Πατερικές αναφορές στο ΜΙΧΑΙΑΣ 5:1

Και του ίδιου του Χριστού υπάρχουν δύο έξοδοι, δηλαδή πρόοδοι· η μεν της πρωίας, η οποία έγινε προ πάντων των αιώνων εκ του Πατρός, σύμφωνα με το: «Οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα»· η δε της εσπέρας, η εκ της Παρθένου, η οποία συνέβη κατά τη συντέλεια των αιώνων. Και η καθεμία αποτελεί τέρψη και αγαλλίαση. Ο Σύμμαχος, ωστόσο, λέγοντας, «Υμνολογούν τις προσελεύσεις του όρθρου και της εσπέρας», φαίνεται να εννοεί τούτο, ότι και κατά την έναρξη και κατά τη λήξη της ημέρας θα προσφέρουν στον Θεό αρεστή υμνωδία όσοι εγκατέλειψαν την πλάνη και γνώρισαν τον κατά φύσιν Θεό.

Και για το ότι στη Βηθλεέμ (η οποία ερμηνεύεται Οίκος του άρτου), επρόκειτο να γεννηθεί ο άρτος της ζωής, και ότι προαιώνια είναι η εκ του Πατρός γέννησή του, ας ακούσουμε τον προφήτη Μιχαία που λέει: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι καθόλου μικρή ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου εκείνος που θα είναι άρχοντας στον Ισραήλ, και η έξοδός του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Και για το ότι στη Σιών πρόκειται να φανερωθεί ο Χριστός, και ότι είναι ο Ύψιστος, ο προφήτης Δαβίδ στον 86ο ψαλμό προφητεύει ως εξής λέγοντας: «Μητέρα Σιών θα πει, Άνθρωπος και άνθρωπος γεννήθηκε μέσα σε αυτήν, και αυτός ο Ύψιστος την εθεμελίωσε». Επομένως, ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, είναι ο Ύψιστος. Και για το ότι, αφού γεννήθηκε ο Χριστός, επρόκειτο με τη δική του μητέρα, την πνευματική νεφέλη, να έρθει στην Αίγυπτο, ας ακούσουμε τον προφήτη Ησαΐα να λέει: «Ιδού, ο Κύριος κάθεται επάνω σε ελαφριά νεφέλη, και θα έρθει στην Αίγυπτο, και θα σειστούν τα χειροποίητα είδωλα της Αιγύπτου». Και για το ότι, κατά τη βάπτιση του Χριστού, επρόκειτο ο Πατήρ άνωθεν να δώσει μαρτυρία για αυτόν, στον 28ο ψαλμό έχει γραφτεί ως εξής: «Φωνή Κυρίου επάνω στα ύδατα, ο Θεός της δόξης εβρόντησε, ο Κύριος επάνω σε ύδατα πολλά». Έπειτα, για τα θαύματα και τις θεραπείες, τα οποία επιτέλεσε ο Χριστός και Θεός μας, ο Ησαΐας μας διδάσκει λέγοντας: «Αυτός σήκωσε τις ασθένειές μας, και βάσταξε τις νόσους μας, και για εμάς οδυνάται».

Διότι ο μεν Ησαΐας προφήτευσε ότι ο Εμμανουήλ πρόκειται να γεννηθεί από απειρόγαμη γυναίκα· αυτός δε, αφού γεννήθηκε από την Παρθένο Μαρία και φανερώθηκε ως Θεός, εκπλήρωσε τον λόγο του προφήτη. Και ο μεν Μιχαίας προανήγγειλε και τον τόπο στον οποίο επρόκειτο να γεννηθεί ο Χριστός· ο ίδιος δε ο Κύριος, ανακλινόμενος σε φάτνη στη Βηθλεέμ, απέδειξε τον προφήτη αληθινό. Και ο μεν Ζαχαρίας ευαγγελίστηκε στην Ιερουσαλήμ την είσοδο του Σωτήρα· ο ίδιος δε ο Κύριος, στέλνοντας να του φέρουν τον όνο και εισερχόμενος, εκπλήρωσε στο πρόσωπό του την προφητεία. Και γενικά, για να μην αναφέρω το καθένα από τα γεγραμμένα χωριστά, αυτός έγινε το πλήρωμα του νόμου και των προφητών. Διότι αυτά που προανήγγειλε μέσω αυτών, αυτά ο ίδιος παρών τα ολοκλήρωνε εκπληρώνοντάς τα και λέγοντας: «Εγώ που ομιλώ είμαι παρών». Ιδού λοιπόν, και τώρα αυτά που παλαιά διακηρύσσονταν για τον Σωτήρα στους Ψαλμούς, τώρα πάλι εκπληρώνονται μέσω της τόλμης των στρατιωτών. Διότι αυτά που προεσήμανε ότι θα πάθει, αυτά τώρα τα πλήθη των Ιουδαίων τα πράττουν, διαμοιράζοντας τα ιμάτια του Σωτήρα, και ποτίζοντάς τον όξος με χολή. «Διότι αυτά», λέγει, «έγιναν, για να εκπληρωθούν οι Γραφές»· η μεν μία που λέει: «Διαμοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο»· η δε άλλη πάλι: «Έδωσαν για τροφή μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν όξος».

Διότι το αρχαίο και το παλαιότατο αυτής θα μπορούσε κανείς να το κατανοήσει μέσω της φράσης «πριν από τον εωσφόρο». Α. Έπειτα, πώς δεν θα ήταν καλύτερο να ειπωθεί πριν από τον ήλιο και τη σελήνη, ή μάλλον πριν από τον ουρανό και τη γη; Διότι αυτά είναι παλαιότερα από τα άστρα και τον εωσφόρο. Μάλλον δε, το να λέγεται ότι ο Υιός υπάρχει πριν από τη γη και τον ουρανό και γενικά πριν από ολόκληρη την κτίση, εγώ τουλάχιστον θα το θεωρούσα κάτι μικρό και ευτελές· διότι προήλθε από τον άναρχο Πατέρα, και ο τρόπος της γεννήσεώς Του είναι εντελώς ανέκφραστος και ακατάληπτος. Γι' αυτόν τον λόγο και ο περίφημος Ησαΐας μας λέει: «Τη γενεά Του ποιος θα τη διηγηθεί; διότι η ζωή Του υψώνεται από τη γη»· ονομάζοντας νομίζω πολύ εύστοχα «γενεά» τη γέννηση, και «ζωή» την ύπαρξη, η οποία υψώνεται από όλη τη γη, δηλαδή εξυψώνεται και ξεπερνά κάθε νου όσων βρίσκονται πάνω στη γη, και βρίσκεται πολύ ψηλότερα από τις δικές μας έννοιες, ούσα απλησίαστη και απρόσιτη για τα μέτρα της ανθρωπότητας, όπως μου φαίνεται ότι λέει με τον πιο αληθινό τρόπο. Ότι δε ο Υιός αποδείχθηκε ότι βρίσκεται πέρα από κάθε χρόνο και είναι ανώτερος από κάθε τέτοια αρχή, όχι λιγότερο από όσο ο Πατέρας, θα μας πείσει ένας άλλος από τους αγίους προφήτες αναφωνώντας: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα».

«Από εσένα θα προέλθει για μένα αυτός που θα γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας», ονομάζοντας την από τον Πατέρα ύπαρξή του ως κάποια ιδιαίτερη έξοδο, σύμφωνα με την οποία νοούμε ότι συνυπάρχει με τον ίδιο τον γεννήτορά του από εκείνη την αρχή πέρα από την οποία δεν υπάρχει απολύτως τίποτα, όχι αγεννήτως, αλλά γεννητώς. Πόσο πολύ γέλιο λοιπόν νομίζεις ότι αξίζουν αυτοί που, δεν ξέρω πώς, υπέθεσαν ότι μπορούν με ανθρώπινους συλλογισμούς και πεπερασμένες έννοιες να φτάσουν σε τόσο υψηλά ζητήματα; Διότι με ποιον τρόπο θα μπορούσε κανείς να γνωρίζει το πώς θα γεννούσε ο Θεός, εάν δεν έχει προηγουμένως διδαχθεί πλήρως τι ακριβώς είναι Εκείνος κατά τη φύση Του; Β. Αλλά αυτό είναι αδύνατον· «Διότι έθεσε το σκοτάδι ως αποκρυφή του», όπως είναι γραμμένο, «και ολόγυρά του είναι η σκηνή του», αποκαλώντας, νομίζω, σκοτάδι και ονομάζοντας σκηνή το δυσθεώρητο, ή μάλλον το αόρατο και ακατάληπτο, κάτω από την οποία έχοντας εισέλθει κατά κάποιον τρόπο Εκείνος που τα πληροί όλα, γνωρίζεται τόσο από τον Εαυτό Του όσο και μόνο από το δικό Του γέννημα. Διότι είπε ότι: «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε γνωρίζει κανείς ποιος είναι ο Πατέρας, παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός θελήσει να τον αποκαλύψει.» Α. Πολύ σωστά μιλάς, και τώρα σε θαυμάζω ιδιαίτερα για αυτά τα λόγια.

