Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:9

Αλλά τα έθνη απέκτησαν τον Θεό ως Πατέρα μέσω της υιοθεσίας του Πνεύματος. Γι' αυτό και διδαχθήκαμε από τον Σωτήρα να απευθυνόμαστε σε αυτόν λέγοντας: Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς. Επειδή δε, αφού αναφέρθηκε σε δόξα και τιμή, μνημόνευσε πάλι μια άλλη δόξα· διότι λέει, Προσφέρετε στον Κύριο δόξα στο όνομά του, άρα μέσω της δεύτερης δόξας υπονοεί τον σταυρό, τον οποίο θέλει να προσφέρεται στον Χριστό, εφόσον τυγχάνει να είναι δική του δόξα. Γι' αυτό και οι υπόλοιποι ερμηνευτές το έχουν αποδώσει ως, Δόξα του ονόματος αυτού.

Θεωρώ, λοιπόν, ότι ξεπερνά κάθε όριο θράσους το να μην πράττει κάποιος αυτά που ταιριάζουν σε έναν ευάρεστο γιο, αλλά να τολμά να αποκαλεί πατέρα τον Δεσπότη, και ενώ κάνει πράγματα από τα οποία θα δυσφημιστεί το θείο όνομα, να επιχειρεί να λέει: «Αγιασθήτω το όνομά σου», και ενώ είναι ο πιο επιφανής υπηρέτης του τυράννου, να λέει: «Ελθέτω η βασιλεία σου», δηλαδή «Εμφανίσου στους τυραννούμενους ως νικηφόρος βασιλιάς, παρέχοντας την αήττητη συμμαχία κατά της αμαρτίας», και επιπλέον, ενώ δεν πράττει τίποτα από όσα θέλει ο Θεός, να υποκρίνεται την αρετή και να λέει: «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», και ενώ έχει παραδοθεί στην τρυφή και την ασωτία και έχει αποθηκεύσει εκ των προτέρων πολλά εφόδια, όχι μόνο για τροφή, αλλά και για λαιμαργία, να προσεύχεται: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον—δηλαδή είτε αυτόν που είναι κατάλληλος για την ψυχή είτε τον επαρκή για τη σάρκα—δος ημίν σήμερον»—διότι το «σήμερον» φανερώνει την καθημερινή πρόνοια· επειδή ανήγαγε τον κανόνα της προσευχής στην ύψιστη φιλοσοφία, περιόρισε ακόμη πιο σοφά τον χρόνο του αιτήματος—και έπειτα, όντας ανελέητος και σκληρός, να λέει: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», και ενώ μνησικακεί και εκδικείται πέραν του δέοντος, να λέει: «Καθώς και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών».

Επομένως, μόνο εκείνοι, μετά τις θαυμαστές ωδίνες στο θείο βάπτισμα και τον ξένο και παράδοξο νόμο του τοκετού, θα ήταν δίκαιο να λέγουν το «Πάτερ ἡμῶν», δηλαδή όσοι επιδεικνύουν γνησιότητα υιών· και το «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου», όσοι δεν διαπράττουν τίποτα το μιαρό· και το «Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου», όσοι αποφεύγουν όσα προκαλούν ευχαρίστηση στον τύραννο· και το «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου», όσοι το φανερώνουν αυτό μέσω των πράξεών τους· και το «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον», όσοι απαρνούνται την τρυφή και την ασωτία· και το «Ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», όσοι συγχωρούν αυτούς που σφάλλουν απέναντί τους· και το «Μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», όσοι δεν ρίχνουν ούτε τους εαυτούς τους ούτε τους άλλους σε αυτόν· και το «Ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ», όσοι διεξάγουν άσπονδη μάχη με τον Σατανά· και το «Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ δόξα», όσοι τρέμουν τους λόγους Του και τους αποδεικνύουν μέσω των έργων τους. Διότι δεν έχει από τη φύση της η γνώση της προσευχής τη δύναμη να επιτυγχάνει τόσα, όσα ο τρόπος και ο βίος εκείνου που προσεύχεται.

ΠΕ'. Προς τον Ουρσενούφιο. Εις το, «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς.» Η διδαχή του Κυρίου στην προσευχή, μαζί με όλα τα άλλα θεοπρεπή διδάγματα, με το «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», παραγγέλλει να προσευχόμαστε για την ειρήνη των άνω δυνάμεων, εννοώντας την αστασίαστη ειρήνη, ζητώντας (από τον Θεό) να αξιώσει να τη χορηγήσει και σε εμάς τους επί της γης. Ώστε, όπως ακριβώς σε αυτές (τις άνω δυνάμεις) εκπληρώνονται όλα τα θελήματα, έτσι και σε εμάς να γίνουν τα ευάρεστα σε εσένα. Αυτά, λοιπόν, εφόσον τα γνώριζες και προηγουμένως, και τώρα τα διδάχθηκες από εμένα, ενστερνίσου τα και κρατήσου σφιχτά από την ειρήνη. Διότι είναι ουράνια και πλησιάζει προς τον Θεό.

ΣΠΑ΄. Στον ίδιο. Στο «Πάτερ ημών». Η προσευχή που ο Κύριος δίδαξε στους μαθητές του δεν έχει τίποτα το γήινο, αλλά όλα είναι ουράνια και αποβλέπουν στην ωφέλεια της ψυχής. Διότι δεν μας διδάσκει να ζητούμε εξουσία, ούτε πλούτο, ούτε ομορφιά, ούτε ρώμη, ούτε τίποτα άλλο από αυτά που εύκολα μαραίνονται. Διότι, για εκείνα από τα οποία προσταζόμαστε να απέχουμε όταν υπάρχουν, είναι περιττό να ζητούμε την απόλαυσή τους όταν απουσιάζουν. Και αυτό ακόμη που φαίνεται να είναι μικρό και αισθητό, θεωρήθηκε από σοφούς άνδρες ότι έχει ειπωθεί κυρίως για τον θείο λόγο, ο οποίος τρέφει την ασώματη ψυχή και με κάποιο τρόπο αναμειγνύεται και εισχωρεί στην ουσία της. Γι' αυτό και ονομάστηκε επιούσιος άρτος, καθώς η λέξη «ουσία» αρμόζει περισσότερο στην ψυχή παρά στο σώμα.

Εσύ δεν αποχωρίστηκες ποτέ τους κόλπους μου· εσύ δεν αποσκίρτησες από την Εκκλησία μου· εσύ ήσουν πάντοτε προσηλωμένος σε ψαλμούς και ύμνους· εσύ συνομιλείς διαρκώς με τους αγγέλους· εσύ, παριστάμενος στο θυσιαστήριο, αναφωνείς με παρρησία: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου. Αυτός όμως με πλησίασε κατακριμένος, ντροπιασμένος, σκύβοντας το πρόσωπο στη γη, και με συντετριμμένη και θλιμμένη φωνή αναβόησε: Πάτερ, αμάρτησα στον ουρανό και ενώπιόν σου, και δεν είμαι άξιος να ονομαστώ υιός σου· κάνε με σαν έναν από τους μισθωτούς σου.

