Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:9

Και πάλι, εάν κάποιος θελήσει να ζητήσει από τον Θεό για τις αναγκαίες χρείες του σώματος, δηλαδή για φαγητά και ποτά και ενδύματα και σκεπάσματα και τα υπόλοιπα αναγκαία, «γνωρίζει ο ουράνιος πατέρας μας τι έχετε ανάγκη, προτού καν του το ζητήσετε». Εσείς, λέει, επειδή είστε άνθρωποι, σκέφτεστε ως άνθρωποι και απατάσθε θεωρώντας ότι έχετε ανάγκη αυτά που ίσως δεν έχετε ανάγκη, και για τον λόγο αυτόν ζητάτε πολλές φορές, και δεν λαμβάνετε. Ο Θεός όμως και πατέρας, ως Θεός, γνωρίζει τι έχετε ανάγκη προτού του το ζητήσετε εσείς και θα σας δώσει εύκολα και άφθονα τα χρειώδη του σώματος. Εσείς, λοιπόν, έτσι να προσεύχεστε: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και τα εξής. Και δες το ύψος αλλά και τη συνοπτικότητα αυτής της δεσποτικής προσευχής, πώς δεν περιέχει τίποτα από τα βιωτικά πράγματα παρά μόνο το ψωμί, και αυτό το καθημερινό, και τίποτα περισσότερο, ενώ όλα τα άλλα είναι πνευματικά και ουράνια και απαλλαγμένα από τα γήινα. Το δε «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν» μού φαίνεται ότι έχει διπλή σημασία, αισθητή και νοητή.

Εάν πάλι κάποιος ρωτήσει γιατί ψάλλουμε και προσευχόμαστε πάρα πολύ, εφόσον ο Δεσπότης μάς πρόσταξε να μην πολυλογούμε καθόλου, όπως οι εθνικοί, αλλά να προσευχόμαστε με τον εξής τρόπο: «Πάτερ ημών» και τα λοιπά, ας του απαντήσουμε ότι δεν μας περιορίζει στο να λέμε μόνο το «Πάτερ ημών» και εκτός από αυτό να μην προσευχόμαστε, ούτε να ψάλλουμε, αλλά μας προτρέπει να ευλογούμε τον Κύριο σε κάθε καιρό και να έχουμε πάντοτε στο στόμα μας την αίνεσή του και να προσθέτουμε σύμφωνα με τη δύναμή μας σε κάθε αίνεσή του, κατά τον θείο Δαβίδ, και να μη βαττολογούμε και πολυλογούμε, όπως ακριβώς οι εθνικοί, για πράγματα μάταια, ψευδή, φθαρτά και εφήμερα.

Όταν δε παρίσταται στην ιερή τράπεζα, οφείλει να βλέπει νοερά μεν τη θεότητα, αισθητά δε τα προκείμενα δώρα, και να κατέχει με επίγνωση στην καρδιά του Αυτόν που είναι αόρατα παρών μέσα στα δώρα, ώστε να μπορεί με παρρησία να προσφέρει τις ικεσίες και να συνομιλεί με τον Θεό και Πατέρα σαν φίλος προς φίλο, και να λέει ακατάκριτα: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, εφόσον έχει τον αληθινό Θεό και κατά φύση Υιό του Θεού να κατοικεί μέσα του διά του Αγίου Πνεύματος που ενοικεί σε αυτόν.

