Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:13

Διότι με αυτά δηλώνει ο λόγος ότι εκείνος που δεν έχει συγχωρήσει απόλυτα όσους έσφαλαν απέναντί του και δεν έχει παρουσιάσει στον Θεό την καρδιά του καθαρή από κάθε πικρία, λαμπρυσμένη από το φως της συμφιλίωσης με τον πλησίον, θα στερηθεί τη χάρη των αγαθών για τα οποία προσεύχεται. Επίσης, με δίκαιη κρίση, θα παραδοθεί στον πειρασμό και στον πονηρό, προκειμένου να μάθει να καθαρίζεται από τα σφάλματα, αποβάλλοντας τις κατηγορίες που ο ίδιος προσάπτει στους άλλους. «Πειρασμό» ονομάζει εδώ τον νόμο της αμαρτίας, τον οποίο δεν έφερε ο πρώτος άνθρωπος όταν δημιουργήθηκε. Και «πονηρό» ονομάζει τον διάβολο, ο οποίος ανέμειξε τον νόμο αυτόν στην ανθρώπινη φύση και έπεισε με απάτη τον άνθρωπο να μεταθέσει την επιθυμία της ψυχής του από το επιτρεπόμενο στο απαγορευμένο, καθώς και να στραφεί προς την παράβαση της θείας εντολής, αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η αποβολή της αφθαρσίας που του είχε δοθεί κατά χάριν.

Ή πάλι, ονομάζει «πειρασμό» την εκούσια συνδιάθεση της ψυχής προς τα πάθη της σάρκας, και «πονηρό» τον έμπρακτο τρόπο που συμπληρώνει την εμπαθή διάθεση. Από κανένα από τα δύο δεν απαλλάσσει ο δίκαιος Κριτής εκείνον που δεν συγχωρεί τα χρέη στους οφειλέτες του, έστω κι αν το ζητά αυτό απλώς μέσω της προσευχής· αντιθέτως, επιτρέπει να μολύνεται ένας τέτοιος άνθρωπος από τον νόμο της αμαρτίας, και εγκαταλείπει τον σκληρό και απότομο στη γνώμη να κυριεύεται από τον πονηρό, επειδή ακριβώς προτίμησε τα πάθη της ατιμίας, των οποίων σπορέας είναι ο διάβολος, από τη φύση, της οποίας δημιουργός είναι ο Θεός. Και μάλιστα δεν τον εμποδίζει από το να συνδιατίθεται εκουσίως με τα πάθη της σάρκας, ούτε τον λυτρώνει από τον έμπρακτο τρόπο που συμπληρώνει την εν λόγω διάθεση, διότι, έχοντας θεωρήσει τη φύση κατώτερη από τα ανυπόστατα πάθη, με την προσκόλλησή του σε αυτά αγνόησε τον λόγο της. Σύμφωνα με αυτόν (τον λόγο της φύσης) θα έπρεπε, κινητοποιούμενος, να διακρίνει ποιος είναι ο νόμος της φύσης και ποια η τυραννία των παθών, η οποία επισυμβαίνει προαιρετικά, κατά τη γνώμη και όχι φυσικά, και τον μεν (νόμο της φύσης) να τον διαφυλάξει, συντηρούμενο με τις φυσικές ενέργειες, την δε (τυραννία των παθών) να την αποδιώξει μακριά από τη γνώμη και με τον λόγο να διατηρήσει τη φύση να παραμένει αφ' εαυτής καθαρή και άμωμη, χωρίς μίσος και διάσταση. Επίσης, (θα έπρεπε) να καταστήσει πάλι τη γνώμη συνοδοιπόρο της φύσης, η οποία δεν θα φέρει απολύτως τίποτα από όσα δεν προσφέρει ο λόγος της φύσης, και γι' αυτόν τον λόγο να απομακρύνει κάθε μίσος και κάθε διάσταση από τον κατά φύση συγγενή (συνάνθρωπό του), ώστε, λέγοντας αυτήν την προσευχή, να εισακούγεται και να λαμβάνει από τον Θεό διπλή χάρη αντί για απλή: δηλαδή και τη συγχώρηση των προηγούμενων σφαλμάτων του και τη σκέπη και λύτρωση για τα μελλοντικά, καθώς δεν θα του επιτρέπεται να εισέλθει σε πειρασμό ούτε θα αφήνεται να υποδουλωθεί στον πονηρό, χάρη σε ένα και μόνο πράγμα: στο ότι συγχωρεί πρόθυμα τα οφειλήματα των πλησίον.

