Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ 10:18

Αν, λοιπόν, υπάρχει ανταγωνισμός του Υιού προς τον Πατέρα, ας ακούει τέτοια λόγια· και αν, όπως ο Δαβίδ άκουσε για τον Αδωνία και τον Αβεσσαλώμ, έτσι και ο Πατέρας βλέπει τον Υιό· ας λέει μέσα του και ας προφέρει τέτοια λόγια, μήπως τυχόν ο Υιός, αποκαλώντας τον εαυτό Του Θεό, απομακρύνει κάποιους από τον Πατέρα. Αν όμως εκείνος που γνωρίζει τον Υιό, γνωρίζει περισσότερο τον Πατέρα, επειδή ο Υιός τού Τον αποκαλύπτει, και στο πρόσωπο του Λόγου θα δει περισσότερο τον Πατέρα, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί· και ο Υιός, όταν ήλθε, δεν δόξασε τον εαυτό Του, αλλά τον Πατέρα, λέγοντας σε εκείνον που Τον πλησίασε: «Τι με λες αγαθό;».

Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνον ένας, ο Θεός· απαντώντας δε σε εκείνον που ρωτούσε ποια εντολή είναι η μεγαλύτερη στον νόμο, [είπε] ότι: «Άκουε Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος»· και στα μεν πλήθη έλεγε: «Εγώ κατέβηκα από τον ουρανό όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε»· τους δε μαθητές δίδασκε ότι: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· και: «Εκείνος που τιμά εμένα, τιμά εκείνον που με έστειλε». Και αν τέτοιος είναι ο Υιός ως προς τον δικό του Πατέρα, ποια αντίθεση υπάρχει, ώστε να σχηματίσει κανείς τέτοια υπόνοια για αυτού του είδους τα ρητά;

Επειδή, όμως, οι ασεβείς, προβάλλοντας και αυτά, δυσφημούν μεν τον Κύριο, ονειδίζουν δε εμάς λέγοντας: «Ιδού, ο Θεός ονομάζεται ‹ένας› και ‹μόνος› και ‹πρώτος›, πώς εσείς λέτε ότι ο Υιός είναι Θεός; Διότι, αν ήταν Θεός, δεν θα έλεγε: ‹Εγώ είμαι ο μόνος› ούτε ότι ‹ένας είναι ο Θεός›»· είναι αναγκαίο να εκθέσουμε το νόημα και αυτών των ρητών όσο το δυνατόν καλύτερα, ώστε να γνωρίσουν όλοι και από αυτά ότι οι Αρειανοί είναι όντως θεομάχοι. Εάν μεν υπάρχει ανταγωνισμός του Υιού προς τον Πατέρα, ας ακουστούν τέτοιες φωνές, και εάν, όπως ο Δαβίδ άκουσε για τον Αδωνία και τον Αβεσσαλώμ, έτσι βλέπει και ο Πατέρας τον Υιό, ας λέει και ας προφέρει προς αυτόν τέτοια λόγια, μήπως τυχόν ο Υιός, αποκαλώντας τον εαυτό του Θεό, αποσπάσει κάποιους από τον Πατέρα. Εάν, όμως, εκείνος που γνωρίζει τον Υιό, γνωρίζει περισσότερο τον Πατέρα, καθώς ο Υιός τού τον αποκαλύπτει, και αν μέσα στον Λόγο θα δει περισσότερο τον Πατέρα, όπως ακριβώς έχει λεχθεί· και αν ο Υιός, όταν ήλθε, δεν δόξασε τον εαυτό του, αλλά τον Πατέρα, λέγοντας από τη μια πλευρά σε εκείνον που τον πλησίασε: «Τι με αποκαλείς αγαθό; Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός», και απαντώντας από την άλλη σε εκείνον που ρωτούσε «ποια είναι η μεγαλύτερη εντολή στον νόμο», ότι «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Και λέγοντας στα μεν πλήθη: «Εγώ κατέβηκα από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε», διδάσκοντας δε τους μαθητές ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου» και «αυτός που τιμά εμένα, τιμά εκείνον που με έστειλε».

