Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:9

Σπατάλησε και ο Αδάμ την περιουσία κακώς και εξέπεσε από κάθε πατρική ευπορία και εξορίστηκε από τον πάγκαλο τόπο, τον οποίο ο Θεός καλλιέργησε και, αφού τον φύτεψε με την οικεία Του σοφία, τον ανέδειξε εύφορο με κάθε είδους βλαστήματα. Γυμνωμένος δε από κάθε περιβολή, με την οικτρή σκέπη των φύλλων αισχυνόταν, ερυθριώντας περισσότερο για το σκέπασμα παρά για τη γυμνότητα. Τέτοιοι είναι και όλοι οι αμαρτωλοί, από υιοί μισθωτοί, από ευγενείς άδοξοι, από ελεύθεροι δούλοι, από πλούσιοι πένητες, μη δυνάμενοι πλέον να προφέρουν με τη συνήθη παρρησία τα λόγια: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς.

Τι διδάσκουν, λοιπόν, την Εκκλησία τα λόγια αυτά; Να μην ονειδίζει ποτέ τον αδελφό που επιστρέφει από έναν πιο φαύλο βίο, ούτε να ξύνει τις πληγές του με λοιδορίες, ούτε να τον ντροπιάζει μπροστά σε φίλους διηγούμενος τα παρελθόντα, αλλά να συμπάσχει για τα παρελθόντα και να χαίρεται για τα παρόντα, διότι, εγκαταλείποντας την ανομία, επιδιώκει τη δικαιοσύνη και, έχοντας επιγνώσει το σφάλμα του, επιστρέφει στην αρετή. Σε αυτή τη χαρά μετέχουν και οι άγγελοι και ευφραίνονται με όσους μεταστρέφονται προς τα αγαθά, όπως σαφώς διδαχθήκαμε από τη μεγάλη και αψευδή φωνή. Ας μην είναι λοιπόν κανείς από εσάς επιπόλαιος στο φρόνημα, κανείς άσωτος στον βίο, ούτε να απομακρύνεται από τον Πατέρα μας και Θεό, προς τον Οποίο διδαχθήκαμε να λέμε: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς. Εάν όμως κάποιος έχει παγιδευτεί στην αφροσύνη, τη φιληδονία και τα παρόμοια, ας επιστρέψει από την έρημο, ας έλθει προς τον άρτο της ζωής, αποφεύγοντας τα ξυλοκέρατα, ας ανακτήσει το παλαιό του αξίωμα, και ας γίνει ελεύθερος και υιός αντί για μισθωτός.

Η τρίτη ώρα είναι ο Θωμάς που σκοτίζεται από την απιστία: «Εάν δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του». Μετά τις τρεις ώρες και άλλες ώρες, οι απόστολοι απέφυγαν την ημέρα και κατέφυγαν στη νύχτα· διότι «τότε όλοι οι μαθητές τον άφησαν και έφυγαν». Επειδή λοιπόν οι ημερήσιες ώρες έγιναν νυχτερινές κατά το Πάθος, όταν και η ίδια η ημέρα, αποτυπώνοντας πάνω της την εικόνα των αποστόλων, μεταβαλλόταν σε σκοτάδι —«διότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα»— για αυτούς τους λόγους ο χορός των αποστόλων, όταν πέθανε ο Χριστός και εξέλιπε ο μόνος Όσιος πάνω στη γη, επειδή είχε μάθει να λέει: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», φώναζε: «Σώσον με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος», αντί του «εξέπνευσε». Διότι το να εκπνεύσει κανείς λέγεται «εκλείπειν»· «Και αφού εξέλιπε ο Ισαάκ, πέθανε. Και αφού σήκωσε ο Ιακώβ τα πόδια του πάνω στο κρεβάτι, εξέλιπε». Το ότι δε εξέπνευσε ο Κύριος μαρτυρείται από το: «Αφού έκραξε», λέει, «ο Ιησούς με μεγάλη φωνή, εξέπνευσε». Το ότι είναι και όσιος φαίνεται από το: «Δεν θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά»· είναι όσιος, άκακος, αμίαντος.

Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί Θεού. Υιούς Θεού ονομάζει τους αγίους αποστόλους· διότι τους δίδαξε να λένε: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς. Προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών. Ως υιούς κριών εννοεί εκείνους που κλήθηκαν μέσω αυτών από το έθνος των Ιουδαίων στην πίστη του Κυρίου· ή και εκείνους από τα έθνη που πίστεψαν, επειδή ακριβώς γεννήθηκαν από άλογους πατέρες. Προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή. Δόξα μεν προσφέρει κανείς στον Κύριο όταν αγαθοεργεί, σύμφωνα με το ρητό: «Για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας». Τιμή δε, πάλι, προσφέρει όταν επιτελεί αγαθές πράξεις, σύμφωνα με το ρητό: «Τίμα τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου».

Επομένως, θα ήταν μάλλον πιο ευσεβές και αληθινό να προσδιορίζουμε τον Θεό ξεκινώντας από τον Υιό και να τον αποκαλούμε Πατέρα, παρά να τον ονομάζουμε μόνο από τα έργα του και να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι αυτό, όπως είπα, υποδηλώνει απλώς το κάθε ένα ξεχωριστά και όλα μαζί από κοινού τα έργα που δημιουργήθηκαν από το θέλημα του Θεού μέσω του Λόγου· ενώ η ονομασία Πατέρας αποκτά σημασία και υφίσταται μόνο σε σχέση με τον Υιό. Και όσο διαφέρει ο Λόγος από τα δημιουργήματα, τόσο περισσότερο υπερέχει το να αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα από το να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το ένα είναι άγραφο και ύποπτο, επειδή έχει ποικίλη σημασία, έτσι ώστε η σκέψη εκείνου που ρωτάται γι' αυτό να περιπλανάται σε πολλά· ενώ το «Πατέρας» είναι απλό, αναφέρεται στη Γραφή, είναι πιο αληθινό και υποδηλώνει μόνο τον Υιό. Και το μεν «αγένητος» έχει εφευρεθεί από τους Έλληνες που δεν γνώριζαν τον Υιό· ενώ το «Πατέρας» μας έγινε γνωστό και μας χαρίστηκε από τον Κύριό μας. Επειδή και ο Ίδιος, γνωρίζοντας τίνος είναι Υιός, έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα»· και, «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και πουθενά δεν φαίνεται ο Ίδιος να αποκαλεί τον Πατέρα αγένητο· αλλά και όταν δίδασκε εμάς να προσευχόμαστε, δεν είπε: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: Θεέ αγένητε»· αλλά μάλλον: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς».