Διότι, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, ο τρόπος των πειρασμών είναι διπλός: ο ένας είναι ηδονικός και ο άλλος οδυνηρός, και ο ένας είναι προαιρετικός και ο άλλος απροαίρετος. Ο μεν πρώτος είναι γεννήτορας της αμαρτίας, στον οποίο έχουμε λάβει την εντολή να προσευχόμαστε να μην εισέλθουμε, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Κυρίου, ο οποίος λέει: «Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμὸν» και «Γρηγορεῖτε καὶ προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν». Ο δεύτερος είναι τιμωρός της αμαρτίας, ο οποίος κολάζει τη φιλαμαρτήμονα διάθεση με ακούσιες επιφορές πόνων. Εάν κάποιος τον υπομείνει, και μάλιστα χωρίς να είναι καρφωμένος με τα καρφιά της κακίας, θα ακούσει τον μεγάλο Ιάκωβο να διακηρύσσει ξεκάθαρα: «Να θεωρήσετε απόλυτη χαρά, αδελφοί, όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς, διότι η δοκιμασία της πίστης σας κατεργάζεται την υπομονή, η δε υπομονή τη δοκιμή, και η δοκιμή ας έχει τέλειο έργο». Και τους δύο αυτούς πειρασμούς, τον εκούσιο και τον ακούσιο, τους μεταχειρίζεται κακοβούλως ο Πονηρός: τον πρώτο τον σπέρνει και ερεθίζει την ψυχή με τις σωματικές ηδονές, απεργαζόμενος να απομακρύνει την έφεσή της από τη θεία αγάπη, ενώ τον δεύτερο τον ζητά με πανουργία, επιθυμώντας να φθείρει τη φύση μέσω της οδύνης, ώστε να εκβιάσει την ψυχή, όταν πια καταβληθεί από την εξάντληση των πόνων, να στρέψει τους λογισμούς της προς τη διαβολή του Κτίστη.

Γι' αυτό νομίζω ότι, αφενός ο Κύριος και Θεός, διδάσκοντας τους μαθητές Του πώς πρέπει να προσεύχονται, τους λέγει να απεύχονται το είδος των πειρασμών που προέρχονται από την ανθρώπινη βούληση· «καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», διδάσκοντας δηλαδή τους μαθητές Του να προσεύχονται ώστε να μην εγκαταλειφθούν και υποστούν τη δοκιμασία των ηδονικών, των γνωμικών και των εκούσιων πειρασμών. Αφετέρου δε ο μέγας Ιάκωβος, ο ονομαζόμενος αδελφός του Κυρίου, αναφερόμενος στο είδος των ακούσιων πειρασμών και διδάσκοντας εκείνους που αγωνίζονται υπέρ της αλήθειας να μη δειλιάζουν, λέγει: «πᾶσαν χαρὰν ἡγήσασθε, ἀδελφοί μου, ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε ποικίλοις», εννοώντας προφανώς τους πειρασμούς τους ακούσιους, αυτούς που έρχονται παρά τη θέλησή μας και προκαλούν πόνους. Και το δηλώνουν αυτό με σαφήνεια, αφενός εκεί ο Κύριος όταν προσθέτει: «ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ», και αφετέρου εδώ ο μέγας Ιάκωβος λέγοντας: «γινώσκοντες ὅτι τὸ δοκίμιον ὑμῶν τῆς πίστεως κατεργάζεται ὑπομονήν· ἡ δὲ ὑπομονὴ ἔργον τέλειον ἐχέτω, ἵνα ἦτε τέλειοι καὶ ὁλόκληροι, ἐν μηδενὶ λειπόμενοι». Τέλειος είναι αυτός που μάχεται ενάντια στους εκούσιους πειρασμούς με την εγκράτεια και εγκαρτερεί στους ακούσιους με την υπομονή, και ολοκληρωμένος είναι αυτός που και την πράξη την επιτελεί με γνώση και τη θεωρία δεν τη βιώνει χωρίς πράξη.