Πώς και με ποιον τρόπο; Εάν έχεις κάτι εναντίον του εχθρού σου, απομάκρυνε την οργή, διάλυσε την έχθρα, για να λάβεις τη θεραπεία της άφεσης από την τράπεζα. Προσέρχεσαι σε θυσία φρικτή και αγία· ο Χριστός βρίσκεται ενώπιόν σου σφαγιασμένος. Αλλά συλλογίσου για ποιον λόγο σφαγιάστηκε. Ω, από ποια μυστήρια στερήθηκες, Ιούδα! Ο Χριστός έπαθε εκούσια, για να γκρεμίσει το μεσότοιχο του φραγμού και να ενώσει τα επίγεια με τα επουράνια, για να σε κάνει κοινωνό των αγγέλων, εσένα που ήσουν εχθρός και πολέμιός Του. Και ο μεν Χριστός παρέδωσε τη ζωή Του για χάρη σου· εσύ όμως εξακολουθείς να τρέφεις έχθρα προς τον σύνδουλό σου; Και πώς θα μπορέσεις να προσέλθεις προς την τράπεζα της ειρήνης; Ο Δεσπότης σου δεν αρνήθηκε να υπομείνει τα πάντα για σένα, και εσύ δεν καταδέχεσαι ούτε την οργή να εγκαταλείψεις; Για ποιον λόγο, πες μου; Η αγάπη είναι ρίζα και πηγή και μητέρα όλων των αγαθών. «Με έβλαψε τα μέγιστα», λες, «με αδίκησε αναρίθμητες φορές, έθεσε σε κίνδυνο την ίδια μου τη ζωή». Και τι μ' αυτό; Δεν σε σταύρωσε ακόμα, όπως οι Ιουδαίοι τον Κύριο. Εάν δεν συγχωρήσεις το αδίκημα του πλησίον σου, ούτε ο ουράνιος Πατέρας σου πρόκειται να σου συγχωρήσει τα δικά σου αμαρτήματα. Με ποια συνείδηση λοιπόν θα πεις: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου» και τα εξής; Παρομοίως ο Χριστός, ακόμη και το αίμα που εκείνοι έχυσαν, το έδωσε για τη σωτηρία αυτών που το έχυσαν.

Σε καμία περίπτωση. Κάτι τέτοιο είναι η κακολογία, κάτι τέτοιο είναι η ύβρις. «Πάτερ ημών». Και τι; Μόνο αυτό; Άκουσε και τα επόμενα: «Ο εν τοις ουρανοίς». Αμέσως μόλις είπες, «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», ο λόγος αυτός σε ανόρθωσε, έδωσε φτερά στη διάνοιά σου, έδειξε ότι έχεις Πατέρα στους ουρανούς. Μην κάνεις τίποτα, μη λες τίποτα από τα γήινα. Σε τοποθέτησε σε εκείνη την άνω τάξη, σε συγκατέλεξε σε εκείνον τον χορό· γιατί καταβιβάζεις τον εαυτό σου; Στέκεσαι δίπλα στον Βασιλικό θρόνο, και υβρίζεις; Δεν φοβάσαι μήπως ο Βασιλιάς θεωρήσει την πράξη αυτή ως προσβολή; Διότι, εάν ένας υπηρέτης μπροστά μας χτυπά ή υβρίζει τον σύνδουλό του, ακόμη κι αν το κάνει δίκαια, αμέσως τον επιπλήττουμε, θεωρώντας την πράξη ως ύβρι· και εσύ, ενώ στέκεσαι μαζί με τα Χερουβίμ δίπλα στον θρόνο του Βασιλέως, υβρίζεις τον αδελφό σου;

Δεν λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· αλλά τι λέει; Τους δίνει τη δυνατότητα να γίνουν υιοί Θεού, οι οποίοι, όπως λέει, δεν γεννήθηκαν από αίματα, αλλά από τον Θεό. Έπειτα, για να μην υπακούσεις στον όφι, αμέσως διδάσκεσαι να λες: «Σε αποτάσσομαι»· αντί του να πεις: «Οτιδήποτε και αν πεις, δεν πρόκειται να σε ακούσω». Έπειτα, για να μην σε παρασύρει μέσω άλλων, προσθέτει: «και την πομπή σου και τη λατρεία σου και τους αγγέλους σου». Τον εγκατέστησε πλέον όχι για να φυλάσσει τον παράδεισο, αλλά για να πολιτεύεται στον ουρανό. Διότι, αμέσως μόλις ανεβεί, προφέρει αυτά τα λόγια: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης». Δεν υποπίπτει στην όραση το παιδί, δεν βλέπεις δέντρο ούτε πηγή, αλλά αμέσως αγκαλιάζεις τον ίδιο τον Δεσπότη, αναμειγνύεσαι με το Σώμα Του, ενώνεσαι άρρηκτα με το Σώμα που βρίσκεται ψηλά, εκεί όπου είναι αδύνατον να πλησιάσει ο διάβολος.

Διότι, όταν δεν υπάρχει γύρω του τίποτε το σωματικό, ούτε το υλικό, ούτε το γήινο, τότε απλώς περιβάλλεται από το σώμα· όταν κάθε εξουσία ανήκει στην ψυχή και στο πνεύμα, έτσι δοξάζεται ο Θεός. Γι' αυτό και στην προσευχή λαμβάνουμε την εντολή να λέμε: «Αγιασθήτω το όνομά σου»· και ο Χριστός λέει: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα, και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς».

Διότι το να προτρέπει να μην επιζητούμε τίποτε περισσότερο από τον επιούσιο άρτο, δηλαδή τον καθημερινό, αποτελεί γνώρισμα πνευματικής και φιλόσοφης διάνοιας. Πρόσεξε δε τα όσα προηγούνται αυτού: «Αγιασθήτω το όνομά σου· ελθέτω η βασιλεία σου· γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης». Έπειτα, αφού ανέφερε εκείνο το αισθητό, γρήγορα απομακρύνθηκε από αυτό και επανήλθε πάλι στην πνευματική διδασκαλία, λέγοντας: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Πουθενά εξουσία, πουθενά πλούτο, πουθενά δόξα, πουθενά δυναστεία δεν έθεσε στην προσευχή, αλλά συμπεριέλαβε μόνο όσα συντελούν στην ωφέλεια της ψυχής· τίποτα γήινο, αλλά τα πάντα ουράνια.