Επομένως, θα ήταν πιο ευσεβές και πιο αληθινό να προσδιορίζουμε τον Θεό από τον Υιό και να Τον ονομάζουμε Πατέρα, παρά να Τον ονομάζουμε μόνο από τα έργα Του και να Τον λέμε αγένητο. Διότι αυτό μεν, όπως είπα, υποδηλώνει τα έργα που δημιουργήθηκαν από το θέλημα του Θεού διά του Λόγου, τόσο το καθένα χωριστά όσο και όλα από κοινού· ενώ το «Πατήρ» υποδηλώνεται και ισχύει μόνο εν σχέσει με τον Υιό. Και όσο διαφέρει ο Λόγος από τα γενητά, τόσο περισσότερο θα διέφερε το να λέμε τον Θεό «Πατέρα» από το να Τον λέμε «αγένητο». Διότι τούτο είναι άγραφο, ύποπτο και έχει ποικίλη σημασία, ώστε η διάνοια εκείνου που ερωτάται γι' αυτό να περιφέρεται σε πολλά· ενώ το «Πατήρ» είναι απλό, γραμμένο στις Γραφές, πιο αληθινό και υποδηλώνει μόνο τον Υιό. Εξάλλου, το μεν «αγένητο» έχει επινοηθεί από τους Έλληνες που δεν γνωρίζουν τον Υιό· το δε «Πατήρ» μάς έγινε γνωστό και μάς δωρήθηκε από τον Κύριό μας. Διότι ο Ίδιος, γνωρίζοντας τίνος είναι Υιός, έλεγε: «Εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί» και «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πουθενά δεν φαίνεται να αποκαλεί ο Ίδιος τον Πατέρα «αγένητο»· αλλά και εμάς, όταν μας δίδασκε να προσευχόμαστε, δεν είπε: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: Θεέ αγένητε», αλλά μάλλον: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς».

Ομοίως και κατά την ανάσταση ο Κύριος έχει αδελφούς· και ποιοι είναι αυτοί; Προπάντων οι άγιοι απόστολοι, προς τους οποίους ο Κύριος είπε: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας»· προς τους οποίους ο Κύριος είπε: «Εσείς δε, όταν προσεύχεστε, να λέτε: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου», εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και η δύναμη, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επομένως, θα ήταν ακόμη πιο αληθινό να προσδιορίζουμε τον Θεό από τον Υιό και να τον ονομάζουμε Πατέρα, παρά να τον ονομάζουμε μόνο από τα έργα του και να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το ένα υποδηλώνει τα έργα που δημιουργήθηκαν από το θέλημα του Θεού μέσω του Λόγου, ενώ το όνομα του Πατέρα φανερώνει το ίδιο του το γέννημα που προέρχεται από την ουσία του. Όσο δε διαφέρει ο Λόγος από τα δημιουργήματα, τόσο και ακόμη περισσότερο θα διέφερε το να αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα από το να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το δεύτερο δεν μαρτυρείται στις Γραφές, είναι ύποπτο και έχει ποικίλη σημασία, ενώ το πρώτο είναι απλό, εγγεγραμμένο στις Γραφές, πιο αληθινό και υποδηλώνει αποκλειστικά τον Υιό. Επίσης, η ονομασία «αγένητος» έχει επινοηθεί από τους Έλληνες που δεν γνωρίζουν τον Υιό, ενώ η ονομασία «Πατήρ» φανερώθηκε και μας χαρίστηκε από τον Κύριό μας. Επειδή, γνωρίζοντας ο ίδιος τίνος είναι Υιός, έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και πουθενά δεν φαίνεται ο ίδιος να αποκαλεί τον Πατέρα αγένητο, αλλά και όταν μας δίδασκε να προσευχόμαστε, δεν είπε: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: "Θεέ αγένητε"», αλλά μάλλον: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς"». Ακόμη και το κεφάλαιο της πίστης μας θέλησε να συνοψίζεται σε αυτό· διότι μας έδωσε την εντολή να βαπτιζόμαστε όχι στο όνομα αγενήτου και γενητού, ούτε στο όνομα ακτίστου και κτίσματος, αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

«Βλέπεις τους αγίους που βρίσκονται κοντά μας;» Και όταν εκείνος είπε: «Δεν βλέπω κανέναν», του λέει: «Να πώς στέκονται και μου λένε: "Γιατί πηγαινοέρχεται ο πατέρας σου και μας ενοχλεί, για να ζήσεις με το σώμα; Ιδού, λοιπόν, εμείς προσευχηθήκαμε στον Θεό για σένα, και Εκείνος είπε ότι έφτασε ο καιρός του να βγει από το σώμα". Αφού είπε αυτά στον πατέρα του, του είπε πάλι: "Ιδού, πατέρα, με τράβηξαν μακριά από κάποιον Σαρακηνό που με έσερνε, και με οδήγησαν σε έναν τόπο υπερβολικά φωτεινό και ανεκλάλητο. Και εκεί είδα άκακα παιδιά, και μου λένε: 'Χάρη στην παράκληση του πατέρα σου, δεηθήκαμε στον Θεό να τοποθετηθείς σε αυτόν τον τόπο'. Και ιδού, τελούν σύναξη και κοινωνούν". Και αφού είπε αυτά τα λόγια, άρχισε να λέει τη μεγάλη προσευχή, το "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς", και το "Δόξα Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι", και έτσι παρέδωσε το πνεύμα. Και ο πατέρας του παρηγορήθηκε πάρα πολύ, έχοντας πληροφορηθεί πλήρως για τη σωτηρία της ψυχής του. Και αφού πήγε, διηγήθηκε αυτά στον Γέροντα και τον παρακαλούσε να μάθει γιατί δεν του μίλησε ξεκάθαρα για τον θάνατο του γιου του, όπως ακριβώς και για τη ζωή του άλλου.»

Μήπως μόνο στους τέλειους έχει λεχθεί να λένε το «Πάτερ ημών» και τα υπόλοιπα; Απόκριση του Βαρσανουφίου: Το «Πάτερ ημών» παραγγέλθηκε και στους τέλειους και στους αμαρτωλούς, ώστε οι μεν τέλειοι, γνωρίζοντας ποιου έχουν γίνει υιοί, να αγωνιστούν για να μην εκπέσουν από Αυτόν, οι δε αμαρτωλοί, ντρεπόμενοι να αποκαλούν Πατέρα Εκείνον που συχνά υβρίζεται από αυτούς, να εντραπούν και να προσέλθουν σε μετάνοια. Όπως μάλιστα νομίζω, αρμόζει περισσότερο στους αμαρτωλούς. Διότι το να λέει κανείς: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», είναι ίδιον των αμαρτωλών. Ποια οφειλήματα, άλλωστε, έχουν οι τέλειοι, αφού έχουν γίνει υιοί του εν ουρανοίς Πατρός;

Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο Γέροντα: Επειδή στους Βίους των Γερόντων είναι γραμμένο ότι άλλος έκανε εκατό προσευχές, και άλλος τόσες, οφείλουμε και εμείς προσευχόμενοι να έχουμε μέτρο ή όχι; Και πώς πρέπει να κάνουμε τις προσευχές, εκτεταμένες, ή να λέμε το «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και να καθόμαστε στο εργόχειρο; Πάλι, κατά την ώρα της εργασίας, τι πρέπει να κάνουμε; Ομοίως σχετικά με τις εσπερινές και τις νυκτερινές προσευχές, πώς οφείλει να πολιτεύεται αυτός που ζει μόνος του; Και πρέπει άραγε να τελεί τις Ώρες και να ψάλλει τις ωδές ή τους ύμνους;

Απόκριση του Ιωάννη: Οι Ώρες και οι ωδές είναι εκκλησιαστικές παραδόσεις και είναι καλές για την ομοφωνία όλου του λαού. Και στα κοινόβια γίνεται το ίδιο για τη συμφωνία του πλήθους. Οι Σκητιώτες όμως ούτε Ώρες ακολουθούν ούτε ωδές ψάλλουν, αλλά κατά μόνας κάνουν εργόχειρο, μελέτη και λίγη προσευχή. Όταν στέκεσαι για προσευχή, οφείλεις να παρακαλέσεις να λυτρωθείς και να ελευθερωθείς από τον παλαιό άνθρωπο ή να πεις το «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» ή και τα δύο, και να καθίσεις στο εργόχειρο.