Μη γένοιτο να το πω! Ανόμ. Τι λοιπόν είναι; Διότι αληθινά θέλω να μάθω. Ορθ. Ομοούσιο είναι αυτό που επιδέχεται τον ίδιο ορισμό της ουσίας· όπως για παράδειγμα ο άνθρωπος δεν διαφέρει σε τίποτα από τον άνθρωπο, κατά το ότι είναι άνθρωπος· ο άγγελος δεν διαφέρει σε τίποτα από τον άγγελο, κατά το ότι είναι άγγελος· έτσι και ο Θεός δεν διαφέρει σε τίποτα από τον Θεό, κατά το ότι είναι Θεός. Ανόμ. Σε τίποτα λοιπόν δεν διαφέρει ο Πατέρας από τον Υιό; Ορθ. Ως προς το ότι είναι Θεός και Πατέρας, όχι· ως προς το ότι είναι Πατέρας και Υιός, ναι· διότι ο μεν γέννησε, ο δε γεννάται· και αυτό είναι το ομοούσιο. Ανόμ. Σε τίποτα άλλο λοιπόν δεν διαφέρει ο Πατέρας από τον Υιό; Καίτοι έχει γραφτεί: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός.» Ορθ. Δεν είναι λοιπόν αγαθός ο Υιός; Ανόμ.

Αυτός είπε: «Τι με λέγεις αγαθό; Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός». Ορθ.: Βλέπεις ότι σωστά είπα, πως όταν ομολογήσεις τον Υιό ομοούσιο με τον Πατέρα, τότε γίνεσαι Χριστιανός; Ανόμ.: Εγώ πιστεύω ότι είμαι Χριστιανός.

Ορθ. Εάν ήσουν Χριστιανός, δεν θα έλεγες ότι ο Υιός δεν είναι αγαθός. Ανόμ. Δεν είπα ότι δεν είναι αγαθός, αλλά ότι ο ίδιος είπε: «Ουδείς είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός». Ορθ. Και υποστηρίζεις ότι ο Πατέρας διαφέρει ως προς την αγαθότητα από τον Υιό; Ανόμ. Ο ίδιος είπε: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Ουδείς είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός». Ορθ. Δεν είπε: «Μη με αποκαλείς αγαθό», αλλά, «Γιατί με αποκαλείς αγαθό;». Ανόμ. Και ποια είναι η διαφορά του «Μη με αποκαλείς αγαθό» από το «Γιατί με αποκαλείς αγαθό;»; Ορθ.

Πολλή. Ανόμ. Ποια; Ορθ. Το «Μη με αποκαλείς αγαθό» αποτελεί άρνηση της αγαθότητας· ενώ το «Τι με αποκαλείς αγαθό;» τίθεται αντί του «Γιατί με αποκαλείς αγαθό, εφόσον δεν με ομολογείς ως Θεό;», όπως το «Γιατί με καλείτε, Κύριε, Κύριε, και δεν κάνετε αυτά που λέω;». Επειδή τον πλησίασε ως απλό άνθρωπο, ονομάζοντάς τον απλώς διδάσκαλο, γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Τι με αποκαλείς αγαθό;», εφόσον δεν πιστεύεις ότι είμαι Θεός; «Διότι κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός». Ανόμ. Και εμείς λέμε ότι είναι αγαθός, αλλά όχι τόσο αγαθός όσο ο Πατήρ. Ορθ. Ωστόσο δεν έχει ειπωθεί, «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Πατήρ», αλλά «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός». Πώς λοιπόν υποστηρίζεις ότι διαφέρει η αγαθότητα του Πατρός από την αγαθότητα του Υιού;

Ανόμ. Δεν διαφέρει η αγαθότητα του Θεού από την αγαθότητα που υπάρχει μέσα μας; Ορθ. Υπάρχει, άραγε, μέσα μας κάποια άλλη αγαθότητα πέρα από τον ίδιο τον Θεό; Ανόμ. Οι Ιουδαίοι, επομένως, και οι Έλληνες έχουν τον Θεό μέσα τους; Ορθ. Αλλά ούτε και αυτός που απλώς ονομάζεται Χριστιανός έχει μέσα του τον Θεό, παρά μόνον εκείνος που έχει σκληραγωγήσει και υποδουλώσει το σώμα του, ώστε να μπορεί να λέει: «Εφόσον ζητάτε απόδειξη ότι ο Χριστός μιλάει μέσα μου.» Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος ακούει από τον Χριστό: «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά.» Ανόμ. Εάν είναι αγαθός ο άνθρωπος που βγάζει από την καρδιά του τα αγαθά, πώς δεν είναι κανείς αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός; Ορθ. Επειδή ο Θεός δεν είναι αγαθός κατά μετοχήν κάποιας αγαθότητας, αλλά ο ίδιος είναι η αγαθότητα· ο άνθρωπος, όμως, είναι αγαθός κατά μετοχήν της αγαθότητας. Ανόμ. Και οι άγγελοι δεν είναι αγαθοί κατά φύσιν; Ορθ. Κατά φύσιν, όχι· κατά μετοχήν, ναι. Διότι εκείνο που είναι κατά φύσιν αγαθό, όντας τέτοιο εκ φύσεως, δεν μεταβάλλεται.