δʹ. Μετά από αυτά, νομίζω ότι εδώ προστάζει να μην κάνουμε τις προσευχές μας μακροσκελείς· μακροσκελείς όμως όχι ως προς τον χρόνο, αλλά ως προς το πλήθος και το μήκος των όσων λέγονται. Διότι πρέπει να επιμένουμε ζητώντας τα ίδια πράγματα· «να προσκαρτερείτε», λέει, «στην προσευχή». Και ο Ίδιος εξάλλου, μέσω εκείνου του παραδείγματος με τη χήρα, η οποία έκαμψε τον ανελέητο και σκληρό άρχοντα με τη συνέχεια της παρακλήσεώς της, και με το παράδειγμα του φίλου, ο οποίος έφτασε μέσα στη νύχτα και σήκωσε αυτόν που κοιμόταν από το κρεβάτι του, όχι εξαιτίας της φιλίας αλλά εξαιτίας της επιμονής του, δεν νομοθέτησε τίποτε άλλο για όλους παρά το να Τον παρακαλούμε συνεχώς. Δεν προστάζει βέβαια να συνθέτουμε προσευχή από χιλιάδες στίχους και να προσερχόμαστε σε Αυτόν απλώς για να την απαγγείλουμε. Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Νομίζουν ότι με την πολυλογία τους θα εισακουστούν». «Διότι γνωρίζει», λέει, «εκείνα που έχετε ανάγκη». Και εάν γνωρίζει, λέει, εκείνα που έχουμε ανάγκη, για ποιον λόγο πρέπει να προσευχόμαστε; Όχι για να Τον διδάξεις, αλλά για να Τον κάμψεις· για να οικειωθείς μαζί Του με τη συνέχεια της παρακλήσεως, για να ταπεινωθείς, για να θυμηθείς τις αμαρτίες σου. «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς», λέει: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Δες πώς αμέσως ανύψωσε τον ακροατή, και του υπενθύμισε όλη την ευεργεσία από τα προοίμια.

Με διπλό τρόπο, λοιπόν, διεγείρει το φρόνημά τους: και με το αξίωμα Εκείνου που επικαλούνται, και με το μέγεθος των ευεργεσιών τις οποίες απόλαυσαν. Όταν δε λέει το «Εν τοις ουρανοίς», δεν το αναφέρει για να περιορίσει τον Θεό εκεί, αλλά για να αποσπάσει αυτόν που προσεύχεται από τη γη, προσηλώνοντάς τον στους υψηλούς τόπους και στις ουράνιες διαμονές. Διδάσκει επίσης να αναπέμπεται κοινή προσευχή υπέρ των αδελφών. Διότι δεν λέει «Πατέρα μου, ο εν τοις ουρανοίς», αλλά «Πατέρα μας», αναφέροντας τις δεήσεις υπέρ του κοινού σώματος, χωρίς να αποβλέπει πουθενά στο ατομικό συμφέρον, αλλά παντού στο συμφέρον του πλησίον. Μέσα από αυτό καταργεί την έχθρα, καταστέλλει την αλαζονεία, αποβάλλει τον φθόνο και εισάγει την αγάπη, που είναι η μητέρα όλων των αγαθών· εξορίζει την ανισότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων και καταδεικνύει τη μεγάλη ισοτιμία του βασιλιά προς τον φτωχό, εφόσον στα πιο μεγάλα και αναγκαία ζητήματα συμμετέχουμε όλοι εξίσου. Διότι, ποια είναι η βλάβη από την επίγεια συγγένεια και καταγωγή, όταν κατά την επουράνια είμαστε όλοι συνενωμένοι και κανείς δεν έχει τίποτα περισσότερο από τον άλλον, ούτε ο πλούσιος από τον πένητα, ούτε ο δεσπότης από τον δούλο, ούτε ο άρχοντας από τον αρχόμενο, ούτε ο βασιλιάς από τον στρατιώτη, ούτε ο φιλόσοφος από τον βάρβαρο, ούτε ο σοφός από τον απλό και απαίδευτο άνθρωπο; Διότι σε όλους χάρισε μία και μόνη ευγένεια, καταδεχόμενος να ονομαστεί ομοίως Πατέρας όλων.

Αφού λοιπόν μας υπενθύμισε αυτήν την υψηλή καταγωγή, και την άνωθεν δωρεά, και την ισοτιμία με τους αδελφούς, και την αγάπη, και αφού μας απομάκρυνε από τα γήινα και μας προσήλωσε στους ουρανούς, ας δούμε τι προστάζει στο εξής να ζητούμε. Διότι, βεβαίως, και μόνη αυτή η λέξη είναι ικανή να εμφυσήσει τη διδασκαλία κάθε αρετής. Επειδή εκείνος που αποκάλεσε τον Θεό Πατέρα, και μάλιστα κοινό Πατέρα, θα ήταν δίκαιο να επιδεικνύει τέτοιο τρόπο ζωής, ώστε να μη φανεί ανάξιος αυτής της υψηλής καταγωγής, και να επιδείξει ζήλο ίσο με τη δωρεά. Όμως, δεν αρκείται σε αυτό, αλλά προσθέτει και άλλη αίτηση, λέγοντας τα εξής: «Αγιασθήτω το όνομά σου». Είναι άξια εκείνου που αποκαλεί τον Θεό Πατέρα η προσευχή αυτή, το να μη ζητά τίποτα πριν από τη δόξα του Πατέρα, αλλά να θεωρεί τα πάντα δεύτερα μπροστά στην εξύμνησή Του.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο παραγγέλλει, σε καθεμία από αυτές τις φράσεις, να κάνουμε τις προσευχές μας κοινές, λέγοντας: «Πάτερ ημών»· και «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης»· και «Δος ημίν τον άρτον»· και «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών»· και «Μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν»· και «Ρύσαι ημάς». Παντού παραγγέλλει να χρησιμοποιούμε αυτόν τον πληθυντικό αριθμό, ώστε να μην έχουμε μέσα μας ούτε ίχνος οργής προς τον πλησίον. Πόσο μεγάλη κόλαση, λοιπόν, θα άξιζαν εκείνοι οι οποίοι, έπειτα από όλα αυτά, όχι μόνο δεν συγχωρούν οι ίδιοι, αλλά επιπλέον παρακαλούν τον Θεό να εκδικηθεί τους εχθρούς τους, και παραβαίνουν εντελώς εκ διαμέτρου αυτόν τον νόμο, και τούτο παρότι Εκείνος τα κάνει και τα μεριμνά όλα με σκοπό να μην ερχόμαστε σε διχόνοια αναμεταξύ μας; Διότι, επειδή ρίζα όλων των αγαθών είναι η αγάπη, καταργώντας όσα την φθείρουν, μας συνάγει από παντού, ενώνοντάς μας σφιχτά. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει απολύτως κανένας, είτε πατέρας, είτε μητέρα, είτε φίλος, είτε οποιοσδήποτε άλλος, που να μας αγάπησε τόσο πολύ, όσο ο Δημιουργός μας Θεός. Και τούτο είναι ολοφάνερο, προπαντός τόσο από τις ευεργεσίες που μας προσφέρει καθημερινά, όσο και από τις εντολές που μας δίνει. Εάν πάλι μου προτάξεις τις θλίψεις, τις οδύνες και τα δεινά της ζωής, αναλογίσου πόσες φορές σφάλλεις απέναντί Του καθημερινά, και τότε πλέον δεν θα απορείς, έστω και αν σε βρουν περισσότερα δεινά από αυτά· αντιθέτως, εάν απολαύσεις κάποιο αγαθό, τότε πραγματικά να θαυμάσεις και να εκπλαγείς.