Επικρατούσε ωστόσο μεταξύ των Ιουδαίων μια εσφαλμένη αντίληψη για τον Σωτήρα μας Ιησού Χριστό, ότι δηλαδή θα προερχόταν από την πόλη ή κώμη της Ναζαρέτ, αν και η θεία Γραφή τον παρουσιάζει ως Βηθλεεμίτη, όσον αφορά το σημείο αυτό, λέγοντας: «Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα, διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου εκείνος που πρόκειται να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Διότι ανατράφηκε μεν στη Ναζαρέτ, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Ευαγγελιστής βεβαίωσε λέγοντας: «Και ήλθε στη Ναζαρέτ όπου είχε ανατραφεί»· όμως δεν καταγόταν από εκεί, αλλά από εκεί όπου ήδη προείπαμε, ή μάλλον όπως διαβεβαίωσε η φωνή του προφήτη. Ακολουθώντας λοιπόν ο Φίλιππος την αντίληψη των Ιουδαίων, λέει «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ». <Από τη Ναζαρέτ μπορεί να προέλθει κάτι καλό;> Ο Ναθαναήλ ομολογεί αμέσως ότι αυτό που προσδοκάται να αναδειχθεί από τη Ναζαρέτ πρέπει να είναι κάτι πολύ μεγάλο και άριστο. Είναι βεβαίως απόλυτα φανερό ότι όχι μόνο αποδεχόταν τη Ναζαρέτ προκειμένου να πιστέψει σε εκείνον που αναζητούσαν, αλλά, σταχυολογώντας τη γνώση από τον Νόμο και τους προφήτες, ως πολυμαθής έφτανε γρήγορα στην κατανόηση. <Έλα και δες.> Θα αρκέσει η θέα του για να πιστέψεις, λέει, και μόνο αν έλθεις σε συνομιλία μαζί του θα συμφωνήσεις γρηγορότερα, και χωρίς αμφιβολία θα πεις ότι αυτός είναι όντως ο προσδοκώμενος.

Αυτό παραπλάνησε τον ασύνετο νου των Ιουδαίων και τους απομάκρυνε κατά κάποιον τρόπο από την αληθινή επίγνωση του Χριστού. Διότι δεν κατανόησαν, όπως είναι φυσικό, ότι ο λόγος περί αυτού στους αγίους προφήτες παρουσιάζεται διπλός. Όταν μεν δηλαδή σημαίνουν ότι θα παρουσιαστεί με σάρκα σε αυτόν τον βίο, καθιστούν φανερή την κατά σάρκα γέννησή του από την παρθένο: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Αλλά και το πού θα γεννηθεί το κηρύττουν με σαφήνεια: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για μένα εκείνος που θα γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Όταν δε ερμηνεύουν, όσο είναι δυνατόν, την άρρητη γέννησή του από τον Πατέρα και Θεό, είτε λένε εκείνο που αναφέραμε προηγουμένως: «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του; Διότι η ζωή του αίρεται από τη γη», είτε το ρητό που συνδέεται με αυτό που παρατέθηκε: «Και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Διότι εδώ ως «εξόδους» του Μονογενούς εννοεί την ανάλαμψη ως από φως, και την προ παντός αιώνος, ημέρας και χρονικής ροπής προέλευσή του σε ιδία ύπαρξη από την ουσία Εκείνου που τον γέννησε.

Επειδή λοιπόν είχαν ήδη εκπλαγεί από τα λόγια του, και έχοντας ήδη δεχθεί την ανυπέρβλητη παρρησία των διδασκαλιών του ως οδηγό για να σκεφτούν κάτι σπουδαίο για αυτόν, ερευνούν και την ίδια τη θεία Γραφή, θεωρώντας ότι από εκεί θα αποκομίσουν την πλέον αλάνθαστη αντίληψη για αυτόν· διότι έτσι έχει εκ φύσεως το πράγμα. Ότι λοιπόν θα προέλθει από το σπέρμα του τρισμακάριου Δαβίδ και ότι θα αναδειχθεί στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, το έχουν πιστέψει, προφανώς έχοντας πεισθεί από τις σχετικές προφητείες. «Ορκίστηκε ο Κύριος στον Δαβίδ την αλήθεια», λέει κάπου ο σοφός μελωδός, «και δεν πρόκειται να την αθετήσει· από τον καρπό της οσφύος σου θα τοποθετήσω πάνω στον θρόνο σου». Ο προφήτης πάλι λέει: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου εκείνος που θα γίνει άρχοντας του Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Πλανιόταν όμως η ακαθοδήγητη γνώμη των Ιουδαίων και έσφαλλε σχετικά με τον Χριστό, μόνο και μόνο εξαιτίας της Ναζαρέτ που βρίσκεται στη Γαλιλαία, στην οποία επικρατούσε η φήμη ότι είχε ανατραφεί ο Κύριος. Διότι έτσι λέει κάποιος από τους αγίους ευαγγελιστές: «Ήλθε δε στη Ναζαρέτ, όπου είχε ανατραφεί».

Ο Χριστός, η απαρχή των πάντων, ο δεύτερος Αδάμ σύμφωνα με τις Γραφές, γεννήθηκε από το Πνεύμα, για να μεταβιβάσει και σε εμάς τη χάρη· διότι επρόκειτο και εμείς να μην ονομαζόμαστε πλέον τέκνα ανθρώπων, αλλά μάλλον Θεού, λαμβάνοντας την μέσω του Πνεύματος αναγέννηση πρωτίστως στο πρόσωπο του Χριστού, ώστε να γίνει ο ίδιος πρωτεύων στα πάντα, όπως λέγει ο πάνσοφος Παύλος. Με άκρως οικονομικό τρόπο ο καιρός της απογραφής έστειλε στη Βηθλεέμ την αγία Παρθένο, για να δούμε και μια άλλη προφητεία να εκπληρώνεται· διότι είναι γραμμένο όπως είπαμε: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι μεταξύ των χιλιάδων του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου εκείνος που θα είναι άρχοντας στον Ισραήλ». Προς εκείνους δε που λέγουν ότι, εάν η Παρθένος γέννησε σαρκικά, έχει φθαρεί· και εάν δεν έχει φθαρεί, τότε γέννησε κατά φαντασία, απαντούμε: Ο προφήτης λέγει ότι ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ εισήλθε και εξήλθε και η πύλη παραμένει κλειστή. Και εάν ο Λόγος έγινε σάρκα ασυγχύτως, αφού συνελήφθη αναντίρρητα χωρίς σπορά, γεννήθηκε και χωρίς φθορά. «Και έτεκε τον Υιό αυτής τον πρωτότοκο.» Ποιον άραγε πρωτότοκο;

Αλλά το χέρι εκείνου που χτυπά θα αδρανήσει, και εμείς θα παραμείνουμε άγευστοι της τιμωρίας, εάν με όλη μας τη δύναμη αποφύγουμε να εξοργίζουμε εναντίον μας τον Κύριο των όλων, με το να πράττουμε τα μη θεμιτά και να επιδιώκουμε αυτό που Του είναι απεχθές. Τιμώντας Τον μάλλον με την επιείκεια, θα βρεθούμε στην καλή κατάσταση της ευημερίας, και θα ζήσουμε έναν βίο λαμπρό και αληθινά αξιέπαινο. <Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι μεταξύ των χιλιάδων του Ιούδα· από εσένα όμως θα εξέλθει για εμένα ηγούμενος, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος.> Την επιστροφή των ανθρωπίνων πραγμάτων στην αρχική τους κατάσταση μας ευαγγελίζεται με αυτά ο προφητικός λόγος. Υπενθυμίζει δε πολύ σαφώς και την ανακεφαλαίωση, η οποία λέγεται ότι έχει συντελεστεί εν Χριστώ. Διότι τα όσα συμβαίνουν σε αυτόν αποτελούν καινή κτίση, καθώς έχει γραφτεί, και «τα αρχαία παρήλθαν, έγιναν δε καινούργια» δι' αυτού, ο οποίος μεταστοιχειώνει τα ανθρώπινα και τα ανακαινίζει πάλι προς το ευ ζην. Διότι εβασίλευσε, και κατέστησε πάλι επιθυμητή την εξουσία Του επί πάντων. Υποδηλώνεται δε το καθολικό και μέσω των επιμέρους έργων της θείας οικονομίας. Διότι ο Ισραήλ, όπως είπα, αρχικά κυβερνιόταν από τον Θεό, με τη μεσολάβηση αγίων προσώπων. Έπειτα, μετά από όχι πολύ καιρό, αφού ασθένησε από αφροσύνη και περιφρόνησε το να διατελεί υπό την εξουσία του Θεού, τίμησαν περισσότερο τις ανθρώπινες εξουσίες. Και έτσι ζήτησαν για τον εαυτό τους ως βασιλιά τον Σαούλ.