Ανόμ. Όπως τι δηλαδή; Ορθ. Ο άνθρωπος ως προς τη φύση δεν τρέπεται· διότι δεν μεταβάλλεται σε κάτι άλλο κατά τη φύση· ως προς την προαίρεση όμως τρέπεται· διότι τον ίδιο θα τον δεις άλλοτε πονηρό και άλλοτε αγαθό· όπως τον Παύλο, άλλοτε μεν διώκτη, άλλοτε δε ευαγγελιστή· και τον ίδιο άλλοτε μαθητή και άλλοτε προδότη, όπως τον Ιούδα· και τους αγγέλους, άλλοτε μεν πονηρούς, άλλοτε δε αγαθούς. Ανόμ. Δηλαδή και οι άγγελοι είναι άλλοτε πονηροί και άλλοτε αγαθοί; Ορθ. Η Γραφή είπε: «Διότι, εάν δεν λυπήθηκε τους αγγέλους που αμάρτησαν». Εάν όμως αμάρτησαν, είναι φανερό ότι εξέπεσαν από την αγαθότητα. Και γενικά, κάθε άξια κτίση του Θεού ονομάζεται και είναι αγαθή κατά μετοχή της αγαθότητας· ο δε Θεός, όντας από τη φύση του αγαθός, είναι ο ίδιος η αγαθότητα· γι' αυτό και κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός. Ανόμ. Και ο Υιός λοιπόν είναι με τον ίδιο τρόπο αγαθός, όπως ο Πατέρας; Ορθ.

Και βέβαια. Ανόμ. Και πώς μπορεί να λέγεται «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός», εάν ο Υιός και ο Πατέρας είναι Θεός; Ορθ. Ο Υιός και ο Πατέρας είναι ένας Θεός, όχι ως προς την υπόσταση, αλλά ως προς τον ίδιο λόγο της ουσίας· όπως όλοι οι άνθρωποι είναι ένας εν Χριστώ, όχι ως προς την υπόσταση, αλλά ως προς τον λόγο της ουσίας και την ομοφωνία. Ανόμ. Άλλο δηλαδή είναι η ουσία, και άλλο η υπόσταση; Ορθ. Άλλο και άλλο, αλλά όχι ως πράγμα. Ανόμ. Επομένως υπάρχει σύνθεση; Ορθ. Άλλο και άλλο, είπα· όχι ως διαφορετικό πράγμα, αλλά επειδή άλλο πράγμα σημαίνει η υπόσταση, και άλλο η ουσία· όπως ο κόκκος του σίτου λέγεται και είναι σπόρος και καρπός, χωρίς να είναι διαφορετικό πράγμα· αλλά άλλο πράγμα σημαίνει ο σπόρος, και άλλο ο καρπός· διότι ο μεν σπόρος είναι σπόρος της μελλοντικής καλλιέργειας, ενώ ο καρπός είναι καρπός της παρελθούσας καλλιέργειας.