Ρωμ. 8,15-17 «Λάβατε», λέει, «πνεύμα υιοθεσίας». Από πού είναι φανερό; Αποκαλούμε τον Θεό «πατέρα», λέει, με το οποίο κράζουμε: «Αββά ο πατήρ». Διότι με αυτό το ίδιο το πνεύμα της υιοθεσίας αξιωθήκαμε να απευθύνουμε αυτήν τη φωνή προς τον Θεό και να τον αποκαλούμε «πατέρα». Και από πού είναι φανερό ότι ορθώς και ευαρέστως προς τον Θεό απευθύνουμε σε αυτόν αυτήν τη φωνή; Ο Υιός μάς το δίδαξε λέγοντας έτσι: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και τα εξής. Αυτός δε, επειδή γνωρίζει ότι τα έργα της οικονομίας του Χριστού για εμάς είναι κοινά, λέει ότι «το Πνεύμα συμμαρτυρεί». Διότι, καθώς ο Χριστός παρέδωσε αυτήν την προσευχή, και το Πνεύμα την παραδίδει και συμμαρτυρεί μαζί με το χάρισμα που μας δόθηκε μέσω αυτού. Και τι «συμμαρτυρεί»; Ότι ορθώς και ευαρέστως στον Θεό τον αποκαλούμε «πατέρα μας», ότι «είμαστε τέκνα του», έχοντας υιοθετηθεί μέσω του βαπτίσματος. «Εάν δε είμαστε τέκνα», λέει, «είμαστε και κληρονόμοι». Όσο για τους Ιουδαίους, αν και αποκαλούνταν «τέκνα Θεού», ωστόσο η διαφορά μεταξύ της καθεμιάς κλήσης και υιοθεσίας είναι πάρα πολύ μεγάλη. Διότι εκείνοι μεν ονομάζονταν έτσι τυπικώς, όπως και τα υπόλοιπα τελούνταν σε αυτούς ως τύπος της χάριτος, ενώ εμείς όχι τυπικώς αλλά αυτοτελώς. Και εκείνοι, αν και αποκαλούνταν «υιοί», δεν τους είχε δοθεί το προνόμιο να αποκαλούν και οι ίδιοι τον Θεό «πατέρα», ενώ σε εμάς έχει χαριστεί και αυτό. Και υπάρχει πολλή άλλη διαφορά.

ΛΟΓΟΣ ΚΒ'. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, διδάσκοντας προσευχή στους μαθητές του, αφού τον παρακάλεσαν να τους διδάξει πώς να προσεύχονται, τους έλεγε τα εξής: «Να λέτε: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό έτσι και στη γη· τον επιούσιο άρτο μας δώσε μας σήμερα· και συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας». Αυτήν την προσευχή δίδασκε να προσεύχονται όσοι ακόμη ζητούσαν άφεση των παραπτωμάτων τους.

Όταν δε αυτός θέλησε να βάλει μετάνοια, εκείνη τον εμπόδισε φωνάζοντας, καθώς βάδιζε πάνω στα ύδατα: «Τι κάνεις, αββά; Είσαι ιερέας και κρατάς τα θεία μυστήρια». Αφού εκείνος υπάκουσε στα λόγια της, αυτή βγήκε από το νερό και είπε προς τον γέροντα: «Ευλόγησον, Πάτερ, ευλόγησον». Εκείνος δε της αποκρίθηκε έντρομος (διότι τον είχε καταλάβει έκσταση για το παράδοξο θέαμα): «Όντως είναι αψευδής ο Θεός, ο οποίος υποσχέθηκε ότι όσοι καθαίρουν τον εαυτό τους θα ομοιάζουν με τον Θεό, κατά το δυνατόν. Δόξα σε σένα, Χριστέ, ο Θεός μας, που δεν απέστρεψες την προσευχή μου, ούτε το έλεός σου από τον δούλο σου· δόξα σε σένα, Χριστέ, ο Θεός μας, που μου έδειξες μέσω αυτής της δούλης σου πόσο απέχω από το μέτρο της τελειότητας». Και την ώρα που έλεγε αυτά, η γυναίκα του ζήτησε να πει το άγιο Σύμβολο της Πίστεως και να αρχίσει την προσευχή «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς».