Δεν θα ήταν άστοχο, ακόμη κι αν σε κάποιον φαινόταν σωστό, να κάνει τον λόγο κατά κάποιον τρόπο γενικό. Διότι, επειδή εμείς οι επί της γης έχουμε εκπέσει από τη βασιλεία του Θεού, ετοιμάζοντας για τους εαυτούς μας έναν ξένο ζυγό και αναγνωρίζοντας ως δεσπότη αυτόν που δεν είναι εκ φύσεως δεσπότης, αλλά μάλλον αλαζόνας και αποστάτης, εννοώ δηλαδή τον σατανά, περιπέσαμε σε κάθε είδους κακό. Όμως, όπως είπα προηγουμένως, ευδόκησε ο Θεός και Πατέρας «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στον Χριστό, και αυτά που είναι στους ουρανούς και αυτά που είναι πάνω στη γη», και «μάς ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους, και μας μετέφερε στη βασιλεία του Υιού της αγάπης του μέσα στο φως». Απευθύνει λοιπόν τον λόγο προς τη Βηθλεέμ, δηλαδή τον οίκο του Εφραθά. Και η μεν περιοχή ονομάζεται Εφραθά, ενώ η Βηθλεέμ είναι η μικρή πόλη, δηλαδή το χωριό στην περιοχή, από όπου κατάγονταν ο Ιεσσαί και ο Δαβίδ, και βεβαίως και η ίδια η αγία Παρθένος, η οποία γέννησε για εμάς το θείο βρέφος, τον δικό της υιό, τον Ιησού, «του οποίου η εξουσία εναποτέθηκε στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής».

Είναι λοιπόν σαν να λέει: Θα κυβερνήσει καθέναν που πιστεύει σε αυτόν και που οικειώνεται τον εαυτό του σε εμένα μέσω αυτού. Διότι έχουμε προσαχθεί στον Πατέρα μέσω του Υιού, και θα το μαρτυρήσει ο ίδιος λέγοντας: «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο μέσω εμού». Αναδείχθηκε λοιπόν από τη Βηθλεέμ ο Χριστός, ο ποιμένας ο καλός, «που μας βόσκει ανάμεσα σε κήπους και κρίνα», και ο οποίος παραθέτει την ευωδία των ευαγγελικών θεσπισμάτων και προσφέρει τα δικά του σαν ώριμα άνθη, σε όσους θέλουν να τα δρέψουν και να γεμίσουν νοερά από την ευωδία τους. Διότι έλεγε: «Εγώ είμαι άνθος του πεδίου, κρίνο των κοιλάδων». Λέει δε ότι οι έξοδοί του είναι από την αρχή και από τις ημέρες του αιώνος, είτε υποδηλώνοντας την προαιώνια ύπαρξη του Λόγου· διότι είναι συναΐδιος με τον ίδιο του τον Γεννήτορα, και είναι ο δημιουργός των αιώνων· είτε ότι, αν και έγινε άνθρωπος στον έσχατο καιρό του αιώνος, το μυστήριό του ωστόσο είχε προοριστεί κατά την πρόγνωση του Πατέρα και προ της καταβολής των αιώνων. «Έξοδο» λοιπόν ονομάζει είτε την άχρονη γέννηση από τον Θεό Πατέρα για την ιδιαίτερη ύπαρξη του Υιού, είτε την ανάδειξη που επρόκειτο να συμβεί μέσα στον χρόνο, όταν έγινε σάρκα, μολονότι από την αρχή και από τις ημέρες του αιώνος είχε προοριστεί και είχε οριστεί από τον Πατέρα ως Σωτήρας και λυτρωτής, επειδή δεν αγνοούσε τα όσα επρόκειτο στο μεταξύ να συμβούν στο ανθρώπινο γένος εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ. <Γι' αυτό θα τους παραδώσει έως τον καιρό εκείνης που τίκτει.>

Θαιμάν, όπως είπα, αποκαλούσαν τη νοτιότερη έρημο. Λένε λοιπόν ότι στα πλέον νοτιότερα μέρη της Ιουδαίας βρίσκεται η Βηθλεέμ, στην οποία γεννήθηκε ο Χριστός· διότι έχει ειπωθεί κάπου προς αυτήν δια φωνής προφήτου: «Και συ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι μεταξύ των χιλιάδων του Ιούδα, από σένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγούμενος, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Επομένως, ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν, δηλαδή, από τη Βηθλεέμ που βρίσκεται προς νότο. Διότι αυτός που είναι εκ φύσεως και αληθώς Θεός, ο Μονογενής Λόγος του Πατρός, αφού έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς, γεννήθηκε δια γυναικός στη Βηθλεέμ. Επειδή δε είναι σύνηθες στη Θεία Γραφή να παρομοιάζει ενίοτε τη Συναγωγή των Ιουδαίων με τα πιο περίβλεπτα από τα όρη, εξαιτίας του ότι φαίνεται κατάφυτη από πάρα πολλούς και ενδοξότατους άνδρες, έτσι και τώρα την εξομοιώνει με το όρος Φαράν, λέγοντας ότι θα έλθει από όρος κατάσκιο και δασώδες· και ονομάζει το όρος κατάσκιο και δασώδες εξαιτίας των πατέρων από τους οποίους γενεαλογείται ο Χριστός. Μπορεί κανείς λοιπόν να ακούσει σαφώς τον μεν μακάριο Λουκά να ανάγει την απαρίθμηση της γενεαλογίας από τον Ιωσήφ μέχρι τον Αδάμ, τον δε Ματθαίο να την κατεβάζει πάλι με τη σειρά από τον Δαβίδ και τον Αβραάμ, όπως είπα, μέχρι τον Ιωσήφ. Όρος λοιπόν δασώδες και κατάσκιο είναι η Συναγωγή, η οποία ανέδειξε κατά καιρούς πολλούς, από τους οποίους βλάστησε ο Χριστός. Διότι το ότι προέρχεται από τους Ιουδαίους, πώς είναι δυνατόν να το αμφισβητήσει κανείς;

Γι' αυτό και φοβισμένοι έλεγαν: «Ήρθες εδώ πριν από τον καιρό για να μας βασανίσεις;» ή θάλασσα μεν ονομάζει το πλήθος των τυράννων, εξαιτίας της αλμύρας της ειδωλολατρίας τους· και ήχους κυμάτων, τις επιβουλές και τα βασανιστήρια εναντίον των μαρτύρων, τα οποία ποιος θα τα υπέμενε αν δεν ενδυναμωνόταν και δεν στηριζόταν από τη δύναμη του Χριστού; <Θα τέρψεις τις εξόδους του πρωινού και της εσπέρας.> (Α φ. 327. Κυρίλλου, Αθανασίου, Ευσεβίου.) Και όταν αρχίσει να προχωρά το πρωί της ημέρας, και κατά την εσπέρα, δηλαδή στην αρχή της ημέρας και στο τέλος. Και βεβαίως, όταν οι κάτοικοι της οικουμένης δουν τα μεγάλα σημεία και νιώσουν τον αγαθό φόβο, τότε ακριβώς και στις πρωινές και στις εσπερινές εξόδους, δηλαδή σε κάθε καιρό, θα υπάρχει σε αυτούς τέρψη, καθώς θα αγάλλονται για όσα κατόρθωσε η παρουσία του Χριστού. Και του ίδιου του Χριστού υπάρχουν δύο έξοδοι, δηλαδή προελεύσεις: η μία του πρωινού, που έγινε από τον Πατέρα πριν από όλους τους αιώνες, σύμφωνα με το «Οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα»· και η άλλη της εσπέρας, η εκ της Παρθένου, η οποία πραγματοποιήθηκε κατά τη συντέλεια των αιώνων. Και η καθεμία είναι τέρψη και αγαλλίαση. Ο Σύμμαχος πάντως, λέγοντας «Υμνολογούν τις προσελεύσεις του όρθρου και της εσπέρας», φαίνεται να λέει τούτο, ότι και όταν αρχίζει και όταν λήγει η ημέρα, αυτοί που εγκατέλειψαν την πλάνη και γνώρισαν τον κατά φύση Θεό, θα προσφέρουν υμνωδία αρεστή στον Θεό.