Μην τους μοιάσετε, λοιπόν· διότι ο Πατέρας μας γνωρίζει από ποια πράγματα έχετε ανάγκη, προτού εσείς να του τα ζητήσετε. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε εσείς: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω», ας δοξαστεί, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου» σε εμάς, η χάρη του παναγίου σου Πνεύματος· «γενηθήτω το θέλημά σου» από εμάς στη γη, όπως ακριβώς και από τους αγγέλους στον ουρανό· «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν», όχι πολλών ημερών ούτε καν της αυριανής («διότι η αύριον θα μεριμνήσει για τα δικά της»), αλλά τον καθημερινό, προς το παρόν, δώσε μας «σήμερον· και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», τα προς εσένα αμαρτήματα, «ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις», στους ομογενείς «ημών», τα δικά τους αμαρτήματα απέναντί μας· «και μη εισενέγκης ημάς», επιτρέποντας να εισέλθουμε «εις πειρασμόν», σε βλάβη της ψυχής, «αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού», του αρχεκάκου και της συμμορίας του, «ότι σου εστιν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα», πάνω από κάθε βασιλεία και δύναμη στους αιώνες· αμήν. Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός καθαρίζει φιλόπονα το χωράφι και ανοίγει βαθύ το αυλάκι και ρίχνει ανεμπόδιστα τους σπόρους, έτσι και ο δεσπότης Χριστός, καλλιεργώντας τη δική μας σωτηρία, αφού καθάρισε φιλόπονα τα χωράφια των καρδιών από τις βιοτικές μέριμνες, έσπειρε με συντομία την ουράνια σπορά της προσευχής. «

Και πάλι, εάν κάποιος θελήσει να ζητήσει από τον Θεό για τις αναγκαίες χρείες του σώματος, δηλαδή για φαγητά και ποτά και ενδύματα και σκεπάσματα και τα υπόλοιπα αναγκαία, «γνωρίζει ο ουράνιος πατέρας μας τι έχετε ανάγκη, προτού καν του το ζητήσετε». Εσείς, λέει, επειδή είστε άνθρωποι, σκέφτεστε ως άνθρωποι και απατάσθε θεωρώντας ότι έχετε ανάγκη αυτά που ίσως δεν έχετε ανάγκη, και για τον λόγο αυτόν ζητάτε πολλές φορές, και δεν λαμβάνετε. Ο Θεός όμως και πατέρας, ως Θεός, γνωρίζει τι έχετε ανάγκη προτού του το ζητήσετε εσείς και θα σας δώσει εύκολα και άφθονα τα χρειώδη του σώματος. Εσείς, λοιπόν, έτσι να προσεύχεστε: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και τα εξής. Και δες το ύψος αλλά και τη συνοπτικότητα αυτής της δεσποτικής προσευχής, πώς δεν περιέχει τίποτα από τα βιωτικά πράγματα παρά μόνο το ψωμί, και αυτό το καθημερινό, και τίποτα περισσότερο, ενώ όλα τα άλλα είναι πνευματικά και ουράνια και απαλλαγμένα από τα γήινα. Το δε «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν» μού φαίνεται ότι έχει διπλή σημασία, αισθητή και νοητή.

Κανών Θ'. Και με εκείνους που, σαν να πετάγονται από τον ύπνο, ρίχνονται από μόνοι τους στον αγώνα, ο οποίος προκαλεί ωδίνες και πρόκειται να τους δοκιμάσει σκληρά, και οι οποίοι επέσυραν στους εαυτούς τους τον πειρασμό μιας θαλασσομαχίας και μεγάλης τρικυμίας, και μάλιστα αναζωπυρώνουν τη θράκα των αμαρτωλών και για τους αδελφούς τους, και με αυτούς πρέπει να έχουμε κοινωνία, εφόσον βεβαίως προσέρχονται σε αυτό στο όνομα του Χριστού, έστω κι αν δεν προσέχουν τα λόγια Του, όταν διδάσκει: «Προσεύχεσθε να μην εισέλθετε σε πειρασμό». Και πάλι, προσευχόμενοι προς τον Πατέρα να λένε: «Και μη μας εισαγάγεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Ίσως όμως αγνοούν τις πολλές αναχωρήσεις του ίδιου του Δεσπότη και Διδασκάλου μας από εκείνους που ήθελαν να Τον επιβουλευτούν, και ότι υπήρχαν φορές που δεν κυκλοφορούσε φανερά εξαιτίας τους, και ότι, ακόμη και όταν πλησίασε ο καιρός του πάθους Του, δεν παρέδωσε ο Ίδιος τον εαυτό Του, αλλά περίμενε έως ότου ήλθαν εναντίον Του με μαχαίρια και ξύλα. Λέει λοιπόν προς αυτούς: «Σαν εναντίον ληστή βγήκατε με μαχαίρια και ξύλα για να με συλλάβετε;». Οι οποίοι και Τον παρέδωσαν, αναφέρει, στον Πιλάτο. Καθ' ομοίωσή Του, λοιπόν, έπαθαν και όσοι βάδισαν σύμφωνα με τον σκοπό Του, έχοντας κατά νου τα θεία Του λόγια, με τα οποία, στηρίζοντάς μας για τους διωγμούς, λέει: «Προσέχετε τους εαυτούς σας· διότι θα σας παραδώσουν σε συνέδρια, και στις συναγωγές τους θα σας μαστιγώσουν». «Θα σας παραδώσουν», είπε, και όχι «εσείς θα παραδώσετε τους εαυτούς σας».

