί απέναντι και στα δύο, ώστε εκείνους μεν που προσβάλλουν καθημερινά τον Θεό και τους συνανθρώπους τους δεν τους κρίνουν ούτε τους ελέγχουν για κανένα απολύτως πράγμα, ενώ εκείνους που έσφαλαν απέναντί τους σε κάτι, τους μισούν σε όλη τους τη ζωή και παραμένουν αδιάλλακτοι απέναντί τους. Δεν πρέπει όμως να πράττουμε έτσι, αλλά εντελώς το αντίθετο: τα μεν σφάλματα εις βάρος μας να τα συγχωρούμε από τα βάθη της ψυχής μας στους συνανθρώπους μας, ενώ τα αμαρτήματα προς τους άλλους, και μάλιστα προς τον Θεό, να τα ελέγχουμε όσο μπορούμε. Γι' αυτό έχει ειπωθεί από τον Σωτήρα: «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών»· όχι στους δικούς σου, ή των άλλων· και πάλι «εάν αμαρτήσει εις σε ο αδελφός σου» κ.εξ.

Ο λόγος της προσευχής, όπως ανέφερα, θα διαπιστωθεί ότι εμπεριέχει το αίτημα για όλα αυτά. Διότι αναφέρει Πατέρα και όνομα Πατρός και βασιλεία, και πάλι παρουσιάζει αυτόν που προσεύχεται να είναι κατά χάριν υιός αυτού του Πατρός· ζητά να αποκτήσουν ένα θέλημα εκείνοι που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη· προστάζει να ζητούμε τον επιούσιο άρτο· νομοθετεί την καταλλαγή μεταξύ των ανθρώπων και, με το να συγχωρούμε και να συγχωρούμαστε, συνδέει τη φύση με τον εαυτό της, ώστε να μην τέμνεται από τη διαφορά των γνωμών· επίσης διδάσκει να απευχόμαστε την είσοδο στον πειρασμό, ως νόμο της αμαρτίας, και προτρέπει να ζητούμε τη λύτρωση από τον πονηρό.

Ας αποφύγουμε, λοιπόν, με όση δύναμη διαθέτουμε, την αγάπη προς την ύλη, και ας αποπλύνουμε την προσκόλλησή μας σε αυτήν σαν σκόνη από τα νοερά μας μάτια. Ας αρκεστούμε μόνο σε όσα συντηρούν, και όχι σε όσα προσφέρουν απολαύσεις στην παρούσα ζωή μας, και γι' αυτά ας παρακαλέσουμε τον Θεό, όπως διδαχθήκαμε, ώστε να μπορέσουμε να διαφυλάξουμε την ψυχή αδούλωτη, χωρίς να κυριαρχείται καθόλου από κανένα από τα ορατά πράγματα μέσω του σώματος. Και ας αποδείξουμε ότι τρώμε για να ζούμε, και ας μην κατακριθούμε ότι ζούμε για να τρώμε —διότι το πρώτο αποτελεί γνώρισμα της λογικής φύσης, ενώ το δεύτερο είναι σαφώς ίδιον της άλογης φύσης. Ας γίνουμε ακριβείς φύλακες της προσευχής, αποδεικνύοντας με τα ίδια μας τα έργα ότι είμαστε σφιχτά προσκολλημένοι στη μία και μόνη εν Πνεύματι ζωή και ότι κάνουμε χρήση της παρούσας ζωής αποσκοπώντας στην απόκτηση εκείνης. Για χάρη της αποδεχόμαστε τη χρήση τούτης της ζωής μόνο τόσο, ώστε να μην αρνούμαστε να τη στηρίζουμε μόνο με άρτο και να διαφυλάττουμε τη φυσική της ευεξία, όσο εξαρτάται από εμάς, αδιάφθορη, όχι απλώς για να ζούμε, αλλά για να ζούμε για τον Θεό. Έτσι, καθιστούμε το σώμα άγγελο της ψυχής, συνετό χάρη στις αρετές, και κάνουμε την ψυχή κήρυκα του Θεού, έχοντας αποκτήσει ποιότητα μέσα από τη σταθερότητά της στο αγαθό, και περιορίζοντας φυσιολογικά αυτόν τον άρτο σε μία μόνο ημέρα, χωρίς να τολμάμε να επεκτείνουμε το αίτημα γι' αυτόν και για δεύτερη ημέρα, από σεβασμό προς Εκείνον που μας παρέδωσε την προσευχή. Διότι έτσι, αφού ρυθμίσουμε τον εαυτό μας έμπρακτα σύμφωνα με τη δύναμη της προσευχής, θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε με καθαρότητα και στα υπόλοιπα λόγια της, λέγοντας: Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν.