Επειδή, όμως, θυμήθηκες τις συμφωνίες μας και υποσχέθηκες να με κατηγορήσεις, με έκανες να γελάσω μέσα σε αυτήν την κατήφειά μου, διότι είσαι ακόμη ρήτορας και δεν εγκαταλείπεις τη ρητορική σου δεινότητα. Εγώ, πράγματι, νομίζω –εκτός εάν ως εντελώς αμαθής πλανώμαι ως προς την αλήθεια– ότι μία είναι η οδός που οδηγεί προς τον Κύριο, και όλοι όσοι πορεύονται προς Αυτόν συνοδοιπορούν μεταξύ τους και προχωρούν σύμφωνα με μία κοινή συμφωνία βίου. Επομένως, πού μπορώ να πάω για να χωριστώ από εσένα, και να μη ζω μαζί σου και να μη δουλεύω μαζί σου τον Θεό, στον Οποίο από κοινού έχουμε καταφύγει; Διότι τα σώματά μας θα χωριστούν τοπικά, αλλά ο οφθαλμός του Θεού προφανώς επιβλέπει και τους δύο από κοινού, εάν βέβαια και ο δικός μου βίος είναι άξιος να εποπτεύεται από τους οφθαλμούς του Θεού. Έχω διαβάσει, άλλωστε, κάπου στους Ψαλμούς, ότι οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι επί τους δικαίους. Εγώ, δηλαδή, εύχομαι να είμαι μαζί και με εσένα και με καθέναν που έχει παρόμοια με εσένα προαίρεση ακόμη και σωματικά, και κάθε νύχτα και ημέρα να κλίνω μαζί σου τα γόνατα προς τον Πατέρα μας τον εν τοις ουρανοίς, όπως και μαζί με οποιονδήποτε άλλον επικαλείται επαξίως τον Θεό. Διότι γνωρίζω ότι η κοινωνία στις προσευχές αποφέρει πολύ μεγάλο κέρδος. Εάν, όμως, οσάκις τυγχάνει να αναστενάζω παραπεταμένος σε κάποια διαφορετική γωνιά, αυτό συνεπάγεται οπωσδήποτε ότι ψεύδομαι, δεν έχω βέβαια να φέρω αντίρρηση σε αυτό, αλλά ήδη κατακρίνω τον εαυτό μου ως ψεύστη, εάν ξεστόμισα κάτι τέτοιο εξαιτίας της παλαιάς μου αδιαφορίας, γεγονός που με καθιστά υπόδικο στο κρίμα του ψεύδους.

Κεφάλαιο Δ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου, και τα εξής. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Να ζητάτε δε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη του. ΜΑΡΚΟΣ.

Κεφάλαιο βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε: Πατέρα μας, που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιασθεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου. Και μετά από λίγα: Και μη μας εισαγάγεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό. ΙΩΑΝΝΗΣ. Και μετά από αυτά, ο Ιησούς περιφερόταν στη Γαλιλαία· διότι δεν ήθελε να περιφέρεται στην Ιουδαία, επειδή οι Ιουδαίοι ζητούσαν να τον αποκτείνουν. Πλησίαζε δε η εορτή των Ιουδαίων, η Σκηνοπηγία. Είπαν, λοιπόν, σε αυτόν οι αδελφοί του: Αναχώρησε από εδώ και πήγαινε στην Ιουδαία, για να δουν και οι μαθητές σου τα έργα που κάνεις. Διότι κανένας δεν κάνει κάτι στα κρυφά, όταν ο ίδιος επιζητεί να είναι δημόσια γνωστός. Εάν κάνεις αυτά, φανέρωσε τον εαυτό σου στον κόσμο. Διότι ούτε οι αδελφοί του πίστευαν σε αυτόν. Λέγει, λοιπόν, σε αυτούς ο Ιησούς: Ο δικός μου καιρός δεν έχει φθάσει ακόμη· ο δικός σας όμως καιρός είναι πάντοτε έτοιμος. Δεν μπορεί ο κόσμος να μισεί εσάς· εμένα όμως με μισεί, διότι εγώ μαρτυρώ περί αυτού, ότι τα έργα του είναι πονηρά.

Και βέβαια και εμείς οι ίδιοι έχουμε διδαχθεί, λέει, να ονομάζουμε έτσι τον Θεό και να τον προσφωνούμε στις προσευχές: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Α. Έπειτα, άριστοι φίλοι, θα μπορούσαμε να τους πούμε ως προς αυτό: άραγε έχουμε λάβει εντολή να ονομάζουμε Πατέρα τον Θεό επειδή ανήκουμε στο γένος των δημιουργημάτων, ή επειδή έχουμε στεφανωθεί με τη δόξα της υιοθεσίας και έχουμε συγκαταλεχθεί στα τέκνα του; Β. Ως δημιουργήματα λόγω της φύσης μας, αλλά ως υιοί λόγω της χάρης. Α. Αλλά όπου ονομάζεται κάποιος πατέρας, καθώς και υιός, ας μην παρεμβάλλεται το δημιούργημα, ούτε βέβαια ας θεωρείται προς το παρόν ότι υπεισέρχεται η έννοια της δημιουργίας, επειδή η σχέση του πατέρα είναι προς τον υιό, και αντίστροφα του υιού προς τον πατέρα, χωρίς να μεσολαβεί τίποτα άλλο, όπως ακριβώς βέβαια και του δημιουργού προς το δημιούργημα και του δημιουργήματος προς τον δημιουργό. Εάν λοιπόν αφαιρέσουμε αυτό που αρμόζει στο καθένα, και, περιφρονώντας αδέξια τη σημασιολογική δυναμική των σχετικών όρων, συλληφθούμε να αποδίδουμε τη σχετική δυναμική των σημασιών στο δημιούργημα ως προς τον πατέρα, και στον υιό ως προς τον δημιουργό, πώς δεν θα εισπράτταμε εξαιτίας αυτού δικαιολογημένα τη χλεύη για έσχατη παράνοια; Β. Ως υιοί θα ονομάζουμε τον Θεό Πατέρα· διότι νομίζω πως είναι γνώρισμα των φλύαρων να επιμένουν σε περιττά πράγματα. Α. Όμως ούτε πατέρας θα μπορούσε να υπάρξει σύμφωνα με την αλήθεια, ούτε βέβαια και υιός, εάν δεν νοούνταν ο ένας ότι έχει γεννήσει και ο άλλος ότι έχει γεννηθεί. Β. Ορθά μίλησες. Ας ονομάζεται λοιπόν ο Θεός Πατέρας, λένε, αν θέλεις, με καταχρηστικό τρόπο. Α.