Ο Δαβίδ πάλι λέει: Θυσίασαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια, και έχυσαν αίμα αθώο, αίμα των γιων και των θυγατέρων τους. Είδες την τυραννία της κακίας; Έγιναν σκύλοι και άλογα, και πιο παράλογοι από τα γαϊδούρια, και πιο αναίσθητοι από τα βόδια, και στράφηκαν με μανία ενάντια στην ίδια τους τη φύση. Αλλά μετά τη σάρκωση του Χριστού, τι λέει η Γραφή; «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Και πριν μεν από αυτό η Γραφή έλεγε: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ»· μετά όμως από αυτά αξιωθήκαμε την υιοθεσία, και πολιτογραφηθήκαμε στον ουρανό, και πανηγυρίζουμε μαζί με τους αγγέλους, και συμμετέχουμε στη μελωδία τους, και θέσαμε ως στόχο τον συναγωνισμό με τις ασώματες δυνάμεις. Και καταργήθηκαν τα υψώματα, και κατεδαφίστηκαν οι ναοί. Και ο λίθος φάνηκε ότι είναι λίθος, και το ξύλο ξύλο, και τα δέντρα δέντρα, και οι πηγές πηγές.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, έδωσε εντολή να προσεύχονται, έτσι προσεύχεται και ο ίδιος, για να σε εκπαιδεύσει να προσεύχεσαι, και όχι επειδή ο ίδιος αδυνατούσε να παρέχει άφεση. Πάλι, έδωσε εντολή να ευεργετούμε όσους μας μισούν και να κάνουμε καλό σε όσους μας κακομεταχειρίζονται· και αυτό το έκανε πράξη. Διότι έβγαλε τους δαίμονες από τους Ιουδαίους, από αυτούς δηλαδή που τον αποκαλούσαν δαιμονισμένο, ευεργετούσε αυτούς που τον καταδίωκαν, έτρεφε αυτούς που τον επιβουλεύονταν, και καθοδηγούσε προς τη βασιλεία αυτούς που ήθελαν να τον σταυρώσουν. Έλεγε πάλι στους μαθητές: «Μην αποκτήσετε χρυσό, ούτε άργυρο, ούτε χαλκό στις ζώνες σας», προετοιμάζοντάς τους για την ακτημοσύνη. Αυτό πάλι το δίδασκε μέσα από τα έργα του, λέγοντας τα εξής: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα· ο Υιός του ανθρώπου όμως δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του». Και δεν είχε δικό του τραπέζι, ούτε σπίτι, ούτε τίποτε άλλο παρόμοιο· όχι επειδή βρισκόταν σε στέρηση, αλλά επειδή εκπαίδευε τους ανθρώπους να βαδίσουν αυτόν τον δρόμο. Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο τους δίδασκε και να προσεύχονται. Του έλεγαν, συνεπώς: «Δίδαξέ μας να προσευχόμαστε». Γι' αυτόν τον λόγο προσεύχεται και ο ίδιος, για να μάθουν εκείνοι να προσεύχονται. Αλλά δεν έπρεπε να μάθουν μόνο να προσεύχονται, αλλά και πώς πρέπει να προσεύχονται· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τους παρέδωσε προσευχή που λέει τα εξής: Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έλθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη.

Έχε θάρρος, τέκνο μου, συγχωρούνται οι αμαρτίες σου. Διότι, όπου υπάρχει άφεση αμαρτημάτων, εκεί υπάρχει υιοθεσία. Έτσι λοιπόν και εμείς δεν μπορούμε πρωτύτερα να τον αποκαλέσουμε Πατέρα, εωσότου απονίψουμε τα αμαρτήματα στην κολυμβήθρα των αγίων υδάτων. Όταν, επομένως, αναδυθούμε από εκεί έχοντας αποθέσει εκείνο το πονηρό φορτίο, τότε λέμε: Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς.

Δεν είναι όμως μόνο αυτό που μπορεί κανείς να διαπιστώσει από τον ψαλμό, αλλά και ότι τους οδηγεί όλους σε ομοφωνία και συγκροτεί ολόκληρο τον χορό. Διότι δεν συνομιλεί με έναν και με δύο, αλλά με ολόκληρο τον λαό. Και όπως ακριβώς ο Χριστός, οδηγώντας μας στην ομόνοια και την αγάπη, διέταξε να κάνουμε την προσευχή μας κοινή, και εκ μέρους όλης της Εκκλησίας να λέμε σαν από ένα πρόσωπο: «Πάτερ ημών»· και «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον»· και «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, καθώς και ημείς αφίεμεν»· και «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού»· χρησιμοποιώντας παντού τον πληθυντικό τύπο, και παραγγέλλοντας στον καθένα, είτε προσεύχεται μόνος του είτε από κοινού, να αναπέμπει προσευχή και υπέρ των αδελφών του· έτσι και ο Προφήτης καλεί όλους από κοινού στη συμφωνία της προσευχής και λέει: «Αινείτε το όνομα Κυρίου». Τι νόημα έχει λοιπόν η προσθήκη της λέξης «όνομα»; Καταρχάς, βέβαια, είναι παραστατική της διαθέσεως εκείνου που ομιλεί· αλλά υπονοεί και κάτι άλλο. Ποιο είναι δηλαδή αυτό; Το να δοξάζεται το όνομά Του από εμάς, ώστε να αναδεικνύεται αξιύμνητο και μέσα από τον δικό μας βίο· διότι από τη φύση του είναι τέτοιο· επιθυμεί όμως να λάμπει αυτός ο ύμνος και μέσα από την πολιτεία μας. Και για να μάθεις ότι περί αυτού πρόκειται, δες τα επόμενα· διότι προσθέτει: «Είη», λέει, «το όνομα Κυρίου ευλογημένον, από του νυν και έως του αιώνος». Τι λες; Δηλαδή δεν είναι ευλογημένο, εάν δεν ευχηθείς εσύ;

Έτσι, λοιπόν, και υψώνεται ο Θεός, έτσι και ευλογείται. Αυτό έχουμε την εντολή να λέμε και στην προσευχή: «Αγιασθήτω το όνομά σου», δηλαδή, ας δοξαστεί. «Κάθε ημέρα θα σε ευλογώ, και θα αινώ το όνομά σου στον αιώνα, και στον αιώνα του αιώνος».