Εκείνος που, κατά την πρώτη προσέγγιση της θεωρίας του προηγούμενου ρητού, σε αυτόν τον αιώνα, του οποίου σύμβολο είπαμε ότι είναι το «σήμερα», επιζητά μέσω της προσευχής τον άφθαρτο άρτο της σοφίας, από τον οποίο μας χώρισε εξαρχής η παράβαση —εφόσον βεβαίως γνωρίζει ως μοναδική ηδονή την απόκτηση των θείων αγαθών, των οποίων χορηγός κατά φύση είναι ο Θεός, ενώ φύλακας κατά θέληση είναι η προαίρεση αυτού που τα λαμβάνει, και γνωρίζοντας ως μοναδική οδύνη την αποτυχία της απόκτησής τους, της οποίας υποκινητής μεν είναι ο διάβολος, αυτουργός δε καθένας που εκπίπτει από τα θεία λόγω ατονίας της γνώμης, μην προφυλάσσοντας το πολύτιμο αγαθό που αγαπιέται με τη διάθεση της γνώμης—, έχοντας την προαίρεσή του να μην ρέπει καθόλου προς κανένα από τα ορατά και για τον λόγο αυτόν μην υποτασσόμενος στα λυπηρά που του συμβαίνουν σωματικά, αυτός συγχωρεί αληθινά και απαθώς αυτούς που αμαρτάνουν εις βάρος του. Διότι κανείς δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να του αφαιρέσει το καλό που ο ίδιος επιδιώκει με πόθο, αφού έχει πιστέψει ότι αυτό είναι κατά φύση αναφαίρετο. Και καθιστά τον εαυτό του ενώπιον του Θεού υπόδειγμα αρετής, αν είναι επιτρεπτό να ειπωθεί κάτι τέτοιο, προτρέποντας τον Αμίμητο να έλθει προς μίμηση του ιδίου, λέγοντας: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών», και παρακαλώντας τον Θεό να γίνει τέτοιος, όπως ακριβώς έγινε και ο ίδιος προς τους πλησίον του. Διότι, εάν επιθυμεί να του συγχωρεθούν από τον Θεό τα οφειλήματα, όπως ακριβώς ο ίδιος συγχώρησε τα οφειλήματα εκείνων που αμάρτησαν εναντίον του, είναι προφανές ότι, όπως ακριβώς ο Θεός συγχωρεί απαθώς αυτούς που συγχωρεί, έτσι και αυτός, παραμένοντας απαθής απέναντι σε όσα συμβαίνουν, συγχωρεί όσους έσφαλαν, μην επιτρέποντας στον νου του να αποτυπώσει καμία μνήμη από τα παρελθόντα λυπηρά, προκειμένου να μην ελεγχθεί ότι διχοτομεί τη φύση με τη γνώμη του, ερχόμενος σε ρήξη με κάποιον από τους ανθρώπους, ενώ είναι και ο ίδιος άνθρωπος. Διότι, με αυτόν τον τρόπο, εφόσον η γνώμη ενωθεί με τον λόγο της φύσης, επέρχεται φυσιολογικά η καταλλαγή του Θεού προς τη φύση, επειδή δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο η φύση, όταν στασιάζει εναντίον του εαυτού της σύμφωνα με τη γνώμη, να αποδεχθεί τη θεία και ανέκφραστη συγκατάβαση. Και ίσως για τον λόγο αυτόν ο Θεός θέλει να κάνουμε πρώτα εμείς τις καταλλαγές μεταξύ μας, όχι για να μάθει από εμάς να καταλλάσσεται με αυτούς που αμαρτάνουν και να συγχωρεί την έκτιση πολλών και φοβερών εγκλημάτων, αλλά για να μας καθαρίσει από τα πάθη και να δείξει ότι η διάθεση εκείνων που συγχωρούνται εναρμονίζεται με τη σχέση της χάριτος.

