Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 8:20

Ωδή πέμπτη. Ως είδεν Ησαΐας. Είπες στον γραμματέα ότι οι αλεπούδες έχουν τις δικές τους φωλιές και τα πουλιά τα καταλύματά τους, ενώ εσύ, ο δημιουργός των πάντων, δεν έχεις πού να κλίνεις το κεφάλι σου, απομακρύνοντας από τις προσδοκίες του εκείνον που απέβλεπε στα χρήματα.

Από πού λοιπόν, λέγει, ω ληστή, έμαθες ότι είμαι βασιλιάς; Διότι τι το άξιο βασιλιά βλέπεις επάνω μου αυτή τη στιγμή; Ποια πορφύρα βλέπεις, ποια στρατεύματα και χρυσοποίκιλτα άρματα ή κάποια άλλη φρουρά βασιλικής τάξεως, ή ποια παλάτια και λαμπρότατες οικίες και τα υπόλοιπα γνωρίσματα της βασιλείας; Πώς αποκαλείς βασιλιά αυτόν που δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του και σταυρώνεται ανάμεσα σε ληστές ως κακούργος; Ποιους νόμους διάβασες, ποιες προφητείες που μαρτυρούν για εμένα ανέπτυξες, ώστε, αφού κατανοήσεις τις αποκαλύψεις τους, να με ονομάσεις βασιλιά;

Έπρεπε βέβαια να είχαμε μιλήσει προηγουμένως για τα πρόβατα που θα σταθούν εκ δεξιών του Σωτήρος και έπειτα για εκείνα εξ ευωνύμων. Επειδή όμως ο λόγος, διεξαγόμενος από την αρχή σαν από δύο πρόσωπα, στράφηκε πρώτα εναντίον των εριφίων, πρέπει λοιπόν στη συνέχεια να αναφέρουμε με λογική σειρά τα φρικτά και σωτήρια αληθινά λόγια του κριτού και Δεσπότη και Θεού μας, του Ιησού Χριστού. «Όταν έλθει», λέει, «ο Υιός του ανθρώπου μέσα στη δόξα του, και όλοι οι άγιοι άγγελοι μαζί του». Διότι, επειδή κατά την πρώτη του παρουσία δεν ήλθε μέσα στη δόξα του, αλλά ως ένας από τους φτωχούς που δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του, και γεννήθηκε σε σπήλαιο και θεωρήθηκε γιος ξυλουργού, και αδελφοί και αδελφές του θεωρήθηκαν τα παιδιά του ξυλουργού, και αφού εξέλεξε δώδεκα μαθητές, και αυτούς από αγροίκους και ψαράδες, τους έκανε ακολούθους του, και δεν ήλθε τότε για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να καλέσει τους αμαρτωλούς σε μετάνοια και να σώσει τον κόσμο, και «ήλθε στα δικά του» με ταπεινό σχήμα, «και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν», και αγνοώντας την πολλή του συγκατάβαση και το απύθμενο έλεος, τον θεώρησαν ως έναν απλό άνθρωπο, και όχι μόνο απλό, αλλά και πλάνο και απατεώνα και παραβάτη του νόμου, και αφού τον δίκασαν μαζί με άνομους ληστές, τον καταδίκασαν σε ατιμωτικό θάνατο.

Ότι δε αυτός που πρόκειται να καρεί έρχεται για να προσευχηθεί στον Χριστό, είναι σε όλους φανερό. Γι' αυτό και στέκεται ασκεπής, προσμένοντας να δεχθεί την περικεφαλαία της σωτηρίας, και άζωστος, επειδή έχει λύσει και αποθέσει τη ζώνη της λαγνείας και της επιθυμίας, και πρόκειται να περιζωστεί τη δύναμη της αγνείας και της σωφροσύνης. «Ας είναι», λέει, «οι οσφύες σας περιεζωσμένες» με το περίζωμα της αγνείας και της σωφροσύνης, «και οι λύχνοι αναμμένοι» για να φωτίζουν και να αποτρέπουν κάθε σκοτεινό έργο, «και εσείς όμοιοι με άνθρωπο που προσμένει» και τα εξής. Στέκεται δε ανυπόδητος, επειδή οφείλει να βαδίζει αταλάντευτα την καθαρή οδό του Θεού και μέσω των αγαθών έργων να ευαγγελίζεται την ειρήνη. Αυτό υποδηλώνει επίσης το ταπεινό, το φτωχό και το ανεπιτήδευτο του βίου, διότι και ο Χριστός ήρθε με φτώχεια και ταπείνωση, και χωρίς να έχει «πού να κλίνει το κεφάλι».