Μιχαίας: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφρατά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για εμένα ηγέτης, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Διότι ο Υιός εξήλθε, και τρόπον τινά πήγασε, από την ουσία του Πατρός, όχι με κάποιον μερισμό ή αποκοπή, αλλά ως απαύγασμα από φως. Όμως «από την αρχή», και για να το πούμε έτσι, έξω από τις ημέρες του αιώνος. Επομένως, προέρχεται από τον Πατέρα και είναι αΐδιος.

Διότι είπε: «Οπίσω μου έρχεται άνδρας.» Β— Πόσο άτοπο. Διότι θα θεωρήσουμε ότι δεν έχουν έτσι τα πράγματα, κατανοώντας ορθά το γραμμένο στους Ψαλμούς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Και ποιος ανάμεσα στους υιούς του Θεού θα ομοιωθεί με τον Θεό;» Α— Πρέπει λοιπόν να του αποδώσουμε, ακόμη και μαζί με τη σάρκα, την υπέρτατη αρχαιότητα, ως Θεού κατά φύση που ενώθηκε με τη σάρκα και ο οποίος συνηθίζει να μεταδίδει τα αγαθά της δικής του φύσης στο ίδιο του το σώμα. Β— Πολύ σωστά μίλησες. Α— Αυτό θα μπορούσες να μάθεις ότι ισχύει έτσι και ότι λέγεται ορθά και από άλλες μαρτυρίες, φίλε μου, αν το ήθελες. Διότι κάπου είπε ο Θεός σχετικά με τον Χριστό, ο οποίος προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα όμως θα εξέλθει για εμένα εκείνος που θα γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος.» Σχετικά δε με τους υιούς του Ισραήλ, ο ιερότατος Παύλος λέει: «Ότι όλοι βαπτίστηκαν στον Μωυσή μέσα στη νεφέλη και μέσα στη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό.»

«Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός». Παρατήρησε, λοιπόν, στον Ιησού Χριστό, κατά την οικονομική ένωση, την προαιωνιότητα που ανήκει ειδικά στον Λόγο. Δεν είναι ξεκάθαρος ο λόγος; Διότι, βεβαίως, λέει πολύ σωστά ότι ο Βηθλεεμίτης, ως άνθρωπος και προερχόμενος από γυναίκα, έχει τις προελεύσεις του από την αρχή του αιώνα. Διότι εν αρχή και προ παντός αιώνος υπήρχε ο Λόγος που ενανθρώπησε, και αυτός ήταν η πέτρα που πότιζε άφθονα τον διψασμένο Ισραήλ με ανέλπιστα και απροσδόκητα νάματα, μολονότι γεννήθηκε κατά τη σάρκα και την ανθρώπινη φύση στους έσχατους καιρούς και χρίστηκε για την αποστολή του στον κόσμο από τον Θεό και Πατέρα.

Πες μου πρώτα, ποιος είναι αυτός που γέννησε, και τότε μάθε εκείνο που γέννησε. Εάν όμως δεν μπορείς να κατανοήσεις τη φύση αυτού που γέννησε, μην περιεργάζεσαι τον τρόπο εκείνου που έχει γεννηθεί. Είναι αρκετό για την ευσέβειά σου να γνωρίζεις, όπως είπαμε, ότι ο Θεός έχει μόνον έναν Υιό, έναν που έχει γεννηθεί φυσικώς· ο οποίος δεν άρχισε να υπάρχει όταν γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, αλλά ΠΡΟ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ. Διότι άκουε τον προφήτη Μιχαία που λέει: Και συ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι η μικρότερη για να συγκαταλέγεσαι στις χιλιάδες του Ιούδα. Διότι από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγούμενος, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ. Και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας. Μην εστιάζεις, λοιπόν, στη σημερινή του προέλευση από τη Βηθλεέμ, αλλά προσκύνα αυτόν που έχει γεννηθεί αϊδίως από τον Πατέρα.

Άκουσε, λοιπόν, τον Μιχαίο να μιλάει για τον τόπο της επαγγελίας: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι διόλου μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει για μένα ηγέτης, ο οποίος θα είναι άρχοντας στον Ισραήλ, και η προέλευσή του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Εξάλλου, όντας Ιεροσολυμίτης, γνωρίζεις ήδη εκ των προτέρων για τους τόπους αυτούς και τα όσα έχουν γραφτεί στον εκατοστό τριακοστό πρώτο ψαλμό: «Ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά, την βρήκαμε στις πεδιάδες του δρυμού». Διότι, πριν από λίγα χρόνια, ο τόπος αυτός ήταν δασώδης.

Και ο Δαβίδ λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Είπε Κύριος, αναφέρει, στον Κύριό μου· διότι δεν είχε πραγματοποιηθεί ακόμη η οικονομία της σαρκός, εξαιτίας της οποίας υπήρχε ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: ο Θεός είναι μαζί μας»· και δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». Και «εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου άρχοντας στον Ισραήλ, και οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος», και σύμφωνα με άλλα αντίγραφα «και εσύ Βηθλεέμ, δεν είσαι καθόλου η ελαχίστη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Και βλέπεις ότι δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». Όταν όμως εκπληρωνόταν η προφητεία του Ιερεμία και ομοίως του Ησαΐα, δηλαδή το να γεννηθεί ο Λόγος από παρθένο και να λάβει σάρκα, όπως ακριβώς λέει ο Ιερεμίας: «Και είναι άνθρωπος.

Διότι δεν αναγνώρισαν αυτόν, ότι δηλαδή αυτός ήταν στην αρχή εκείνος με τον οποίο συσκέφθηκε ο Πατέρας, λέγοντας: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». Διότι το «ας δημιουργήσουμε» δεν υποδηλώνει ενικό αριθμό· αλλά βεβαίως ο Πατέρας συσκέφθηκε με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα: «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ούτε βέβαια κατανόησαν εκείνον που λέει ρητά στο ίδιο βιβλίο, ότι «έβρεξε ο Κύριος φωτιά και θειάφι από τον Κύριο πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα από τον ουρανό». Διότι «έβρεξε ο Κύριος φωτιά», αυτός που είχε έλθει στον Αβραάμ, από «τον Κύριο από τον ουρανό», δηλαδή από αυτόν που τον έστειλε. Ούτε αναγνώρισαν ότι αυτός τους έβγαλε από την Αίγυπτο, ούτε κατανόησαν τον προφήτη που λέει «Και εσύ Βηθλεέμ, δεν είσαι διόλου η πιο μικρή» (διότι πώς είναι δυνατόν να ονομάζεται πιο μικρή η πόλη που χώρεσε εκείνον τον οποίο ο ουρανός και τα πάντα δεν μπόρεσαν να χωρέσουν;) και ότι «από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγέτης». Αν όμως προέρχεται από τη Βηθλεέμ και είναι άνθρωπος, πώς τότε αναγνωρίζεται ως Θεός; Τους ταράζει το ότι είναι Θεός και άνθρωπος. Διότι ταυτόχρονα λέει «οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από την κτίση του κόσμου»· αυτό όμως δεν είναι πλέον γνώρισμα ανθρώπου, αλλά Θεού. Δεν θυμούνται δε ότι «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· το δε «θα καλέσουν» φανερώνει τον τρόπο των αγίων και των πιστών, των υιών της Εκκλησίας.

