Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 8:12

Σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον Άδη. Επειδή δεν θέλησαν να βρίσκονται υπό τον αγαθό ποιμένα, αλλά, απορρίπτοντας τη δική τους τιμή, τα σώματά τους διαφθάρηκαν παρόμοια με τα κτήνη· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έγιναν και θρέμματα του Άδη, ώστε πλέον αυτός, ποιμαίνοντάς τους, να τους οδηγήσει στις δικές του βοσκές: άλλους μεν στο αιώνιο πυρ, άλλους δε εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, και άλλους στο εξώτερο σκότος.

Αυτόν προσδοκούμε να έλθει με τη δόξα του Πατρός, κρίνοντας ζώντας και νεκρούς· αποδίδοντας στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, στους μεν ευσεβείς όσα οφθαλμός δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν· τους δε ασεβείς αποστέλλοντας στο αιώνιο πυρ, όπου υπάρχει ο ατελεύτητος σκώληκας, και ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων.

Διότι, έχοντας καθαρό τον νου και οξυδερκές το βλέμμα της διανοίας, ενώ βρίσκονται ακόμη πάνω στη γη, βλέπουν τις κολάσεις στον Άδη και τις αιώνιες βασάνους στις οποίες τιμωρούνται οι αμαρτωλοί, καθώς και το αιώνιο πυρ και το εξώτερο σκοτάδι, τον κλαυθμό και τον τριγμό των οδόντων. Βλέπουν όμως και τα επουράνια χαρίσματα, τα οποία χάρισε ο Θεός στους αγίους, και τις δόξες και τους στεφάνους και τις άγιες στολές και τα βασιλικά ενδύματα και τα φωτεινά ταμεία και τις ανεκδιήγητες απολαύσεις και την αιώνια ζωή, και τι άλλο να πω; Και το μεγαλύτερο θαύμα από όλα είναι ότι εκείνος που έχει καθαρό τον νου βλέπει καθαρά, με τους εσωτερικούς του οφθαλμούς, και αυτόν τον ίδιο τον Θεό. Πώς λοιπόν να μη θελήσει να κλάψει και να πενθήσει εκείνος που τα βλέπει αυτά; Διότι κλαίει και οδύρεται, προκειμένου να λυτρωθεί από τις φοβερές κολάσεις· και πάλι κλαίει και ζητά ικετεύοντας, ώστε να αξιωθεί εκείνων των επουρανίων αγαθών.

Γι' αυτό εις τον αιώνα δεν θα δει φως. Διότι εκείνοι που εμπιστεύθηκαν την καθοδήγησή τους σε τυφλούς δασκάλους, στέρησαν από τους εαυτούς τους την απόλαυση του φωτός. Έχει δε και ένα παρόμοιο νόημα το χωρίο: «Θα εισέλθει μέχρι τη γενεά των πατέρων του». Δηλαδή, για εκείνους που έχουν κυριευθεί από πονηρό βίο και από δόγματα που μεν είναι πατροπαράδοτα, αλλά εντελώς ξένα προς την ευσέβεια, δεν τιμωρείς μόνο αυτούς, αλλά αναζητάς ευθύνες και από τους αρχηγούς των πονηρών διδαγμάτων. Και αυτό ακριβώς σημαίνει το λεγόμενο: «Θα εισέλθει μέχρι τη γενεά των πατέρων του». Διότι ένοχος δεν είναι μόνο αυτός που έχει πονηρές αντιλήψεις για τον Θεό, αλλά και εκείνος που τον καθοδήγησε προς αυτήν την απώλεια. Τέτοιοι είναι και αυτοί που κληρονόμησαν την κακία των προγόνων τους, και είναι δύσκολο να την αποβάλουν, επειδή έχει εδραιωθεί λόγω της μακροχρόνιας συνήθειας. «Εις τον αιώνα δεν θα δει φως». Διότι αποστέλλονται «στο σκότος το εξώτερο· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων»· και αυτό το υπομένουν σύμφωνα με τη δίκαιη κρίση του Θεού, επειδή σε αυτήν τη ζωή, με το να πράττουν τα φαύλα, μίσησαν το φως. «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν κατενόησε· παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Η φωνή αυτή εκφράζει θλίψη και οδύνη.

Εκεί θα είναι, λέγει, ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων. Αλλά εμείς την μεν αμαρτία τη διαπράττουμε γρήγορα, με αδιαφορία όμως και ραθυμία αναλαμβάνουμε τη μετάνοια. Και λέμε μεν ότι επιθυμούμε τη βασιλεία των ουρανών, δεν φροντίζουμε όμως για εκείνα μέσω των οποίων μπορούμε να την επιτύχουμε· αντιθέτως, χωρίς να καταδεχόμαστε κανέναν κόπο για χάρη της εντολής του Θεού, μέσα στη ματαιότητα του νου μας υποθέτουμε ότι θα αξιωθούμε τις ίδιες τιμές με εκείνους που αντιστάθηκαν μέχρι θανάτου ενάντια στην αμαρτία.

Το δικαστήριο συνεδρίασε και τα βιβλία ανοίχτηκαν, τα οποία αποκαλύπτουν ξεκάθαρα τα καλά, τα φαύλα, τα φανερά, τα κρυφά, τις πράξεις, τα λόγια, τις σκέψεις, τα πάντα όλα μαζί, για να ακουστούν από όλους, και από τους αγγέλους και από τους ανθρώπους. Εμπρός σε αυτά, σε τι κατάσταση αναπόφευκτα θα βρεθούν όσοι έζησαν αμαρτωλά; Πού άραγε θα καταδυθεί και θα κρυφτεί εκείνη η ψυχή, η οποία μπροστά στα μάτια τόσων θεατών θα φανεί ξαφνικά γεμάτη ντροπή; Με ποιο σώμα θα υπομείνει εκείνες τις απέραντες και ανυπόφορες τιμωρίες, όπου υπάρχει πυρ άσβεστο, και σκουλήκι που κολάζει αιώνια, και πυθμένας του άδη σκοτεινός και φρικώδης, και πικροί στεναγμοί, και φοβερός οδυρμός, και κλάμα, και τρίξιμο των δοντιών, και όπου τα δεινά δεν έχουν τέλος; Από αυτά δεν υπάρχει απαλλαγή μετά τον θάνατο, ούτε καμία σκέψη, ούτε τέχνασμα για να διαφύγει κανείς από τα πικρά κολαστήρια. Αυτά είναι δυνατόν να τα αποφύγουμε τώρα. Ενόσω είναι δυνατόν, ας ανασηκώσουμε τους εαυτούς μας από την πτώση, και ας μην απελπιζόμαστε για τον εαυτό μας, αρκεί να απομακρυνθούμε από τα κακά. Υπάρχει οδός σωτηρίας, εάν το θελήσουμε. Σε αναζητά ο καλός ποιμένας, αυτός που άφησε πίσω τα μη πλανημένα πρόβατα. Εάν παραδώσεις σε Αυτόν τον εαυτό σου, δεν θα διστάσει, ούτε θα σε απαξιώσει ο Φιλάνθρωπος, αλλά θα σε σηκώσει στους δικούς Του ώμους, χαίροντας επειδή βρήκε το χαμένο Του πρόβατο. Στέκεται ο Πατέρας και περιμένει την επιστροφή σου από την πλάνη.