Επειδή δε λέει «το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε», ας εξετάσουμε το εξής: καίτοι το με ποιον τρόπο πρέπει να προσευχόμαστε το έχουμε διδαχθεί προηγουμένως από τον Χριστό, ο οποίος λέει καθαρά: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης», και όσα ακολουθούν μετά από αυτά. Όταν λοιπόν έχουμε γνωρίσει με ποιον τρόπο αρμόζει να κάνουμε τις ικεσίες μας, ποιο μπορεί να είναι, πες μου, το νόημα των αποστολικών γραμμάτων; Ή πού άραγε αποβλέπει αυτό που λέγεται μέσω της φωνής του Παύλου; Λέμε, λοιπόν, ότι προσευχόμαστε μεν ζητώντας την απόκτηση των αγαθών, και πριν από όλα τα άλλα εκείνα που συντελούν στη δόξα του Θεού, καθώς και εκείνα μέσω των οποίων θα μπορούσαμε να ζήσουμε ορθά και να κατορθώσουμε μιαν αληθινά ενάρετη ζωή. «Έχοντας δε την απαρχή του Πνεύματος, και εμείς οι ίδιοι στενάζουμε μέσα μας, απεκδεχόμενοι την υιοθεσία, δηλαδή την απολύτρωση του σώματός μας»· και ακριβώς ως προς αυτό το μέρος ισχύει ότι «το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε»· διότι εάν «μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκε, εκείνα που ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν», τι θα ζητήσουμε προσερχόμενοι; Ή πώς θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε εκείνα που δεν έχουμε δει, ή μάλλον εκείνα που βρίσκονται πέρα από τον νου και δεν είναι γνωστά στις καρδιές των ανθρώπων;

Διότι, αν δεν έχει έτσι το πράγμα, και ο Λόγος είναι όντως υιός μαζί με εμάς, σαν ένας από εμάς, κατά θέσιν δηλαδή και μόνο κατά το θέλημα του Πατρός, για ποιον λόγο το καύχημα που είναι βεβαίως κοινό και προσφέρεται σε όλους, το οικειοποιείται μόνος του λέγοντας «Μην κάνετε τον οίκο του Πατέρα μου» και όχι μάλλον «τον οίκο του Πατέρα μας»; Διότι αυτό ίσως θα ήταν πιο λογικό να πει, εάν γνώριζε τον εαυτό του ως έναν από τους μη κατά φύσιν υιούς. Επειδή όμως ο Λόγος γνωρίζει ότι ο ίδιος δεν ανήκει στους κατά χάριν υιούς, αλλά ότι προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατρός, θέτει τον εαυτό του έξω από τους άλλους, ονομάζοντας τον Θεό δικό του Πατέρα. Διότι, σε εκείνους που έχουν κληθεί στην υιοθεσία και έχουν αποκτήσει το αξίωμα αυτό εξωγενώς, ταιριάζει να αναφωνούν προσευχόμενοι «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς»· ο Μονογενής όμως, ο οποίος υπάρχει ένας και μόνος από τον Ένα, εύλογα θα αποκαλέσει τον Θεό δικό του Πατέρα.

Διότι, κυρίως σύμφωνα με τη Θεία Γραφή, ως πατέρας δεν θεωρείται οπωσδήποτε εκείνος που εγέννησε κάποιον από τον εαυτό του, αλλά και εκείνος που έχει κάποιους οι οποίοι συμμορφώνονται με τα δικά του ήθη, και για τον λόγο αυτόν ονομάζεται πατέρας τους. Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει σε κάποιους: «Διότι εν Χριστώ Ιησού, μέσω του Ευαγγελίου, εγώ σας εγέννησα». Όπως λοιπόν, καθώς λέγαμε, κάποιοι γίνονται σύμμορφοι και με τον Θεό και με τους αγίους πατέρες μέσω της ομοιότητας στον τρόπο ζωής και του αγιασμού, έτσι και με τον διάβολο και με τους ομοήθεις του κάποιοι γίνονται ομόγνωμοι, παθαίνοντας αυτό εξαιτίας της δικής τους μοχθηρίας. Επομένως, για τους αγίους ταιριάζουν ως πατέρες οι άγιοι, ενώ για τους πονηρούς πάλι οι πονηροί. Και οι μεν, αποτυπώνοντας στις ψυχές τους τη θεία μορφή, όσο μπορεί να λεχθεί αυτό, μέσω του αγιασμού, και έχοντας την παρρησία που αρμόζει σε γνήσιους υιούς, δικαίως θα πουν: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Οι φαύλοι πάλι θα ανατεθούν στον δικό τους πατέρα, γεννημένοι, τρόπον τινά, μέσω της ομοίωσης με αυτόν, στην ίδια μοχθηρία. Γι' αυτό λοιπόν, ο Χριστός ορίζει και ονομάζει στους Ιουδαίους έναν άλλον πατέρα, διαφορετικό από τον άγιο Αβραάμ· ποιος όμως είναι αυτός, δεν το λέει ακόμη με σαφήνεια. <Είπαν λοιπόν σε αυτόν: Εμείς δεν έχουμε γεννηθεί από πορνεία· έναν πατέρα έχουμε, τον Θεό.> Έχω ήδη προαναφέρει ότι οι Ιουδαίοι, που τολμούσαν τα πάντα με ευκολία, έτρεφαν πικρές και ανόσιες αντιλήψεις εναντίον του Σωτήρα Χριστού.

Και πράγματι, είπε κάποιος σοφός: «Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία, ενώ εκείνος που συγκρατεί τα χείλη του θα είναι συνετός». Θα θαυμάσεις όμως και κάτι άλλο εκτός από αυτό, το οποίο μας προσφέρει όχι μικρή ωφέλεια. Διότι κάνει την αρχή της προσευχής για τη δική του δόξα και τη δόξα του Πατέρα· ύστερα όμως από αυτό συμπλέκει και εισάγει αμέσως την προσευχή υπέρ ημών. Και ποια είναι η αιτία; Πείθει δηλαδή πάλι τον επιεική και θεοφιλέστατο άνθρωπο, και τον καθιστά αληθινά δεξιοτέχνη στην προσευχή. Διότι, όπως ακριβώς είναι αναγκαίο να αγαθοεργούμε και να πράττουμε τα πάντα, χωρίς να στρέφουμε την προθυμία μας για αυτά προς τη δική μας δόξα, αλλά προς τη δόξα του Πατέρα των όλων, δηλαδή του Θεού —«ας λάμψει γάρ», λέει, «το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς»—, έτσι και όταν έρθει η ώρα που μας παρακινεί σε προσευχή, είναι το πιο πρέπον να ζητούμε αυτά που αφορούν τη δόξα του Θεού πριν από τα δικά μας, όπως ακριβώς βεβαίως και ο ίδιος ο Χριστός λέει: «Έτσι να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης· τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Επομένως, όσα πράττονται αποτελούν για εμάς πρότυπο προσευχής.

Διότι, αν και υπάρχουν πολλοί άγιοι, τόσο λογικές δυνάμεις όσο βεβαίως και άνθρωποι επί της γης, εντούτοις ονομάζονται άγιοι εκ μετοχής σε Εκείνον που είναι κατά φύσιν άγιος, και που μόνος είναι αληθινά τέτοιος. Διότι, όπως ακριβώς Αυτός είναι το αληθινό φως, αλλά έδωσε αυτό το αξίωμα και σε άλλους· «Διότι εσείς», λέει, «είστε το φως του κόσμου». Έτσι και Αυτός, όντας ο μόνος άγιος μαζί με τον Θεό και Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, δίδει ως από το δικό του πλήρωμα τον αγιασμό και σε αυτούς που μετέχουν σε Αυτόν. Έτσι λέμε και στις προσευχές: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου». Και ασφαλώς δεν λέμε ότι παρακαλούμε να γίνει κάποια προσθήκη αγιασμού στο όνομα του Πατέρα· διότι κάτι τέτοιο είναι εντελώς ανόητο. Απεναντίας ευχόμαστε να αναγνωρίζεται από όλους ως αυτό που αληθινά είναι, δηλαδή άγιο και φοβερό. Έτσι και εδώ το «Αγιάσατε» πρέπει να εννοηθεί, ακόμη κι αν θεωρείται, λέει, ότι ευτέλισε την ψυχή του, δηλαδή, ακόμη κι αν λέγεται ότι υπέστη κάτι από τα ανθρώπινα, και άφησε τη δική του σάρκα να γευθεί τον θάνατο, και έθεσε την ψυχή του υπέρ πολλών. Προχωρά δε ο λόγος και υπενθυμίζει και άλλα, τα οποία μπορεί μερικές φορές να σταθούν εμπόδιο στο να τον πιστέψουν εκείνοι που δεν βλέπουν το βάθος της θείας οικονομίας, ωστόσο σε εκείνους που σκέπτονται ορθά δεν θα προκαλούσαν απολύτως καμία βλάβη.