Όταν ο Ηρώδης άκουσε γι' αυτόν, ταράχτηκε πάρα πολύ, και αφού κάλεσε τους ιερείς, τους ρωτούσε πού γεννιέται ο Χριστός. Αυτοί απάντησαν και δεν το αρνήθηκαν· ομολόγησαν και δεν είπαν ψέματα. Δεν μπορούσαν να κρύψουν τις ακτίνες του ήλιου, και επιβεβαίωσαν τον λόγο για τον Σωτήρα, που διασαφηνίζεται μέσω του προφήτη, λέγοντας: «Στη Βηθλεέμ γεννιέται ο Χριστός». Διότι έτσι ανακράζει μέσω του προφήτη: «Και εσύ, Βηθλεέμ, καθόλου δεν είσαι η ελάχιστη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει αυτός που θα είναι άρχοντας στον Ισραήλ». Ω, του απειθούς Ισραήλ! Ομολόγησε την αλήθεια του νόμου, και αρνήθηκε τον νομοθέτη· οι ίδιοι μαρτύρησαν πού γεννιέται ο Χριστός, και οι ίδιοι πάλι αρνήθηκαν τον γεννηθέντα Χριστό.

Επομένως, λοιπόν, και από τότε μέσω του νόμου υπήρχε η κρίση και μέσω των προφητών το έλεος, και από παντού καταρρίπτεται ο απατηλός σου λόγος. 〈Σχόλιο〉 〈κζ'〉. «Ουαί σε σας, διότι οικοδομείτε τα μνημεία των προφητών, και οι πατέρες σας τους σκότωσαν». 〈Έλεγχος〉 〈κζ'〉. Εάν μεριμνά για τους προφήτες, επιπλήττοντας αυτούς που τους σκότωσαν, οι προφήτες δεν του ήταν ξένοι, αλλά δούλοι που προαπεστάλησαν από τον ίδιο, τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ως προετοιμαστές της ένσαρκης παρουσίας του, οι οποίοι και έδωσαν μαρτυρία για την Καινή Διαθήκη· ο μεν Μωυσής λέγοντας «ο Κύριος ο Θεός θα σας αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, όπως εμένα», και πριν από αυτόν ο Ιακώβ λέγοντας «από τον βλαστό, γιε μου Ιούδα, ανέβηκες, έγειρες και κοιμήθηκες· δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα» και λίγο μετά «έως ότου έλθει εκείνος στον οποίο ανήκουν τα αποκείμενα, και αυτός είναι η προσδοκία των εθνών, και σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη», ο δε Ησαΐας «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει», ο δε Ιερεμίας «και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;», ο Μιχαίας «και εσύ Βηθλεέμ» και μετά από άλλα «από εσένα θα εξέλθει για εμένα ηγούμενος» και τα εξής, ο δε Μαλαχίας «ξαφνικά θα έλθει στον ναό ο Κύριος», ο δε Δαβίδ «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου» και τα εξής. Και υπάρχουν πολλά να πει κανείς, καθώς και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει «αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα». 〈Σχόλιο〉 〈κη'〉.

Ας παραμείνουν, λοιπόν, αυτά ως έχουν. Όταν, όμως, γεννήθηκε ο Χριστός, σύμφωνα με τις προφητείες, στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας κατά τους καθορισμένους χρόνους, ο Ηρώδης, εξαιτίας της έρευνας των μάγων από την Ανατολή, οι οποίοι ρωτούσαν πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων (επειδή είχαν δει το άστρο του και αυτό υπήρξε η αιτία της τόσο μεγάλης πορείας τους, καθώς είχαν την επιθυμία να προσκυνήσουν ως Θεό τον νεογέννητο), ταράχθηκε όχι λίγο από το γεγονός, καθώς θεωρούσε ότι κινδύνευε η εξουσία του. Αφού ρώτησε τους νομοδιδασκάλους του έθνους πού περίμεναν να γεννηθεί ο Χριστός, και έμαθε την προφητεία του Μιχαία που προανήγγελλε τη Βηθλεέμ, διέταξε με ένα πρόσταγμα να θανατωθούν τα βρέφη στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρά της, από ηλικία δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους, πιστεύοντας ότι οπωσδήποτε και ο Ιησούς, όπως ήταν φυσικό, θα υφίστατο την ίδια συμφορά με τους συνομηλίκους του. Το Παιδί, ωστόσο, διέφυγε την επιβουλή με το να μεταφερθεί στην Αίγυπτο, καθώς οι γονείς του είχαν πληροφορηθεί εκ των προτέρων το μέλλον μέσω της εμφάνισης ενός αγγέλου.

Ψ. Από τον ίδιο. ΙΘ΄. Και συ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγούμενος για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος· .... Μέσω αυτών παρουσιάζονται αποδείξεις περί του Χριστού· η μία μεν [κατά] της πλάνης του Μαρκίωνα και των λοιπών αιρετικών ε ......... η άλλη δε [κατά] της πλάνης του Αρτέμωνα και του Σαμοσατέ[α]. ......... και των Εβιωναίων, όσοι υπέθεσαν ότι δεν προϋπήρχε της ενανθρωπήσεως .... ..· διότι εκείνους μεν που δεν τον ομολογούν .......... Θεό, σαφώς τους ελέγχει ο προφητικός λόγος .............. πώς άρα οι έξοδοί του είναι από την αρχή και από ημέρες α ...... .....νουσι· σε εκείνους δε που έχουν πλανηθεί κατά τον Μαρκίωνα και τις λοιπές .............. [αιρέ]σεις και δεν ομολογούν αυτ............ γέννηση, ούτε ότι ήταν γνωστός από τους του Δημιουργού ....... ν πρέπει να παραθέσουμε τον προφητευόμενο [τόπο] της γεννήσεως ... ......σαφώς μέχρι τώρα και από τους ίδιους τους εντόπιους ομολογούμενο ...... · ώστε εκ της παραδόσεως του τόπου στη Βηθλεέμ όπου ........ έχει γεννηθεί· και από τους ίδιους τους ιερούς ευαγγελιστές ...... [μαρ]τυρουμένου· και προς τους Ιουδαίους πρέπει να προσαχθεί το ρητό ........ όποιος κι αν είναι για να παρουσιάσουν τον προφητευόμενο ως ατελή ..... κατ' αυτούς· είναι δε φανερό ότι και ως ψευδής ελέγχεται η θεία ........

Σε αυτούς δε, και τώρα ο λόγος προφητεύει στη συνέχεια ότι θα δοθεί ένα νέο όνομα, λέγοντας προς τους ασεβείς: «Διότι το όνομά σας θα εγκαταλειφθεί ως πλησμονή στους εκλεκτούς μου, εσάς δε θα σας εξολοθρεύσει ο Κύριος. Σε εκείνους όμως που θα με υπηρετήσουν, θα δοθεί νέο όνομα». Ποιο θα μπορούσε να είναι, λοιπόν, αυτό το νέο όνομα, το οποίο δεν ήταν γνωστό στους παλαιούς, παρά το ευλογημένο σε όλη την οικουμένη όνομα των Χριστιανών, το οποίο προέρχεται από την προσηγορία του σωτήρα μας Ιησού Χριστού; Ν'. <Από τον Μιχαία>. «Και θα συμβεί από τη σταγόνα αυτού του λαού, συνάγοντας να συναχθεί ο Ιακώβ μαζί με όλους, περιμένοντας θα περιμένω το υπόλειμμα του Ισραήλ· στο ίδιο σημείο θα θέσω την επιστροφή τους». Σύμφωνα με όσα προεκτέθηκαν από τον Ησαΐα, και ο Μιχαίας αναφέρει ότι ο Θεός θα δεχθεί όχι απλώς τους πάντες, αλλά μόνο το υπόλειμμα. Και όπως ακριβώς στον Ησαΐα το υπόλειμμά τους ονομαζόταν σπέρμα, έτσι και τώρα ονομάζει σταγόνα εκείνους από αυτούς που πρόκειται να σωθούν. Μέσα από αυτά υποδηλώνεται και η χορεία των αποστόλων, η οποία αποτέλεσε μια σταγόνα και ένα σπέρμα του ιουδαϊκού έθνους. Από αυτή τη σταγόνα, όλοι όσοι σε ολόκληρη την οικουμένη επιγνώρισαν τον Χριστό του Θεού και αποδέχθηκαν τη διδασκαλία του, αξιώθηκαν της προφητευόμενης επισυναγωγής, βρίσκοντας τη λύτρωση από τους εχθρούς. <ΝΑ'>. «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα.