«Δες λοιπόν την αγαθότητα και την αυστηρότητα του Θεού», όπως λέει ο Παύλος· αυστηρότητα μεν σε εκείνους που απείθησαν, αγαθότητα δε πάλι σε εκείνους που πρόκειται να τον επιγνώσουν, εάν παραμείνουν στην αγαθότητα, όπως κάπου πάλι ισχυρίστηκε ο Παύλος· επειδή αλλιώς και αυτοί θα αποκοπούν· διότι αυτός που δεν λυπήθηκε τους φυσικούς κλάδους, δεν θα λυπηθεί ούτε τους εμβολιασμένους. Ας το γνωρίζει λοιπόν και ας παραδειγματίζεται μέσα από αυτά εκείνος που χωλαίνει από ανοησία γύρω από την πίστη, ότι, αν δεν θελήσει να εγκαταλείψει αυτή την ασθένεια, θα βαδίσει προς τα πίσω, και μη έχοντας πλέον καθοδηγητή προς την αιώνια ζωή, θα κατέβει σκυθρωπός στον άδη και θα θρηνήσει για την κακή του απόφαση. «Διότι εκεί», λέει, «θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων». Είναι επίσης πιθανό να μας υποδηλώνεται και κάτι άλλο ωφέλιμο, με το να πει ο Ιησούς στους μαθητές του: «Μήπως θέλετε να φύγετε και εσείς;». Δηλαδή, για να μη θεωρηθεί ότι και αυτοί παρασύρονται από τις ιουδαϊκές αμάθειες και γλιστρούν στην πτώση μαζί με όσους απείθησαν, ή ότι κατακρίνουν τον ίδιο μαζί με εκείνους, θεωρώντας ότι διδάσκει σκληρά πράγματα και επιχειρεί να μυσταγωγήσει τους ακροατές σε αδύνατα, τους ρωτούσε σκόπιμα αν ήταν επιθυμία τους να απομακρυνθούν μαζί με εκείνους, ώστε μέσω αυτού να τους καλέσει σε ομολογία της ορθής και ακέραιης πίστης, πράγμα που βέβαια και έγινε.

Επειδή όμως ανέφερε ενδιαμέσως ότι «θα με ζητήσετε», και ωστόσο μέχρι τώρα δεν βρίσκουμε τους Ιουδαίους να τον ζητούν, εύλογα θα καταλήξουμε σε μια τέτοια σκέψη· διότι τα λόγια του πρέπει να είναι αληθινά. Διότι, ακόμη κι αν τώρα που βρίσκονται στο σώμα και παρασύρονται ακόμη από τις ηδονές της σάρκας, λόγω της υπερβολικής τους αναισθησίας δεν ζητούν τον λυτρωτή, εντούτοις, όταν οι άθλιοι πέσουν στον άδη και βρεθούν στους τόπους των κολαστηρίων, όταν θα βρεθούν μέσα σε αυτά τα δεινά, τότε πραγματικά, έστω και παρά τη θέλησή τους, θα τον ζητήσουν. «Διότι εκεί», λέει, «είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων», καθώς ο καθένας, όπως είναι φυσικό, από αυτούς που θα βρεθούν εκεί θα θρηνεί γοερά για την αμέλειά του απέναντι στα αγαθά έργα, και σχεδόν θα λέει αυτό που αναφέρεται στο βιβλίο των Παροιμιών: «Δεν άκουγα τη φωνή εκείνου που με διαπαιδαγωγούσε και με δίδασκε». Επομένως, όπως λέει ο Παύλος: «Ας φοβηθούμε, λοιπόν, μήπως, ενώ παραμένει η υπόσχεση να εισέλθουμε στην ανάπαυσή του, φανεί κάποιος από εσάς ότι έχει υστερήσει».

Ομιλία ΙΔ'. Περί εξόδου της ψυχής και περί της δευτέρας παρουσίας. Φοβάμαι τον θάνατο, διότι μου είναι πικρός. Φοβάμαι τη γέεννα, διότι είναι ατελεύτητη. Φοβάμαι τον τάρταρο, διότι στερείται θερμότητας. Φοβάμαι το σκοτάδι, διότι στερείται φωτός. Φοβάμαι το ιοβόλο σκουλήκι, διότι είναι ατελεύτητο. Φοβάμαι τους αγγέλους της κρίσεως, διότι είναι ανελέητοι. Φοβάμαι όταν αναλογίζομαι το φοβερό και αδέκαστο δικαστήριο εκείνης της ημέρας, το φρικτό βήμα, τον αδέκαστο δικαστή. Φοβάμαι τον πύρινο ποταμό, που ρέει μπροστά από εκείνο το βήμα και κατακαίει με σφοδρότατη φλόγα, τις ακονισμένες ρομφαίες. Φοβάμαι τις αμείλικτες τιμωρίες. Φοβάμαι την κόλαση που δεν έχει τέλος. Φοβάμαι τον αφεγγή ζόφο. Φοβάμαι το εξώτερο σκότος. Φοβάμαι τα άλυτα δεσμά, τον βρυγμό των οδόντων, τον απαρηγόρητο κλαυθμό.

Και λίγο πιο κάτω, παραθέτοντας τη θυσία του Ιώβ υπέρ των παιδιών του, λέει ότι: «Ο Ιώβ έστελνε και τους καθάριζε, σηκωνόταν νωρίς το πρωί και πρόσφερε για αυτούς θυσίες ανάλογα με τον αριθμό τους», και προσθέτει λέγοντας: Επομένως δεν είναι απορριπτέα από τον Θεό η θυσία υπέρ των άλλων, ούτε επιτρέπει να γίνεται αυτό ανεπίληπτα· τουναντίον το επαινεί, ως κάτι που δεν είναι ανωφελές. Έπειτα πάλι, αφού εξήγησε την ιστορία και το θαύμα στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο σχετικά με τον παραλυτικό και εκείνους που τον κατέβασαν μέσα από τα κεραμίδια, προσθέτει και λέει: Ο Χριστός δεν άφησε χωρίς θαυμασμό την πίστη εκείνων που τον μετέφεραν. Εκείνος δε κέρδισε πλούσια την απαλλαγή από τους πόνους του, και η προερχόμενη από άλλους φιλοθεΐα κατέστησε ευμενή και φίλο του τον Χριστό, ο οποίος τον ελευθέρωσε ταυτόχρονα και από τα αμαρτήματα και από τις ασθένειες. Και πάλι, κάνοντας μνεία για τον εκατόνταρχο που στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο λέει: «Κύριε, ο υπηρέτης μου είναι κατάκοιτος στο σπίτι παράλυτος, και βασανίζεται δεινά»· και του λέει: «Εγώ θα έλθω και θα τον θεραπεύσω», και αποκρινόμενος ο εκατόνταρχος είπε: «Κύριε, δεν είμαι ικανός να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου· αλλά πες μόνο έναν λόγο, και θα ιαθεί ο υπηρέτης μου». Ακούγοντάς το αυτό ο Ιησούς, αναφέρει, θαύμασε και είπε σε αυτούς που τον ακολουθούσαν: «Αλήθεια σας λέω, σε κανέναν δεν βρήκα τόσο μεγάλη πίστη μέσα στον Ισραήλ». Έπειτα λέει προς αυτόν: «Πήγαινε, και ας γίνει σε εσένα όπως πίστεψες». Και ιάθηκε ο υπηρέτης εκείνη την ώρα.