Δικό Του είναι και αυτό το δώρο, όπως είπα· διότι μας είπε: «Και πατέρα σας μην ονομάσετε κανέναν επί της γης· διότι ένας είναι ο Πατέρας σας, ο επουράνιος· και όλοι εσείς είστε αδελφοί.» Επειδή δηλαδή έγινε όμοιος με εμάς, γι' αυτό εμείς πλουτίσαμε με την αδελφοσύνη προς αυτόν. Μας προστάζει λοιπόν να έχουμε το θάρρος και να τον αποκαλούμε στις προσευχές Πατέρα. Με πολύ σοφό και οικονομικό τρόπο δίνει επίσης στους προσευχόμενους να κατανοήσουν και το εξής: εάν δηλαδή ονομάζουμε Πατέρα τον Θεό, και αξιωθήκαμε τόσο λαμπρής τιμής, πώς δεν θα ζήσουμε επάξια προς εκείνον που μας τίμησε; Αυτό είπε και κάποιος από τους αγίους αποστόλους: «Εάν επικαλείστε ως Πατέρα εκείνον που κρίνει απροσωπόληπτα σύμφωνα με το έργο του καθενός, με φόβο να πορευτείτε τον χρόνο της παροικίας σας.» <Αγιασθήτω το όνομά σου.> (A f. 149 b) Άραγε παρακαλούμε να προστεθεί αγιασμός στον πανάγιο Θεό; Και όμως, αυτό είναι εντελώς άτοπο. Διότι είναι πλήρης, όπως λέει ο ίδιος, από τον εαυτό του και μέσα στον εαυτό του παντέλειος, και αυτός είναι που χορηγεί στην κτίση τον αγιασμό από το δικό του πλήρωμα. Επιπλέον, είναι αφελές και καταγέλαστο να νομίζεται ότι αυτοί που προσεύχονται δεν κάνουν τις δεήσεις υπέρ του εαυτού τους, αλλά υπέρ αυτού. Τι σημαίνει λοιπόν το «Αγιασθήτω το όνομά σου;» Λέμε ότι δεν παρακαλούν να υπάρξει προσθήκη αγιασμού στον επί πάντων Θεό. Διότι ποιος είναι ανώτερός του, και μπορεί να του προσθέσει κάτι;

«Επειδή δε αυτοί δεν είχαν να ξεπληρώσουν, χάρισε το χρέος και στους δύο.» Και επιπλέον, διαπλάθοντας για εμάς τον τύπο της προσευχής, λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης, τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον, και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.» Εμμέσως λοιπόν και αινιγματωδώς ο νόμος υποδήλωνε σε εμάς το θείο μυστήριο, διατάσσοντας να γίνεται άφεση των χρεών κάθε επτά έτη, και μας εισάγει στις οδούς της χρηστότητας, διδάσκοντας να θεωρούμε την αγάπη προς τους αδελφούς ανώτερη των χρημάτων, πείθοντάς μας να είμαστε μεταδοτικοί και κοινωνικοί, και θέτοντας την πραότητα προς τον αδελφό και τον πλησίον ως ένα είδος προγύμνασης για την πιο άφθονη ευσπλαχνία προς όλους. ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. Διότι θα συμφωνούσα μαζί σου αφού ομιλείς άριστα. ΚΥΡ. Και εάν μάθαινες κάτι ακόμη σπουδαιότερο, θα το θαύμαζες πάρα πολύ, ω Παλλάδιε. ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό; ΚΥΡ. Διότι ο νόμος θέλει να προοδεύσουμε τόσο πολύ στην αγαθότητα και τη φιλαλληλία, ώστε να μη θεωρούμε τίποτε ως ισάξιο της αγάπης προς τους αδελφούς. Και να αντιμετωπίζουμε τόσο γενναιόδωρα τις δυσαρέσκειες που προέρχονται από αυτούς, ώστε να φαινόμαστε ανώτεροι και από την ίδια την οργή, ακόμη και αν εκείνοι δεν γίνουν απέναντί μας τέτοιοι που πρέπει να είναι και να φαίνονται, και προτιμούν να μας λυπούν με την έλλειψη της στοργής τους.

Πρέπει μάλλον να ζητάμε όχι τα σαρκικά, αλλά απολύτως τα θεία και πνευματικά· έτσι άλλωστε πρόσταξε και ο ίδιος ο Σωτήρας τους αγίους αποστόλους να διατυπώνουν τα λόγια της ικεσίας, διαμορφώνοντας εξαιρετικά το αίτημα με τρόπο αγιοπρεπή. Διότι, «Έτσι», λέει, «να προσεύχεστε εσείς: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έλθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό και πάνω στη γη. Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα, και συγχώρεσέ μας τα χρέη μας, όπως κι εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας, και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Σε αυτούς λοιπόν που ζητούν ανάρμοστα αυτά που δεν δίνει ο Κυρίαρχος, θα ειπωθεί από εμάς: «Ζητάτε και δεν λαμβάνετε, διότι ζητάτε εσφαλμένα». Και ότι λέει την αλήθεια αυτός που απευθύνεται στον Θεό λέγοντας, «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», πάλι μας το υποδεικνύει ο νόμος λέγοντας, ότι «Για την αιτία αυτή, να μη λάβει ο άρχοντας από την κληρονομιά του λαού του, ώστε να την κληροδοτήσει στους γιους του, για να μη διασκορπίζεται, λέει, ο λαός μου, ο καθένας από την κληρονομιά του». Διότι έχει ετοιμαστεί για τον καθένα σαν ένας δικός του κλήρος, και το μερίδιο από τον Θεό δίνεται ανάλογα με τα κατορθώματα.

«Διότι έχω κατέβει», λέει, «από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε.» Αυτό ακριβώς επιλέγοντας να φρονούν και να εφαρμόζουν και οι θεσπέσιοι μαθητές, έλεγαν ρητά: «Εμείς όμως έχουμε νου Χριστού.» Γι' αυτό άλλωστε και δίδασκαν να λέμε στις προσευχές: «Πατέρα μας, που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το θέλημά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου όπως στον ουρανό και στη γη.» Βλέπεις ότι, έχοντας γίνει σύμφωνοι και ομοϊδεάτες με τον Χριστό, διαβεβαιώνουν με σαφήνεια ότι έχουν και τον δικό του νου; Αυτό, νομίζω, σημαίνει το να τρώγεται το κεφάλι του αμνού. Πορεία βέβαια του Χριστού είναι το να υπομείνει γενναία, όπως του ταίριαζε, και να μην δειλιάσει μπροστά στον θάνατο, ώστε, όπως λέει ο Παύλος, να σώσει τους αμαρτωλούς· πρέπει δε και εμείς οι ίδιοι να είμαστε πανέτοιμοι για αυτό, και να θυσιάζουμε πρόθυμα υπέρ των αδελφών μας ακόμη και την ίδια την ενσώματη ζωή μας. Γι' αυτό άλλωστε είπε και κάποιος από τους αγίους μαθητές: «Εφόσον λοιπόν ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα, οπλιστείτε και εσείς υπέρ αυτού με το ίδιο φρόνημα.» Ο Παύλος πάλι επιπλήττει κάποιους λέγοντας κάπως έτσι: «Τι κάνετε και κλαίτε συντρίβοντάς μου την καρδιά; Διότι εγώ είμαι έτοιμος όχι μόνο να δεθώ, αλλά και να πεθάνω υπέρ του ονόματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Και ο ίδιος ο Χριστός, προστάζοντας να ακολουθούμε τα δικά του ίχνη, λέει: «Όποιος δεν παίρνει τον σταυρό του καθημερινά και δεν με ακολουθεί, δεν είναι άξιός μου.»