Αυτά λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Δεν θα σταθεί αυτή η βουλή, ούτε θα πραγματοποιηθεί. Επειδή λοιπόν συμφωνούν δύο λόγοι, οι οποίοι βρίσκονται έξω από την αλήθεια, εναντίον της Εκκλησίας, δηλαδή ο υιός του Αράμ (ο αλαζονικός λόγος, ο οποίος υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού) και ο υιός του Ρομελίου (ο λόγος που προέρχεται από την αλαζονική περιτομή), ο οποίος, με την πρόφαση της γνώσης και με την επίφαση της διδασκαλίας περί των υψηλοτέρων, απομακρύνει από την αλήθεια της Εκκλησίας του Θεού· αυτοί, λοιπόν, βουλεύτηκαν πονηρή βουλή, ότι, αφού συναναστραφούν με εκείνους που βρίσκονται στην Ιουδαία, δηλαδή με την ψυχή που εξομολογείται την πίστη της (διότι η Ιουδαία ερμηνεύεται ως ομολογία Θεού), να την αποστρέψουν προς το μέρος τους μέσω της πειστικότητας της διαλεκτικής, υποσχόμενοι να μη δώσουν κανέναν άλλον βασιλιά παρά μόνο τον υιό του Ταβεήλ, δηλαδή του αγαθού Θεού. Αυτόν, βέβαια, τον ονομάζουν υιό του αγαθού Θεού, αλλά τον ίδιο δεν τον αποκαλούν αγαθό, χρησιμοποιώντας κακόβουλα τα λόγια του Ευαγγελίου: «Τί με λέγεις αγαθόν; Κανένας δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός». —Όταν λοιπόν δεις ετεροδόξους να υπόσχονται γνώση, να εισάγουν τη σοφία των εθνών και να εκστρατεύουν κατά της Εκκλησίας του Θεού, να αναλογίζεσαι ότι και τώρα ο υιός του Αράμ και ο υιός του Ρομελίου βουλεύονται πονηρή βουλή.

Έτσι κατανοούμε και εκείνα ότι έχουν ειπωθεί σχετικά με τη φύση, το «Αυτός που μόνος έχει αθανασία», και το «Στον μόνο σοφό Θεό», και το «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός». Διότι το «ένας» εδώ δηλώνει το ίδιο με το «μόνος». Καθώς και το «Αυτός που μόνος εξέτεινε τον ουρανό».

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΜΦΙΛΟΧΙΟ Έχει ήδη ερευνηθεί από πολλούς το ευαγγελικό ρητό σχετικά με την άγνοια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού για την ημέρα και την ώρα του τέλους, το οποίο μάλιστα προβάλλεται συνεχώς από τους Ανομοίους προς καθαίρεση της δόξας του Μονογενούς, ως απόδειξη της ανομοιότητας ως προς την ουσία και της κατωτερότητας ως προς την αξία. Το επιχείρημά τους είναι ότι αυτός που δεν γνωρίζει τα πάντα δεν είναι δυνατόν ούτε να έχει την ίδια φύση ούτε να θεωρείται απόλυτα όμοιος προς Εκείνον που εμπεριέχει τη γνώση των πάντων μέσω της προγνωστικής και εποπτικής Του δύναμης επί των μελλόντων. Αυτό το θέμα τώρα προβλήθηκε σε εμάς ως νέο ζήτημα από τη δική σου σύνεση. Όσα λοιπόν ακούσαμε από παιδιά από τους Πατέρες και λόγω της αγάπης μας προς τα καλά τα αποδεχθήκαμε χωρίς ενδοιασμό, αυτά έχουμε να πούμε. Τα λόγια αυτά, βέβαια, δεν καταλύουν την αναισχυντία των χριστομάχων (διότι ποιο λογικό επιχείρημα θα μπορούσε να φανεί ισχυρότερο από την ορμή τους;), όμως σε όσους αγαπούν τον Κύριο και έχουν την εσωτερική βεβαιότητα της πίστεως πιο ισχυρή από τις απαντήσεις της λογικής, ίσως να παρέχουν επαρκή πληροφορία και διασαφήνιση. Η λέξη «ουδείς» φαίνεται μεν να είναι καθολικός όρος, με την έννοια ότι κανένα απολύτως πρόσωπο δεν εξαιρείται μέσω αυτής της λέξης. Δεν αναφέρεται όμως με αυτήν την απόλυτη έννοια στην Αγία Γραφή, όπως έχουμε παρατηρήσει και στο χωρίο «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός».