Ή πάλι, ονομάζει «πειρασμό» την εκούσια συνδιάθεση της ψυχής προς τα πάθη της σάρκας, και «πονηρό» τον έμπρακτο τρόπο που συμπληρώνει την εμπαθή διάθεση. Από κανένα από τα δύο δεν απαλλάσσει ο δίκαιος Κριτής εκείνον που δεν συγχωρεί τα χρέη στους οφειλέτες του, έστω κι αν το ζητά αυτό απλώς μέσω της προσευχής· αντιθέτως, επιτρέπει να μολύνεται ένας τέτοιος άνθρωπος από τον νόμο της αμαρτίας, και εγκαταλείπει τον σκληρό και απότομο στη γνώμη να κυριεύεται από τον πονηρό, επειδή ακριβώς προτίμησε τα πάθη της ατιμίας, των οποίων σπορέας είναι ο διάβολος, από τη φύση, της οποίας δημιουργός είναι ο Θεός. Και μάλιστα δεν τον εμποδίζει από το να συνδιατίθεται εκουσίως με τα πάθη της σάρκας, ούτε τον λυτρώνει από τον έμπρακτο τρόπο που συμπληρώνει την εν λόγω διάθεση, διότι, έχοντας θεωρήσει τη φύση κατώτερη από τα ανυπόστατα πάθη, με την προσκόλλησή του σε αυτά αγνόησε τον λόγο της. Σύμφωνα με αυτόν (τον λόγο της φύσης) θα έπρεπε, κινητοποιούμενος, να διακρίνει ποιος είναι ο νόμος της φύσης και ποια η τυραννία των παθών, η οποία επισυμβαίνει προαιρετικά, κατά τη γνώμη και όχι φυσικά, και τον μεν (νόμο της φύσης) να τον διαφυλάξει, συντηρούμενο με τις φυσικές ενέργειες, την δε (τυραννία των παθών) να την αποδιώξει μακριά από τη γνώμη και με τον λόγο να διατηρήσει τη φύση να παραμένει αφ' εαυτής καθαρή και άμωμη, χωρίς μίσος και διάσταση. Επίσης, (θα έπρεπε) να καταστήσει πάλι τη γνώμη συνοδοιπόρο της φύσης, η οποία δεν θα φέρει απολύτως τίποτα από όσα δεν προσφέρει ο λόγος της φύσης, και γι' αυτόν τον λόγο να απομακρύνει κάθε μίσος και κάθε διάσταση από τον κατά φύση συγγενή (συνάνθρωπό του), ώστε, λέγοντας αυτήν την προσευχή, να εισακούγεται και να λαμβάνει από τον Θεό διπλή χάρη αντί για απλή: δηλαδή και τη συγχώρηση των προηγούμενων σφαλμάτων του και τη σκέπη και λύτρωση για τα μελλοντικά, καθώς δεν θα του επιτρέπεται να εισέλθει σε πειρασμό ούτε θα αφήνεται να υποδουλωθεί στον πονηρό, χάρη σε ένα και μόνο πράγμα: στο ότι συγχωρεί πρόθυμα τα οφειλήματα των πλησίον.

Εάν όμως δεν σε ακούσει, «πάρε μαζί σου ακόμη έναν ή δύο», ώστε, νιώθοντας ντροπή απέναντί τους, να μεταπεισθεί· αν όμως δεν γίνει αυτό, «για να βεβαιωθεί κάθε λόγος από το στόμα δύο ή τριών μαρτύρων». Εάν δε παρακούσει και αυτούς, «πες το στην εκκλησία· εάν παρακούσει και την εκκλησία», ως ανίατος πλέον και αδιάλλακτος «ας είναι για σένα όπως ο εθνικός και ο τελώνης». Μην τον πολεμήσεις, όμως, σαν εθνικό και τελώνη, για να μπορείς να λες με παρρησία: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Και δείξε μάλλον ευσπλαχνία σε αυτόν που βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση και έχει αποκτήσει καρδιά εθνικού και τελώνη, και να μισείς την αδιάλλακτη γνώμη του, αλλά όχι τον ίδιο, ώστε να μπορέσεις και εσύ να διαφύγεις από το επαπειλούμενο «ουαί» εξαιτίας των σκανδάλων. «Διότι αλίμονο στον κόσμο από τα σκάνδαλα· επειδή είναι ανάγκη να έλθουν τα σκάνδαλα, όμως αλίμονο στον άνθρωπο εκείνο μέσω του οποίου έρχεται το σκάνδαλο».

Μην τους μοιάσετε, λοιπόν· διότι ο Πατέρας μας γνωρίζει από ποια πράγματα έχετε ανάγκη, προτού εσείς να του τα ζητήσετε. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε εσείς: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω», ας δοξαστεί, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου» σε εμάς, η χάρη του παναγίου σου Πνεύματος· «γενηθήτω το θέλημά σου» από εμάς στη γη, όπως ακριβώς και από τους αγγέλους στον ουρανό· «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν», όχι πολλών ημερών ούτε καν της αυριανής («διότι η αύριον θα μεριμνήσει για τα δικά της»), αλλά τον καθημερινό, προς το παρόν, δώσε μας «σήμερον· και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», τα προς εσένα αμαρτήματα, «ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις», στους ομογενείς «ημών», τα δικά τους αμαρτήματα απέναντί μας· «και μη εισενέγκης ημάς», επιτρέποντας να εισέλθουμε «εις πειρασμόν», σε βλάβη της ψυχής, «αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού», του αρχεκάκου και της συμμορίας του, «ότι σου εστιν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα», πάνω από κάθε βασιλεία και δύναμη στους αιώνες· αμήν. Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός καθαρίζει φιλόπονα το χωράφι και ανοίγει βαθύ το αυλάκι και ρίχνει ανεμπόδιστα τους σπόρους, έτσι και ο δεσπότης Χριστός, καλλιεργώντας τη δική μας σωτηρία, αφού καθάρισε φιλόπονα τα χωράφια των καρδιών από τις βιοτικές μέριμνες, έσπειρε με συντομία την ουράνια σπορά της προσευχής. «