Ελάτε, φίλοι μου· ελάτε να αγωνιστούμε· ελάτε να πέσουμε ενώπιόν του· ας πενθήσουμε και ας κλάψουμε μπροστά του με επιμονή, για να μας δωρίσει τον φωτισμό της ψυχής. Κατανοήστε τις μεθοδείες του εχθρού μας, του αντιπάλου και μισόκαλου, ότι θέτει μπροστά μας ολισθήματα και σκάνδαλα και τη βλάβη της πολυκτημοσύνης, τον περισπασμό του παρόντος αιώνα και τη σαρκική ηδονή, ακόμη δε και την προσδοκία μακροζωίας στην παρούσα ζωή, δειλία στην άσκηση και οκνηρία στις προσευχές, ύπνο στην ψαλμωδία και σαρκική ανάπαυση. Όσο εκείνος δραστηριοποιείται, τόσο εμείς αμελούμε και ραθυμούμε. Όσο εκείνος στήνει ενέδρες, τόσο εμείς αδιαφορούμε, γνωρίζοντας ότι οι ημέρες μας λιγόστεψαν και ο καιρός έφτασε, και ο Κύριος της δόξης έρχεται με την ευπρέπεια της ωραιότητάς του και με τις φοβερές δυνάμεις της βασιλείας του, για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τις πράξεις του. Φοβάμαι, αδελφοί μου, μήπως εκπληρωθεί σε εμάς ο λόγος του Κυρίου που λέει, ότι θα έρθουν από ανατολή και δύση και βορρά και θάλασσα, και θα παρακαθίσουν μαζί με τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ στη βασιλεία των ουρανών, ενώ εσείς θα ριχτείτε έξω.

Μετά δε από όλες αυτές τις αρετές που προαναφέρθηκαν, να έχουμε την ομόνοια και τον δικό της σύνδεσμο· ώστε μέσω όλων αυτών των καλών έργων να λυτρωθούμε από την κακοτεχνία, την απάτη και την πλάνη του Διαβόλου, και να αποφύγουμε τη γέεννα και το ακοίμητο σκουλήκι και τον κλαυθμό και τον τριγμό των οδόντων και το εξώτερο σκοτάδι, και να αξιωθούμε το αιώνιο και άφθαρτο φως για την ανάπαυση και την αιώνια χαρά του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, από όπου έφυγε κάθε οδύνη και λύπη και στεναγμός· όπου δεν υπάρχει Διάβολος για να μας πολεμά· εκεί όπου δεν μπορεί κανείς να δει ούτε αυτόν που αδικεί ούτε αυτόν που αδικείται· όπου δεν υπάρχει ο θάνατος και τα δεινά του θανάτου, αλλά ευφροσύνη και αγαλλίαση αιώνια.

Ερχόταν λοιπόν στο κελλί μου, κι εγώ πήγαινα σε αυτόν. Διότι ωφελούμουν από τη συναναστροφή με τον άνδρα, και θαύμαζα βλέποντας τόση επίγνωση σε έναν βάρβαρο άνθρωπο, επειδή καταγόταν από τα δυτικά μέρη. Και δόξαζα τον Θεό, ο οποίος δεν θέλει να χαθεί κανείς, αλλά όλοι να φτάσουν σε μετάνοια. Και θυμήθηκα το ευαγγελικό ρητό που λέει: αλήθεια σας λέω, ότι πολλοί θα έρθουν από ανατολή και δύση, και θα παρακαθίσουν μαζί με τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ στη βασιλεία των ουρανών, ενώ οι υιοί της βασιλείας θα ριχτούν στο απώτερο σκοτάδι. Εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των δοντιών. Και αναστενάζοντας είπα: Γλίτωσέ μας, Κύριε, από το απώτερο σκοτάδι και τον κλαυθμό και τον τριγμό των δοντιών, και θυμήσου μας με την εύνοια που δείχνεις στον λαό σου. Επισκέψου μας με τη σωτηρία σου, ώστε να δούμε την αγαθότητα των εκλεκτών σου, να ευφρανθούμε με τη χαρά του έθνους σου, να δοξαστούμε μαζί με την κληρονομία σου. Θυμήσου μας, Κύριε, όπως τον ληστή, όταν έρθεις στη βασιλεία σου, και ανάστησε τα σώματά μας από τα μνήματα με δόξα, αξιώνοντάς μας την αρπαγή των δικαίων μέσα σε νεφέλες, ώστε να κληρονομήσουμε κι εμείς έστω και ένα μικρό μέρος του αγίου σου όρους, με τις πρεσβείες των αγίων σου. Αμήν.

Αληθινά, αλίμονο σε αυτούς, διότι ραθύμησαν· αλίμονο σε αυτούς, διότι αδιαφόρησαν. Ελάτε, φίλοι μου, ελάτε, ας δείξουμε ζήλο· ελάτε, ας προσπέσουμε σε Αυτόν· ας πενθήσουμε και ας κλάψουμε ενώπιόν Του ημέρα και νύχτα με επίμονη ικεσία στην προσευχή μας και στην ψαλμωδία μας, ώστε να μας δωρίσει φωτισμό ψυχής για να κατανοούμε τις μεθοδείες του Εχθρού μας και μισόκαλου αντιπάλου· διότι βάζει μπροστά μας ολισθήματα και σκάνδαλα και βλάβη και πολυκτημοσύνη και μέριμνες του αιώνα τούτου και σαρκική ηδονή και την ψευδαίσθηση της πολυχρόνιας παρούσας ζωής, δειλία για την άσκηση και οκνηρία για τις προσευχές, και ύπνο και σαρκική ανάπαυση κατά την ψαλμωδία. Όσο δε εκείνος κοπιάζει, τόσο εμείς ραθυμούμε· και όσο εκείνος στήνει ενέδρες, τόσο εμείς αδιαφορούμε, αν και γνωρίζουμε ότι οι ημέρες μας λιγόστεψαν, και ο καιρός έφτασε, και ο Κύριος της δόξης έρχεται με την ευπρέπεια της ωραιότητάς Του, και με τη φοβερή δύναμη της βασιλείας Του, για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τις πράξεις του. Φοβάμαι, αγαπητοί, μήπως εκπληρωθεί σε εμάς ο λόγος του Κυρίου που λέει: ότι θα έρθουν από ανατολή και δύση και βορρά και θάλασσα, και θα παρακαθίσουν μαζί με τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ στη βασιλεία των ουρανών, εσείς όμως θα εκδιωχθείτε έξω στο απώτερο σκοτάδι.

Τι λοιπόν να κάνω εγώ, ο άθλιος των ανθρώπων; Ας κλάψω για τον εαυτό μου ημέρα και νύχτα, όσο υπάρχει καιρός να γίνουν δεκτά τα δάκρυα. Χάρισέ μου, Κύριε, δάκρυα κατανύξεως, εσύ ο μόνος αγαθός και ελεήμων, ώστε με αυτά να ικετεύσω να καθαριστεί ο ρύπος της καρδιάς μου. Αλίμονο, τι να κάνω; Τη γέεννα του πυρός και το εξώτερο σκοτάδι, εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των δοντιών.