Σχετικά με το: «Κανείς δεν είναι αγαθός.» Αν ο Σωτήρας δεν είναι αγαθός, είναι κατ' ανάγκην κακός· διότι είναι απλός, και δεν επιδέχεται τίποτα το ενδιάμεσο. Και πώς δεν είναι άτοπο να είναι κακός ο δημιουργός των αγαθών; Και αν η ζωή είναι αγαθό, και τα λόγια του Υιού είναι ζωή, όπως ο ίδιος είπε: «Τα λόγια που εγώ σας έχω μιλήσει είναι πνεύμα και είναι ζωή», πώς, όταν άκουσε από τον Φαρισαίο το «Αγαθέ διδάσκαλε», λέει: «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός»; Διότι δεν άκουσε απλώς το «αγαθός» για να πει «Κανείς δεν είναι αγαθός», αλλά το «διδάσκαλος αγαθός». Απάντησε, λοιπόν, απευθυνόμενος σε κάποιον που τον πείραζε, όπως αναφέρει το Ευαγγέλιο, ή σε κάποιον που αγνοούσε ότι Εκείνος είναι Θεός αγαθός, και όχι απλώς ένας αγαθός διδάσκαλος.

Λόγος Ι'. Ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα· στον οποίο υπάρχει πειστική απάντηση προς εκείνον που ρώτησε: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό;» και εξήγηση του ρητού.

Άλλο. Ως αντίρρηση εκ μέρους των οπαδών του Ευνομίου. Εάν, λέει, ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, γιατί δεν είναι και αυτός αγαθός όπως ο Πατέρας; Διότι λέει κάπου ο Χριστός προς κάποιον: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός». Λέγοντας δε «ένας», έθεσε τον εαυτό του εκτός, διότι, αν και είναι και ο ίδιος αγαθός, δεν είναι με τον ίδιο τρόπο που είναι ο Πατέρας.

Άλλο, περί της ομοιότητας του Υιού προς τον Πατέρα. Αντίρρηση εκ μέρους των αντιπάλων. Εάν κανείς, λένε, δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα, και φαίνεται να εξαιρεί και το δικό του πρόσωπο από την κατά φύσιν αγαθότητα, λέγοντας προς τον Γραμματέα «Γιατί με αποκαλείς αγαθό;», με ποιον τρόπο θα είναι όμοιος προς τον κατά φύσιν αγαθό Πατέρα ο Υιός που δεν είναι τέτοιος;

Διότι κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός, ο οποίος σώζει τους πάντες με τη χάρη Του εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Σου παραγγέλλω εν Χριστώ Ιησού, τέκνο μου, να φυλάξεις αυτήν την επιστολή, να τη διαβάζεις συνεχώς και πάλι να την αποθέτεις στη θέση της. Και μέχρι να την εκμάθεις πλήρως, μην παραιτηθείς. Διότι σου έγραψα με πολλή ακρίβεια για όλα τα πάθη, ώστε και να τα μελετάς συνεχώς, και να προφυλάσσεσαι με ακρίβεια. Διότι πώς θα διορθώσει ο νέος την οδό του, παρά με το να φυλάττει τους λόγους του Κυρίου;

Γι' αυτό, μην αναζητάς εκείνα που δεν πρέπει να αναζητούνται, αλλά να τιμάς τον Υιό, για να τιμήσεις και τον Πατέρα. Όταν, λοιπόν, ακούς για τον Θεό ότι «κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός», μην τολμήσεις, επειδή ο Υιός τιμά υπερβολικά τον Πατέρα, να αποφανθείς ότι ο Υιός δεν είναι αγαθός. Διότι δεν αποκαλεί τον Πατέρα αγαθό αρνούμενος ότι ο Ίδιος είναι αγαθός, αλλά τόσο περισσότερο αποκαλύπτει τον Εαυτό Του με το να μην επιθυμεί την τιμή από τους ανθρώπους, αλλά με το να ανάγει την τιμή στον δικό Του Πατέρα, προκειμένου μέσα από την αγαθότητα του Πατέρα να γίνει γνωστή η γνώση της αγαθότητας του Υιού του Θεού, ο Οποίος έχει γεννηθεί από αγαθό Πατέρα και Θεό. Διότι είναι μεγάλη η αδυναμία εκείνων που τολμούν να λένε κάτι τέτοιο για τον Υιό, έστω κι αν Εκείνος είπε ότι «ένας είναι αγαθός, ο Θεός». Ιδού, άλλωστε, η Θεία Γραφή μας διδάσκει σε πολλά σημεία, αποκαλώντας αγαθό «το φτωχό και σοφό παιδί», και λέγοντας «αγαθός ήταν ο Σαμουήλ ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων», και «αγαθός ήταν ο Σαούλ, γιος του Κις από τη φυλή Βενιαμίν, ψηλότερος από όλον τον Ισραήλ από τους ώμους και πάνω», και «αγαθό είναι να πηγαίνει κανείς σε οίκο συμποσίου», και «άνοιξε, Κύριε, τον ουρανό, τον αγαθό σου θησαυρό», και «ο αγαθός λόγος είναι ανώτερος από το δώρο», και «είναι αγαθός (καλύτερος) ο ζωντανός σκύλος παρά το νεκρό λιοντάρι», και «αγαθόν (καλύτερα) οι δύο παρά ο ένας», και «αγαθή (καλύτερη) είναι η κατάληξη των λόγων παρά η αρχή τους», και «αν εσείς, που είστε πονηροί, γνωρίζετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας», μιλώντας για το ψάρι και το ψωμί.