Έτσι ο λαός, διδασκόμενος και τα παλαιά και τα νέα, αναπέμπει τον πρέποντα ύμνο στον Σωτήρα Θεό. Ότι έσκυψε από το άγιο ύψος του, ο Κύριος επέβλεψε από τον ουρανό στη γη. Λέγεται ότι ο Σωτήρας έσκυψε από το ύψος κατά τον καιρό της σαρκώσεως, επειδή παρέμεινε άνω και φανερώθηκε κάτω. Διότι αυτό είναι το γνώρισμα εκείνων που προβάλλουν από το ύψος. Έσκυψε δε για να επιβλέψει τη γη, δηλαδή για να την επισκεφθεί. Όντας δε ο Κύριος ασώματη και νοερή ουσία, μάλλον δε ανώτερος από αυτά, χωρίς να τερματίζεται πουθενά, δεν περιγράφεται σε κάποιον τόπο· αλλά διαπερνά με τη δύναμή του ολόκληρη την κτίση. Διότι ήταν στον κόσμο, και ο κόσμος έγινε δι' αυτού. Και λέγεται ότι διατρίβει στα ανώτερα μέρη του κόσμου, σύμφωνα με το: «Ο κατοικών στους ουρανούς»· και, «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», όχι με την έννοια του χωρικού περιορισμού, αλλά επειδή είναι παρών στα δικά του έργα με άρρητη δύναμη. Ενώ λοιπόν λέγεται κατ' αυτόν τον τρόπο ότι βρίσκεται στον ουρανό, προνοώντας και για τη γη, επέβλεψε σε αυτήν. Για να ακούσει τον στεναγμό των δεσμωτών, για να ελευθερώσει τους υιούς των θανατωμένων· για να αναγγείλει στη Σιών το όνομα του Κυρίου, και την αίνεσή του στην Ιερουσαλήμ. Μας παραθέτει την αιτία της κλήσεως των εθνών. Και αυτή είναι η επιφάνεια του Σωτήρος, την οποία πραγματοποίησε κλίνοντας τους ουρανούς. Και ποιοι είναι οι δεσμώτες, παρά εκείνοι τους οποίους έσφιξε με τις αλυσίδες των αμαρτιών ο μισόκαλος δαίμονας;

Αλλά έπαθες πρώτος εσύ το κακό; Όμως, δεν είναι άθλιο το να υφίσταται κανείς το κακό, αλλά το να το πράττει. Διότι μην πεις: «Δεν είναι κανένα κακό, εάν υβρίσω τον δείνα». Ακριβώς γι' αυτό είναι μεγάλο κακό, επειδή φαίνεται πως δεν είναι τίποτα· διότι όσα φαίνονται πως δεν είναι τίποτα, εύκολα και περιφρονούνται, και όσα περιφρονούνται αυξάνονται, και όσα αυξάνονται γίνονται και ανίατα. Δεν νομίζεις λοιπόν ότι κάνεις κάτι το φοβερό, όταν κατηγορείς τον αδελφό σου; Πώς λοιπόν τον αποκαλείς αδελφό; Εάν όμως δεν είναι αδελφός σου, πώς λες «Πάτερ ημών»; Διότι το «ημών» είναι δηλωτικό πολλών προσώπων. Δεν δύναται να αποκαλεί Πατέρα τον φιλάνθρωπο Θεό εκείνος που έχει φρόνημα θηριώδες και απάνθρωπο· διότι ούτε διασώζει τα γνωρίσματα της αγαθότητος που υπάρχει στον επουράνιο Πατέρα, αλλά μεταμόρφωσε τον εαυτό του σε μορφή θηρίου και εξέπεσε από τη θεϊκή ευγένεια. Διότι, όταν κάποιος ορμά σαν τον ταύρο, λακτίζει σαν τον όνο, μνησικακεί σαν την κάμηλο, γαστριμαργεί σαν την άρκτο, αρπάζει σαν τον λύκο, πλήττει σαν τον σκορπιό, είναι ύπουλος σαν την αλεπού και χρεμετίζει για τις γυναίκες σαν άλογο θηλυμανές, πώς δύναται ένας τέτοιος άνθρωπος να αναπέμψει τη φωνή που αρμόζει σε υιό και να ονομάσει Πατέρα του τον Θεό; Τι λοιπόν πρέπει να ονομάσουμε έναν τέτοιον άνθρωπο; Θηρίο; Όμως τα θηρία κατέχονται από ένα μόνο από αυτά τα ελαττώματα· αυτός όμως τα συγκέντρωσε όλα στον εαυτό του και έγινε πιο άλογος και από τη δική τους αλογία.

Ερμηνεία στο «Πάτερ ημών» «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Πατέρα αποκαλείς, άνθρωπε, τον Θεό; Ορθώς το λες. Διότι είναι Πατέρας όλων. Αλλά να σπεύδεις να εργάζεσαι έργα που είναι αρεστά στον Πατέρα σου. Εάν όμως πράττεις κακά έργα, είναι ολοφάνερο ότι επικαλείσαι ως πατέρα τον διάβολο· διότι αυτός είναι ο έφορος των κακών. Γι' αυτό, σπεύσε να τον αποφύγεις, και να γίνεις αρεστός στον αγαθό Πατέρα και δημιουργό σου. «Αγιασθήτω το όνομά σου». Και γιατί άραγε; Δεν είναι άγιος ο Θεός; Ναι, είναι άγιος· αλλά λες το εξής: Σε εμένα ας αγιαστεί το όνομά σου, ώστε να δουν οι άνθρωποι τα καλά μου έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα και δημιουργό μου. «Ελθέτω η βασιλεία σου». Γιατί άραγε; Δεν είναι βασιλιάς ο Θεός, ώστε να αναμένεται να έρθει η βασιλεία του; Ναι, είναι βασιλιάς των πάντων, αλλά όπως ακριβώς μια πόλη που έχει περικυκλωθεί από εχθρούς ζητά να έρθει η δύναμη του βασιλιά για να την ελευθερώσει· έτσι λοιπόν και εμείς, περικυκλωμένοι από τις ενάντιες δυνάμεις και από τις αμαρτίες μας και τους πονηρούς λογισμούς, ζητούμε να έρθει η βασιλεία του Θεού, για να μας λυτρώσει.