Και αλλού, ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε για τον Κύριο: «Και καταδίωξε (ο Ιούδας δηλαδή) άνθρωπο πένητα και φτωχό, και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει»· πράγμα το οποίο ερμηνεύοντας ο θείος Ησύχιος λέει: «Πένητας και φτωχός ήταν ο Κύριος, επειδή, ενώ ήταν πλούσιος, για χάρη μας φτώχυνε· αλλά έφτασε σε τέτοιο βαθμό πενίας, ώστε να λέει: ‘Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού κατοικίες, ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι’, το οποίο αποτελεί γνώρισμα υπερβολικής πενίας».

Επειδή δεν υπάρχει κανένα όφελος από τα λόγια, όταν δεν υπάρχουν τα έργα, για τον λόγο αυτόν και ο Δεσπότης μας, όλα όσα μας ωφέλησε με λόγια και παραινέσεις, τα εκπλήρωσε και με τα έργα του, αναδεχόμενος πρώτος ο ίδιος τα πάντα στον εαυτό του. Γι' αυτό και έλεγε: «Διότι σας έδωσα παράδειγμα, ώστε να κάνετε κι εσείς ομοίως». Επειδή δεν έπραττε αυτά για τον εαυτό του (διότι ποια ανάγκη είχε από αυτά;) αλλά για εμάς και για τη δική μας ωφέλεια, ας προσέξουμε, λοιπόν, ότι παρήγγειλε να είμαστε ανεξίκακοι και να μην οργιζόμαστε με εκείνον που έχει κάνει κάποιο κακό. Αυτό το απέδειξε με τα έργα πρώτος ο ίδιος. Διότι, όταν τον ράπισε εκείνος ο αγνώμων και μιαρός δούλος, δεν παραφέρθηκε σε οργή, ούτε ζήτησε να εκδικηθεί αυτόν που τον αδίκησε, αλλά σαν φίλος προς φίλο συνομιλεί μαζί του για το χτύπημα και λέει: «Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό, αν όμως καλά, γιατί με δέρνεις;». Δίδαξε περί ταπεινώσεως λέγοντας «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι» και «οι ταπεινοί τη καρδία». «Ζώστηκε με λέντιο και ένιψε τα πόδια των μαθητών». Είπε: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα, ο δε Υιός του Ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή του», εισάγοντας σε εμάς τους λόγους περί ακτημοσύνης.

Γι' αυτό και δεν φαίνεται να ενόχλησαν προηγουμένως τη Μαρία, την αδελφή του Λαζάρου, η οποία έκανε κάτι παρόμοιο με αυτήν, και η οποία είχε καλή μαρτυρία για την ευλάβεια και τη σεμνότητα του βίου της. Ο Ιούδας όμως, έχοντας πάντοτε φλεγόμενο το πάθος της φιλαργυρίας, αγανακτεί παντού όταν στερείται το κέρδος. Γι' αυτό και ο Δεσπότης, αποβλέποντας τόσο στη δική τους διάνοια όσο και στη δική του, προβάλλει δύο αιτίες για τις οποίες δεν πρέπει να επιπλήττουν τη γυναίκα: τη μία επειδή έκανε «καλό έργο», για το οποίο στους ευγνώμονες μαθητές αρκούσε μόνο η μαρτυρία του διδασκάλου. Και την άλλη, επειδή «έκανε» αυτό για «τον ενταφιασμό» μου, το οποίο απευθύνεται ευθέως προς τον Ιούδα, σαν να του λέει: εσύ επιπλήττεις αυτή τη γυναίκα και προσποιείσαι ότι φροντίζεις για ελεημοσύνη; Εσύ που τρέχεις προς τον θάνατό μου, εσύ που σχεδιάζεις τον φόνο του ευεργέτη σου κρίνεις ότι αυτή είναι ανάξια να μου χύσει «μύρο», εσύ που φαντάζεσαι και προμελετάς τη σφαγή, τον τάφο και τα εντάφια; Ελεείς τον φτωχό εσύ που πουλάς αυτόν που δεν έχει «πού να κλίνει το κεφάλι» του; Σπλαχνίζεσαι κάποιον άλλον εσύ που προδίδεις τον δάσκαλο; Αυτό ακριβώς του έλεγε και στην περίπτωση της αδελφής του Λαζάρου, όταν αυτός μόνος του, με αυθάδεια γνώμης, περιφρόνηση προς τον δάσκαλο και με το πάθος της φιλαργυρίας, έλεγε: «Γιατί δεν πουλήθηκε αυτό το μύρο και δεν δόθηκε στους φτωχούς;».