Αλίμονο, αλίμονο! Τι θλίψη και στενοχώρια θα έχει το πνεύμα τους, όταν υψωθεί η κραυγή όλων που θα λένε: ας αποστραφούν οι αμαρτωλοί στον Άδη. Αλίμονο, αλίμονο! Πόσο θα ολολύζουν οδυρόμενοι και θρηνώντας, απαγόμενοι για να κολαστούν πικρά σε ατελεύτητους αιώνες! Αλίμονο, αλίμονο! Τι φοβερός τόπος είναι αυτός, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, ο αποκαλούμενος Τάρταρος, μπροστά στον οποίο φρίττει και ο ίδιος ο Σατανάς!

Είσελθε, αν θέλεις, στον κοιτώνα σου και κλείσε τα παράθυρα, φράξε και τα σημεία από τα οποία μπαίνει το φως και κάθισε μέσα, και θα δεις πόση οδύνη έχει το σκοτάδι, όπου κάθεσαι χωρίς πόνο και βάσανο, αν και είναι στην εξουσία σου, όποτε θελήσεις, να ανοίξεις και να βγεις. Πόση λοιπόν οδύνη νομίζεις ότι έχει εκείνο το εξώτερο σκοτάδι, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των δοντιών; Παρατήρησε μέσα τις καπνοδόχους της δικής σου εστίας, ύψωσε τα μάτια σου προς την ανατολή του ηλίου, δες τη διαφορά και απόφευγε τα έργα του σκότους. Η κακία είναι σκοτάδι, ενώ η αρετή είναι φως. Η κακία, όταν ακολουθείται, μαυρίζει τους εργάτες της, ενώ η αρετή, όταν ασκείται, καθιστά λαμπρούς εκείνους που την έχουν κατορθώσει.

Όταν έλθει ο Υιός του ανθρώπου στη δόξα του, θα στήσει τα μεν πρόβατα στα δεξιά, τα δε ερίφια στα αριστερά. Διότι δεν ανέφερε τρία τάγματα, αλλά ένα στα δεξιά και ένα στα αριστερά, και διαχώρισε τα όριά τους ανάλογα με τα σκηνώματά τους, λέγοντας ότι αυτοί θα απέλθουν σε αιώνια κόλαση, δηλαδή οι αμαρτωλοί, ενώ οι δίκαιοι θα λάμψουν στην αιώνια ζωή, σαν τον ήλιο. Και πάλι: θα έρθουν από ανατολή και δύση, και θα ανακλιθούν στους κόλπους του Αβραάμ στη βασιλεία των ουρανών, ενώ οι υιοί της βασιλείας θα εκδιωχθούν στο εξώτερο σκοτάδι, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων.

Τι θλίψη και στενοχώρια θα έχει το πνεύμα τους, όταν ακουστεί η κραυγή όλων που θα λένε: ας αποστραφούν οι αμαρτωλοί στον άδη, όλα τα έθνη που λησμονούν τον Θεό. Αλίμονο, με τι πένθιμο μέλος θα αλαλάξουν χτυπώντας τα στήθη τους και θρηνώντας, καθώς θα οδηγούνται για να κολαστούν πικρά στους ατελεύτητους αιώνες! Τι λογής είναι ο τόπος, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων· ο αποκαλούμενος τάρταρος, για τον οποίο φρίττει και ο ίδιος ο Σατανάς! Αλίμονο, τι φοβερή είναι η γέεννα του άσβεστου πυρός και ο ακοίμητος και ιοβόλος σκώληκας! Αλίμονο, πόσο φρικτό είναι εκείνο το σκοτάδι το αιώνιο και εξώτερο, που παραμένει παντοτινά! Αλίμονο, πόσο άσπλαχνοι και ανελέητοι είναι οι Άγγελοι των κολάσεων! Διότι ονειδίζουν και επιπλήττουν δεινά.

Είναι δε πρέπον στον Θεό να ανοίξει τα μνήματα του καθενός και να μας εξαγάγει από τα μνήματα ζωοποιημένους, όπως ακριβώς ο Σωτήρας έβγαλε έξω τον Λάζαρο. 16. Αναφορικά δε με το «εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων», πρέπει να τους απευθύνουμε την απορία ότι, όπως σε αυτόν τον βίο ο Δημιουργός κατασκεύασε κάθε μέλος για κάποια χρησιμότητα, έτσι και τα δόντια τα κατασκεύασε για να τεμαχίζεται η στερεά τροφή. Ποια είναι λοιπόν η χρησιμότητα των δοντιών για όσους κολάζονται; Διότι, ευρισκόμενοι στη Γέεννα, δεν πρόκειται, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους, να τραφούν. Και πρέπει να καταδειχθεί ότι δεν πρέπει να εκλαμβάνονται τα πάντα κατά το γράμμα του κειμένου. Λέει δηλαδή η Γραφή: «συνέτριψες τα δόντια των αμαρτωλών» και «ο Κύριος συνέθλασε τους τραπεζίτες των λεόντων». Ποιος δε είναι τόσο ανόητος ώστε να υποθέσει ότι ο Θεός, διατηρώντας τα σώματα των αμαρτωλών, συντρίβει μόνο τα δόντια τους; Όπως λοιπόν, αν κάποιος ήθελε να ισχύουν αυτά κυριολεκτικά, λόγω αδιεξόδου θα αναγκαζόταν να καταφύγει στην αλληγορία, έτσι πρέπει να ερμηνευθεί και ο τριγμός των οδόντων όσων κολάζονται: ότι η ψυχή έχει μια μασητική δύναμη, η οποία, την ώρα του ελέγχου για τα αμαρτήματα, με τη σύγκρουση των οδόντων όλων όσων έχει διανοηθεί, θα τρίξει τα δόντια της. Το δε «να φοβηθείτε εκείνον που δύναται και την ψυχή και το σώμα να απολέσει στη Γέεννα», πιθανώς αφενός διδάσκει ότι η ψυχή είναι ασώματη, πιθανώς δε αφετέρου να δηλώνει ότι δεν θα κολαστεί χωρίς το σώμα· περί του οποίου, διερευνώντας τη φύση των πραγμάτων, έχουμε ήδη ομιλήσει όσον αφορά το είδος και το αρχικό υποκείμενο.

Γι' αυτό ακριβώς αναφέρεται ότι πολλοί από τα έθνη θα έλθουν από ανατολών και δυσμών, και θα καταστούν ισότιμοι με τους μακάριους άνδρες του περιβάλλοντος του Αβραάμ εξαιτίας του ισάξιου με αυτούς βίου. Οι δικοί τους όμως απόγονοι και διάδοχοι, που ονομάστηκαν υιοί της βασιλείας εξαιτίας των προπατόρων τους —διότι και αυτοί είχαν εν δυνάμει μετοχή στην επουράνια βασιλεία, όμοια με τους προπάτορες— για το πώς έχουν καταστεί απόβλητοι των επαγγελιών, σαφές δείγμα αποτελεί η ερήμωση της πόλεως, η πολιορκία του ιερού ναού και η διασπορά τους σε όλα τα έθνη, καθώς και η υποδούλωσή τους στους εχθρούς, και επιπροσθέτως, η στέρηση της θρησκείας σύμφωνα με τις νομικές τους διατάξεις, η άγνοια του Χριστού και η αποξένωση από τις ευαγγελικές διδασκαλίες. Διότι όλα αυτά αποτελούν εμφανή σημεία του σκότους που τους έχει καταλάβει, στο οποίο περιέπεσαν εξαιτίας της εναντίωσής τους προς το σωτήριο φως.

Επειδή ακριβώς ο προπάτοράς τους, ο ίδιος ο φημισμένος Αβραάμ, προερχόμενος από ειδωλολάτρες πατέρες, άλλαξε τον τρόπο ζωής του, έχοντας απομακρυνθεί από την πολυθεϊστική πλάνη και έχοντας αναγνωρίσει τον έναν Θεό που είναι πάνω από όλα, προαγγέλλει ότι αμέτρητοι άνθρωποι σε όλη την οικουμένη θα γίνουν όμοιοι με αυτόν και τα παιδιά του, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, και από αυτούς κυρίως τα έθνη της ανατολής και όσοι κατοικούν προς τη δύση του ηλίου· και προσθέτει σε αυτά και το σπουδαιότερο σημείο της προφητείας: ότι οι ίδιοι οι Ιουδαίοι, οι απόγονοι εκείνων των θεοφιλών ανδρών, που καυχώνται για τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, εξαιτίας της εναντίωσής τους και της απιστίας τους προς αυτόν, ως στερημένοι από το φως της γνώσης, θα αποβληθούν στο εξώτερο σκοτάδι, προαναγγέλλοντας με αυτόν τον τρόπο την άγνοιά τους, την έσχατη αμάθειά τους και τη στέρηση του σωτηρίου φωτός. Εδώ, λοιπόν, αρμόζει να στρέψουμε την προσοχή μας στις εκπληρώσεις αυτών των γεγονότων και να τα διαπιστώσουμε με τα ίδια μας τα μάτια, πώς δηλαδή οι Ιουδαίοι, που σεμνύνονται ότι αποτελούν γένος των προαναφερθέντων θεοφιλών ανδρών, έχουν εκδιωχθεί όχι μόνο από τη βασιλεία του Θεού, αλλά και από την ίδια την ιερή και βασιλική τους μητρόπολη. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Εάν, όμως, μετά την τριήμερη κακοπάθεια στο σκοτάδι ακολουθεί και για τους Αιγυπτίους η μετοχή του φωτός, ίσως κάποιος, ορμώμενος από αυτά, θα μπορούσε να κατευθύνει τη σκέψη του προς την αποκατάσταση των καταδικασμένων στη γέεννα, η οποία προσδοκάται μετέπειτα στη βασιλεία των ουρανών. Διότι εκείνο το ψηλαφητό σκότος, όπως αναφέρει η διήγηση, παρουσιάζει μεγάλη συγγένεια προς το εξώτερον σκότος, τόσο ως προς τη λέξη όσο και ως προς το νόημα. Το καθένα από αυτά, όμως, διαλύεται, όταν ο Μωυσής, όπως έχει ήδη κατανοηθεί προηγουμένως, εκτείνει τα χέρια του υπέρ εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι.

Εάν όμως τους αγγίξει ο θεραπευτικός λόγος, σαν μέσω κάποιων θερμών και καυστικών φαρμάκων (εννοώ δηλαδή τις ζοφερές απειλές της μελλούσης κρίσεως), και κεντρίσει βαθιά την καρδιά με τον φόβο των όσων αναμένονται —τον φόβο της γέεννας, το άσβεστο πυρ, τον ατελεύτητο σκώληκα, τον τριγμό των οδόντων, τον αδιάλειπτο κλαυθμό, το εξώτερο σκότος και όλα τα παρόμοια— και, εφαρμόζοντας και αναθερμαίνοντας με αυτά, ως άλλα θερμά και δριμέα φάρμακα, εκείνον που έχει ναρκωθεί από τα πάθη της ηδονής, τον οδηγήσει σε επίγνωση του βίου που διήγε, τότε τον καθιστά μακάριο, έχοντας προκαλέσει στην ψυχή του αυτήν την οδυνηρή αίσθηση.

Ότι δεν συγκρατούσαν το πλήθος από τη ροπή προς το χειρότερο. Τέτοιοι είναι αυτοί που αποβάλλονται από την ιερή Εκκλησία και τη βασιλεία του Θεού, είτε ανήκουν στον παλαιό είτε στον νέο λαό του Ισραήλ, πράγμα το οποίο αποδεικνύει και ο Κύριος στα Ευαγγέλια λέγοντας: «θα έλθουν από ανατολών και δυσμών και βορρά και θα ανακλιθούν μαζί με τον Αβραάμ και τον Ισαάκ στη βασιλεία του Θεού, ενώ οι υιοί της βασιλείας θα εκβληθούν έξω, στο εξώτερο σκοτάδι».

Ποιοι είναι λοιπόν οι υιοί της βασιλείας που εκβάλλονται στο σκότος; Εκείνοι που έχουν μεν την ομολογία της πίστεως, αλλά με τα έργα τους αρνούνται τον Θεό, όντας βδελυροί και απειθείς και για κάθε αγαθό έργο αδόκιμοι. Ποιοι είναι εκείνοι που ανακλίνονται μαζί με τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ στη βασιλεία των ουρανών; Εκείνοι που με ειλικρινή πίστη ακολουθούν πιστά τον νόμο και τη διδασκαλία του Πνεύματος, και με τα έργα τους αποδεικνύουν την πίστη τους.

Λύση. Από αυτά αποδεικνύεται ότι όχι μόνο ο Κύριος εξέθεσε τους μακαρισμούς για δεύτερη φορά, αλλά και ότι θεράπευσε διαφορετικούς λεπρούς και παραλυτικούς. Διότι αυτούς που αναφέρονται στον Ματθαίο, τους προσφώνησε πριν από την εκλογή των δώδεκα από τους υπολοίπους. Γι' αυτό και τους εξέθεσε πιο γενικά. Μετά από αυτούς, αφού κατέβηκε από το όρος, καθάρισε τον λεπρό, και τον δούλο του εκατόνταρχου, και την πενθερά του Πέτρου. Ο Λουκάς, όμως, αναφέρει ότι μετά την εκλογή των δώδεκα και τη φανέρωση των ονομάτων τους, ο Κύριος Χριστός στάθηκε σε πεδινό τόπο και τους εκφώνησε τους μακαρισμούς. Γι' αυτό και απευθύνεται στο πρόσωπό τους. Ομοίως και καθένας από τους εκατόνταρχους, τόσο αυτός που αναφέρεται στον Ματθαίο, όσο και αυτός στον Λουκά, ήταν διαφορετικό πρόσωπο, αν και ήταν και οι δύο κάτοικοι της Καπερναούμ. Διότι ο μεν ένας παρακαλεί τον Κύριο αυτοπροσώπως, ενώ ο άλλος μέσω των πρεσβυτέρων. Και ο ένας παρακαλεί για δούλους, ενώ ο άλλος για υιό, επειδή στην Αγία Γραφή συνηθίζεται ο υιός να ονομάζεται «παις».

Υψώνεται, λοιπόν, εν δόξη, κατά τον μέλλοντα αιώνα δηλαδή, φανερώνοντας το μέγεθος και τη δόξα του. «Ο αμαρτωλός θα δει και θα οργιστεί.» Ο διάβολος τρίζει τα δόντια του, διότι δικό του χαρακτηριστικό είναι να τρίζει τα δόντια σαν ανήμερο λιοντάρι. Αλλά και αυτός θα λιώσει στο πυρ της γεέννης, στο οποίο έχει οριστεί να λιώνει. Εκεί όπου υπάρχει ο βρυγμός των οδόντων, όπως έλεγε ο Κύριος.

Εάν δε αυτό είναι αλήθεια, όπως και είναι αλήθεια, τι πιο άφρον ή πιο ανόητο από εκείνους που λένε ότι: «Μου αρκεί να διαφύγω από τη γέεννα, αλλά για το αν θα εισέλθω στη βασιλεία δεν με νοιάζει»; Διότι το να διαφύγει κανείς από τη γέεννα, αυτό ακριβώς σημαίνει να εισέλθει στη βασιλεία, όπως και το να εκπέσει από αυτήν σημαίνει να εισέλθει στη γέεννα. Διότι δεν μας δίδαξε η Γραφή για τρεις τόπους, αλλά τι; «Όταν έλθει ο Υιός του ανθρώπου στη δόξα του, θα στήσει τα μεν πρόβατα στα δεξιά του, τα δε ερίφια στα αριστερά». Ούτε λοιπόν ανέφερε τρία τάγματα, αλλά δύο, ένα στα δεξιά και ένα στα αριστερά. Και διαχώρισε τα όρια της διαφοράς των καταλυμάτων τους, λέγοντας ότι, «θα απέλθουν αυτοί σε κόλαση αιώνια», δηλαδή οι αμαρτωλοί, «οι δε δίκαιοι στην αιώνια ζωή θα λάμψουν όπως ο ήλιος». Και πάλι: «θα έλθουν από ανατολών και δυσμών, και θα αναπαυθούν στους κόλπους του Αβραάμ στη βασιλεία των ουρανών, ενώ οι υιοί της βασιλείας θα εκβληθούν στο εξώτερο σκότος, όπου θα υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων». Πράγμα που είναι πιο φοβερό από κάθε φωτιά.

Εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων· όπου και μόνο το άκουσμά του προκαλεί βάσανο. Διότι και το να φέρνει κανείς στη μνήμη του τέτοια πράγματα, όπως προαναφέραμε, αποτελεί όχι μικρό κέρδος για την ψυχή· επειδή, από τη μία, η ανάμνηση του Θεού, όπως λέγεται, ευφραίνει εκείνον που Τον θυμάται και τον ελκύει προς τα υψηλά· από την άλλη, η ανάμνηση των ζοφερών επιφέρει φόβο και κατάνυξη, και καθιστά τον άνθρωπο γεμάτο αγωνία και ζήλο. Διότι ποιος, φέρνοντας στη μνήμη του εκείνη την απαρηγόρητη αποτυχία, δεν κατανύγεται και δεν οδύρεται και δεν συντρίβει την ίδια του την καρδιά; Ποιος δεν βρέχει με δάκρυα και την κλίνη και το στήθος και ολόκληρο το σώμα του, αναλογιζόμενος την τόσο μεγάλη ζημία, η οποία μάλιστα στερείται παντελώς κάθε παρηγοριάς ή παράκλησης; Διότι κάθε αστοχία ή ναυάγιο πριν από το τέλος της ζωής επιδέχεται διόρθωση και παραμυθία. Επειδή βρίσκει ο καθένας, αντί για εκείνα που έχασε, κάποια άλλα, όσο η πανήγυρις του παρόντος βίου ακόμη διαρκεί, και έτσι παρηγορεί τη θλίψη του. Όμως η αποτυχία μετά την έξοδο από τη ζωή συνεπάγεται απαρηγόρητο πένθος· διότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να ανακτήσει αυτό που έχασε. Και αν ακόμη ταράζεται, και αν στενάζει, και αν οδύρεται, ή και αν χύνει δάκρυα, και αν βγάζει δυνατές φωνές, όλα παραμένουν απρόσδεκτα και ανώφελα.

Υπάρχει κρίση, υπάρχει κόλαση, υπάρχει ανάσταση, εξέταση των πεπραγμένων· ο Κύριος έρχεται επί των νεφελών, πυρ θα κατακαίει ενώπιόν Του, και ολόγυρά Του σφοδρή θύελλα, λέγει· πύρινος ποταμός κυλά έμπροσθέν Του, σκώληξ ατελεύτητος, πυρ άσβεστο, σκότος εξώτερο, βρυγμός των οδόντων. Και αν μύριες φορές δυσανασχετείτε με αυτά, εγώ δεν θα πάψω να τα λέγω. Διότι, εάν οι προφήτες, παρότι λιθοβολούνταν, δεν σιωπούσαν, πολύ περισσότερο πρέπει εμείς να υπομένουμε την απέχθεια, και να μην σας μιλούμε για να γίνουμε αρεστοί, ώστε να μην τιμωρηθούμε οι ίδιοι με διχοτόμηση, επειδή σας εξαπατήσαμε.

Επομένως, το να έχει κανείς υψηλές αντιλήψεις γι' αυτόν, αυτό αποτελεί κατεξοχήν πρόξενο της πίστεως, της βασιλείας και των άλλων αγαθών. Διότι ο έπαινος προς αυτόν δεν περιορίστηκε μόνο στα λόγια, αλλά του παρέδωσε τον ασθενή υγιή σε ανταπόδοση της πίστεώς του, και του πλέκει λαμπρό στέφανο, και του υπόσχεται μεγάλες δωρεές, λέγοντας τα εξής: «Πολλοί θα έλθουν από την ανατολή και τη δύση και θα ανακλιθούν στους κόλπους του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ· οι δε υιοί της βασιλείας θα εκβληθούν έξω». Επειδή δηλαδή είχε επιδείξει πολλά θαύματα, τους μιλάει πλέον με μεγαλύτερη παρρησία. Έπειτα, για να μη νομίσει κανείς ότι τα λόγια αυτά αποτελούν κολακεία, αλλά για να μάθουν όλοι ότι τέτοια ήταν η εσωτερική διάθεση του εκατοντάρχου, λέγει: «Πήγαινε· ας γίνει σε σένα όπως πίστεψες». Και αμέσως ακολούθησε το έργο, το οποίο επιβεβαίωνε την προαίρεσή του. Και θεραπεύθηκε ο δούλος του από την ώρα εκείνη. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση της Συροφοινίκισσας· διότι και σε εκείνη λέγει: «Ω γύναι, μεγάλη είναι η πίστη σου· ας γίνει σε σένα όπως θέλεις». Και θεραπεύθηκε η θυγατέρα της. Επειδή όμως και ο Λουκάς, όταν εξιστορεί αυτό το θαύμα, προσθέτει αρκετά άλλα στοιχεία τα οποία φαίνεται να υποδηλώνουν διαφωνία, είναι αναγκαίο να επιλύσουμε και αυτά για χάρη σας. Τι λέγει λοιπόν ο Λουκάς; «Έστειλε σε αυτόν πρεσβυτέρους των Ιουδαίων, παρακαλώντας τον να έλθει». Ο Ματθαίος όμως λέγει ότι ο ίδιος τον πλησίασε και του έλεγε: «Δεν είμαι άξιος». Και μερικοί βέβαια υποστηρίζουν ότι αυτός δεν είναι το ίδιο πρόσωπο με εκείνον, αν και παρουσιάζει πολλές ομοιότητες.

Και δεν μετριάζει μόνο με αυτόν τον τρόπο τη φαινομενική καινοτομία της διδασκαλίας του, αλλά και με το να αναφέρει τους κόλπους του Αβραάμ αντί για τη βασιλεία. Διότι ούτε εκείνο το όνομα τους ήταν γνώριμο, και η αναφορά του Αβραάμ τους πλήγωνε ακόμη περισσότερο. Γι' αυτό και ο Ιωάννης δεν είπε τίποτα ευθέως περί γεέννης, αλλά ανέφερε αυτό που τους λυπούσε περισσότερο: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε, είμαστε παιδιά του Αβραάμ». Μαζί με αυτά, όμως, επιτυγχάνει και κάτι άλλο: να μη φανεί ότι είναι αντίθετος προς την παλαιά πολιτεία. Διότι αυτός που θαυμάζει τους πατριάρχες και ονομάζει τους κόλπους τους αποκορύφωμα των αγαθών, αναιρεί με το παραπάνω αυτή την υπόνοια. Κανείς, λοιπόν, ας μη νομίζει ότι η απειλή είναι απλή· διότι διπλή είναι και η κόλαση για τούτους, και η ευφροσύνη για εκείνους· για τούτους μεν, όχι απλώς επειδή εξέπεσαν, αλλά επειδή εξέπεσαν από τα δικά τους· για εκείνους δε, όχι απλώς επειδή τα πέτυχαν, αλλά επειδή πέτυχαν εκείνα που δεν προσδοκούσαν· και υπάρχει και μια τρίτη μαζί με αυτές, το ότι αυτοί έλαβαν τα αγαθά εκείνων. Αποκαλεί δε «υιούς της βασιλείας» εκείνους για τους οποίους η βασιλεία είχε ετοιμαστεί· πράγμα που τους πλήγωνε περισσότερο από όλα. Διότι, αφού τους έδειξε ότι βρίσκονταν στους κόλπους της επαγγελίας και της υπόσχεσης, τότε τους αποβάλλει.

Αφού, λοιπόν, ανύψωσε τα φρονήματα όλων και τους έπεισε να έχουν θάρρος και για τους εαυτούς τους και για ολόκληρη την οικουμένη, πρόσθεσε ότι: «Πολλοί πρώτοι θα είναι έσχατοι, και έσχατοι πρώτοι». Αυτό, αν και έχει λεχθεί αόριστα και για πολλούς άλλους, ειπώθηκε και για τούτους, καθώς και για τους απειθείς Φαρισαίους· πράγμα που είχε πει και προηγουμένως, ότι: «Πολλοί θα έλθουν από ανατολών και δυσμών και θα παρακαθίσουν μαζί με τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, ενώ οι υιοί της βασιλείας θα ριχθούν έξω». Έπειτα, παραθέτει και μία παραβολή, παρακινώντας σε μεγάλη προθυμία όσους είχαν υστερήσει. «Διότι η βασιλεία των ουρανών», λέγει, «είναι όμοια με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγήκε πολύ πρωί για να μισθώσει εργάτες για τον αμπελώνα του. Και αφού συμφώνησε μαζί τους προς ένα δηνάριο την ημέρα, τους έστειλε στον αμπελώνα του. Κατά την τρίτη ώρα είδε άλλους να στέκονται άπραγοι, και είπε και σε εκείνους: “Πηγαίνετε και εσείς στον αμπελώνα, και ό,τι είναι δίκαιο θα σας το δώσω”. Και γύρω στην έκτη και την ενάτη ώρα έπραξε παρομοίως. Γύρω δε στην ενδέκατη ώρα, είδε άλλους να στέκονται άπραγοι, και τους λέγει: “Γιατί στέκεστε εδώ όλη την ημέρα άπραγοι;”. Εκείνοι του απαντούν: “Διότι κανείς δεν μας μίσθωσε”. Τους λέγει: “Πηγαίνετε και εσείς στον αμπελώνα μου, και ό,τι είναι δίκαιο θα το λάβετε”».

Ας ακούσουν όσοι ζουν σε ευτέλεια, τι είδους μετάνοια επιδείκνυε ο βασιλιάς που ήταν ενδεδυμένος την πορφύρα· ας ακούσουμε και ας νιώσουμε κατάνυξη. Δεν κουράστηκε απλώς, αλλά και κοπίασε αναστενάζοντας· δεν δάκρυσε απλώς, αλλά και έλουσε την κλίνη του, όχι μία και δύο και τρεις ημέρες, αλλά κάθε νύχτα· και δεν μιλάει μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το μέλλον. Διότι μην νομίσετε βέβαια ότι, αφού τα έπραξε αυτά μία φορά, παραδόθηκε στη συνέχεια στην άνεση, αλλά διήγε ολόκληρη τη ζωή του πράττοντας το ίδιο αδιαλείπτως. Όχι όπως εμείς, που πολλές φορές, αφού το κάνουμε αυτό για μία ημέρα, ή ούτε καν για μία, παραδίδουμε τον εαυτό μας στα γέλια, στην τρυφή και στην άνεση. Εκείνος όμως δεν ήταν έτσι, αλλά περνούσε τη ζωή του με αδιάλειπτα δάκρυα. Αυτήν ακριβώς την εξομολόγηση ας μιμηθούμε και εμείς. Διότι, εάν δεν θελήσουμε να κλάψουμε εδώ, θα παραστεί απόλυτη ανάγκη να θρηνήσουμε και να κλάψουμε εκεί· εκεί μεν ανώφελα, εδώ δε με κέρδος· και εκεί μεν με αισχύνη, εδώ δε με πολλή ευπρέπεια. Διότι, για να πεισθείς ότι είναι ανάγκη να γίνει αυτό, άκουσε τι λέει ο Χριστός: Εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων. Αλλά όσοι κλαίνε εδώ, δεν θα έχουν τέτοια κατάληξη· αντίθετα, θα απολαύσουν πολλή παρηγορία· Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν. Αλίμονο σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγορία σας.

Αλλά εγώ σε θρηνώ, γνωρίζοντας τα δεινά που σε περιμένουν και την τιμωρία που πρόκειται να επακολουθήσει· και γι' αυτό θρηνώ προπάντων, επειδή εσύ γελάς. Πένθησε μαζί μου, θρήνησε μαζί μου για τα δικά σου κακά. Πες μου, εάν κάποιος από τους οικείους σου αποδημήσει εν Χριστώ, δεν αποστρέφεσαι και θεωρείς εχθρούς εκείνους που γελούν κατά τον θάνατό του, ενώ αγαπάς εκείνους που δακρύζουν και συμπενθούν; Έπειτα, όταν η γυναίκα σου κείτεται νεκρή, αποτρέπεις το γέλιο· τώρα όμως που η δική σου ψυχή έχει νεκρωθεί, αποστρέφεσαι αυτόν που δακρύζει, και γελάς εσύ ο ίδιος; Βλέπεις πώς μας διέθεσε ο διάβολος ώστε να είμαστε εχθροί και πολέμιοι του ίδιου μας του εαυτού; Ας ανανήψουμε επιτέλους, ας ανοίξουμε τα μάτια μας, ας γρηγορήσουμε, ας αδράξουμε την αιώνια ζωή, ας αποτινάξουμε τον βαρύ ύπνο. Υπάρχει κρίση, υπάρχει ανάσταση, εξέταση των πεπραγμένων· ο Κύριος έρχεται εν νεφέλαις· πυρ θα καίει μπροστά Του και γύρω Του σφοδρή καταιγίδα· ποταμός πυρός κυλάει μπροστά Του, σκουλήκι ατελεύτητο, πυρ άσβεστο, σκότος εξώτερο, βρυγμός των οδόντων. Και αν μύριες φορές δυσανασχετείτε με αυτά, εγώ δεν θα παύσω να τα λέω. Διότι, εάν οι προφήτες δεν σιωπούσαν αν και λιθοβολούνταν, πολύ περισσότερο εμείς οφείλουμε να υπομένουμε την έχθρα και να μη σας μιλάμε απλώς για να σας ευχαριστήσουμε, ώστε, αφού σας εξαπατήσουμε, να μη διχοτομηθούμε και εμείς οι ίδιοι. Εκεί η κόλαση είναι αθάνατη, απαρηγόρητη, και κανείς δεν θα σταθεί προστάτης. Ποιος θα ελεήσει, λέει, τον γητευτή που δαγκώθηκε από φίδι;

Διότι πολλοί, αν και περιστοιχίζουν τον Ιησού, βρίσκονται μακριά του· και εκείνοι που απέχουν μακριά, βρίσκονται κοντά στη χάρη. Διότι αυτό ακριβώς μαρτυρεί και η θεία Γραφή λέγοντας: «Πολλοί θα έλθουν από την ανατολή και τη δύση και θα αναπαυθούν στον κόλπο του Αβραάμ· ενώ οι υιοί της βασιλείας θα εκβληθούν στο σκοτάδι το εξώτερο.» Γι' αυτό τον λόγο σήμερα ο μακάριος Ιωάννης αναφωνούσε λέγοντας: «Γίνονταν τότε τα Εγκαίνια στα Ιεροσόλυμα, και ήταν χειμώνας.» «Τότε.» Πότε; Όταν οι Ιουδαίοι, αν και είχαν οφθαλμούς, δεν έβλεπαν· όταν, ενώ ψηλαφούσαν τη ζωή, όδευαν προς τον θάνατο. «Τότε.» Πότε; Όταν, ενώ είχαν την ειρήνη, παροξύνονταν προς τον θάνατο· όταν, ενώ απολάμβαναν τη θεότητα, ενδύθηκαν τον διάβολο.

Περί Προνοίας και Ειμαρμένης. Λόγος Β΄. «Εκείνος που κακολογεί πατέρα ή μητέρα ας θανατώνεται», λέει. Αυτός ο νόμος ίσχυε στην Παλαιά Διαθήκη, όταν δεν υπήρχε πολλή ακρίβεια ως προς τον άριστο τρόπο ζωής, όταν γινόταν η εισαγωγή στα θεία, όταν τα παραγγέλματα ήταν παιδικά, όταν προσφερόταν το γάλα, όταν υπήρχε ο παιδαγωγός, όταν υπήρχε ο λύχνος, όταν υπήρχε ο τύπος και η σκιά. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε για εκείνους που σήμερα, στην εποχή της χάριτος, της αλήθειας των πραγμάτων και μέσα σε τόσο μεγάλη γνώση, δεν κακολογούν τον πατέρα και τη μητέρα, αλλά τον ίδιο τον Θεό του σύμπαντος; Ποια τιμωρία θα υποδεχθεί τέτοιους ανθρώπους; Ποια κόλαση θα επαρκέσει για το μέτρο της κακίας τους; Ποιος πύρινος ποταμός, ποιο ατελεύτητο σκουλήκι, ποιο εξώτερο σκοτάδι, ποια δεσμά, ποιος βρυγμός, ποιος κλαυθμός; Όλα τα βασανιστήρια είναι λίγα, και τα παρόντα και τα μελλοντικά, για μια ψυχή που έχει τέτοια διάθεση, η οποία έχει κατακρημνιστεί σε τέτοιο βάθος κακίας.

Ας μη νομίσει κανείς ότι τα λέω αυτά αστειευόμενος· δεν ψεύδομαι. Διότι, όπως ακριβώς στον ιππόδρομο τα μάτια όλων είναι προσηλωμένα στον μαππάριο, αφού έχει στηθεί το σήμαντρο, περιμένοντας να δοθεί το άνοιγμα σύμφωνα με τη βούλησή του· κατά παρόμοιο τρόπο και όσοι συγκεντρώνονται στο ίδιο μέρος για την εκκλησιαστική σύναξη, όταν ο διάκονος πρόκειται να ανοίξει το τετράθυρο του Ευαγγελίου, όλοι προσηλώνουμε το βλέμμα μας σε αυτόν τηρώντας ησυχία, και όταν εκείνος αρχίσει τον δρόμο της ανάγνωσης, αμέσως εμείς σηκωνόμαστε όρθιοι αναφωνώντας: «Δόξα σοι, Κύριε». Ανέβα στο άρμα, κυνήγησε, τρέξε στον αγώνα, καθύποταξε, εκδίωξε, απότρεψε, πιάσε, και κάνε με το στόμα σου την καλή ομολογία, τρέξε εναντίον του αντιπάλου· διότι αυτός που πορεύεται με ακεραιότητα, πορεύεται με ασφάλεια. Καθύποταξέ τον όπως ο Δαβίδ τον Γολιάθ, εκδίωξέ τον όπως ο Ελισσαίος τον Γιεζή, πιάσε τον όπως ο Ηλίας τον Αχαάβ στον αμπελώνα του Ναβουθαί, ρίξε τον στο εξώτερο σκοτάδι, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων· πρόσεχε τον εαυτό σου. Διότι λέγει: «Προσέχετε τους εαυτούς σας, μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη και τη μέθη». Βάσταξε τα πάντα· διότι λέγει: «Αλλήλων τα βάρη βαστάζετε». Έχοντας ανηφορικό δρόμο να διανύσεις, φυλάξου, «μήπως σκοντάψεις το πόδι σου πάνω σε πέτρα»· μην επιστρέφεις προς τα πίσω, φέρνοντας στο νου σου τη γυναίκα του Λωτ. Κράτα τη μέση οδό της δικαιοσύνης, μην παρεκκλίνεις ούτε προς τα δεξιά ούτε προς τα αριστερά.

Ακούγοντας αυτά εγώ, δέχθηκα πλήγμα βαρύτερο, και αναλογιζόμενος όσα κακά θα προκύψουν από αυτό, θρηνούσα για ολόκληρη την οικουμένη και έλεγα προς τον Θεό: Πάρε την ψυχή μου από εμένα, βγάλε με από τις θλίψεις μου, απάλλαξέ με από αυτήν την πρόσκαιρη ζωή και μετάθεσέ με σε εκείνον τον τόπο, όπου τίποτα τέτοιο δεν θα πει κανένας άλλος, ούτε και εγώ θα ακούσω. Διότι γνωρίζω καλά ότι, όταν αναχωρήσω από εδώ, θα με διαδεχθεί το εξώτερο σκότος, όπου υπάρχει πολύς κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων· αλλά είναι προτιμότερο για εμένα να ακούω δόντια να τρίζουν, παρά να ακούω να ηχούν τέτοια λόγια.