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει τίποτα πιο σαφές από αυτά, καθώς διακηρύττουν ταυτόχρονα και τη γέννηση του Σωτήρος στη Βηθλεέμ, και την προ αιώνων ουσίωσή του, και τον τοκετό της Παρθένου, και την κλήση των αποστόλων και των μαθητών του, καθώς και το κήρυγμα για τον Χριστό που εξαγγέλθηκε μέσω αυτών σε ολόκληρη την οικουμένη. Διότι, όταν ο αναφερόμενος Άρχοντας —του οποίου τις εξόδους ο λόγος δηλώνει ότι προέρχονται από τις ημέρες του αιώνος— θα προέλθει από τη Βηθλεέμ και η αγία Παρθένος θα τον γεννήσει, αναφέρει ότι δεν θα σωθούν όλοι οι εκ περιτομής αλλά μόνο οι εναπομείναντες, οι οποίοι και θα αποτελέσουν το υπόλειμμα του Ιακώβ, και θα δοθούν σε όλα τα έθνη δίκην δρόσου. Διότι «θα είναι», λέει, «το υπόλειμμα του Ιακώβ ανάμεσα στα έθνη σαν δροσιά που πέφτει από τον Κύριο και σαν αρνιά στο χορτάρι», φράση την οποία ο Ακύλας απέδωσε ως «και σαν σταγόνες πάνω στη χλόη», ενώ ο Θεοδοτίων «και ωσεί νιφετός πάνω στο χόρτο». Και πάλι, αντί του «για να μη συναχθεί κανείς ούτε να αναμείνει ανάμεσα στους υιούς των ανθρώπων, ούτε να προσκόψει υιός ανθρώπου», ο Θεοδοτίων αναφέρει: «ο οποίος δεν θα αναμείνει άνθρωπο, και δεν ελπίζει σε υιό ανθρώπου», και ο Ακύλας: «ο οποίος δεν θα αναμείνει άνδρα και δεν θα περιμένει υιούς ανθρώπων». Μέσω αυτών καταδεικνύεται ότι όλη η ελπίδα των αποστόλων του Σωτήρος μας δεν εναποτίθεται σε άνθρωπο αλλά στον Σωτήρα και Κύριό τους· και αυτός ήταν ο Λόγος του Θεού.

Και πάλι, ένας καθορισμένος τόπος για τη γέννηση αυτού που προφητεύεται, προαναγγέλλεται από τον Μιχαία, ο οποίος λέει: «Και συ, Βηθλεέμ, οίκε του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ένας ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου, τον Ισραήλ. Και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Είναι δε ομολογημένο από όλους ότι ο Ιησούς Χριστός γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, ώστε να επιδεικνύεται μάλιστα και ένα σπήλαιο εκεί από τους ντόπιους σε όσους καταφθάνουν από την αλλοδαπή για να το επισκεφθούν. Και αυτός μεν ο τόπος, όπου επρόκειτο να γεννηθεί, είχε προαναγγελθεί.

Στη συνέχεια, προχωρώντας ο ίδιος προφήτης, έχοντας πλέον προπαιδεύσει σχετικά με την ύπαρξη του Θεού Λόγου και την κάθοδό του από τους ουρανούς, και έχοντας προαναγγείλει τις αιτίες της παρουσίας του ανάμεσα στους ανθρώπους, ακολούθως διδάσκει για τη μελλοντική του γέννηση μεταξύ των ανθρώπων και γι' αυτό το ίδιο το χωριό, όπου επρόκειτο να γεννηθεί, λέγοντας περίπου τα εξής: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγέτης, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Πρόσεξε δε επιμελώς με ποιον τρόπο αναφέρει ότι οι έξοδοι εκείνου που θα εμφανιστεί στη Βηθλεέμ (και αυτό είναι χωριό της Ιουδαίας) υφίστανται άνωθεν και από την αιωνιότητα, δηλώνοντας τη θεϊκή προΰπαρξη και την ουσίωση του άρχοντα που θα προέλθει από τη Βηθλεέμ. Εάν, λοιπόν, μπορεί κάποιος να αποδώσει τον χρησμό σε άλλον, ας αποδείξει ποιος είναι αυτός· εάν όμως δεν είναι δυνατόν να βρεθεί άλλος εκτός από τον Σωτήρα μας Ιησού Χριστό, για τον οποίο και μόνο, μετά την προφητεία, διακηρύσσεται ότι προήλθε από εκεί, τι εμποδίζει λοιπόν να ομολογήσουμε την αλήθεια της προφητείας, η οποία επαληθεύει την πρόρρηση αποκλειστικά και μόνο στο πρόσωπό του; Διότι αυτός είναι ο μόνος επιφανής από όλους όσους υπήρξαν ποτέ που προήλθε από το προαναφερθέν χωριό της Βηθλεέμ μετά τους χρόνους της προφητείας, αφού ενδύθηκε την ανθρώπινη μορφή, και ταυτόχρονα με την παρουσία του εκπληρώθηκαν τα όσα είχαν προφητευθεί.

Αμέσως λοιπόν και όχι μετά από πολύ χρόνο, στο μεν έθνος των Ιουδαίων επήλθαν όλα τα δυσάρεστα που είχαν προφητευθεί, στα δε έθνη πάλι όσα ακολουθούσαν τις προφητείες, και αυτός ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας, προερχόμενος από τη Βηθλεέμ, αναδείχθηκε «ηγέτης» του κατά διάνοιαν Ισραήλ· διότι έτσι ονομάζεται κάθε διορατικός και θεοσεβής λαός. Και δες βέβαια πώς λέγεται ότι έχει «τις εξόδους του» της θείας προΰπαρξης «από την αρχή» και «από τις ημέρες του αιώνος», πράγμα που δεν θα ταίριαζε σε ανθρώπινη φύση. Στη συνέχεια αυτών, ο προφητικός λόγος, προχωρώντας λίγο παρακάτω, και τώρα πάλι υποδηλώνει τον περιορισμό και την κατάργηση της παλαιάς θρησκείας του Νόμου, λέγοντας εκ μέρους του λαού: «Με τι να προϋπαντήσω τον Κύριο, πώς θα πλησιάσω τον ύψιστο Θεό μου; Μήπως θα τον προϋπαντήσω με ολοκαυτώματα, με μοσχάρια ενός έτους; Μήπως να δώσω τα πρωτότοκα της κοιλίας μου για την αμαρτία της ψυχής μου;» Και εκ μέρους του Θεού δίνοντας σε αυτούς την εξής απάντηση: «Μήπως σου αναγγέλθηκε, άνθρωπε, τι είναι καλό; Και τι άλλο εκζητά ο Κύριος από εσένα, παρά να εφαρμόζεις το δίκαιο, να αγαπάς το έλεος και να είσαι έτοιμος να πορευθείς οπίσω από τον Κύριο τον Θεό σου;»

Αλλά, επειδή με τη βοήθεια του Θεού, τόσο τα σχετικά με την έλευση του προφητευόμενου στους ανθρώπους, όσο βεβαίως και ο τρόπος της επιφάνειάς του έχουν αποδειχθεί μέσα από τις προφητικές μαρτυρίες, θα ήταν καιρός να εξετάσουμε συνολικά σε ποιο μέρος της γης, από ποιο γένος θα προερχόταν, και από ποια φυλή των Εβραίων κηρυσσόταν ότι πρόκειται να γεννηθεί· ας ερευνήσουμε λοιπόν και αυτά. ⟨δ'.⟩ ⟨Από τον Μιχαία⟩. «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγούμενος, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας. Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό που αυτή που κυοφορεί θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν στους υιούς του Ισραήλ. Και θα σταθεί και θα επιβλέψει, και θα ποιμάνει το ποίμνιό του με ισχύ ο Κύριος, και θα υπάρξουν μέσα στη δόξα του ονόματος του Κυρίου του Θεού τους· διότι τώρα θα μεγαλυνθούν ως τα άκρα της γης, και αυτή θα είναι η ειρήνη.» Ο Εμμανουήλ, που μεταφράζεται «μαζί μας είναι ο Θεός», που γεννήθηκε από την παρθένο και έγινε παιδίον, ο «άγγελος της μεγάλης βουλής», φανερώθηκε σαφώς μέσα από όσα έχουν εκτεθεί προηγουμένως. Έπρεπε όμως να επισημανθεί και ο τόπος της γέννησής του. Προφητεύεται λοιπόν ότι από τη Βηθλεέμ πρόκειται να εξέλθει κάποιος άρχοντας στον Ισραήλ, ο οποίος έχει τις εξόδους του «από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Αυτό όμως δεν θα μπορούσε να αρμόζει σε ανθρώπινη φύση, παρά μόνο στον Εμμανουήλ και στον «άγγελο της μεγάλης βουλής».