Και το μεγαλύτερο βέβαια και αναγκαιότατο για τη μετάθεση της αιτίας και την επίκληση συγγνώμης είναι ο παρών καιρός, ο οποίος, από τη μια, τα πετεινά και τις αλεπούδες, και αν θέλεις και τους λύκους και τους δράκοντες και τις παρδάλεις και γενικά τους ανθρώπους με θηριώδη συμπεριφορά, τους εγκαθιστά σε λαμπρές και περίβλεπτες οικίες και τους παρέχει κάθε ελευθερία να πράττουν ό,τι θα επέλεγαν, ενώ στους μαθητές και μιμητές του Υιού του Ανθρώπου δεν επιτρέπει ούτε να έχουν πού να κλίνουν την κεφαλή, ούτε τους δίνει καμία άδεια για τίποτα από όσα χωρίς αυτά δεν είναι δυνατόν ούτε να ζήσει κανείς. Πώς λοιπόν αυτός που έχει στερηθεί και τα απολύτως αναγκαία και δεν του επιτρέπεται ούτε τον αέρα να αναπνέει άφοβα, θα προετοιμάσει επί τρία ολόκληρα έτη εκείνον που θέλει να μάθει την αρετή και θα του οργανώσει προγύμναση για τη μελλοντική του άσκηση; Διότι θα είναι ευτύχημα, αν με οποιονδήποτε τρόπο μπορέσει, αφού τον αποσπάσει από την πολλή κακία, να τον συνδέσει στενά με τη φιλόσοφη ζωή. Πού υπάρχει άλλωστε το φροντιστήριο στο οποίο θα γίνει η τριετής διατριβή, αφού ο διωγμός έχει καταλάβει τα πάντα και δεν επιτρέπει στους ευσεβείς να κατοικούν ανεπηρέαστα ούτε στα όρη, ούτε στα σπήλαια, ούτε στις οπές της γης; Και πού είναι η άλλη τάξη και ακολουθία σύμφωνα με την οποία ο μοναχός αναλάμβανε τους πόνους της ασκήσεως, αφού τα πάντα έχουν συγχυστεί από ένα τόσο μεγάλο ρεύμα κακών;

ΙΕ'. Πρέπει αυτός που θέλει να εισέλθει μέσα από τη στενή πύλη στο σπίτι του ισχυρού, και να αρπάξει τα σκεύη του, να μην αναπαύεται στην καλοπέραση του σώματος, αλλά να ενδυναμώνεται από το αγαθό Πνεύμα, έχοντας στη μνήμη του εκείνον που είπε ότι σάρκα και αίμα δεν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. Και πώς πρέπει να ενδυναμωθεί κανείς στο πνεύμα; Πρέπει να προσέξει τον Απόστολο που λέει ότι η σοφία του Θεού θεωρείται μωρία από τους ανθρώπους. Και ο προφήτης πάλι: Είδα, λέει, τον Υιό του ανθρώπου, και η όψη του ήταν άτιμη, υστερώντας από όλους τους υιούς των ανθρώπων. Πρέπει, λοιπόν, αυτός που θέλει να γίνει υιός Θεού να ταπεινωθεί προηγουμένως με παρόμοιο τρόπο, και να θεωρηθεί μωρός και άτιμος, να μην αποστρέφει το πρόσωπό του από τα φτυσίματα, να μην επιδιώκει δόξα, ούτε ομορφιά αυτού του αιώνα, ούτε τίποτα παρόμοιο, να μην έχει πού να γείρει το κεφάλι, να ονειδίζεται και να εξουθενώνεται, και να θεωρείται από όλους αξιοκαταφρόνητος και καταπάτημα, να πολεμείται αφανώς και φανερώς, και να αγωνίζεται με τη διάνοια. Και τότε ο ίδιος ο Υιός του Θεού, αυτός βέβαια που είπε:

Παραμένοντας, λοιπόν, σταθεροί στην πτωχεία, μέσω αυτής της πτωχείας ελκύστε στον εαυτό σας τον ουράνιο πλούτο. Διότι, ασκώντας τα σώματά σας με το να κοιμάστε χάμω, με τη γονυκλισία, με την προσευχή, θα είστε πιο ωραίοι από εκείνους που ζουν με πορφύρες. Διότι εκείνοι, ζώντας με πορφύρες, δεν υπηρετούν τον Κύριο, ενώ εσείς με τη σκληραγωγία και το φαινόμενο χόρτο έρχεστε για να προσκυνήσετε και να δοξολογήσετε τον Θεό. Αλλά, όντας σε αυτή την πτωχεία και τη γυμνότητα, μην γίνεστε απρόθυμοι, έχοντας ως υπόδειγμα και σκοπό τον Κύριο, ο οποίος βάδισε κατ' αυτόν τον τρόπο την οδό. Όταν πονέσει το σώμα σου και κοπιάσεις, να θυμάσαι το σώμα του Κυρίου, πώς χτυπήθηκε από τον Πιλάτο και πώς κουράστηκε στις οδοιπορίες. Όταν σου λείψει το σπίτι, να θυμάσαι ότι ο Κύριος των κτισμάτων, όταν ήλθε στη γη, είπε τούτο: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα, ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του» και να αναπαυθεί. Όταν περπατήσεις, να θυμάσαι ότι τα πόδια του Κυρίου ήταν γεμάτα σκόνη, όσον καιρό έζησε στη γη, εκτός μόνο που, για την εκπλήρωση της προφητείας, κάθισε μία φορά σε γαϊδούρι. Όταν γεμίσεις τα μάτια σου με δάκρυα, να θυμάσαι ότι ο Κύριος έκλαιγε για την πτώση σου, προσευχόμενος προς τον Πατέρα «με κραυγή ισχυρή και δάκρυα» πολλά, για να λυτρωθείς από τον θάνατο.

Διότι θα αποβεί σε κρίμα και καταδίκη η επιχείρηση τέτοιων πραγμάτων, είναι χειρότερο από του φονιά, χειρότερο από του μοιχού και του πόρνου και από όλα τα άλλα αμαρτήματα. Όλα αυτά λοιπόν τώρα διαπράττονται προς τους θνητούς ανθρώπους· διότι αμαρτάνουμε εξάπαντος ο ένας απέναντι στον άλλον· εκείνος όμως που καπηλεύεται με θράσος τα θεία και ξεπουλά τη χάρη του Πνεύματος, αμαρτάνει εξάπαντος απέναντι στον ίδιο τον Θεό· διότι αυτός που έχει κατασταθεί στο πρόσωπο του Λόγου, οφείλει να ζει έτσι όπως Εκείνος και συνεπώς να λέει τα ίδια με Εκείνον: οι αλεπούδες έχουν φωλιές και όλα τα πετεινά καταλύματα, εγώ όμως δεν έχω πού να γείρω το κεφάλι μου, εφόσον έχει αξιωθεί να είναι λάτρης του Χριστού. Διότι ο ίδιος δεν οφείλει να έχει απολύτως τίποτα δικό του ούτε να κατέχει κάτι από τον κόσμο, παρά μόνο τα αναγκαία για το σώμα, ενώ όλα τα άλλα ανήκουν στους φτωχούς και στους ξένους και στην εκκλησία τους. Εάν όμως, αντίθετα, τολμήσει να τα χρησιμοποιήσει άκαιρα για δικά του έξοδα με εξουσία και να χαρίσει στους συγγενείς του τα πράγματα των ξένων, να χτίζει σπίτια και να αγοράζει αγρούς και να σέρνει πίσω του πλήθος δούλων, αλίμονο, πόσο μεγάλη θα είναι η καταδίκη του! Εξάπαντος αυτός παρομοιάζεται με άνθρωπο που κατασπατάλησε κακώς από αφροσύνη ολόκληρη την προίκα της ίδιας του της γυναίκας· ο οποίος, αφού συλληφθεί και δεν έχει τα χρήματα να την επιστρέψει όταν του ζητείται, εκτός από τη στέρηση της συζύγου του, στέλνεται και στη φυλακή για να φυλακιστεί.