Αλλά για να μην υποθέσει κανείς από αφέλεια ή κακεντρέχεια ότι ο Χριστός είναι ισότιμος με τους δίκαιους ανθρώπους, εξαιτίας του ότι ο ίδιος λέει, «Αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και πατέρα σας», είναι καλό να διευκρινίσουμε εκ των προτέρων το εξής, ότι το όνομα του πατέρα είναι μεν ένα, αλλά είναι ποικίλη η δύναμη της ενέργειάς του. Και γνωρίζοντας ακριβώς αυτό, μίλησε με ασφάλεια: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και πατέρα σας». Δεν είπε, «προς τον Πατέρα μας», αλλά κάνοντας διαχωρισμό, είπε πρώτα το δικό του, «προς τον Πατέρα μου», το οποίο ήταν κατά φύση, και έπειτα πρόσθεσε, «και πατέρα σας», το οποίο ήταν κατά θέση. Διότι, αν και βεβαίως αξιωθήκαμε να λέμε στις προσευχές, «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», ωστόσο η δωρεά δόθηκε από φιλανθρωπία. Διότι δεν τον ονομάζουμε πατέρα επειδή γεννηθήκαμε κατά φύση από τον εν ουρανοίς πατέρα, αλλά επειδή μεταφερθήκαμε από τη δουλεία στην υιοθεσία με πατρική χάρη, διά του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αξιωνόμαστε από άφατη φιλανθρωπία να το λέμε αυτό.

Έπειτα, μετά από αυτά, λες εκείνη την προσευχή, την οποία ο Σωτήρας παρέδωσε στους δικούς του μαθητές, ονομάζοντας τον Θεό Πατέρα με καθαρή συνείδηση και λέγοντας: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Ώ, της μέγιστης φιλανθρωπίας του Θεού! Σε αυτούς που απομακρύνθηκαν από αυτόν και έφτασαν στα έσχατα κακά, δώρισε τόση αμνηστία των κακών και μετοχή της χάριτος, ώστε να τον επικαλούνται ως Πατέρα. Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς. Ουρανοί δε θα μπορούσαν να είναι και εκείνοι που φορούν την εικόνα του επουράνιου, στους οποίους ο Θεός κατοικεί και εμπεριπατεί. «Αγιασθήτω το όνομά σου». Άγιο είναι από τη φύση του το όνομα του Θεού, είτε το λέμε είτε δεν το λέμε. Επειδή όμως σε αυτούς που αμαρτάνουν μερικές φορές βεβηλώνεται, σύμφωνα με το «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται πάντοτε ανάμεσα στα έθνη», προσευχόμαστε να αγιαστεί μέσα μας το όνομα του Θεού· όχι επειδή από μη άγιο γίνεται άγιο, αλλά επειδή γίνεται άγιο μέσα μας, καθώς αγιαζόμαστε και πράττουμε έργα άξια του αγιασμού. «Ελθέτω η βασιλεία σου». Γνώρισμα καθαρής ψυχής είναι το να λέει με παρρησία: «Ελθέτω η βασιλεία σου». Διότι αυτός που άκουσε τον Παύλο να λέει: «Ας μη βασιλεύει, λοιπόν, η αμαρτία στο θνητό σας σώμα», αλλά έχει καθαρίσει τον εαυτό του με πράξη και με σκέψη και με λόγο, θα πει στον Θεό: «Ελθέτω η βασιλεία σου». «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης.»

Όταν εισερχόμαστε στον οίκο του Θεού, ας μην αφήνουμε τον νου μας να μετεωρίζεται· αλλά ας αφοσιώνεται ο εσωτερικός μας άνθρωπος στη θεωρία και την προσευχή. Προσευχόμενοι δε, ας λέμε το «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», μήπως τυχόν οι λογισμοί ταράξουν τη διάνοιά μας. Όταν στέκεσαι στην προσευχή, να γνωρίζεις ενώπιον ποιου παρίστασαι· και ας είναι η ψυχή σου και όλη η καρδιά σου στραμμένη προς Αυτόν. Κατανόησε αυτό που λέω: αν ένας άνθρωπος πάρει ένα πουγκί με αργύρια στο χέρι του και πάει σε μια αγορά, θέλοντας να αγοράσει βόδια, μήπως παρατηρεί χοίρους; Και αν θέλει να αγοράσει όνους, μήπως εξετάζει σκύλους;

Έπειτα, αρχίζοντας τη δεύτερη ημέρα, εισάγει τη δημιουργία του στερεώματος. Γνωρίζει δε η Γραφή και περισσότερους ουρανούς· γι' αυτό λέει: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς»· και πάλι: «Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών»· και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο». Και το στερέωμα έχει ονομαστεί ουρανός, και ο Σωτήρας υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών, και στην προσευχή διδάσκει να λέμε: «Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς», και, «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν».

Γι' αυτό τους λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου», και τα εξής. Ας δοκιμάζει, λοιπόν, ο καθένας τον εαυτό του, εάν είναι άξιος, έχοντας ήδη γίνει υιός του Θεού, να επικαλείται ως Πατέρα εκείνον που βρίσκεται στους ουρανούς, και να λέει το: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και τα εξής. Αν δεν βρίσκεται σε τέτοιο πνευματικό ύψος, ας φροντίζει να αναγιγνώσκει την προσευχή που αρμόζει στη δική του κατάσταση, αντλώντας την τόσο από το βιβλίο των Ψαλμών όσο και από τα προφητικά κείμενα. Η παρούσα προσευχή, ωστόσο, τυγχάνει να είναι του Δαβίδ· διότι έτσι την απέδωσαν και ο Ακύλας και ο Σύμμαχος, λέγοντας «του Δαβίδ» αντί για «τω Δαβίδ». Φαίνεται δε ότι ο Δαβίδ, δια του θείου Πνεύματος, δεν αγνοούσε τον μακαρισμό που ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας για τους πτωχούς· γι' αυτό ομολογεί ότι ο ίδιος είναι πτωχός και πένης, και μάλιστα ενώ ήταν βασιλιάς και περιβαλλόταν από άφθονο πλούτο. Αλλά επειδή ήταν τέτοιος στο πνεύμα, σύμφωνα με το «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι», είναι φυσικό στην προσευχή του να προβάλλει την πτωχεία και την πενία ως δικές του αρετές και κατορθώματα.