Διότι, λέει, «το πνεύμα μου στέκεται ανάμεσά σας» και «έχρισε τον Χριστό με Άγιο Πνεύμα». Εάν ο ίδιος ο Μονογενής χρίεται με το Πνεύμα, ποιος θα κατηγορήσει την Αγία Τριάδα; 19. Έπειτα πάλι λέει ο μανιώδης Άρειος: «Πώς είπε ο Κύριος, "τι με λέγεις αγαθό; Ένας είναι αγαθός, ο Θεός", σαν να αρνείται ο ίδιος την αγαθότητά του;» Και ποιος άλλος είναι τόσο αγαθός όσο ο Μονογενής, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για τις δικές μας ψυχές; Και δεν γνωρίζουν τη δύναμη και την αγαθότητα του Θεού ούτε την οικονομία της σοφίας του Θεού, όντας ψυχικοί και σαρκικοί, ελεγχόμενοι από το Άγιο Πνεύμα, όντας κενοί από αυτό, μην έχοντας τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, η οποία δίνει σοφία σε κάθε άνθρωπο. Πάλι δε του ζητούν, λέει, οι υιοί του Ζεβεδαίου μέσω της μητέρας τους το να καθίσουν στη βασιλεία του ένας στα δεξιά και ένας στα αριστερά, και τους είπε: «Δεν ξέρετε τι ζητάτε. Μπορείτε να πιείτε το ποτήριο που εγώ πρόκειται να πιω;» Και όταν εκείνοι απάντησαν «ναι», τους είπε: «Το δικό μου ποτήριο θα το πιείτε, το να καθίσετε όμως στα δεξιά μου και στα αριστερά μου δεν ανήκει σε εμένα να το δώσω, αλλά σε αυτούς για τους οποίους έχει ετοιμαστεί από τον Πατέρα». Έπειτα λέει ο απόστολος «ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς», σαν να είχε αυτός ανάγκη από εκείνον που τον ανέστησε.

Και δεν θα έχριε ο Πατέρας με κάποιο κτίσμα την ένσαρκη οικονομία, η οποία ενώθηκε με τον Θεό Λόγο σε μία θεότητα, αλλά επειδή η Τριάδα είναι μία, τρία τέλεια πρόσωπα, μία θεότητα, έπρεπε αυτό να γίνει κατά την οικονομία στον Υιό, ώστε η Τριάδα, δοξαζόμενη απόλυτα στα πάντα, να νοηθεί ως 〈μία〉, όπως ακριβώς, ομιλώντας εναντίον όλων των αιρέσεων σχετικά με το Πνεύμα, δεν προσκομίσαμε μόνο μία ή δύο μαρτυρίες, ότι το Πνεύμα ανήκει στον Θεό, δοξάζεται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, και είναι άκτιστο, άτρεπτο και τέλειο. Κατέπεσε, λοιπόν, και το επιχείρημα όσων φιλονικούν γι' αυτό το ζήτημα, το οποίο έχει 〈επινοηθεί〉 εναντίον του ίδιου του εαυτού τους. 57. Ας στρέψουμε όμως και πάλι την προσοχή μας στις υπόλοιπες διατυπώσεις τους. Διότι λένε πάλι, προβάλλοντας το ρητό παράλογα, ότι ο ίδιος ο Σωτήρας είπε: «Τι με αποκαλείς αγαθό; Ένας είναι αγαθός, ο Θεός», και με τον τρόπο αυτό διαχώρισε τον εαυτό Του από την ουσία και την υπόσταση του Πατέρα. Αυτό όμως είναι εντελώς γελοίο. Διότι, εάν Εκείνος που μας έκανε τόσα πολλά αγαθά δεν θεωρείται από αυτούς αγαθός, τότε ποιος άλλος είναι 〈αγαθός;〉

«κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός», ώστε ένας τέτοιος και τόσος, λέγοντας έναν τέτοιον λόγο, να καθαιρέσει την υπεροψία εκείνου που τα είπε, ο οποίος κατείχε έπαρση περί της δικαιοσύνης του, και για να ελέγξει την καρδιά του, αφού με τα χείλη του μεν τον αποκαλούσε αγαθό διδάσκαλο, αλλά δεν παρέμενε σταθερός στην αγαθή διδασκαλία του. Και το ότι όντως τυγχάνει αγαθός, το διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «πολλά καλά έργα έκανα ανάμεσά σας, για ποιο λοιπόν από τα έργα αυτά με λιθοβολείτε;». Διότι σε ποιον δεν είναι αυτό σαφές και φανερότατο, ιδίως όταν πολλά από τα δημιουργήματά του είναι και ονομάζονται αγαθά, όπως λέει η Θεία Γραφή; Διότι ιδού, για πολλά αγαθά διηγείται η Αγία Γραφή: «ήταν αγαθός», λέει, «ο Σαούλ, υιός του Κις, από τη φυλή Βενιαμίν, και ψηλότερος από όλον τον λαό, από τον ώμο και πάνω», και ήταν «αγαθός ο Σαμουήλ ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων», και «είναι αγαθό το τέλος ενός λόγου παρά η αρχή του», και «άνοιξε τον αγαθό σου θησαυρό, τον ουράνιο». Εφόσον δε αυτά είναι δημιουργήματα και δηλώνονται ως αγαθά, έχοντας γίνει δι' αυτού και από αυτόν, πώς δεν είναι αναμφίβολο να ομολογούμε ότι είναι αγαθός ο δημιουργός τους; Αλλά για να μη μακρηγορώ γι' αυτόν τον λόγο (διότι παντού έχουμε μιλήσει εκτενώς περί αυτού), θα προχωρήσω και πάλι στα επόμενα, προβαίνοντας στην ερμηνεία της κάθε λέξης. 58.

Γι' αυτό και ο Σωτήρας διατύπωσε ορισμό για τον Πατέρα, λέγοντας: Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός. Και αν εξετάσεις τα περί του Υιού, θα μάθεις ότι είναι και αυτός αγαθός· επειδή είναι απαύγασμα αϊδίου φωτός και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Πατέρα, και εικόνα της αγαθότητάς Του.

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Εξολόθρευσας καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Αλλά εγώ, γνωρίζοντας αυτά και όντας απόλυτα πεπεισμένος για τη δίκαιη κρίση σου, επέλεξα την αντίθετη οδό από τους ασεβείς, παρόλο που δεν κατανοούσα τα μυστήριά σου· αλλά, αν και έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, ωστόσο ήμουν διαρκώς μαζί σου. Διότι τίποτε δεν μου φαινόταν ωραιότερο από το να προσκολληθώ σε εσένα, τον Θεό μου, και να επιλέγω αυτά τα οποία εσύ ο ίδιος όρισες και παρήγγειλες. Διότι έτσι «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». Γι' αυτό τίποτε δεν μου φαινόταν ωραιότερο ούτε ανώτερο από το να προσκολληθώ σε εσένα. Γι' αυτό λέω ότι: «Για μένα το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Διότι, εάν κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός, από πού θα μπορούσε να προκύψει κάποιο αγαθό για άλλον παρά από την προσκόλλησή του σε Αυτόν; Και ήδη απολάμβανα κάθε αγαθό, καθώς ήμουν προσκολλημένος και ενωμένος με τον Θεό, ώστε να λέω: «Προσκολλήθηκε η ψυχή μου ξοπίσω σου». Και για τον μελλοντικό χρόνο προδιέγραφα για τον εαυτό μου αγαθές ελπίδες. Και τούτο ήταν ένα άλλο αγαθό για μένα, το να εναποθέτω την ελπίδα μου στον Κύριο. Διότι ο σκοπός όλης της ελπίδας μου ήταν το να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατέρας Σιών. Επειδή, αφού αξιώθηκα την είσοδο στην πόλη σου, για την οποία αναφερόταν πιο πάνω: «Κύριε, μέσα στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους», και αφού διαβώ τις επουράνιες πύλες, θα διακηρύξω σε όλους τις ευεργεσίες σου προς εμένα.