Προς το τέκνο Γεννάδιο. Έλαβα γνώση αυτών που μου έστειλες, αγαπημένο τέκνο. Λυπείσαι διότι εξαιτίας του διωγμού μεταβαίνεις από τόπο σε τόπο, κυριευμένος από φόβο και αγωνία. διότι αυτά συνεπάγεται η κατάσταση της φυγής, καθώς και το να στερείσαι τα αναγκαία προς το ζην. Όμως ο μακαρισμός του Κυρίου ας σε ευφραίνει και ας ανακουφίζει τους πόνους σου: μακάριοι όσοι διώκονται για τη δικαιοσύνη, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Άραγε δεν είναι ικανή αυτή η υπόσχεση να διαλύσει κάθε θλίψη και στενοχώρια; Ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του. Βλέπεις ότι αυτή η δοκιμασία σε καθιστά μιμητή του Θεού; Η βασιλεία των ουρανών, λοιπόν, ανήκει σε αυτούς που αγωνίζονται σκληρά. Υπόμεινε, τέκνο, όπως υπέμεινες προηγουμένως για τον Χριστό όχι μόνο διωγμό, αλλά και φυλακή. Όποιος προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο, λέει η Γραφή. Από νωρίς αρίστευσες. και τώρα που έχεις ωριμάσει στη γνώση και στην ηλικία, δεν θα γίνεις ακόμη σπουδαιότερος;

«Διδάσκαλε, θα σε ακολουθήσω όπου κι αν πας». Και του λέει ο Ιησούς: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα, ο Υιός του ανθρώπου όμως δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του». Γραμματέα ονομάζει αυτόν που γνωρίζει το γράμμα του νόμου.

Ο Κύριος όμως δεν τους λέει τα γνωρίσματα της οικίας, αλλά, «Ελάτε», λέει, «και δείτε». Αυτό το κάνει, αφενός για να τους ελκύσει περισσότερο να τον ακολουθήσουν, αφετέρου για να δοκιμάσει τον πόθο τους, μήπως τυχόν αποκάμουν στον δρόμο. Διότι, αν είχαν προσέλθει με ψυχρή διάθεση, ούτε καν θα τον ακολουθούσαν μέχρι την οικία. Πώς όμως αλλού λέει, ότι «Ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του», ενώ εδώ φαίνεται να έχει οικία; Αυτό δεν είναι αντίθετο προς εκείνο. Διότι όταν λέει, «Δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του», δεν εννοεί αυτό, το να μην έχει καθόλου κατάλυμα, αλλά το να μην έχει δικό του. Αν λοιπόν έμενε σε οικία, δεν έμενε σε δική του, αλλά σε ξένη. Όχι μάταια επισημαίνει ο ευαγγελιστής τον χρόνο, ότι «Ήταν περίπου η δέκατη ώρα», αλλά για να διδάξει και όσους διδάσκουν και όσους θέλουν να μαθητεύσουν, ότι δεν πρέπει να γίνεται αναβολή εξαιτίας του χρόνου, αλλά και ο διδάσκαλος να μην αναβάλλει και να λέει ότι είναι αργά και αύριο θα μάθεις, και ο μαθητής να αναγνωρίζει κάθε καιρό ως κατάλληλο για μάθηση και να μην αναβάλλει την ακρόαση για την επόμενη μέρα. Και μαθαίνουμε επίσης και τούτο, ότι είχαν τόσο ελαφρύ στομάχι, και διατηρούσαν τέτοια νήψη, ώστε τον χρόνο που άλλοι ξοδεύουν για την ανάπαυση του σώματος, επειδή βαραίνουν από τα φαγητά και δεν μπορούν να καταπιαστούν με κάποιο σπουδαίο έργο, αυτοί τον αναλώναν στην ακρόαση της διδασκαλίας. Όντως ήταν μαθητές του άτροφου Ιωάννη.