Διότι είναι αδύνατον να «επιβεί κανείς επί ασπίδα και βασιλίσκον και να καταπατήσει λέοντα και δράκοντα», εάν προηγουμένως, στο μέτρο που είναι δυνατόν στον άνθρωπο, δεν έχει καθαρίσει τον εαυτό του και δεν έχει ενδυναμωθεί από Εκείνον που είπε στους Αποστόλους: «ιδού, σας έδωσα την εξουσία να πατάτε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού». Διότι, εάν η ανθρώπινη φύση είχε τη δύναμη, χωρίς την πανοπλία του Αγίου Πνεύματος, να «σταθεί ενάντια στις μεθοδείες του διαβόλου», δεν θα είχε λεχθεί από τον Απόστολο: «ο δε Θεός της ειρήνης θα συντρίψει τον σατανά κάτω από τα πόδια σας σύντομα», και πάλι: «τον οποίο ο Κύριος θα εξολοθρεύσει με το πνεύμα του στόματός Του». Γι' αυτό ακριβώς λάβαμε την εντολή να παρακαλούμε τον Κύριο: «μη μας εισαγάγεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Διότι, εάν δεν λυτρωθούμε από τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού μέσω της ανώτερης βοήθειας και δεν αξιωθούμε της υιοθεσίας, μάταια αγωνιζόμαστε, εφόσον βρισκόμαστε μακριά από τη δύναμη του Θεού.

Επειδή και μετά το βάπτισμα αμαρτάνουμε, ικετεύουμε να μας συγχωρήσει· και έτσι θα μας συγχωρήσει, όπως και εμείς. Διότι, εάν μνησικακούμε, δεν θα μας συγχωρήσει· επειδή ο Θεός έχει εμένα ως παράδειγμα· και ό,τι κάνω σε άλλον, το κάνει σε εμένα. «Και μη μας φέρεις σε πειρασμό.» Είμαστε ασθενείς οι άνθρωποι, γι' αυτό δεν πρέπει να ρίχνουμε τους εαυτούς μας στους πειρασμούς· αλλά, αν πέσουμε σε αυτούς, να προσευχόμαστε να μην καταποθούμε από τον πειρασμό. Διότι εκείνος που καταπόθηκε και νικήθηκε, αυτός εισήλθε στον βόθρο του πειρασμού, αλλά όχι εκείνος που μεν έπεσε, αλλά νίκησε. «Αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό.» Δεν είπε, από τους πονηρούς ανθρώπους· διότι δεν μας αδικούν εκείνοι, αλλά ο πονηρός. «Διότι δική σου είναι η βασιλεία και η δύναμη και η δόξα στους αιώνες, Αμήν.» Εδώ μας δίνει θάρρος. Διότι αν ο Πατέρας είναι βασιλιάς, και δυνατός και ένδοξος, οπωσδήποτε και εμείς θα νικήσουμε τον πονηρό, και θα δοξαστούμε ύστερα. «Διότι εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε σας ο ουράνιος Πατέρας σας.» Πάλι μας διδάσκει να μην μνησικακούμε. Και μας υπενθυμίζει τον Πατέρα, για να τον σεβαστούμε, και να μην αποθηριωνόμαστε, αφού είμαστε παιδιά ενός τέτοιου Πατέρα. «Εάν όμως δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, ούτε ο Πατέρας σας θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα.» Τίποτα δεν μισεί τόσο πολύ ο πράος Θεός, όσο την σκληρότητα. «