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

Επρόκειτο ο φιλάνθρωπος Δεσπότης να χαρίσει τον Υιό Του υπέρ ημών· όμως, για να μη φανεί ότι προσφέρει χάρη, αλλά ότι εξοφλεί οφειλή, πρόσταξε τον Αβραάμ να δώσει τον υιό του, ώστε, πράττοντας και ο Ίδιος τούτο, να βρεθεί όχι ως κάποιος που δίδει χάρη, αλλά που αποδίδει χρέος, εξαιτίας του υπερβάλλοντος πλούτου της αγαθότητάς Του. Γνωρίζω ότι το λεχθέν φαίνεται παράδοξο στους πολλούς. Η δε αιτία είναι ότι διαλέγομαι περί ενός πράγματος που κατοικεί τώρα στον ουρανό. Διότι, όπως ακριβώς εάν ομιλούσα για κάποιο φυτό που βλαστάνει στην Ινδία, και για το οποίο κανείς δεν έχει πείρα, ο λόγος δεν θα επαρκούσε για να το παραστήσει, έστω κι αν έλεγα μύρια γι' αυτό· έτσι και τώρα, όσα κι αν πω, μάταια θα τα πω· διότι ορισμένοι δεν κατανοούν τα λεγόμενα. Επειδή στον ουρανό, όπως είπα, είναι φυτεμένο αυτό το φυτό. Αλλά, εάν το θελήσουμε, είναι δυνατόν να φυτευτεί και σε εμάς. Γι' αυτό άλλωστε διδαχθήκαμε να λέμε προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα: Γενηθήτω το θέλημά σου εν ουρανώ και επί της γης.

Γʹ. Ποια όμως είναι αυτά και ποια είναι η έννοιά τους, ας εξετάσουμε με πολλή ακρίβεια, και ας τα τηρήσουμε σταθερά ως θείους νόμους. «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Ω, πόση είναι η υπερβολή της φιλανθρωπίας! Ω, πόση είναι η υπεροχή της γενναιοδωρίας! Ποιος λόγος θα αρκέσει προς ευχαριστία Εκείνου που αναβλύζει για εμάς τόσα αγαθά;

Διότι δεν παρήγγειλε να λέμε, «Πάτερ μου, ο εν τοις ουρανοίς», αλλά, «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς», ώστε, αφού διδαχθούμε ότι έχουμε κοινό Πατέρα, να επιδεικνύουμε αδελφική αγάπη ο ένας προς τον άλλον. Έπειτα, διδάσκοντάς μας να εγκαταλείψουμε τη γη και τα επίγεια, και να μην έχουμε προσηλωμένο το βλέμμα μας στα χαμηλά, αλλά να λάβουμε τα φτερά της πίστεως και να πετάξουμε ψηλά στον αέρα, να διαβούμε τον αιθέρα και να αναζητήσουμε Αυτόν που αποκαλείται Πατέρας, μας πρόσταξε να λέμε: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς»· όχι επειδή ο Θεός βρίσκεται μόνο στους ουρανούς, αλλά για να παρακινήσει εμάς, που κυλιόμαστε κάτω στη γη, να υψώσουμε το βλέμμα στους ουρανούς και, αφού μας καταυγάσει με το κάλλος των επουράνιων αγαθών, να μεταθέσει όλη την επιθυμία μας εκεί.

δʹ. Έπειτα πρόσθεσε μία δεύτερη φράση, λέγοντας: «Αγιασθήτω το όνομά σου». Και ας μην υποθέσει κανείς ανόητα ότι, λέγοντας «Αγιασθήτω το όνομά σου», προσφέρει στον Θεό κάποια προσθήκη αγιότητας· διότι Εκείνος είναι άγιος, και πανάγιος, και ο αγιώτατος των αγίων. Και αυτήν την υμνωδία του προσφέρουν τα Σεραφείμ, βοώντας με ασιγήτους φωνές: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού». Αλλά όπως ακριβώς εκείνοι που προσφέρουν εγκώμια στους βασιλείς, και τους ονομάζουν βασιλείς και αυτοκράτορες, δεν τους χαρίζουν κάτι που δεν έχουν, αλλά εξυμνούν αυτό που ήδη έχουν· έτσι και εμείς, λέγοντας «Αγιασθήτω το όνομά σου», δεν προσφέρουμε στον Θεό μία αγιότητα που δεν έχει, αλλά δοξάζουμε την υπάρχουσα αγιότητά του· διότι το «αγιασθήτω» έχει λεχθεί αντί του «δοξασθήτω». Διδασκόμαστε, λοιπόν, μέσω αυτής της φωνής να επιδιώκουμε τον ενάρετο βίο, ώστε, βλέποντάς τον οι άνθρωποι, να δοξάζουν τον επουράνιο Πατέρα μας· πράγμα που και αλλού αναφέρει: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς».

Πιστοποιεί την υιοθεσία από την προσευχή, την οποία ο Κύριος πρόσταξε τους πιστούς να λέγουν: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Και όπως ακριβώς υπάρχει πνεύμα χαρίσματος, και πνεύμα ιαμάτων, και πνεύμα γλωσσών, και πνεύμα προφητείας, έτσι υπάρχει και πνεύμα υιοθεσίας. «Το ίδιο το Πνεύμα συμμαρτυρεί στο πνεύμα μας ότι είμαστε τέκνα Θεού. Και αν είμαστε τέκνα, είμαστε και κληρονόμοι· κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού». Ο Παράκλητος, λέγει, συμμαρτυρεί στο χάρισμα που μας έχει δοθεί. Είναι σαν να έλεγε: Η φωνή δεν προέρχεται μόνο από το χάρισμα, αλλά και από τον Παράκλητο που προσέφερε τη δωρεά.

«Άκουσε, Κύριε, ελέησε, διότι είσαι Θεός ελεήμων, και ελέησε.» «Με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως ας γίνουμε δεκτοί, όπως με τα ολοκαυτώματα.» «Μη λιγοψυχήσεις στην προσευχή σου· μην εμποδιστείς να αποδώσεις την ευχή σου στον κατάλληλο καιρό.» «Όταν προσεύχεσαι, δεν θα είσαι όπως οι σκυθρωποί υποκριτές, διότι τους αρέσει να προσεύχονται στεκόμενοι στις συναγωγές και στις γωνίες των πλατειών, για να φανούν στους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέω: έχουν ήδη λάβει την αμοιβή τους. Εσύ όμως, όταν προσεύχεσαι, μπες στο ιδιαίτερο δωμάτιό σου. Και όταν προσεύχεστε, μη φλυαρείτε όπως οι εθνικοί· διότι νομίζουν ότι με την πολυλογία τους θα εισακουστούν. Μην τους μοιάσετε, λοιπόν. Διότι ο Πατέρας σας γνωρίζει από τι έχετε ανάγκη, προτού εσείς του το ζητήσετε. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών», και τα εξής. «Ζητάτε, και θα σας δοθεί· ψάχνετε, και θα βρείτε· χτυπάτε, και θα σας ανοιχθεί. Διότι καθένας που ζητά, λαμβάνει.» «Τότε προσήλθαν οι μαθητές στον Ιησού ιδιαιτέρως και είπαν: Γιατί εμείς δεν μπορέσαμε να το εκβάλουμε; Και ο Ιησούς τούς είπε: Εξαιτίας της απιστίας σας.»