Διότι το να υπάρχει κανείς από την αιωνιότητα, σε ποιον άραγε θα μπορούσε να αρμόζει παρά μόνο στον Θεό; Από τη Βηθλεέμ, λοιπόν (η οποία είναι χωριό της Ιουδαίας και δεν απέχει πολύ από την Ιερουσαλήμ), αναφέρεται ότι πρόκειται να προέλθει κάποιος που υπάρχει από την αιωνιότητα. Από εκεί, δεν βρίσκουμε να έχει αναδειχθεί κανένας άλλος επιφανής παρά μόνο ο Δαβίδ, και έπειτα, μετά από αυτόν, ο Σωτήρας μας Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, και κανένας άλλος εκτός από αυτούς. Αλλά ο μεν Δαβίδ, έχοντας ζήσει πριν από την εποχή της προφητείας, είχε πεθάνει πάρα πολλά χρόνια πριν από αυτήν την πρόρρηση· εξάλλου, ούτε και η προέλευσή του ήταν από «ημέρες αιώνος». Επομένως, απομένει να εκπληρώνονται τα γεγραμμένα σε εκείνον που γεννήθηκε αργότερα στη Βηθλεέμ, στον αληθινό Εμμανουήλ, στον προόντα Θεό Λόγο πριν από κάθε κτίση, ο οποίος ονομάζεται «μεθ' ημών ο Θεός», επειδή και η γέννησή του στη Βηθλεέμ φανέρωνε ξεκάθαρα την παρουσία του Θεού μέσω των παράδοξων γεγονότων που τη συνόδευσαν.

Εκείνοι δε του είπαν: «Στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας· διότι έτσι έχει γραφεί διά του προφήτου: “Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, διόλου δεν είσαι η πιο ασήμαντη μεταξύ των ηγεμόνων του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου, τον Ισραήλ”. Τότε ο Ηρώδης, αφού κάλεσε κρυφά τους μάγους, εξακρίβωσε από αυτούς τον χρόνο της εμφάνισης του αστέρα. Και στέλνοντάς τους στη Βηθλεέμ, είπε: “Πηγαίνετε και εξετάστε με ακρίβεια τα σχετικά με το παιδίον· όταν δε το βρείτε, αναγγείλετέ το σε εμένα, ώστε να έλθω και εγώ να το προσκυνήσω”. Εκείνοι δε, αφού άκουσαν τον βασιλιά, αναχώρησαν· και ιδού, ο αστέρας τον οποίο είχαν δει στην ανατολή, προπορευόταν αυτών, έως ότου ήλθε και στάθηκε επάνω από τον τόπο όπου βρισκόταν το παιδίον. Βλέποντας δε τον αστέρα, χάρηκαν με πάρα πολύ μεγάλη χαρά. Και αφού εισήλθαν στην οικία, είδαν το παιδίον μαζί με τη Μαρία τη μητέρα του, και πέφτοντας το προσκύνησαν. Και αφού άνοιξαν τους θησαυρούς τους, του πρόσφεραν δώρα, χρυσό και λιβάνι και σμύρνα. Και αφού έλαβαν θεία καθοδήγηση στο όνειρό τους να μην επιστρέψουν στον Ηρώδη, αναχώρησαν για τη χώρα τους από άλλη οδό.» Όλα δε αυτά τα εξέθεσα προς παρουσίαση των όσων συνέβησαν κατά τη γέννηση του Σωτήρος μας στη Βηθλεέμ, καθώς παρέχουν σαφή τεκμήρια ότι αυτός είναι εκείνος ο οποίος υποδηλώνεται από την προφητεία.

Και τα μεν σχετικά με τη Βηθλεέμ και την από αυτήν έξοδο του προκηρυγμένου Θεού έχουν με αυτόν τον τρόπο. Την δε από τους ουρανούς προς τους ανθρώπους έλευση του ίδιου του Κυρίου και ποιμένα, την έχω ήδη παραθέσει προηγουμένως από τον ίδιο προφήτη που έχουμε ανά χείρας, διαμέσου των οποίων έλεγε: «Ακούστε όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη και όλοι όσοι βρίσκονται σε αυτήν, και θα είναι ο Κύριος σε εσάς για μαρτυρία, ο Κύριος από τον άγιο οίκο του. Διότι ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, και θα καταβεί», και τα εξής. Στα οποία προσθέτοντας έλεγε: «Εξαιτίας της ασέβειας του Ιακώβ συμβαίνουν όλα αυτά και εξαιτίας της αμαρτίας του οίκου του Ισραήλ». Είναι δε σαφές και από τα επόμενα λόγια του ίδιου προφήτη, ότι ο Κύριος δεν πραγματοποίησε την από τους ουρανούς κάθοδό του μόνο εξαιτίας των ασεβειών του έθνους των Ιουδαίων, αλλά και για τη σωτηρία και την κλήση όλων των εθνών. Προσθέτει λοιπόν στη συνέχεια: «Και στις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα γίνει εμφανές, και θα σπεύσουν σε αυτό πολλοί λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου». Γι' αυτό και μετά από αυτά, αφού ανακήρυξε ότι Εκείνος που υπάρχει προ των αιώνων θα εξέλθει από τη Βηθλεέμ, λέει ότι δεν θα εξουσιάζει πλέον μόνο τον Ισραήλ, αλλά συλλογικά όλους τους ανθρώπους έως και τα «πέρατα της γης».

Συνάδει με την προηγούμενη και η παρούσα προφητεία, η οποία υποδεικνύει ότι ο προκηρυσσόμενος Θεός θα προέλθει από τη Βηθλεέμ. Αυτό ακριβώς λοιπόν και ο Δαβίδ, αγνοώντας το προηγουμένως, προσεύχεται να το μάθει από τον Θεό, και έπειτα, αφού προσευχήθηκε, διδάσκεται. Διότι, επειδή έλαβε τον χρησμό που του ειπώθηκε στον ψαλμό: «από τον καρπό της κοιλίας σου θα θέσω επί του θρόνου σου», και πάλι: «εκεί θα αναδείξω κέρας στον Δαβίδ, ετοίμασα λύχνο για τον χριστό μου», ευλόγως προσπίπτει στον Θεό, και πέφτοντας στο έδαφος ικετεύει, και επιμένοντας ακόμη περισσότερο στην προσευχή ορκίζεται στον Θεό, ότι δεν πρόκειται προηγουμένως να εισέλθει «στο σκήνωμα του οίκου» του, ούτε να δώσει «στους οφθαλμούς» του «ύπνο» και «στα βλέφαρά» του «νυσταγμό», ούτε να ανεβεί «στο στρώμα της κλίνης» του, αλλά θα παραμένει κατάχαμα προσκυνώντας και ικετεύοντας, μέχρις ότου βρει «τόπο για τον Κύριο, και σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ», δηλαδή μέχρι να μάθει, φανερώνοντάς το σε αυτόν ο Κύριος, τη γέννηση του Χριστού. Αφού δε προσευχήθηκε και πόθησε να γνωρίσει αυτά, δεν αργεί να δει με το θείο Πνεύμα όσα πρόκειται να συμβούν, καθώς ο Θεός έχει υποσχεθεί στους δικούς Του ότι θα τους εισακούσει ενώ ακόμη μιλούν. Εισακούστηκε λοιπόν και αξιώθηκε να λάβει χρησμό που του απεκάλυψε τη Βηθλεέμ, με το σκεπτικό ότι εκεί επρόκειτο να εγκαθιδρυθεί ο τόπος του Κυρίου και το σκήνωμα του Θεού του Ιακώβ.

Αφού λοιπόν το θείο Πνεύμα προφήτευσε αυτά μέσα του, εκείνος, υπακούοντας σε αυτό, προσθέτει: «Ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά». — Η Εφραθά είναι η ίδια με τη Βηθλεέμ, όπως είναι φανερό από τη Γένεση, όπου αναφέρεται για τη Ραχήλ ότι την έθαψαν στον ιππόδρομο της «Εφραθά, που είναι η Βηθλεέμ». Και η προηγούμενη προφητεία περιελάμβανε τα εξής: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά». —«Ιδού», λέει, «την ακούσαμε», εννοώντας προφανώς τη γέννηση του Χριστού και την κατασκήνωση του Θεού του Ιακώβ. Και ποιο θα μπορούσε να είναι το σκήνωμα του Θεού του Ιακώβ παρά το σώμα του Χριστού που γεννήθηκε στον τόπο της Βηθλεέμ, μέσα στο οποίο, σαν σε σκήνωμα, κατασκήνωσε η θεότητα του Μονογενούς; Και δεν λέγεται ότι είναι σκήνωμα απλώς του Θεού, αλλά με την προσθήκη «του Θεού του Ιακώβ», επειδή αυτός που κατασκήνωσε σε αυτό δεν είναι άλλος από τον Θεό που εμφανίστηκε στον Ιακώβ με μορφή και σχήμα ανθρώπου, εξαιτίας του οποίου αξιώθηκε και την προσωνυμία του Ισραήλ, ονομαζόμενος «αυτός που βλέπει τον Θεό» (διότι αυτό ερμηνεύει το όνομα)· ότι δε αυτός που εμφανίστηκε στον Ιακώβ δεν ήταν άλλος από τον Θεό Λόγο, το έχουμε αποδείξει στα πρώτα μέρη της ανά χείρας πραγματείας. Υποδείχθηκε λοιπόν στον Δαβίδ, ο οποίος προσευχήθηκε και πόθησε τον τόπο και το σκήνωμα του Κυρίου και Θεού του Ιακώβ, ο τόπος της Βηθλεέμ. Γι' αυτό, αφού είπε «ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά», προσθέτει λέγοντας: «ας προσκυνήσουμε στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του».

Επομένως, είναι σαφές και από αυτά ότι στην Εφραθά, η οποία είναι η Βηθλεέμ, προφητευόταν πως ο ίδιος ο Κύριος και Θεός του Ιακώβ θα εγκαθιδρύσει για τον εαυτό του τόπο και σκήνωμα, σε πλήρη συμφωνία με την προφητεία του Μιχαία που λέει: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, από εσένα θα εξέλθει για εμένα άρχοντας, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα». Αυτά ακριβώς, εξετάζοντάς τα προηγουμένως, αποδείξαμε ότι δεν αναφέρονται σε κανέναν άλλον παρά μόνο στον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού, τον Χριστό του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε στη Βηθλεέμ σύμφωνα με τις προφητείες. Συνεπώς, κανείς δεν θα μπορούσε να υποδείξει κάποιον άλλον ο οποίος να προήλθε ένδοξα από αυτήν μετά τους χρόνους της προφητείας· διότι αποδεικνύεται ότι ούτε κάποιος βασιλιάς ούτε προφήτης ούτε κανείς άλλος από τους θεοφιλείς μεταξύ των Εβραίων, παρά μόνο ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο Χριστός του Θεού, είναι αυτός που ταυτοχρόνως προέρχεται «από το σπέρμα του Δαβίδ» και γεννήθηκε εκεί.

Αλλά θεωρώ ότι και μέσα από αυτά έχει αποδειχθεί σαφώς πως ο Θεός του Ιακώβ, ο οποίος υπάρχει από την αρχή και «εξ ημερών αιώνος», επρόκειτο να έλθει ανάμεσα στους ανθρώπους και να γεννηθεί όχι σε άλλο μέρος της γης παρά μόνο στον τόπο της Βηθλεέμ, στο χωριό κοντά στα Ιεροσόλυμα το οποίο επιδεικνύεται ακόμη και σήμερα, όπου για κανέναν άλλον μετά την εποχή των προφητών δεν μαρτυρείται από όλους τους εντόπιους κατοίκους, σε συμφωνία με τα ευαγγελικά λόγια, ότι γεννήθηκε τόσο επιφανής και ξακουστός σε όλους τους ανθρώπους, παρά μόνον ο Ιησούς Χριστός. Η δε Βηθλεέμ ερμηνεύεται ως «οίκος άρτου», λαμβάνοντας το όνομά της από τον Σωτήρα μας που προήλθε από αυτήν, ο Οποίος είναι ο Θεός Λόγος που τρέφει τις λογικές ψυχές, πράγμα το οποίο φανερώνει και ο Ίδιος λέγοντας: «εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό». Αλλά επειδή αυτή υπήρξε και πατρίδα του Δαβίδ, εύλογα και ο γεννηθείς «κατά σάρκα» υιός του Δαβίδ πραγματοποίησε την έλευσή του από αυτήν, σύμφωνα με τις προφητικές προρρήσεις, ώστε να μην είναι άγνωστη ούτε η αιτία για την οποία οικειοποιήθηκε τη Βηθλεέμ ως πατρίδα του.

ΣΤ΄. Αλλά σε εμένα ούτε τώρα είναι θεμιτό να σας επιπλήξω για κάτι, ούτε μακάρι να συμβεί ποτέ στο μέλλον. Και ίσως σας επέπληξα περισσότερο από το μέτρο, εσάς το ιερό ποίμνιο, τα αξιέπαινα θρέμματα του Χριστού, τη θεία κληρονομία, χάρη στην οποία είσαι πλούσιος, έστω κι αν είσαι φτωχός. Θεωρώ μάλιστα ότι σου ταιριάζουν εκείνα τα λόγια: «Τα σχοινία έπεσαν για σένα στους καλύτερους τόπους· διότι πράγματι η κληρονομία σου είναι άριστη σε σένα»· και δεν θα επιτρέψω στις πολυάριθμες πόλεις, ούτε στα πιο εκτεταμένα ποίμνια, να πλεονεκτούν σε τίποτα έναντι ημών των λίγων, της ελάχιστης φυλής ανάμεσα στους γιους του Ισραήλ, των ολιγοστών ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα, της μικρής Βηθλεέμ ανάμεσα στις πόλεις, στην οποία γεννιέται ο Χριστός, και τώρα και εξαρχής, γνωριζόμενος και λατρευόμενος ορθά· ανάμεσα στους οποίους ο Πατέρας υψώνεται, ο Υιός αναγνωρίζεται ως ίσος και το Άγιο Πνεύμα συνδοξάζεται· από εμάς που είμαστε ομόψυχοι, που έχουμε το ίδιο φρόνημα, που δεν ζημιώνουμε σε τίποτα την Τριάδα, ούτε υπερυψώνοντας (κάποιο Πρόσωπο), ούτε αποκόπτοντας· όπως κάνουν οι κακοί διαιτητές και μετρητές της θεότητας, οι οποίοι, μεγαλύνοντας ένα (Πρόσωπο) περισσότερο από το ορθό, μειώνουν και καθυβρίζουν το σύνολο.

Και λίγο παρακάτω: «Μου έδειξε ο Κύριος τον Ιησού, τον μέγα ιερέα, να στέκεται ενώπιον του αγγέλου του Κυρίου· και ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του για να του εναντιωθεί. Και είπε ο Κύριος προς τον διάβολο: Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, διάβολε. Και διαβεβαίωσε ο άγγελος του Κυρίου τον Ιησού, λέγοντας: Αυτά λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ: Εάν πορευθείς στους δρόμους μου και εάν φυλάξεις τα προστάγματά μου, τότε και εσύ θα κρίνεις τον οίκο μου.» Και πάλι: «Άκουσε λοιπόν, Ιησού, μέγα ιερέα.» Ο Ησαΐας λέει: «Έγινα φανερός σε όσους δεν με αναζητούσαν, και βρέθηκα από όσους δεν ρωτούσαν για εμένα.» (Και πάλι: «Και θα δείτε μέγα βασιλέα.» Τον Θεό όμως κανείς δεν τον βλέπει.) Και πάλι: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών.» Και πάλι: «Ιδού, είμαι παρών στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου.» Ο Δαβίδ λέει: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ, εμφανίσου. Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις.» Και πάλι: «Θα κατέβει σαν βροχή πάνω σε δέρας.» Υποδηλώνοντας έτσι το ατάραχο και αθόρυβο της καθόδου· διότι, όταν η βροχή κατεβαίνει στη γη, προκαλεί θόρυβο· όταν όμως κατεβαίνει πάνω σε μάλλινο δέρας, δεν προκαλεί. Ο Μιχαίας λέει: «Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, δεν είσαι καθόλου η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος.»