Άλλη ευχή της κλάσεως. Διότι εσύ είσαι ο Λόγος του Πατρός, ο προαιώνιος Θεός, ο μέγας Αρχιερεύς, ο οποίος για τη σωτηρία του γένους των ανθρώπων σαρκώθηκες και ενανθρώπησες, και προσκάλεσες κοντά σου από όλα τα έθνη γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαό περιούσιο. Γι' αυτό δεόμαστε και σε παρακαλούμε, φιλάνθρωπε, αγαθέ Κύριε, ας μη γίνει αυτή η θυσία για έλεγχο και όνειδος, ούτε για κρίμα, μήτε για κατάκριση των αμαρτιών μας· διότι την προσφέραμε για τις ασθένειές μας. Αλλά, όπως καταξίωσες να γεμίσεις τα πανάγια και τίμια αυτά δώρα σου με κάθε αγιωσύνη, διά της επιφοιτήσεως του παναγίου σου Πνεύματος επάνω τους, έτσι καταξίωσε να αγιάσεις και τις ψυχές, τα σώματα, τα πνεύματα και τις συνειδήσεις ημών των αμαρτωλών δούλων σου. Ώστε με φωτισμένη ψυχή, με ακαταίσχυντο πρόσωπο, με καθαρή καρδιά, με ανυπόκριτη συνείδηση, με αγιασμένα χείλη, με τέλεια αγάπη και με ασφαλή ελπίδα, να τολμούμε με παρρησία, χωρίς φόβο, να λέμε την άγια προσευχή, την οποία παρέδωσες στους δικούς σου άγιους μαθητές και ιερούς αποστόλους: «Όταν προσεύχεστε, έτσι να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών», κ.τ.λ.

Λόγος Β΄. Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς. Όταν ο μέγας Μωυσής προσήγε τον ισραηλιτικό λαό στη μυσταγωγία στο όρος, δεν τους αξίωσε προηγουμένως της θεοφάνειας, προτού θεσπίσει για τον λαό τον καθαρμό μέσω αγνείας και ραντισμού. Και ούτε έτσι βρήκαν το θάρρος ενώπιον της εμφάνισης της θείας δυνάμεως, αλλά καταπλάγηκαν με καθετί που φανερωνόταν, το πυρ, τον γνόφο, τον καπνό, τις σάλπιγγες· και στρεφόμενοι πάλι προς τον εαυτό τους, παρακαλούσαν τον νομοθέτη να γίνει ο ίδιος μεσίτης του θείου θελήματος για αυτούς, επειδή η δύναμή τους δεν ήταν επαρκής για να πλησιάσουν τον Θεό και να δεχθούν τη θεία εμφάνιση.

Αγέφυρη είναι η αντίθεση μεταξύ του ελεήμονος και του σκληρόκαρδου. Άλλος είναι ο πατέρας των κακών που υπάρχουν μέσα σου. Διότι τα δικά μου γεννήματα στολίζονται με τα πατρικά αγαθά· τέκνο του ελεήμονος είναι ο ελεήμων, και του καθαρού ο καθαρός, εκείνου που είναι ξένος προς τη φθορά ο άφθαρτος, και γενικά, από τον αγαθό προέρχεται ο αγαθός και από τον δίκαιο ο δίκαιος. Εσάς όμως δεν σας γνωρίζω από πού είστε. Επομένως, είναι επικίνδυνο να αποτολμήσει κανείς αυτήν την προσευχή και να ονομάσει τον Θεό πατέρα του, προτού καθαριστεί ως προς τον βίο του. Αλλά ας ακούσουμε πάλι τα λόγια της προσευχής, μήπως τυχόν κατορθώσουμε να κατανοήσουμε τα κρυφά νοήματα μέσω της συνεχούς επαναλήψεως. «Πάτερ ημῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Το ότι, λοιπόν, πρέπει μέσω του ενάρετου βίου να οικειωθούμε τον Θεό, έχει εξεταστεί επαρκώς από εμάς με τα προηγούμενα λόγια. Μου φαίνεται όμως ότι ο λόγος αυτός υποδηλώνει και κάποιο βαθύτερο νόημα· διότι αυτά μας υπενθυμίζουν την πατρίδα από την οποία ξεπέσαμε, και την ευγένεια την οποία αποβάλαμε. Διότι και στη διήγηση για τον νέο, ο οποίος απομακρύνθηκε από την πατρική εστία και αυτομόλησε στον χοιρώδη βίο, ο λόγος καταδεικνύει την ανθρώπινη αθλιότητα, εξιστορώντας την αποστασία και την ασωτία του, και δεν τον επαναφέρει στην αρχική του ευδαιμονία προτού εκείνος συναισθανθεί την παρούσα συμφορά του, έλθει εις εαυτόν και μελετήσει τα λόγια της μετανοίας.

Δίνοντας λοιπόν στην προσευχή την εντολή να ονομάζεις τον Θεό πατέρα σου, δεν σε προστάζει τίποτε άλλο παρά να εξομοιωθείς με τον ουράνιο Πατέρα μέσω μιας θεοπρεπούς πολιτείας, όπως ακριβώς και αλλού πιο ξεκάθαρα παραγγέλλει κάτι τέτοιο λέγοντας: «Να γίνεστε τέλειοι, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος». Εάν, επομένως, έχουμε κατανοήσει το νόημα μιας τέτοιας προσευχής, θα ήταν καιρός να προετοιμάσουμε τις ψυχές μας, ώστε κάποτε να πάρουμε το θάρρος να αρθρώσουμε αυτά τα λόγια με το στόμα μας και να πούμε με παρρησία: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Διότι, όπως ακριβώς είναι φανερά τα γνωρίσματα της ομοιότητας προς τον Θεό, διά των οποίων μπορεί κάποιος να γίνει τέκνο του Θεού (επειδή «σε όσους τον δέχθηκαν», λέει, «έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού»· και δέχεται κανείς τον Θεό μέσα του, όταν έχει ενστερνιστεί την τελειότητα του αγαθού), έτσι υπάρχουν και ορισμένα ιδιαίτερα σημάδια του πονηρού χαρακτήρα, μέσα στα οποία αν βρίσκεται κάποιος, δεν μπορεί να είναι υιός του Θεού, εφόσον φέρει την εικόνα της αντίθετης φύσης. Θέλεις να μάθεις τα ιδιώματα του πονηρού χαρακτήρα; Ο φθόνος, το μίσος, η διαβολή, η αλαζονεία, η πλεονεξία, η εμπαθής επιθυμία, η αρρώστια της δοξομανίας· αυτά και τα παρόμοια είναι εκείνα με τα οποία χαρακτηρίζεται η μορφή του αντιδίκου.

Λόγος Γ΄. Αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου. Ο νόμος, ο οποίος εμπεριέχει τη σκιά των μελλόντων αγαθών και προαναγγέλλει την αλήθεια με ορισμένα τυπικά αινίγματα, όταν εισάγει στο άδυτο τον ιερέα για να προσευχηθεί στον Θεό, πρώτα εξαγνίζει αυτόν που εισέρχεται με διάφορους καθαρμούς και ραντισμούς. Έπειτα, αφού τον κατακοσμήσει με την ιερατική στολή, η οποία είναι λαμπρά κατασκευασμένη με χρυσό, πορφύρα και τα υπόλοιπα λαμπρά χρώματα των βαφών, αφού του επιθέσει την περιστήθια μίτρα και αναρτήσει στα κράσπεδα τους κώδωνες μαζί με τα ομοιώματα των ροδιών, και αφού περισφίξει από πάνω τον επενδύτη με τις επωμίδες και καλλωπίσει την κεφαλή με το διάδημα, χύνοντας άφθονο μύρο επί της κόμης του, έτσι τον οδηγεί στο άδυτο, προκειμένου να επιτελέσει τις απόρρητες ιερουργίες.