2. Δεύτερον, ρωτήσατε τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ότι οι άγιοι βρίσκονται στον ουρανό και μαζί με τους αγγέλους κοντά στον Θεό. Λέμε λοιπόν ότι ο ουρανός δεν είναι κάποιος σωματικός τόπος, όπου κατοικούν οι άγγελοι όπως εμείς, αλλά μάλλον ένας υπεραισθητός και νοητός τόπος, αν βέβαια πρέπει να τον ονομάζουμε τόπο, ο οποίος όμως θα χαρακτηριζόταν πολύ ορθά ως τόπος του Θεού· διότι λέει ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός στο περί τόπου του Θεού κεφάλαιο, το οποίο είναι το δέκατο τρίτο των Θεολογικών του: «Τόπος Θεού λέγεται εκεί όπου γίνεται έκδηλη η ενέργειά Του». Και πάλι: «Τόπος Θεού λέγεται αυτός που μετέχει περισσότερο στην ενέργεια και στη χάρη Του. Γι' αυτό ο ουρανός είναι ο θρόνος Του· διότι σε αυτόν βρίσκονται οι άγγελοι που κάνουν το θέλημά Του». Και πάλι: «Νοητός τόπος είναι εκεί όπου νοείται και υπάρχει η νοητή και ασώματη φύση, εκεί όπου είναι παρούσα και ενεργεί». Λέμε, επομένως, ότι ένας τέτοιος τόπος, ο οποίος είναι υπερουράνιος, υπερκόσμιος, νοητός και ασώματος, περιέχει τους αγγέλους και τους αγίους και από συνήθεια τον ονομάζουμε ουρανό, και πιστεύουμε ότι σε αυτόν ο Θεός υπάρχει, φανερώνεται και ενεργεί περισσότερο και κατεξοχήν, έχοντας υπόψη τη δεσποτική φωνή που λέει «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς»· και πάλι: «Το πρόσωπο του πατρός του εν τοις ουρανοίς».

Γι’ αυτό, αν και «υιοί του Υψίστου, σαν άνθρωποι» πεθαίνουμε, «και σαν ένας από τους άρχοντες» πέφτουμε. Γι’ αυτό παραδοθήκαμε σε «χέρια άνομων εχθρών», των άγριων δηλαδή δαιμόνων, «και σε βασιλιά άδικο και τον πιο πονηρό σε όλη τη γη», δηλαδή στον άρχοντά τους, «επειδή αμαρτήσαμε και παρανομήσαμε», αφού παραβήκαμε τις εντολές του Κυρίου και Θεού μας, και καταπατήσαμε τον Υιό του Θεού και θεωρήσαμε κοινό το αίμα της διαθήκης. Αλλά «μη μας παραδώσεις έως το τέλος για το όνομά σου», Κύριε, «και μην καταργήσεις τη διαθήκη σου· και μην απομακρύνεις το έλεός σου από εμάς», ένεκα των οικτιρμών σου, «Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς», και ένεκα της ευσπλαχνίας του μονογενούς σου Υιού, και ένεκα του ελέους του Αγίου σου Πνεύματος. «Μη θυμηθείς τις παλαιές μας ανομίες», αλλά «ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, διότι φτωχύναμε πάρα πολύ. Βοήθησέ μας, ο Θεός, ο Σωτήρας μας».

Ο λόγος της προσευχής, όπως ανέφερα, θα διαπιστωθεί ότι εμπεριέχει το αίτημα για όλα αυτά. Διότι αναφέρει Πατέρα και όνομα Πατρός και βασιλεία, και πάλι παρουσιάζει αυτόν που προσεύχεται να είναι κατά χάριν υιός αυτού του Πατρός· ζητά να αποκτήσουν ένα θέλημα εκείνοι που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη· προστάζει να ζητούμε τον επιούσιο άρτο· νομοθετεί την καταλλαγή μεταξύ των ανθρώπων και, με το να συγχωρούμε και να συγχωρούμαστε, συνδέει τη φύση με τον εαυτό της, ώστε να μην τέμνεται από τη διαφορά των γνωμών· επίσης διδάσκει να απευχόμαστε την είσοδο στον πειρασμό, ως νόμο της αμαρτίας, και προτρέπει να ζητούμε τη λύτρωση από τον πονηρό.

Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, ο λόγος ονόμασε αυτή τη διδασκαλία «προσευχή», επειδή περιέχει το αίτημα για τα δώρα που δίνονται στους ανθρώπους από τον Θεό κατά χάρη. Διότι έτσι ακριβώς προσδιόρισαν οι θεόπνευστοι πατέρες μας την έννοια της προσευχής, λέγοντας ότι η προσευχή είναι το αίτημα για εκείνα τα οποία ο Θεός, όπως Του αρμόζει, από τη φύση Του δωρίζει στους ανθρώπους, όπως, αντίστοιχα, προσδιόρισαν και την «ευχή» ως υπόσχεση, δηλαδή εξαγγελία εκείνων των πραγμάτων που οι άνθρωποι, λατρεύοντας γνήσια τον Θεό, Του προσφέρουν. Μάλιστα, παρουσίασαν την Αγία Γραφή να επιβεβαιώνει με πολλούς τρόπους τα λεγόμενά τους, όπως το χωρίο «Τάξτε (κάντε ευχές) και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό μας» και το «Όσα ευχήθηκα, θα τα αποδώσω σε Σένα, τον Σωτήρα μου Κύριο», τα οποία έχουν ειπωθεί σχετικά με την ευχή. Και πάλι, σχετικά με την προσευχή, παρέθεσαν το «Και προσευχήθηκε η Άννα προς τον Κύριο λέγοντας: "Κύριε, Αδωναΐ, Ελωΐ Σαβαώθ, εάν πράγματι εισακούσεις τη δούλη σου και μου δώσεις καρπό κοιλίας"» και το «Προσευχήθηκε ο Εζεκίας, ο βασιλιάς του Ιούδα, και ο Ησαΐας ο γιος του Αμώς, ο προφήτης, προς τον Κύριο», καθώς και το «Όταν εσείς προσεύχεστε, να λέτε: "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς"», το οποίο ειπώθηκε από τον Κύριο προς τους μαθητές Του. Έτσι, συνάγεται ότι η μεν ευχή είναι η τήρηση των εντολών, η οποία επικυρώνεται εμπράκτως σύμφωνα με την προαίρεση εκείνου που έδωσε την ευχή, ενώ η προσευχή είναι το αίτημα εκείνου που τις έχει τηρήσει για τη μεταμόρφωσή του προς τα προαναφερθέντα αγαθά· ή καλύτερα, η μεν ευχή είναι ο άθλος της αρετής, τον οποίο ο Θεός δέχεται με μεγάλη ευαρέσκεια όταν Του προσφέρεται, ενώ η προσευχή είναι το έπαθλο της αρετής, το οποίο ο Θεός με μεγάλη χαρά ανταποδίδει.