Και πώς είναι φιλάνθρωπος ο Θεός, εάν ικανοποιεί το ασύμφορο αίτημά μου; Άκου λοιπόν. Πρώτον μεν, ότι, όταν ακούς για πίστη, οφείλεις να εννοείς όχι την ανόητη, αλλά την πραγματική· και ως προσευχή, εκείνη που ζητά τα συμφέροντα, όπως την παρέδωσε ο Κύριος λέγοντας: «Μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, αλλά λύτρωσέ μας από τον πονηρό», και όλα τα λόγια μιας τέτοιας προσευχής· έπειτα πρόσεξε και τη λέξη «Διακριθήτε».

Ας έλθει η βασιλεία σου. Ο μεν αμαρτωλός απεύχεται τη βασιλεία του Θεού, μη θέλοντας να έλθει αυτή, εξαιτίας των εκεί κριτηρίων της κρίσεως. Ο δε δίκαιος, αντίθετα, εύχεται να έλθει αυτή γρηγορότερα, ώστε, αφού απαλλαγεί από τις εδώ δοκιμασίες, να αναπαυθεί. Ας γίνει δε και το θέλημά σου, όπως στον ουρανό από τους αγγέλους, έτσι και από εμάς τους ανθρώπους πάνω στη γη. Διότι όλοι οι άγγελοι ενεργούν τα πάντα σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Διδάσκει δε να ζητούμε μόνο τον επιούσιο άρτο, δηλαδή αυτόν που συμβάλλει στην ύπαρξή μας και στη συντήρηση της ζωής μας· όχι βέβαια τον περιττό, αλλά τον αναγκαίο. Το δε να μην εισέλθουμε σε πειρασμό, σημαίνει το να μην ριχνόμαστε από μόνοι μας στους πειρασμούς.

Διότι δεν πρέπει να παρακαλούμε τον Θεό να μας ρίξει σε πειρασμό, αλλά αντίθετα να το απευχόμαστε. Όταν όμως έρθει, να τον υπομένουμε γενναία. Μπορούμε δε να πούμε ότι το είδος των πειρασμών είναι διπλό. Οι μεν είναι εκούσιοι, όπως η μέθη, ο φόνος, η μοιχεία και τα άλλα πάθη· διότι σε αυτούς τους πειρασμούς υποβάλλουμε τους εαυτούς μας με τη θέλησή μας. Ακούσιοι δε πειρασμοί είναι εκείνοι στους οποίους μας υποβάλλουν οι τύραννοι και οι βίαιοι άνθρωποι. Από τους εκούσιους λοιπόν πειρασμούς, δηλαδή από τα πάθη, πρέπει να φεύγουμε και αυτούς να απευχόμαστε, και να λέμε: «Μη μας φέρεις σε πειρασμό», δηλαδή, μην επιτρέψεις να πέσουμε σε πειρασμό, ήτοι σε εκούσιο πάθος, «αλλά γλίτωσέ μας από τον πονηρό». Διότι αυτός είναι που επιφέρει και τους ακούσιους και τους εκούσιους πειρασμούς. Γι' αυτό, όταν δοκιμάζεσαι ακούσια από κάποιον άνθρωπο, μην νομίζεις ότι ο άνθρωπος είναι για σένα η αιτία του πειρασμού, αλλά ο πονηρός. Διότι εκείνος είναι που πείθει τον άνθρωπο να λυσσά και να μαίνεται εναντίον σου. «Και τους είπε: Ποιος από εσάς θα έχει κάποιον φίλο και θα πάει σε αυτόν τα μεσάνυχτα και θα του πει: Φίλε, δάνεισέ μου τρία ψωμιά, επειδή ένας φίλος μου ήρθε από ταξίδι σε μένα και δεν έχω τίποτα να του προσφέρω. Και εκείνος, απαντώντας από μέσα, θα του πει: Μην με ενοχλείς, ήδη η πόρτα έχει κλείσει και τα παιδιά μου είναι μαζί μου στο κρεβάτι, δεν μπορώ να σηκωθώ να σου δώσω.»