Ποιος είναι, λοιπόν, ο τρόπος της μετάνοιας, τον οποίο πατρικά σε συμβουλεύω και σου προτείνω; Άκουσέ τον, αδελφέ, χωρίς να σκανδαλιστείς και με σύνεση. Αφού, λοιπόν, προετοιμάσεις, όπως ειπώθηκε, το ψάθινο στρώμα του κρεβατιού στο οποίο πρόκειται να ανακλιθείς, στάσου για προσευχή σαν καταδικασμένος. Κάνε πρώτα το Τρισάγιο, έπειτα πες το Πάτερ ημών· και λέγοντάς το αυτό, αναλογίσου ποιος είσαι εσύ και ποιον, καθώς και τι είδους, αποκαλείς πατέρα. Όταν δε έρθει η ώρα να πεις το Κύριε ελέησον και θελήσεις να απλώσεις τα χέρια σου προς το ύψος του ουρανού, αφού κοιτάξεις προς αυτόν με τα σωματικά μάτια και προσέξεις αυτά [τα χέρια σου] και συγκεντρώσεις τον εαυτό σου νοερά, θυμήσου τα φαύλα σου έργα, και πόσα αμάρτησες με αυτά, και τι λογής αισχρά ίσως έργα άγγιξες ποτέ με αυτά, και φοβήσου, λέγοντας μέσα σου: «Αλίμονο σε εμένα τον ακάθαρτο και μιαρό! Μήπως, βλέποντάς με ο Θεός να απλώνω τα χέρια μου με αναίδεια μπροστά Του, θυμηθεί τις ανομίες μου που έπραξα μέσω αυτών, και στείλει φωτιά εναντίον μου και με καταναλώσει». Στρέφοντάς τα, λοιπόν, προς τα πίσω και δένοντάς τα, σαν να οδηγείσαι σε θάνατο, αφού στενάξεις από τα βάθη της ψυχής σου, πες με ελεεινή φωνή: «Ελέησέ με τον αμαρτωλό και ανάξιο να ζω, που είμαι όντως άξιος κάθε κολάσεως», καθώς και όσα άλλα σου δώσει η χάρη του Θεού να πεις. Φέρνοντας δε στη μνήμη τις αμαρτωλές πράξεις σου, χτύπα σφοδρά και αλύπητα τον εαυτό σου, λέγοντας: «Πώς έπραξες το τάδε και το τάδε, πονηρέ και άθλιε;»

Έτσι λοιπόν, αφού μυσταγωγηθήκαμε από το Πνεύμα ότι τα πρόσωπα είναι ομοούσια και ομότιμα, δηλαδή ότι οι υποστάσεις τους είναι ασύγχυτες και ταυτόχρονα αδιαίρετες στη μία θεία και υποστατική φύση και αιτία των όλων, όταν αναγόμαστε προς τον Πατέρα και Θεό με το Πνεύμα που μας ανυψώνει διά του Λόγου, και εκτείνουμε προς αυτόν τα χέρια και τα μάτια, λέμε: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Όταν πάλι προσερχόμαστε για να αποδώσουμε τις προσευχές μας στον μονογενή Υιό του Πατρός εν τω Πνεύματι που μας συνετίζει, λέμε: «Ο μονογενής Υιός, ο συναΐδιος Λόγος του Θεού και Πατρός, ο μόνος εκ μόνου, ο Θεός εκ Θεού, ο άναρχος εξ ανάρχου, ο αΐδιος εξ αϊδίου, ο αιώνιος εξ αιωνίου, το φως εκ φωτός, η ζωή εκ ζωής, ο απρόσιτος εξ απροσίτου, ο ακατάληπτος εξ ακαταλήπτου, ο άφραστος εξ αφράστου, ο αναλλοίωτος εξ αναλλοιώτου, ο ακατανόητος εξ ακατανοήτου, γίνε ίλεως στις αμαρτίες μας».

Πολλοί λοιπόν, αν και προσεύχονται στα κρυφά, το πράττουν αυτό προς ανθρωπαρέσκεια. «Όταν προσεύχεσθε, μην βαττολογείτε, όπως οι εθνικοί.» Βαττολογία είναι η φλυαρία, όπως, για παράδειγμα, το να ζητά κανείς κάτι από τα γήινα: δόξα, πλούτο, νίκη. Βατταρισμός δε είναι η άναρθρη φωνή, όπως αυτή των μικρών παιδιών· εσύ, επομένως, μην είσαι φλύαρος. Διότι νομίζουν ότι με την πολυλογία τους θα εισακουστούν. Δεν πρέπει να κάνουμε μακροσκελείς προσευχές, αλλά σύντομες μεν, συχνές δε, και λέγοντας λίγα λόγια να εγκαρτερούμε στην προσευχή. «Μην τους μοιάσετε λοιπόν, διότι ο Πατέρας σας γνωρίζει από τι έχετε ανάγκη προτού καν του το ζητήσετε.» Διότι δεν ζητούμε για να τον διδάξουμε, αλλά για να ωφεληθούμε συνομιλώντας μαζί του, αποσπώντας τον εαυτό μας από τις βιοτικές μέριμνες. «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς.» Άλλο πράγμα είναι η ευχή και άλλο η προσευχή.

Διότι η ευχή είναι υπόσχεση προς τον Θεό· όπως όταν υπόσχεται κάποιος να απέχει από το κρασί ή από κάτι άλλο· ενώ η προσευχή είναι αίτηση αγαθών. Λέγοντας δε «Πάτερ», σου δείχνει ποιων αγαθών αξιώθηκες, έχοντας γίνει υιός του Θεού· και με το να πει «εν τοις ουρανοίς», σου έδειξε την πατρίδα σου και τον πατρικό σου οίκο. Διότι, αν θέλεις να έχεις Πατέρα τον Θεό, να βλέπεις προς τους ουρανούς, και όχι προς τη γη. Και δεν λες «Πάτερ μου», αλλά «Πάτερ ημών», ώστε να τους έχεις όλους ως αδελφούς ενός Πατέρα. «Αγιασθήτω το όνομά σου.» Δηλαδή, κάνε μας αγίους, ώστε και εσύ να δοξάζεσαι εξαιτίας μας· διότι όπως βλασφημείται εξαιτίας μου, έτσι και αγιάζεται εξαιτίας μου ο Θεός, δηλαδή δοξάζεται ως άγιος. «Ελθέτω η βασιλεία σου.» Δηλαδή, η Δευτέρα Παρουσία· διότι αυτός που έχει καθαρή συνείδηση εύχεται να έρθει η ανάσταση και η κρίση. «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης.» Όπως, λέει, οι άγγελοι κάνουν το θέλημά σου, έτσι δώσε και σε εμάς να το κάνουμε. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον.» Επιούσιον λέει αυτόν που είναι επαρκής για την ουσία και τη συντήρησή μας· και αναιρεί τη μέριμνα για την αυριανή ημέρα, αλλά και το σώμα του Χριστού είναι επιούσιος άρτος· τον οποίο ευχόμαστε να μεταλαμβάνουμε ακατάκριτα. «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.»

Δες τη δύναμη της προσευχής. Αμέσως σε ανυψώνει προς τα άνω και σε πείθει, επειδή ονομάζεις τον Θεό πατέρα, να μην υστερείς καθόλου ως προς την ομοιότητα, αλλά να αγωνίζεσαι να εξομοιωθείς με τον Πατέρα. Δεν είπε όμως «Πάτερ μου», αλλά «Πάτερ ημών», παρακινώντας σε προς τη φιλαδελφία και υποχρεώνοντάς σε να τους αγαπάς όλους ως κοινούς αδελφούς. Και λέγοντας «ο εν τοις ουρανοίς», δεν περιορίζει τον Θεό εκεί, αλλά ανυψώνει τον ακροατή στους ουρανούς και τον απομακρύνει από τα γήινα. Το «Αγιασθήτω το όνομά σου» ειπώθηκε αντί του «δοξασθήτω», δηλαδή, κάνε ο βίος μας να είναι προς δόξα δική Σου. Διότι, όπως ακριβώς το όνομα του Θεού βλασφημείται εξαιτίας των κακών, έτσι δοξάζεται εξαιτίας εκείνων που έχουν ενάρετο βίο.