Αλλά το πώς ακριβώς πρέπει να είναι προετοιμασμένος ο ιερωμένος, μας το υπέδειξε επαρκώς ο λόγος μέσα από όσα ήδη εξετάστηκαν· απομένει, λοιπόν, να εξετάσουμε την ίδια την αίτηση που παρήγγειλε να αναπέμπει στον Θεό εκείνος που έχει εισέλθει στα άδυτα. Διότι δεν νομίζω ότι τα λόγια της προσευχής, έτσι απλώς διατυπωμένα, μας παρέχουν πρόχειρη και εύκολα κατανοητή τη σημασία τους. «Αγιασθήτω», λέει, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου». Τι σχέση έχουν αυτά με τη δική μου ανάγκη; θα μπορούσε να πει κάποιος άνθρωπος, ο οποίος είτε μαστιγώνει τον εαυτό του μέσω της μετάνοιας για τις αμαρτίες του, είτε, προκειμένου να ξεφύγει από την αμαρτία που τον καταδυναστεύει, καλεί τον Θεό ως σύμμαχο, έχοντας διαρκώς μπροστά στα μάτια του εκείνον που τον πολεμά μέσω των πειρασμών. Από τη μια, οι θυμοί εκτρέπουν τον λογισμό από την ορθή του κατάσταση· από την άλλη, οι άτοπες επιθυμίες παραλύουν την ευρωστία της ψυχής· και από αλλού, η πλεονεξία προκαλεί τύφλωση στο διορατικό μάτι της καρδιάς, ενώ η αλαζονεία, η υπερηφάνεια, το μίσος και ο υπόλοιπος κατάλογος των παθών που μας πολεμούν, σαν ένα στίφος πολεμίων που μας έχει περικυκλώσει, επιφέρουν στην ψυχή τον έσχατο κίνδυνο. Έπειτα, αυτός που επιδιώκει να διαφύγει από αυτά τα κακά μέσω της ανώτερης συμμαχίας, ποια λόγια θα χρησιμοποιούσε ως καταλληλότερα; Δεν θα χρησιμοποιούσε άραγε εκείνα του μεγάλου Δαβίδ, που λέει: «Ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν», και «Ας στραφούν προς τα πίσω οι εχθροί μου», και «Δώσε μας βοήθεια στη θλίψη», και όσα παρόμοια, διά των οποίων είναι δυνατόν να κινητοποιήσει κανείς τη συμμαχία του Θεού εναντίον των αντιπάλων;

Αγιασθήτω το όνομά σου. Διότι, αν δεν λεγόταν αυτό από εμένα, άραγε είναι δυνατόν να μην είναι άγιο το όνομα του Θεού; Ελθέτω η βασιλεία σου. Τι, αλήθεια, έχει αποξενωθεί από την εξουσία του Θεού, εκείνου που έχει περιλάβει με τη σπιθαμή του ολόκληρο τον ουρανό, όπως λέει ο Ησαΐας, εκείνου που κρατά στη χούφτα του ολόκληρη τη γη, εκείνου που συγκρατεί στο χέρι του την υγρή φύση, ο οποίος έχει αγκαλιάσει ολόκληρη την εγκόσμια και την υπερκόσμια κτίση; Εάν, λοιπόν, το όνομα του Θεού είναι πάντοτε άγιο, και τίποτα δεν έχει διαφύγει από την ισχύ της κυριαρχίας του Θεού, αλλά αυτός εξουσιάζει τα πάντα, και ως προς τον αγιασμό δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη εκείνος που είναι σε όλα ανελλιπής και τέλειος, τι θέλει να πει η προσευχή, «Αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου»; Ή μήπως ο λόγος με αυτό το είδος της προσευχής διδάσκει κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή η ανθρώπινη φύση είναι αδύναμη για την απόκτηση κάποιου αγαθού, και για τον λόγο αυτό δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τίποτα από όσα επιδιώκουμε, εάν η θεία συνδρομή δεν κατορθώσει το αγαθό μέσα μας; Και το κεφάλαιο όλων των αγαθών είναι το να δοξάζεται το όνομα του Θεού μέσα από τον δικό μου βίο. Η έννοια αυτή θα μας γινόταν πιο κατανοητή μέσα από το αντίθετό της. Άκουσα κάπου την Αγία Γραφή να κατακρίνει εκείνους οι οποίοι γίνονται αίτιοι της βλασφημίας κατά του Θεού. Διότι αλίμονο, λέει, σε εκείνους εξαιτίας των οποίων το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη. Και αυτό έχει ως εξής.

Επομένως, εκείνος που λέει στην προσευχή «Αγιασθήτω το όνομά σου σε εμένα», με τη δύναμη των όσων λέει προσεύχεται τα εξής: Είθε να γίνω, με τη συνέργεια της δικής σου βοήθειας, άμεμπτος, δίκαιος, θεοσεβής, απέχοντας από κάθε πονηρή πράξη, λέγοντας την αλήθεια, πράττοντας δικαιοσύνη, πορευόμενος με ευθύτητα, στρέφοντας το φρόνημά μου στα ουράνια, περιφρονώντας τα γήινα, λάμποντας από σωφροσύνη, κοσμούμενος με αφθαρσία, στολιζόμενος με σοφία και φρόνηση, και λαμπρυνόμενος από τον αγγελικό τρόπο ζωής. Αυτά και άλλα παρόμοια περιέχει τούτη η σύντομη αίτηση, η οποία λέει μέσω της προσευχής προς τον Θεό: «Αγιασθήτω το όνομά σου»· διότι δεν είναι δυνατόν να δοξαστεί με άλλον τρόπο ο Θεός μέσα στον άνθρωπο, εάν η αρετή του ανθρώπου δεν μαρτυρεί τη θεία δύναμη ως αιτία των αγαθών.

Πρέπει δε μέσα από αυτά να δούμε ότι πρώτα η νύμφη καταγλυκαίνεται από τον καρπό του μήλου λέγοντας: «Και ο καρπός του είναι γλυκός στον λάρυγγά μου»· και τότε γίνεται και η ίδια καρπός ωραίος και γλυκύς, ο οποίος προσφέρεται στον γεωργό προς ευφροσύνη. Η δε λέξη «Καταβήτω» έχει ευκτική σημασία, καθώς εκφωνείται με παρόμοιο τρόπο με το «Αγιασθήτω το όνομά σου» και το «Γενηθήτω το θέλημά σου»· διότι, όπως εκεί ο σχηματισμός εκείνων των ρητών περιέχει την ευκτική έμφαση, έτσι και εδώ το «Καταβήτω» αποτελεί ευχή της νύμφης, η οποία επιδεικνύει στον Θεό την ευφορία των ακροδρύων της αρετής. Η δε κατάβαση υποδηλώνει το έργο της φιλανθρωπίας· διότι, επειδή δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να αναληφθούμε εμείς προς τον Ύψιστο, εάν δεν σκύψει προς τα χαμηλά ο Κύριος ο οποίος αναλαμβάνει τους πράους, για τον λόγο αυτό η ψυχή που ανέρχεται προς τα άνω, επικαλούμενη τη χειραγωγία από Εκείνον που βρίσκεται υπεράνω όλων, εύχεται να συγκαταβεί Εκείνος από το δικό Του μεγαλείο, ώστε να γίνει προσιτός σε όσους βρίσκονται κάτω.

«Πατέρας μου είσαι εσύ»· δεν το τολμώ από τον εαυτό μου, αλλά έχοντας λάβει την άδεια από τον Σωτήρα, ο οποίος μας κατέστησε αδελφούς του και συμμόρφους του, και γι' αυτόν τον λόγο μας έδωσε την εντολή όταν προσευχόμαστε να λέμε: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς».