Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 8:20

Ομολογώ και εκείνον που με θεράπευσε, γνωρίζω δε και αυτούς που με γέννησαν· διότι, και αν ακόμη με αρνήθηκαν οι γονείς μου, εγώ και πάλι δεν διστάζω. Γνωρίζω, γνωρίζω σαφώς τον Δαβίδ που αναφωνεί: «Ο πατέρας μου και η μητέρα μου με εγκατέλειψαν, ο δε Κύριος με προσέλαβε.» Οι δε Φαρισαίοι, γεμάτοι οργή, του έλεγαν: Τι λες, ματαιόφρονα; Συγκρίνεις τον εαυτό σου με τον Δαβίδ; Και ομολογείς ως Κύριο τον γιο του τέκτονα, αυτόν που δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του; Έστω ότι ανέβλεψες· τον Θεό να υμνολογείς. Γιατί ευχαριστείς αυτόν; Αυτός δεν είναι από τον Θεό· εάν ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο. «Δώσε δόξα στον Θεό· διότι εμείς γνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος αυτός είναι αμαρτωλός.» Εκείνος όμως που ανέβλεψε, ακούγοντας ότι αποκαλούν τον Κύριο αμαρτωλό, ένιωσε ίλιγγο στην ψυχή και, φράζοντας τα αυτιά του, ανταπάντησε στους Φαρισαίους λέγοντας: Τι λέτε; Είναι αμαρτωλός ο φωτοδότης των ματιών μου; Γιατί αναμειγνύετε μέλι στην πικρία;

Αυτή είναι η άφθαρτη θυσία, η οποία προσφέρθηκε για τη ζωή του κόσμου. Και όποιος τρώει από αυτήν πραγματικά θυσιάζεται και ο ίδιος, και δεν κυριεύεται από τη νοητή φθορά. Διότι όλα τα έργα του διαβόλου και τα πάθη του και οι λογισμοί του είναι διαφθορά, που φωλιάζουν μέσα στον άνθρωπο σαν κάποια σκουλήκια. Και γι' αυτόν τον άνθρωπο είπε ο Κύριος ότι «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές» μέσα του, δηλαδή οι δαίμονες, «και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα», δηλαδή οι άρχοντες του αέρα, «αλλά ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του». Εκείνος λοιπόν που νομίζει μέσα του ότι ήδη έχει θυσιαστεί, ας εξετάσει προσεκτικά μήπως φωλιάζουν μέσα του τέτοια σκουλήκια. Και εάν δεν τα βρει, είναι φανερό ότι συναπέθανε με τον Ιησού, και έζησε μαζί του, και συγκαθισε εν δόξη. Το σημάδι δε αυτού του συγκαθίσματος είναι ο λόγος του Σωτήρα, που λέει ότι όσοι πιστεύουν σε αυτόν είναι ένα, όπως ακριβώς και ο ίδιος είναι μέσα στον Πατέρα.

Επομένως, αν σε κάποιον φαίνεται καλό και αξιέραστο να μετέχει της θείας φύσεως, και να έχει τον Πατέρα και Θεό των όλων να διαμένει και να ενοικεί στα ταμεία της καρδιάς διά του Υιού εν Πνεύματι, ας καθαρίσει την ψυχή του, και ας αποβάλλει την κηλίδα της φαυλότητας με όποιους τρόπους μπορεί, ή μάλλον διά μέσου κάθε αγαθοεργίας. Διότι τότε θα ονομαστεί όντως ναός του Θεού· και Εκείνος θα αναπαυθεί και θα καταλύσει σε αυτόν, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Διότι δεν θα είναι σαν εκείνον τον νομικό που αναφέρεται στα ευαγγέλια, ο οποίος, μην περιμένοντας τη χάρη από τον Σωτήρα, αυτοκλήτως είπε ότι θα τον ακολουθήσει, και αρπάζοντας την τόσο αξιοθαύμαστη τιμή λέει: «Διδάσκαλε, θα σε ακολουθήσω όπου κι αν πας»· αλλά τι του απάντησε ο Κύριος, σαν σε παραβολή και αίνιγμα; «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα, ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή». Αλεπούδες δε και πετεινά του ουρανού ονόμασε τους πανούργους και ακάθαρτους δαίμονες, και αυτά τα εγκόσμια και εναέρια πνεύματα, τα οποία εμφιλοχωρούν και σταυλίζονται στις καρδιές των φιλήδονων, πετυχαίνοντας την εκπλήρωση των δικών τους θελημάτων, και στενοχωρώντας έτσι τις άθλιες ψυχές εκείνων που τα δέχονται, ώστε ο Θεός να μην βρίσκει εντελώς κανέναν τόπο αναπαύσεως μέσα σε αυτές· διότι αυτό σημαίνει το να κλίνει την κεφαλή.

Ματθ. 8, 18-22. Ο Ιησούς παραγγέλλει να περάσουν στην απέναντι όχθη μόνο οι μαθητές, προκειμένου να μη φαίνεται ότι εμποδίζονται οι μαθητές από τα πλήθη που τον συνέθλιβαν από το να ακούσουν τις διδασκαλίες που τους άρμοζαν και τα μυστήρια του Θεού που επρόκειτο να τους αποκαλυφθούν γνησιότερα, τα οποία λέγονταν «με παραβολές στα πλήθη»· επειδή, έχοντας εγκαταλείψει όλα όσα είχαν στα χέρια τους, μόνοι αυτοί τον ακολούθησαν από φιλομάθεια, τους παραγγέλλει να διαβούν από τα πρόσκαιρα στα αιώνια, από τα επίγεια στα επουράνια, από τα σαρκικά στα πνευματικά.

Και αυτό μπορούν να το διαπιστώσουν όσοι προσέχουν με ακρίβεια, ότι δηλαδή πρώτον η προσέγγισή του έχει πολλή έλλειψη παιδείας, και έπειτα ότι είναι γεμάτη από την έσχατη αναισχυντία. Διότι δεν ζητούσε απλώς να ακολουθήσει τον Χριστό, όπως έκαναν πολλοί άλλοι από το πλήθος των Ιουδαίων, αλλά μάλλον επιχειρούσε να οικειοποιηθεί τα αποστολικά αξιώματα και ζητούσε να έχει τέτοιου είδους ακολουθία, όντας αυτόκλητος σε αυτό, αν και ο μακάριος Παύλος γράφει ότι «Κανείς δεν λαμβάνει από μόνος του την τιμή αυτή, αλλά μόνο όταν καλείται από τον Θεό, όπως ακριβώς ο Ααρών» και οι θεσπέσιοι μαθητές. Και κατά έναν άλλο τρόπο, δικαίως τον απέπεμψε· διότι έπρεπε αυτός να σηκώσει «τον σταυρό του», δηλαδή να πεθάνει ως προς τον κόσμο, ήτοι να αποταχθεί τους μάταιους περισπασμούς της παρούσας ζωής· διότι «η φιλία του κόσμου είναι έχθρα προς τον Θεό». Επειδή ήταν τέτοιος ο άνθρωπος, τον ελέγχει εμμέσως, όχι τόσο για να τον ονειδίσει, αλλά για να τον διορθώσει, ώστε να γίνει καλύτερος. Γι' αυτό λέει: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές» και τα εξής.

Επομένως, οι μακάριοι μαθητές κλήθηκαν κατ' επιλογήν ανάμεσα από όλους, και δεν προσήλθαν στην αποστολή αυτοβούλως, όπως εκείνος ο ασύνετος Φαρισαίος, δηλαδή ο νομικός, ο οποίος, εντάσσοντας τον εαυτό του στις καυχήσεις της μαθητείας, προσέθετε λέγοντας: «Κύριε, θα σε ακολουθήσω όπου κι αν πας». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο ίδιος ο Σωτήρας, επειδή τον ενοχλούσε μάταια και δεν βρισκόταν ούτε κατ' ελάχιστον κοντά στον ευαγγελικό τρόπο ζωής, τον απέκρουσε λέγοντας: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα, αλλά ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του». Σε εκείνους, αντίθετα, που ήταν κατάλληλοι για την αποστολή, απευθυνόταν λέγοντας: «Ελάτε οπίσω μου και θα σας κάνω αλιείς ανθρώπων».

Ας μην δυσανασχετούμε, λοιπόν, για τα λυπηρά ή τα θλιβερά που μας συμβαίνουν, αλλά μάλλον ας χαιρόμαστε, διότι πορευόμαστε την οδό των Αγίων. Διότι και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο χορηγός της ζωής μας, διά των παθημάτων ολοκλήρωσε όλη την ένσαρκη οικονομία. Διότι ανέλαβε μορφή δούλου, αν και είναι Δεσπότης των πάντων, και ενώ ήταν πλούσιος πτώχευσε, και υπέμεινε πείνα και δίψα, και κόπο και οδοιπορία, και ο δημιουργός και Κύριος των πάντων δεν είχε πού να γείρει το κεφάλι του. Και αυτόν που τον τρέμει όλη η κτίση των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, καταδέχτηκε από τον Διάβολο (ενώ ο Ίδιος μας έδωσε την εξουσία να τον καταπατούμε), από αυτόν καταδέχτηκε να τηρήσει νηστεία σαράντα ημερών και σαράντα νυκτών, και με αυτόν τον τρόπο να πειραστεί από εκείνον.

Δώσε μου αυτόν τον ξένο, του οποίου τον τόπο και τη γέννηση και τον τρόπο αγνοούμε εμείς οι ξένοι. Δώσε μου αυτόν τον ξένο, που έζησε μια ξένη ζωή και βίο στα ξένα. Δώσε μου αυτόν τον Ναζωραίο ξένο [του οποίου τη γέννηση και τον τρόπο αγνοούμε εμείς οι ξένοι. Δώσε μου αυτόν τον εκούσιο ξένο], που δεν έχει εδώ πού να κλίνει το κεφάλι του. Δώσε μου αυτόν τον ξένο, που ως ξένος σε ξένη γη, άστεγος, γεννήθηκε σε φάτνη.

Αυτοί θα μπορούσαν ίσως να είναι οι αγγελικές δυνάμεις που προπορεύονται της δεσποτικής παρουσίας επί της γης και εισάγουν τον Βασιλέα της δόξης μέσα στον βίο, οι οποίες υποδεικνύουν σε αυτούς που αγνοούν: «Ποιος είναι αυτός ο Βασιλεύς της δόξης, ο κραταιός και δυνατός στον πόλεμο;». Ίσως πάλι κάποιος να έλεγε ότι είναι τα λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, ενώ ίσως κάποιος θα μπορούσε να πει ότι κυνηγοί είναι και οι άγιοι απόστολοι, οι οποίοι αποστέλλονται για την άγρα αυτών των θηρίων, προς τους οποίους είπε: «Θα σας κάνω αλιείς ανθρώπων». Διότι δεν θα πραγματοποιούσαν την αλιεία των ανθρώπων, σαγηνεύοντας τις ψυχές εκείνων που σώζονται με το δίχτυ των λόγων, εάν προηγουμένως δεν έβγαζαν αυτά τα θηρία από τις φωλιές τους, εννοώ εκείνες τις μικρές αλεπούδες από τις καρδιές στις οποίες είχαν φωλιάσει, ώστε να ετοιμάσουν τόπο στον Υιό του Θεού, όπου θα αναπαύσει την κεφαλή Του, εφόσον το γένος των αλεπούδων δεν θα φωλιάζει πλέον μέσα στις καρδιές.

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. Με το «εμάκρυνας» ο λόγος υπονοεί τους Ιουδαίους· διότι ήταν φίλοι του Θεού και απομακρύνθηκαν εξαιτίας της απιστίας τους. «Έθεντό με»: Διότι βδελύχθηκαν τον Χριστό ως δαιμονισμένο. «Παρεδόθην»: Διότι συνέλαβαν τον Χριστό, αλλά Εκείνος δεν απέκρυψε τον Εαυτό Του από αυτούς, αλλά υπέμεινε εκουσίως. «Οι οφθαλμοί»: Διότι Αυτός είναι που λέει: οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα, ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι. «Και εκέκραξα»: Όταν πάνω στον σταυρό έκκραξε ο Κύριος: Ελωί, Ελωί. «Διεπέτασα»: Πάνω στον σταυρό ο Χριστός όντας εκτεταμένος. «Μη τοις νεκροίς»: Εννοεί τους νεκρωμένους από την αμαρτία και την απιστία· διότι αυτοί, μολονότι βλέπουν τα θαυμάσια (τα θαύματα), δεν κατανύγονται. «Ή ιατροί»: Διότι ούτε αισθητοί ιατροί ούτε νοητοί θα μπορέσουν να αναστήσουν εκείνους που έχουν πλέον ναρκωθεί από την αμαρτία και κείτονται. «Μη διηγήσεται»: Διότι, όταν ο άνθρωπος εισέλθει στον λάρυγγα του διαβόλου, για τον οποίο έχει γραφτεί: τάφος ανεωγμένος είναι ο λάρυγγάς του, δεν έχει πλέον ελπίδα ζωής, ώστε να διηγείται τα ελέη του Θεού (του Κυρίου). «Και την αλήθειαν»: Διότι για εκείνον λέει: και θα υπάρξει στο στόμα του απώλεια· διότι η αλήθεια δεν κατοικεί εκεί. «Μη γνωσθήσεται»: Διότι όσοι έχουν άπαξ σκοτιστεί από την πλάνη δεν επιγιγνώσκουν τα θαυμάσια του Κυρίου. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι στη γήινη πολιτεία η δικαιοσύνη του Θεού δεν γνωρίζεται ούτε υφίσταται.

Σε αυτόν που ρωτά αυτό, θα του δοθεί η εξής απάντηση: Είναι αρκετό για τον μαθητή να γίνει σαν τον δάσκαλό του και για τον δούλο σαν τον κύριό του. Δες αυτόν που έδωσε αυτήν την εντολή και που δωρίζει το χάρισμα, με ποιο πράγμα την απέκτησε, και γίνε όμοιός του, και θα την βρεις. Διότι ο ίδιος είπε ότι έρχεται ο άρχοντας αυτού του κόσμου και σε εμένα δεν θα βρει τίποτα. Βλέπεις πώς μέσω της τελειότητας όλων των αρετών είναι δυνατόν να αποκτηθεί η ταπείνωση; Αυτόν που έδωσε την εντολή ας μιμηθούμε. Οι αλεπούδες, λέει, έχουν φωλιές και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα, ο Υιός του ανθρώπου όμως δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι, αυτός που έχει δόξα από όλους όσους έχουν φτάσει στην τελειότητα, έχουν αγιαστεί και έχουν πληρωθεί με χάρη σε όλες τις γενεές, μαζί με τον Πατέρα που τον απέστειλε και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων, αμήν.

ΙΖ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΥΛΟ. Στο ρητό: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα». «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα», αποκρίθηκε ο Κύριος σε εκείνον που του ζήτησε να τον ακολουθήσει, όντας καρδιογνώστης, καθώς έπλασε μόνος του τις καρδιές των ανθρώπων. Λέγεται δε «μόνος του», επειδή δημιούργησε χωρίς να χρειαστεί τη βοήθεια κανενός άλλου. Και επειδή έβλεπε ότι ο άνθρωπος ήταν κυριευμένος από δόλιους λογισμούς και κατοικούνταν από πονηρά πνεύματα, και ότι είχε αμετάκλητη ροπή προς την κακία, για τον λόγο αυτόν τον απομάκρυνε από τη συναναστροφή μαζί του, ώστε η επιμονή της δικής του φαυλότητας να μη γίνει αιτία σκανδάλου για τους πιστούς, οι οποίοι, βλέποντάς τον, θα μπορούσαν να καταλογίσουν αδυναμία στη δεσποτική δύναμη, με το σκεπτικό ότι αυτή δεν είχε τη δύναμη να μεταστρέψει τον μαθητή προς την αρετή.

Χάριν σαφήνειας και για την ανάπαυση του ακροατή· εξάλλου, οι πραγματείες είναι χωρισμένες και ως προς το θέμα τους. Πρόσεξε δε πώς ο Χριστός καθιστούσε τους λόγους του αξιόπιστους μέσα από τα έργα του. Προέτρεπε σχετικά με την πραότητα και έλεγε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Δίδασκε να είναι κανείς ακτήμων, και αυτό το αποδείκνυε μέσα από τα έργα: «Διότι ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του», λέει. Πάλι, έδωσε την εντολή να αγαπούν τους εχθρούς. Αυτό το δίδαξε πάνω στον σταυρό, προσευχόμενος υπέρ εκείνων που τον σταύρωναν. Έλεγε: «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Ο ίδιος όμως δεν έδωσε μόνο τα ιμάτια, αλλά και το αίμα του. Έτσι παρήγγειλε να κάνουν και οι μαθητές. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Καθώς έχετε εμάς ως πρότυπο». Διότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ψυχρό από τον δάσκαλο που φιλοσοφεί μόνο με τα λόγια. Επειδή αυτό δεν αποτελεί γνώρισμα δασκάλου, αλλά υποκριτή. Γι' αυτό οι απόστολοι πρώτα δίδασκαν με τον βίο τους, και ύστερα με τα λόγια· ή μάλλον, δεν είχαν καν ανάγκη από λόγια, εφόσον τα έργα τους φώναζαν από μόνα τους.

Για το ότι δε και ο Δεσπότης δεν κατείχε οικία, άκουσέ τον να λέει προς εκείνον που είπε εσφαλμένα: «Θα σε ακολουθήσω, όπου κι αν πας»· «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή του». Έτσι, με το δικό του παράδειγμα δίδαξε το να μην κατέχουμε τίποτα, ούτε να προσηλωνόμαστε υπερβολικά στα βιοτικά πράγματα.

Τι λέω άραγε; Τα πεπραγμένα θα δείξουν την αλήθεια. Ποια κατηγορία προβάλλετε κατά του ανθρώπου τούτου; Ποιος μπορεί να κατηγορήσει τον Θεό; Διότι αναγκάζομαι να προφέρω τα λόγια του Πιλάτου. Ο Ιησούς σιωπά, όχι επειδή ο Λόγος στερείται λόγων, αλλά για να μη λύσει με την απόκρισή του τον στέφανο του σταυρού. Και μήπως επιθύμησε κτήματα ο ακτήμων; Μήπως ξένες οικίες αυτός που ποτέ δεν είχε πού να κλίνει την κεφαλή του; Μήπως χρήματα αυτός που απογύμνωσε από αυτά τους ίδιους του τους μαθητές μέχρι και τη ζώνη τους; Χωρίς να έχει δικό του όνο, χρησιμοποίησε ξένο, για να ευλογήσει τα δικά σας παιδιά. Πείτε μια πρόφαση, επινοήστε την, θανατώστε τον δικαίως. Αποκρίθηκαν σε αυτόν οι Ιουδαίοι: Εάν αυτός δεν ήταν κακοποιός, δεν θα σου τον παραδίδαμε. Τρανή απόδειξη των πραγμάτων, αόριστη η απόφαση· πες ποια είναι η κακουργία και μην παραπλανάς τον ακροατή. Τους λέει ο Πιλάτος: Πάρτε τον εσείς, και κρίνετέ τον σύμφωνα με τον νόμο σας.

Επάνω τα Σεραφείμ δεν τον ατενίζουν, κάτω μια πόρνη περιποιείται τα πόδια του· επάνω είναι απρόσιτος στις ουράνιες δυνάμεις, κάτω παρακάθεται στο τραπέζι με τελώνες. Επάνω είναι Βασιλεύς των βασιλευόντων, κάτω είναι πτωχός, δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του. Επάνω είναι κριτής όλου του κόσμου, κάτω ο αναίτιος κρίνεται από τον Πιλάτο.

Αναλογιζόμενοι αυτά, αδελφοί, και ενθυμούμενοι την έσχατη ημέρα μας, εφόσον έχουμε καιρό, ας επιστρέψουμε από την πεπλανημένη οδό μας. Εξαγοραστήκαμε με τίμιο αίμα. Γι' αυτό ο Θεός φανερώθηκε επί της γης· για χάρη σου, άνθρωπε, ο Θεός φανερώθηκε επί της γης, μη έχοντας πού να κλίνει την κεφαλή Του. Ώ του θαύματος! Ο Κριτής προσέρχεται σε κριτήριο για χάρη των κατακρίτων· η Ζωή γεύεται θάνατο· ο Πλάστης ραπίζεται από το πλάσμα· Εκείνος που είναι αθέατος για τα Σεραφείμ, εμπτύεται από τον δούλο, γεύεται όξος και χολή, κεντάται με λόγχη, κατατίθεται σε τάφο· και εσύ αμελείς, πες μου, και κοιμάσαι, και καταφρονείς, άνθρωπε; Δεν γνωρίζεις ότι, ακόμη και εάν εκχύσεις το ίδιο σου το αίμα υπέρ Αυτού, ούτε έτσι έχεις εκπληρώσει το χρέος σου; Διότι άλλο είναι το δεσποτικό αίμα, και άλλο το δουλικό αίμα. Πρόλαβε την έξοδο της ψυχής με τη μετάνοια και την επιστροφή, μήπως, εάν επέλθει ο θάνατος, καταστεί ανενεργή κάθε θεραπεία της μετάνοιας· διότι επί της γης ισχύει η μετάνοια, και μόνον στον άδη δεν υφίσταται αυτή. Ας αναζητήσουμε τον Κύριο, εφόσον έχουμε καιρό· ας εργαστούμε το αγαθό, ώστε και από τη μέλλουσα ατελεύτητη γέεννα να απαλλαγούμε, και να αξιωθούμε της βασιλείας των ουρανών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, εις τους αιώνας των αιώνων.

Ας ακούσουν αυτοί που οικοδομούν τις λαμπρές οικίες και τους μεγάλους περιβόλους, ότι ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει την κεφαλή του. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο του λέγουν οι μαθητές: «Πού θέλεις να σου ετοιμάσουμε να φας το Πάσχα;». Ποιο Πάσχα; Το ιουδαϊκό, αυτό που έλαβε την αρχή του από την Αίγυπτο· διότι εκεί το τέλεσαν για πρώτη φορά. Και για ποιον λόγο το επιτελεί ο Χριστός; Όπως ακριβώς εκπλήρωσε όλες τις άλλες διατάξεις του νόμου, έτσι έπραξε και με αυτήν. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε και προς τον Ιωάννη: «Διότι έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη». Επομένως, οι μαθητές δεν ήθελαν να ετοιμάσουν το δικό μας Πάσχα, αλλά το ιουδαϊκό. Διότι εκείνο το ετοίμασαν αυτοί, ενώ το δικό μας το παρασκεύασε ο ίδιος, και μάλιστα ο ίδιος έγινε Πάσχα διά του τιμίου πάθους. Για ποιον λόγο λοιπόν προσέρχεται στο πάθος; Για να μας λυτρώσει από την κατάρα του νόμου. Γι' αυτό και ο Παύλος διακήρυττε: «Εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό Του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα, υποτάχθηκε στον νόμο, για να εξαγοράσει όσους ήσαν υπό τον νόμο». Για να μην πει λοιπόν κάποιος ότι για αυτόν τον λόγο τον κατήργησε, επειδή δηλαδή δεν μπορούσε να τον εκπληρώσει, θεωρώντας τον φορτικό και επαχθή και δυσκατόρθωτο, γι' αυτό, αφού τον εκπλήρωσε εξ ολοκλήρου, τότε τον έλυσε. Γι' αυτό και εόρτασε το Πάσχα· διότι η εορτή του Πάσχα αποτελούσε για αυτούς επιταγή του νόμου. Άκουσε: Αγνώμονες υπήρξαν οι Ιουδαίοι απέναντι στον ευεργέτη, και αμέσως λησμονούσαν τον ευεργέτη τους.

β΄. Ας αποβάλουμε, λοιπόν, τα σαρκικά φρονήματα. Ποια είναι όμως τα σαρκικά; Όσα κάνουν το μεν σώμα να ανθεί και να καλοπερνά, ενώ βλάπτουν την ψυχή· όπως, για παράδειγμα, λέω: Ο πλούτος, η τρυφηλότητα, η δόξα· όλα αυτά ανήκουν στη σάρκα· το ίδιο και ο έρωτας των σωμάτων. Ας μην αγαπάμε λοιπόν την πλεονεξία, αλλά ας επιδιώκουμε πάντοτε την πενία· διότι αυτή είναι μεγάλο αγαθό. Αλλά, λέει κάποιος, κάνει τον άνθρωπο ταπεινό και ευτελή. Μα αυτό ακριβώς έχουμε ανάγκη· διότι αυτό μας ωφελεί πολύ. Η πενία, λέει η Γραφή, ταπεινώνει τον άνδρα· και πάλι ο Χριστός λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». Γι' αυτό λοιπόν λυπάσαι, επειδή έχεις έναν δρόμο που σε οδηγεί στην αρετή; Δεν γνωρίζεις ότι αυτή μας δίνει πολλή παρρησία; Αλλά η σοφία του φτωχού, λέει, είναι περιφρονημένη· και πάλι κάποιος άλλος λέει: «Πλούτο και πενία μην μου δώσεις»· και: «Από το καμίνι της πενίας γλίτωσέ με». Πώς όμως πάλι, εάν ο πλούτος και η πενία προέρχονται από τον Κύριο, είναι κακό η πενία, ή ο πλούτος; Για ποιον λόγο λοιπόν έχουν ειπωθεί αυτά; Αυτά λέγονταν στην Παλαιά Διαθήκη, όπου γινόταν πολύς λόγος για τον πλούτο, όπου υπήρχε πολλή περιφρόνηση για την πενία, όπου το ένα θεωρούνταν κατάρα, και το άλλο ευλογία. Τώρα όμως δεν συμβαίνει πια αυτό. Μήπως θέλεις να ακούσεις εγκώμια για την πενία; Ο ίδιος ο Χριστός την έζησε, και λέει: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή».

Α΄. Πάντοτε βέβαια, αλλά προπάντων όταν αναλογίζομαι τα κατορθώματα των αγίων, τότε με κυριεύει απελπισία για τον εαυτό μου, διότι ούτε καν στο όνειρό μας δεν λάβαμε πείρα από εκείνα στα οποία διέτριψαν σε όλη τους τη ζωή εκείνοι οι άνδρες, όχι εκτίοντας ποινή για αμαρτήματα, αλλά κατορθώνοντας πάντοτε το αγαθό και υπομένοντας πάντοτε θλίψεις. Φέρε στο νου σου, λοιπόν, τον Ηλία, στον οποίο καταλήγει σήμερα ο λόγος μας· διότι για αυτόν αναφέρει εδώ το, «Περιπλανήθηκαν με μηλωτές», και σε αυτόν ολοκληρώνει τα παραδείγματά του, χωρίς να παραλείψει ούτε αυτό, το οποίο τους ήταν οικείο. Και αφού ανέφερε τα σχετικά με τους αποστόλους, ότι δηλαδή θανατώθηκαν από μάχαιρα, ότι λιθοβολήθηκαν, ανατρέχει πάλι στον Ηλία, ο οποίος υπέστη τα ίδια με αυτούς. Επειδή, δηλαδή, ήταν αναμενόμενο να μην έχουν ακόμη τόσο μεγάλη ιδέα για τους αποστόλους, αντλεί την παράκληση και την παρηγοριά από εκείνον που αναλήφθηκε και ιδιαιτέρως θαυμάστηκε. Διότι «περιπλανήθηκαν», λέει, «με μηλωτές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· για τους οποίους δεν ήταν άξιος τούτος ο κόσμος». Ούτε καν ένδυμα δεν είχαν, λέει, να περιβληθούν εξαιτίας της υπερβολής των θλίψεων, ούτε πόλη, ούτε οικία, ούτε κατάλυμα· αυτό ακριβώς που έλεγε ο Χριστός: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή». Και τι λέω, ούτε κατάλυμα;

Είδες πώς αντικρίζεις το πιο πολύτιμο από όλα πάνω στη γη; Και όχι μόνο το βλέπεις, αλλά και το αγγίζεις; Και όχι μόνο το αγγίζεις, αλλά και το τρως, και, αφού το λάβεις, αναχωρείς για το σπίτι σου; Καθάρισε, λοιπόν, την ψυχή σου, προετοίμασε τη διάνοιά σου για την υποδοχή αυτών των μυστηρίων. Διότι, αν σου εμπιστεύονταν να κρατήσεις ένα βασιλικό παιδί μαζί με τα στολίδια, την πορφύρα και το διάδημά του, θα απέρριπτες όλα τα επίγεια πράγματα. Τώρα όμως, που δεν λαμβάνεις το βασιλικό παιδί κάποιου ανθρώπου, αλλά τον ίδιο τον Μονογενή Υιό του Θεού, δεν φρίττεις, πες μου, και δεν αποβάλλεις κάθε έρωτα για τα βιοτικά, ώστε να στολίζεσαι μόνο με εκείνο το κόσμημα, αλλά εξακολουθείς να βλέπεις προς τη γη, να αγαπάς τα χρήματα και να θαμπώνεσαι από τον χρυσό; Και ποια συγχώρεση θα μπορούσες να έχεις; Ποια απολογία; Δεν γνωρίζεις πώς ο Δεσπότης σου αποστρέφεται όλη τη βιοτική πολυτέλεια; Δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο που, όταν γεννήθηκε, τοποθετήθηκε σε φάτνη, και έλαβε ταπεινή μητέρα; Δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο που έλεγε σε εκείνον που απέβλεπε στο κέρδος: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει το κεφάλι του»; Και τι έκαναν οι μαθητές; Δεν τηρούσαν τον ίδιο κανόνα, καταλύοντας στα σπίτια των φτωχών, όπου ο ένας φιλοξενούνταν σε βυρσοδέψη, ο άλλος σε σκηνοποιό και σε πωλήτρια πορφύρας; Διότι δεν αναζητούσαν τη λαμπρότητα της οικίας, αλλά τις αρετές των ψυχών.

Ας μην καταπίπτουμε, λοιπόν, στους πειρασμούς. Διότι κανένας δεν έχει κοινωνία με τον Χριστό όταν ζει με απολαύσεις, κοιμάται και αναπαύεται, κανένας από όσους ζουν αυτόν τον χαλαρό και έκλυτο βίο· αντίθετα, εκείνος που βρίσκεται σε θλίψη και πειρασμό, αυτός στέκεται κοντά Του, εκείνος που βαδίζει τη στενή οδό. Διότι και ο Ίδιος αυτήν βάδισε· γι' αυτό και έλεγε: Ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή Του.

Από εδώ προέρχονται και οι ειδωλολατρίες. Διότι πολλές, προκειμένου να γίνουν ελκυστικές, μηχανεύονται και επωδές και σπονδές και μαγικά φίλτρα και μύρια άλλα. Αλλά όμως, έπειτα από τόση ασχημοσύνη, έπειτα από φόνους, έπειτα από ειδωλολατρίες, σε πολλούς το πράγμα αυτό φαίνεται αδιάφορο, και σε πολλούς που είναι παντρεμένοι· όπου και το πλήθος των κακών είναι μεγαλύτερο. Διότι λοιπόν επιστρατεύονται και μαγγανείες, όχι εναντίον της γυναίκας που πορνεύει, αλλά εναντίον της αδικημένης συζύγου, και μύριες επιβουλές, και επικλήσεις δαιμόνων, και νεκρομαντείες, και καθημερινοί πόλεμοι, και άσπονδες μάχες, και συνεχείς φιλονικίες. Γι’ αυτό και ο Παύλος, αφού είπε «όχι με ακολασίες και ασέλγειες», πρόσθεσε, «όχι με έριδα και φθόνο»· γνωρίζοντας τους πολέμους που προέρχονται από αυτά, τις ανατροπές των οίκων, τις αδικίες εις βάρος των νόμιμων τέκνων, τα μύρια κακά. Για να τα αποφύγουμε λοιπόν όλα αυτά, ας ντυθούμε τον Χριστό, και ας είμαστε συνεχώς μαζί Του· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το να Τον ντυθούμε: το να μην αποχωριζόμαστε ποτέ από Αυτόν, το να φαίνεται Εκείνος παντού μέσα μας διά της αγιοσύνης μας, διά της επιείκειάς μας. Έτσι λέμε και για τους φίλους, «ο τάδε ντύθηκε τον τάδε», εννοώντας τη μεγάλη αγάπη και την αδιάκοπη συναναστροφή· διότι εκείνος που έχει ντυθεί, φαίνεται ως εκείνο ακριβώς το οποίο έχει ντυθεί. Ας φαίνεται λοιπόν παντού μέσα μας ο Χριστός. Και πώς θα φανεί; Εάν πράττεις τα δικά Του έργα. Και τι έπραξε Εκείνος; «Ο Υιός του ανθρώπου», λέει, «δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι Του».

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Αβραάμ, παρότι διέθετε τριακόσιους δεκαοκτώ υπηρέτες γεννημένους στο σπίτι του, έτρεχε ο ίδιος στο κοπάδι, μετέφερε το μοσχάρι και διακονούσε σε όλα τα υπόλοιπα, καθιστώντας και τη σύζυγό του κοινωνό των καρπών της φιλοξενίας. Γι' αυτό και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός γεννιέται σε φάτνη, και ανατρέφεται σε ένα απλό σπίτι, και όταν μεγάλωσε δεν είχε πού να κλίνει την κεφαλή Του, προκειμένου να σε διδάξει μέσα από όλα αυτά να μην θαμβώνεσαι από τα λαμπρά πράγματα αυτού του βίου, αλλά να είσαι παντού εραστής της λιτότητας, να επιδιώκεις την πτωχεία, να αποφεύγεις την περιουσία και να καλλωπίζεσαι εσωτερικά.

Διότι, παρόλο που δεν είχαν ακόμη μάθει τίποτα από αυτόν, ούτε τον είχαν ακούσει, τον αποκαλούν διδάσκαλο, εντάσσοντας τον εαυτό τους στους μαθητές και φανερώνοντας την αιτία για την οποία τον ακολουθούσαν, με σκοπό να ακούσουν κάτι ωφέλιμο. Πρόσεξε, όμως, και τη σύνεσή τους. Δεν είπαν: «Δίδαξέ μας περί δογμάτων ή περί κάποιου άλλου αναγκαίου ζητήματος»· αλλά τι είπαν; «Πού μένεις;». Επειδή, όπως είπα προηγουμένως, ήθελαν με ησυχία και να του πουν κάτι και να ακούσουν κάτι από αυτόν και να μάθουν. Γι' αυτόν τον λόγο ούτε το ανέβαλαν, ούτε είπαν: «Θα έρθουμε οπωσδήποτε αύριο, και θα σε ακούσουμε να διδάσκεις δημόσια»· αντίθετα, αποδεικνύουν τον μεγάλο ζήλο που είχαν για να τον ακούσουν, καθώς δεν αποτράπηκαν ούτε από την προχωρημένη ώρα. Διότι ο ήλιος έτυχε τότε να πλησιάζει στη δύση του. «Ήταν περίπου η δέκατη ώρα», αναφέρει. Γι' αυτό και ο Χριστός δεν τους δίνει τα σημάδια της οικίας, ούτε τον τόπο, αλλά τους ελκύει περισσότερο στο να τον ακολουθήσουν, δείχνοντας ότι τους αποδέχτηκε. Και γι' αυτόν τον λόγο ούτε ο ίδιος τους είπε κάτι τέτοιο: «Είναι ακατάλληλη η ώρα για να μπείτε τώρα σε σπίτι, θα ακούσετε αύριο ό,τι θέλετε, επιστρέψτε τώρα στα σπίτια σας»· αλλά τους μιλάει σαν να απευθύνεται σε φίλους που συναναστρέφονταν μαζί του για πολύ καιρό. Πώς λοιπόν σε άλλο σημείο λέει: «Ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή του»· ενώ εδώ λέει: «Ελάτε και δείτε πού μένω»;

Το ότι το «δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή» είναι δηλωτικό του ότι δεν κατείχε ούτε δικό του κατάλυμα, και όχι ότι δεν διέμενε σε οικία· διότι αυτό ακριβώς εννοεί και η παραβολή.

Έτσι και εμείς, αφού αξιωθήκαμε να βρεθούμε κοντά Του, και μάλιστα πολύ πλησιέστερα, και τόσο πιο κοντά από τους προαναφερθέντες, όσο πιο κοντά βρίσκεται το σώμα στην κεφαλή σε σύγκριση με αυτούς, ας πράττουμε τα πάντα με τα οποία θα μιμηθούμε τον Χριστό. Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή.

Διότι δεν χρησιμοποίησε υποζύγια, αλλά βάδιζε τόσο εντατικά, ώστε να κουραστεί από την οδοιπορία. Και αυτό το διδάσκει παντού, το να εξυπηρετείται δηλαδή κανείς ο ίδιος και να είναι απέριττος, και να μην έχει ανάγκη από πολλά. Διότι τόσο πολύ επιθυμεί να είμαστε αποξενωμένοι από τα περιττά, ώστε να περικόπτουμε πολλά ακόμη και από τα απολύτως αναγκαία. Γι' αυτό έλεγε: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι Του». Γι' αυτό και τον περισσότερο χρόνο Του τον περνά στα όρη, όχι μόνο την ημέρα, αλλά και τη νύχτα, καθώς και στις ερήμους. Αυτό διακηρύττοντας και ο Δαβίδ έλεγε: «Από χείμαρρο θα πιει στον δρόμο», φανερώνοντας τη λιτότητα του βίου Του. Αυτό καταδεικνύει και ο Ιωάννης στο σημείο αυτό: «Ο Ιησούς, λοιπόν, κουρασμένος από την οδοιπορία, καθόταν έτσι απλά δίπλα στην πηγή».

Γι' αυτόν τον λόγο δεν επιλέγει ούτε οικία· διότι ο Υιός του ανθρώπου, λέγει, δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή Του· και όταν ο Ηρώδης Τον επιβουλεύεται, φεύγει, και όταν γεννιέται ανακλίνεται σε φάτνη, και παραμένει σε κατάλυμα, και λαμβάνει ταπεινή μητέρα· διδάσκοντάς μας να μη θεωρούμε τίποτα από αυτά ταπεινωτικό, και καταπατώντας ευθύς εξαρχής την ανθρώπινη αλαζονεία, και προτρέποντάς μας να επιδιώκουμε αποκλειστικά την αρετή.

Άκουσε τι λέει ο ίδιος: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή». Και δεν αρκείται μόνο σε αυτό, αλλά και μέσω των μαθητών του παρέχει την απόδειξη γι' αυτά, διαμορφώνοντάς τους κατ' αυτόν τον τρόπο και μην αφήνοντάς τους να έχουν ανάγκη από τίποτα. Παρατήρησε δε και τη μέριμνά του, πώς ξεπερνά τη φιλοστοργία κάθε πατέρα. Διότι σας το παραγγέλλω αυτό, λέει, όχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά για να σας απαλλάξω από τις περιττές φροντίδες. Επειδή, αν μεριμνήσεις σήμερα για την αυριανή ημέρα, και πάλι αύριο θα μεριμνήσεις. Προς τι, λοιπόν, αυτή η περιττή μέριμνα; Γιατί εξαναγκάζεις την ημέρα να δεχθεί περισσότερη από την καθορισμένη σε αυτήν ταλαιπωρία, και μαζί με τους δικούς της κόπους τής προσθέτεις και το φορτίο της επόμενης, και μάλιστα ενώ δεν πρόκειται καθόλου να ελαφρύνεις την άλλη ημέρα με αυτήν την προσθήκη, αλλά το μόνο που κάνεις είναι να επιδεικνύεις έναν πλεονασμό περιττών κόπων; Διότι, για να τους επιπλήξει εντονότερα, σχεδόν προσωποποιώντας τον ίδιο τον χρόνο, τον παρουσιάζει ως αδικούμενο να κραυγάζει εναντίον τους για την περιττή ταλαιπωρία. Έλαβες την ημέρα, για να φροντίζεις τα δικά της πράγματα. Για ποιον λόγο, λοιπόν, της προσθέτεις και εκείνα της άλλης ημέρας; Μήπως η δική της φροντίδα δεν αποτελεί αρκετό φορτίο; Γιατί λοιπόν την επιβαρύνεις περισσότερο;

«Τι λοιπόν;» λέγει. «Προσδοκάς να συγκεντρώσεις χρήματα ακολουθώντας με; Έπειτα, δεν βλέπεις ότι δεν έχω ούτε κατάλυμα, ούτε καν τόσο όσο έχουν τα πουλιά; Διότι οι αλεπούδες», λέγει, «έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή του». Αυτά όμως δεν τα έλεγε για να τον αποτρέψει, αλλά αφενός για να ελέγξει την πονηρή του πρόθεση, και αφετέρου για να του επιτρέψει, εάν το επιθυμούσε, να τον ακολουθήσει έστω και με μια τέτοια προσδοκία. Και για να κατανοήσεις την πονηρία του, αφού άκουσε αυτά και ελέγχθηκε, δεν είπε: «Είμαι έτοιμος να σε ακολουθήσω».

Έτσι πολλοί από τους Κορινθίους αποσχίστηκαν μεταξύ τους· έτσι πολλοί από τους Ρωμαίους περιέπεσαν σε απόνοια· έτσι αποβλήθηκε ο Σίμων· έτσι αποδοκιμάστηκε εκείνος που επιθύμησε τότε να ακολουθήσει τον Χριστό, ακούγοντας ότι: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα». Διότι καθένας από αυτούς, άλλος επιθυμώντας χρήματα και άλλος τη δόξα που προέρχεται από τα θαύματα, εξέπιπτε και οδηγούνταν στην απώλεια. Η επιμέλεια όμως του βίου και ο έρωτας για την αρετή όχι μόνο δεν γεννά μια τέτοια επιθυμία, αλλά και την εξαλείφει όταν αυτή υπάρχει. Και ο Ίδιος, όταν νομοθετούσε στους δικούς Του μαθητές, τι έλεγε; «Κάντε θαύματα, για να τα δουν οι άνθρωποι;»

Αν αναλογιστείς πώς αυτά επιδρούν στην ψυχή σου· πώς την καθιστούν σκοτεινή και έρημη και αισχρή και δυσειδή· αν σκεφτείς με πόσα κακά αποκτήθηκαν αυτά, με πόσους κόπους φυλάσσονται, με πόσους κινδύνους· μάλλον δε ούτε καν φυλάσσονται μέχρι τέλους, αλλά όταν γλιτώσουν από τις αρπακτικές διαθέσεις όλων, έρχεται ο θάνατος και αυτά μεν πολλές φορές τα παραδίδει στα χέρια των εχθρών σου, εσένα δε σε παίρνει έρημο και απέρχεται, χωρίς να παρασύρεις μαζί σου τίποτα από αυτά, παρά μόνο τα τραύματα και τις πληγές με τα οποία φεύγει η ψυχή, έχοντάς τα υποστεί εξαιτίας τους. Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να λάμπει εξωτερικά από τα ενδύματα και την πολυπληθή συνοδεία, ξεδίπλωσε τη συνείδησή του, και θα βρεις μέσα της πολλή αράχνη, και πολλή σκόνη θα αντικρίσεις. Σκέψου τον Παύλο, τον Πέτρο· σκέψου τον Ιωάννη, τον Ηλία· μάλλον δε τον ίδιο τον Υιό του Θεού, που δεν είχε πού να γείρει το κεφάλι Του. Γίνε μιμητής Εκείνου, και των δούλων Εκείνου, και φαντάσου τον άφατο πλούτο τους. Αν όμως, αφού για λίγο δεις καθαρά, σκοτιστείς και πάλι από αυτά, σαν να ενέσκηψε καταιγίδα πάνω σε κάποιο ναυάγιο, άκουσε την απόφαση του Χριστού που λέει ότι είναι αδύνατο να εισέλθει πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών. Και απέναντι στην απόφαση αυτή βάλε τα βουνά, και τη γη, και τη θάλασσα· και κάνε τα πάντα, αν θέλεις, νοερά να γίνουν χρυσάφι· διότι δεν πρόκειται να βρεις τίποτα ίσο με τη ζημία που πρόκειται να υποστείς εκεί.

Και τι σημασία έχει αυτό για εσένα; Διότι έτσι θα φανείς πιο αξιοθαύμαστος, όταν μέσα από τη φτώχεια γίνεις πιο γενναιόδωρος από εκείνον. Έτσι και ο Παύλος θαύμασε τους Μακεδόνες· όχι επειδή πρόσφεραν, αλλά επειδή πρόσφεραν ενώ βρίσκονταν σε φτώχεια. Μην κοιτάζεις, λοιπόν, αυτούς, αλλά τον κοινό διδάσκαλο όλων, ο οποίος δεν είχε πού να γείρει το κεφάλι του. Και γιατί, λέει, ο τάδε και ο δείνα δεν το κάνουν αυτό; Μην κρίνεις τον άλλον, αλλά απάλλαξε τον εαυτό σου από την κατηγορία. Επειδή η τιμωρία είναι μεγαλύτερη όταν κατηγορείς τους άλλους και εσύ ο ίδιος δεν το πράττεις· όταν, κρίνοντας τους άλλους, γίνεσαι πάλι και εσύ υπόλογος στο ίδιο κρίμα. Διότι, αν δεν επιτρέπεται να κρίνουν τους άλλους ούτε εκείνοι που κατορθώνουν την αρετή, πολύ περισσότερο δεν επιτρέπεται σε όσους σφάλλουν. Ας μην κρίνουμε, λοιπόν, τους άλλους, ούτε να αποβλέπουμε σε άλλους που αμελούν, αλλά ας προσηλώσουμε το βλέμμα μας στον Ιησού και από εκεί ας αντλούμε τα παραδείγματα. Μήπως εγώ σε ευεργέτησα; Μήπως εγώ σε λύτρωσα, ώστε να κοιτάζεις εμένα; Άλλος είναι Εκείνος που σου τα προσέφερε αυτά.

Γι' αυτόν τον λόγο δεν εξετάζει το ζήτημα απλώς καθαυτό, αλλά σε συνάρτηση με το πρόσωπο της γυναικός. Καίτοι, εάν νομοθετούσε, δεν θα είχε αναφερθεί στη γυναίκα. Αλλά για να μάθεις ότι εξαιτίας της λέχθηκαν αυτά, ώστε να μην ακρωτηριάσουν την πίστη της που μόλις είχε βλαστήσει, αλλά μάλλον να την αναθρέψουν, γι' αυτόν τον λόγο ομιλεί, διδάσκοντάς μας ότι όποιο καλό γίνεται από τον οποιονδήποτε, έστω και αν δεν είναι καμωμένο με απόλυτη ακρίβεια, οφείλουμε να το αποδεχόμαστε, να το περιθάλπουμε, να το προάγουμε στο υψηλότερο και να μην αναζητούμε εξ αρχής την τέλεια ακρίβεια. Διότι το ότι και ο ίδιος αυτό περισσότερο επιθυμούσε, είναι φανερό από το γεγονός ότι διέταξε να βαστάζεται γλωσσόκομο (ταμείο), αυτός που δεν είχε πού να κλίνει την κεφαλή. Αλλά τότε η περίσταση δεν απαιτούσε κάτι τέτοιο, ώστε να διορθώσει το γενόμενο, αλλά μόνο να το αποδεχθεί. Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος τον ρωτούσε χωρίς να το έχει πράξει αυτό η γυναίκα, δεν θα διατύπωνε αυτή την άποψη· έτσι και τώρα, επειδή το έπραξε, σε ένα πράγμα αποβλέπει πλέον, στο να μην κλονιστεί από την επίπληξη των μαθητών, αλλά μέσα από τη δική του θεραπευτική μέριμνα να γίνει πιο εύθυμη και να αναχωρήσει βελτιωμένη. Άλλωστε, μετά την έκχυση του ελαίου, η επίπληξή τους δεν είχε πλέον καμία θέση. Και εσύ λοιπόν, εάν δεις κάποιον να έχει κατασκευάσει ιερά σκεύη και να τα προσφέρει, ή κάποιον άλλον να κοπιάζει με ζήλο για τον διάκοσμο της Εκκλησίας στους τοίχους και στο δάπεδο, μην προστάζεις να πουληθούν, ούτε να ανατραπεί αυτό που γίνεται, για να μην ακρωτηριάσεις την προθυμία του.

Αλλά εκείνος της πενίας δεν είναι τέτοιος, αλλά ήμερος, γαλήνιος, που κοιτάζει τους πάντες ευχάριστα, μειλίχιος και προσηνής, δεν μισεί κανέναν, δεν αποστρέφεται κανέναν. Διότι όπου υπάρχουν χρήματα, εκεί υπάρχει αφορμή για έχθρα και για μύριους πολέμους. Το στόμα, πάλι, σε εκείνη μεν [την ευπορία] είναι γεμάτο από ύβρεις, από κάποια έπαρση, από πολλή αλαζονεία, από κατάρες και δόλο· σε τούτη δε [την πενία] και το στόμα και η γλώσσα είναι υγιή, γεμάτα από διηνεκή ευχαριστία, ευλογία, προσηνή λόγια, φιλόστοργα, θεραπευτικά, επαίνους και εγκώμια. Εάν δε θελήσεις να δεις και την αναλογία των μελών της, είναι ευσταλής και πολύ υψηλότερη από την ευπορία. Εάν δε πολλοί την αποφεύγουν, μην απορήσεις· διότι το ίδιο κάνουν οι ανόητοι και με κάθε άλλη αρετή. «Αλλά υβρίζεται», λέει κάποιος, «ο φτωχός από τον πλούσιο». Πάλι εγκώμιο για την πενία μού λέγεις. Διότι ποιος, πες μου, είναι μακάριος; Εκείνος που υβρίζει ή εκείνος που υβρίζεται; Είναι ολοφάνερο πως είναι εκείνος που υβρίζεται. Επομένως, εκείνη μεν η φιλαργυρία προστάζει να υβρίζει κανείς· τούτη δε η πενία προτρέπει να υπομένει. «Αλλά πεινάει ο φτωχός», λέει. Και ο Παύλος πεινούσε και βρισκόταν σε λιμό. «Αλλά δεν βρίσκει ανάπαυση». Ούτε ο Υιός του ανθρώπου είχε πού να κλίνει την κεφαλή Του. Είδες πού έφθασαν τα εγκώμια της πενίας, και πού σε τοποθετεί, σε ποιους άνδρες σε ανυψώνει, και πώς σε κάνει μιμητή του Δεσπότη;

Όπως ακριβώς, λοιπόν, έδωσε εντολή να προσεύχονται, έτσι προσεύχεται και ο ίδιος, για να σε εκπαιδεύσει να προσεύχεσαι, και όχι επειδή ο ίδιος αδυνατούσε να παρέχει άφεση. Πάλι, έδωσε εντολή να ευεργετούμε όσους μας μισούν και να κάνουμε καλό σε όσους μας κακομεταχειρίζονται· και αυτό το έκανε πράξη. Διότι έβγαλε τους δαίμονες από τους Ιουδαίους, από αυτούς δηλαδή που τον αποκαλούσαν δαιμονισμένο, ευεργετούσε αυτούς που τον καταδίωκαν, έτρεφε αυτούς που τον επιβουλεύονταν, και καθοδηγούσε προς τη βασιλεία αυτούς που ήθελαν να τον σταυρώσουν. Έλεγε πάλι στους μαθητές: «Μην αποκτήσετε χρυσό, ούτε άργυρο, ούτε χαλκό στις ζώνες σας», προετοιμάζοντάς τους για την ακτημοσύνη. Αυτό πάλι το δίδασκε μέσα από τα έργα του, λέγοντας τα εξής: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα· ο Υιός του ανθρώπου όμως δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του». Και δεν είχε δικό του τραπέζι, ούτε σπίτι, ούτε τίποτε άλλο παρόμοιο· όχι επειδή βρισκόταν σε στέρηση, αλλά επειδή εκπαίδευε τους ανθρώπους να βαδίσουν αυτόν τον δρόμο. Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο τους δίδασκε και να προσεύχονται. Του έλεγαν, συνεπώς: «Δίδαξέ μας να προσευχόμαστε». Γι' αυτόν τον λόγο προσεύχεται και ο ίδιος, για να μάθουν εκείνοι να προσεύχονται. Αλλά δεν έπρεπε να μάθουν μόνο να προσεύχονται, αλλά και πώς πρέπει να προσεύχονται· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τους παρέδωσε προσευχή που λέει τα εξής: Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έλθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη.

Διότι το «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη», ο ίδιος το έκανε πράξη, όταν τον εράπισε ο δούλος του αρχιερέως. Διότι δεν αμύνθηκε εναντίον του, αλλά επέδειξε τόση επιείκεια, ώστε να πει: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;». Είδες πραότητα που προκαλεί ιερό δέος; Είδες ταπεινοφροσύνη που προκαλεί κατάπληξη; Δέχτηκε χτυπήματα, όχι από κάποιον ελεύθερο, αλλά από υπηρέτη, άξιο μαστιγώματος και δούλο του σπιτιού, και αποκρίνεται σε αυτά με τόση επιείκεια. Έτσι και ο Πατέρας του έλεγε στους Ιουδαίους: «Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε λύπησα; Ή σε τι σε παρηνόχλησα; Αποκρίσου». Όπως ακριβώς ο ίδιος λέει, «Μαρτύρησε για το κακό», έτσι και ο Πατέρας του λέει, «Αποκρίσου μου»· και όπως ο ίδιος λέει, «Γιατί με χτυπάς;», έτσι και ο Πατέρας, «Σε τι σε λύπησα, ή σε τι σε παρηνόχλησα;». Πάλι, διδάσκοντας την ακτημοσύνη, δες πώς την επιδεικνύει εμπράκτως λέγοντας: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλήν». Είδες το αποκορύφωμα της ακτημοσύνης; Δεν είχε τραπέζι, ούτε λυχνάρι, ούτε οικία, ούτε κάθισμα, ούτε κανένα άλλο τέτοιο πράγμα. Δίδασκε να υπομένει κανείς γενναία όταν τον κακολογούν, πράγμα το οποίο απέδειξε μέσα από τα ίδια του τα έργα.

Τι να πούμε δε, όταν οι ληστές τον χλεύαζαν; Και τι να πούμε, όπως έλεγα και προηγουμένως, για εκείνο το φρικτό και εντελώς παράνομο, όταν έλεγαν ότι εκείνος ο ληστής και διαρρήκτης, που ήταν βεβαρυμένος με αμέτρητους φόνους, άξιζε να ζητηθεί να αφεθεί ελεύθερος αντί για εκείνον, και, αφού έλαβαν το δικαίωμα επιλογής από τον δικαστή, προτίμησαν τον Βαραββά, όχι μόνο για να τον σταυρώσουν, αλλά επειδή ήθελαν να περιβάλλουν τον Χριστό με κακή φήμη; Διότι νόμιζαν ότι μέσω αυτών μπορούσαν να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι ήταν χειρότερος από τον ληστή και τόσο παράνομος, ώστε να μην μπορεί να σωθεί ούτε από επιείκεια ούτε λόγω του κύρους της εορτής. Διότι τα έκαναν όλα για αυτόν ακριβώς τον λόγο, ώστε να διαβάλουν την υπόληψή του. Γι' αυτό, άλλωστε, σταύρωσαν μαζί του και τους δύο ληστές. Όμως η αλήθεια όχι μόνο δεν επισκιαζόταν, αλλά έλαμπε ακόμη περισσότερο. Ακόμη και για τυραννία τον κατηγορούσαν, λέγοντας: «καθένας που ανακηρύσσει τον εαυτό του βασιλιά δεν είναι φίλος του Καίσαρα», προσάπτοντας την κατηγορία του σφετερισμού της εξουσίας σε εκείνον που δεν είχε πού να γείρει το κεφάλι του.

Ως μέγιστη ιατρεία προσέφερε τη δική του θεότητα στη φύση της ανθρωπότητας ως φάρμακο, φάρμακο δραστικότατο, φάρμακο παντοδύναμο. Αυτή ανέδειξε το ασθενικό σαρκίο δυνατότερο από τους αόρατους εχθρούς. Διότι, όπως ακριβώς ο σίδηρος γίνεται απρόσιτος όταν ενώνεται με το πυρ, έτσι και ο χόρτος της δικής μας φύσης, αφού ενώθηκε με το πυρ της θεότητας, έγινε απρόσιτος στον διάβολο. Και επειδή, όπως λένε οι ιατροί, τα αντίθετα αποτελούν θεραπείες των αντιθέτων, μέσω των αντιθέτων καταβάλλει τα αντίθετα: την ηδονή, μέσω των πόνων· την υπερηφάνεια, μέσω της ταπεινώσεως. Διότι όχι μόνο ταπείνωσε τον εαυτό του, όντας πλούσιος κατά τη θεότητα και γινόμενος άνθρωπος, αλλά και ανάμεσα στους ανθρώπους ταπείνωσε τον εαυτό του. Ποιος άλλωστε από τους ανθρώπους υπήρξε τόσο ταπεινός; Διότι δεν είχε πού να γείρει το κεφάλι του. Δεν διέθετε υποζύγιο, ούτε διπλό πανωφόρι, ούτε δεύτερο χιτώνα. Όταν τον λοιδορούσαν δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες· όταν έπασχε δεν απειλούσε· σαν άκακο αρνί οδηγούνταν στη σφαγή, χωρίς να φιλονικεί, χωρίς να κραυγάζει. Όταν τον ράπιζαν, παρέδιδε πρόθυμα το μάγουλο σε εκείνον που τον χτυπούσε· δεν απέστρεψε το πρόσωπό του από την καταισχύνη των εμπτυσμάτων· αν και αποκαλούνταν Σαμαρείτης και δαιμονισμένος, αν και καταδιωκόταν, τα υπέμενε αυτά, ώστε κι εμείς να ακολουθήσουμε τα ίχνη του. Όλα αυτά τα επιτελούσε με την ευδοκία του Πατέρα. Διότι, όντας Υιός μονογενής εξ αυτού και ομοούσιος, φανέρωσε δημοσίως την πατρική Του αγάπη για εμάς.