Επομένως, επειδή έχει αποδειχθεί ότι η προσευχή αποτελεί αίτηση των αγαθών που αυτοπροσώπως πραγματοποίησε ο σαρκωθείς Λόγος, θέτοντας ως οδηγό μας τον ίδιο τον διδάσκαλο του λόγου της προσευχής, ας προχωρήσουμε με θάρρος, εξετάζοντας επιμελώς, όσο είναι δυνατόν, το νόημα κάθε ρητού μέσω της πνευματικής θεωρίας, σύμφωνα με το πώς ο ίδιος ο Λόγος συνηθίζει να χορηγεί ωφελίμως τη χάρη Του και αναλόγως με τη δύναμη που δίνει στη διάνοια του ομιλούντος για να το κατανοήσει: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου· ελθέτω η βασιλεία σου.

Αμέσως, όπως είναι πρέπον, ο Κύριος διδάσκει όσους προσεύχονται να ξεκινούν με τη θεολογία μέσα από αυτά τα λόγια, και τους μυσταγωγεί στον τρόπο υπάρξεως της δημιουργικής αιτίας των όντων, εφόσον ο ίδιος είναι κατ' ουσίαν η αιτία των όντων. Διότι τα ρητά της προσευχής περιέχουν δήλωση του Πατρός, του ονόματος του Πατρός και της βασιλείας του Πατρός, ώστε από αυτήν ακριβώς την αρχή να διδαχθούμε να σεβόμαστε, να επικαλούμαστε και να προσκυνούμε τη μοναδική Τριάδα. Διότι ουσιωδώς υφεστώς όνομα του Θεού και Πατρός είναι ο μονογενής Υιός, και ουσιωδώς υφεστώσα βασιλεία του Θεού και Πατρός είναι το Άγιο Πνεύμα —διότι αυτό που εδώ ο Ματθαίος ονομάζει βασιλεία, αλλού ένας άλλος από τους ευαγγελιστές το αποκάλεσε Άγιο Πνεύμα, λέγοντας: «Ας έλθει το Άγιό σου Πνεύμα και ας μας καθαρίσει»—. Διότι ο Πατέρας δεν έχει το όνομα ως κάτι επίκτητο, ούτε βέβαια νοούμε τη βασιλεία ως κάποιο αξίωμα που του προσδίδεται επιπροσθέτως. Δεν υπήρξε αρχή στο να υπάρχει, ώστε να υπάρξει αρχή και στο να είναι πατέρας ή βασιλιάς, αλλά, αφού υπάρχει πάντοτε, είναι πάντοτε και πατέρας και βασιλιάς, μη έχοντας καμία απολύτως αρχή ούτε στο είναι του ούτε στο να είναι πατέρας ή βασιλιάς. Εάν λοιπόν υπάρχει πάντοτε, πάντοτε είναι και πατέρας και βασιλιάς, άρα πάντοτε και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα συνυφίστανται ουσιωδώς με τον Πατέρα, όντα εκπορευόμενα από αυτόν και ευρισκόμενα εντός αυτού κατά τρόπο φυσικό, υπεράνω αιτίας και λόγου, και όχι δημιουργημένα χρονικά ύστερα από αυτόν εξαιτίας κάποιου λόγου· διότι η μεταξύ τους σχέση έχει τη δύναμη της συνενδείξεως και δεν επιτρέπει να θεωρούνται χρονικά το ένα μετά το άλλο τα πρόσωπα των οποίων υπάρχει και ονομάζεται σχέση.

Κεφάλαιο Κʹ. Τίνος σύμβολο είναι η αγία προσευχή του «Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Η παναγία και σεπτή επίκληση του μεγάλου και μακαρίου Θεού και Πατρός είναι σύμβολο της ενυπόστατης και ενύπαρκτης υιοθεσίας που πρόκειται να δοθεί κατά δωρεά και χάρη του Αγίου Πνεύματος, σύμφωνα με την οποία, καθώς κάθε ανθρώπινη ιδιότητα υπερνικάται και καλύπτεται από την επιφοίτηση της χάριτος, όλοι οι άγιοι θα ονομαστούν και θα είναι υιοί Θεού, όσοι δηλαδή μέσω των αρετών ήδη από αυτή την ζωή λάμπρυναν τους εαυτούς τους λαμπρά και ένδοξα με το θείο κάλλος της αγαθότητας.

Τίνος είναι σύμβολο η αγία προσευχή του Πάτερ ημών; Η πανάγια και σεπτή επίκληση του μεγάλου και μακάριου Θεού και Πατέρα είναι σύμβολο της ενυπόστατης και πραγματικής υιοθεσίας που πρόκειται να δοθεί κατά δωρεά και χάρη του Αγίου Πνεύματος. Σύμφωνα με αυτήν, αφού υπερνικηθεί και καλυφθεί κάθε ανθρώπινη ιδιότητα, με την επιφοίτηση της χάριτος θα ονομαστούν και θα γίνουν υιοί Θεού όλοι οι άγιοι, όσοι, δια των αρετών, ήδη από τον παρόντα βίο ελάμπρυναν τον εαυτό τους φωτεινά και ένδοξα με το θείο κάλλος της αγαθότητας.

Περί του «Πάτερ ημών». Μέσω δε της προσευχής, δια της οποίας αξιωνόμαστε να αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα, την αληθέστατη υιοθεσία δια της χάριτος του Αγίου Πνεύματος,

Μην τους μοιάσετε, λοιπόν· διότι ο Πατέρας μας γνωρίζει από ποια πράγματα έχετε ανάγκη, προτού εσείς να του τα ζητήσετε. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε εσείς: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω», ας δοξαστεί, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου» σε εμάς, η χάρη του παναγίου σου Πνεύματος· «γενηθήτω το θέλημά σου» από εμάς στη γη, όπως ακριβώς και από τους αγγέλους στον ουρανό· «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν», όχι πολλών ημερών ούτε καν της αυριανής («διότι η αύριον θα μεριμνήσει για τα δικά της»), αλλά τον καθημερινό, προς το παρόν, δώσε μας «σήμερον· και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», τα προς εσένα αμαρτήματα, «ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις», στους ομογενείς «ημών», τα δικά τους αμαρτήματα απέναντί μας· «και μη εισενέγκης ημάς», επιτρέποντας να εισέλθουμε «εις πειρασμόν», σε βλάβη της ψυχής, «αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού», του αρχεκάκου και της συμμορίας του, «ότι σου εστιν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα», πάνω από κάθε βασιλεία και δύναμη στους αιώνες· αμήν. Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός καθαρίζει φιλόπονα το χωράφι και ανοίγει βαθύ το αυλάκι και ρίχνει ανεμπόδιστα τους σπόρους, έτσι και ο δεσπότης Χριστός, καλλιεργώντας τη δική μας σωτηρία, αφού καθάρισε φιλόπονα τα χωράφια των καρδιών από τις βιοτικές μέριμνες, έσπειρε με συντομία την ουράνια σπορά της προσευχής. «