ΚΑΝΟΝΑΣ ΡΚΖ΄. Αποφασίστηκε ότι, οποιοιδήποτε ισχυρίζονται πως τα λόγια της Κυριακής Προσευχής, όπου λέμε «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», προφέρονται από τους αγίους με τέτοιο τρόπο, ώστε να λέγονται χάριν ταπεινοφροσύνης και όχι αληθινά, ας είναι ανάθεμα. Διότι ποιος θα μπορούσε να ανεχτεί αυτόν που προσεύχεται να λέει ψέματα, όχι σε ανθρώπους, αλλά στον ίδιο τον Κύριο; Δηλαδή αυτόν που με τα χείλη του λέει να του συγχωρεθούν οι αμαρτίες, ενώ δεν έχει;

Ερμηνεία. Και αυτός ο Κανόνας αναθεματίζει τους Πελαγιανούς που λένε ότι οι άγιοι δεν λένε στην πραγματικότητα το «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», επειδή οι ίδιοι δεν έχουν αμαρτίες και οφειλήματα, αλλά από ταπεινοφροσύνη και μετριοπάθεια. Διότι, ποιος, λέγει, θα ανεχθεί τους αγίους που το λένε αυτό να ψεύδονται, όχι στους ανθρώπους, αλλά στον Θεό; Και με τα χείλη μεν να ζητούν συγχώρεση των αμαρτιών τους, ενώ με την καρδιά τους να συλλογίζονται ότι δεν έχουν αμαρτίες; Διότι αυτό θεωρείται εμπαιγμός του Θεού και όχι προσευχή, πράγμα το οποίο, προκειμένου για τους αγίους, και μόνο να το σκεφτεί κανείς, είναι άτοπο.

ΛΟΓΟΣ ΚΒ'. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, διδάσκοντας προσευχή στους μαθητές του, αφού τον παρακάλεσαν να τους διδάξει πώς να προσεύχονται, τους έλεγε τα εξής: «Να λέτε: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό έτσι και στη γη· τον επιούσιο άρτο μας δώσε μας σήμερα· και συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας». Αυτήν την προσευχή δίδασκε να προσεύχονται όσοι ακόμη ζητούσαν άφεση των παραπτωμάτων τους.

Διότι η ευχή είναι υπόσχεση προς τον Θεό· όπως όταν υπόσχεται κάποιος να απέχει από το κρασί ή από κάτι άλλο· ενώ η προσευχή είναι αίτηση αγαθών. Λέγοντας δε «Πάτερ», σου δείχνει ποιων αγαθών αξιώθηκες, έχοντας γίνει υιός του Θεού· και με το να πει «εν τοις ουρανοίς», σου έδειξε την πατρίδα σου και τον πατρικό σου οίκο. Διότι, αν θέλεις να έχεις Πατέρα τον Θεό, να βλέπεις προς τους ουρανούς, και όχι προς τη γη. Και δεν λες «Πάτερ μου», αλλά «Πάτερ ημών», ώστε να τους έχεις όλους ως αδελφούς ενός Πατέρα. «Αγιασθήτω το όνομά σου.» Δηλαδή, κάνε μας αγίους, ώστε και εσύ να δοξάζεσαι εξαιτίας μας· διότι όπως βλασφημείται εξαιτίας μου, έτσι και αγιάζεται εξαιτίας μου ο Θεός, δηλαδή δοξάζεται ως άγιος. «Ελθέτω η βασιλεία σου.» Δηλαδή, η Δευτέρα Παρουσία· διότι αυτός που έχει καθαρή συνείδηση εύχεται να έρθει η ανάσταση και η κρίση. «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης.» Όπως, λέει, οι άγγελοι κάνουν το θέλημά σου, έτσι δώσε και σε εμάς να το κάνουμε. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον.» Επιούσιον λέει αυτόν που είναι επαρκής για την ουσία και τη συντήρησή μας· και αναιρεί τη μέριμνα για την αυριανή ημέρα, αλλά και το σώμα του Χριστού είναι επιούσιος άρτος· τον οποίο ευχόμαστε να μεταλαμβάνουμε ακατάκριτα. «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.»