Ο μεν προηγούμενος λοιπόν ψαλμός προτρέπει μία ψυχή να αινεί τον Κύριο· εδώ όμως το «αινείτε τον Κύριον» απευθύνεται σε πλήθη. Επειδή κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός, είναι εύλογο καθετί που αναφέρεται προς δόξα Του και πράττεται προς τιμήν Του να είναι αγαθό· όπως ακριβώς είναι αγαθός και ο ψαλμός, εφόσον αναπέμπεται προς τον αγαθό Θεό. Αντί αυτού, ο μεν Ακύλας το ερμήνευσε «αγαθό εγκώμιο»· ο δε Σύμμαχος «αγαθή ωδή». Εξάλλου, και η αίνεση που αναπέμπεται προς τον Θεό είναι για Εκείνον πιο ευχάριστη από κάθε εύοσμο θυμίαμα και από κάθε τέρψη· διότι πράγματι, ο αίνος προς τον Θεό που αναπέμπεται από λογική και καθαρή ψυχή θα πρέπει να είναι προσφιλής σε Αυτόν και εξαιρετικά γλυκύς· διότι χαίρεται και αποδέχεται έναν τέτοιο καρπό της ανθρώπινης διάνοιας.

Το όγδοο επιχείρημά τους είναι το: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»· και το: «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός». Και αυτό όμως μου φαίνεται ότι έχει πάρα πολύ εύκολη λύση. Διότι, εάν αποδώσεις το «μόνο αληθινός» αποκλειστικά στον Πατέρα, πού θα τοποθετήσεις την ίδια την Αυτοαλήθεια; Διότι, εάν εκλάβεις με αυτόν τον τρόπο το «Στον μόνο σοφό Θεό» ή το «Σε αυτόν που μόνος έχει αθανασία, και κατοικεί σε φως απρόσιτο» ή το «Στον Βασιλέα των αιώνων, τον άφθαρτο, αόρατο, και μόνο σοφό Θεό», τότε ο Υιός θα καταδικαστεί από εσένα σε θάνατο ή σε σκοτάδι ή στο να μην είναι σοφός, ούτε βασιλιάς, ούτε αόρατος, ούτε καν Θεός, που είναι και το αποκορύφωμα όλων των προαναφερθέντων. Πώς, λοιπόν, δεν θα χάσει μαζί με τα άλλα και την αγαθότητα, η οποία ανήκει κατεξοχήν μόνο στον Θεό; Αλλά νομίζω ότι το μεν: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», λέγεται για την αναίρεση εκείνων που δεν είναι μεν θεοί, αλλά ονομάζονται έτσι. Διότι δεν θα προστίθετο το: «Και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», εάν το «μόνο αληθινός» ετίθετο σε αντιδιαστολή προς Εκείνον, και δεν αναφερόταν κοινώς στη Θεότητα. Το δε: «Κανείς δεν είναι αγαθός», αποτελεί απάντηση προς τον νομικό που τον πείραζε, επειδή απέδωσε την αγαθότητα θεωρώντας τον απλώς άνθρωπο.

Για να πιστέψουμε δε ότι αυτός υφίσταται ως Θεός, όντας αφ' εαυτού, ο Πατέρας του έδωσε ανθρώπινη μορφή περιγράφοντάς τον με σάρκα, προκειμένου να φανερώσει τον Υιό στα ανθρώπινα μάτια. Και εφόσον γνωρίζεις ότι υφίσταται ως Θεός, μη φανταστείς τον Υιό ως πιο ευτελή ή μικρότερο, επειδή είπε: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Διότι έπρεπε αυτός, με την ενανθρώπησή του, να φανερώνει το μεγαλείο του με ταπεινόφρονα λόγια. Ο ίδιος άλλωστε έχει πει: «Ας σε επαινεί ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα». Τι δηλαδή; Δεν έπρεπε, ταπεινοφρονώντας, να αποδείξει τον εαυτό του κατώτερο από τον Πατέρα, να παρουσιάσει δηλαδή αυτόν που προς το παρόν περιγραφόταν από τη σάρκα και περιοριζόταν στα ανθρώπινα μάτια, ως κατώτερο απέναντι στον απερίγραπτο και τα πάντα πληρούντα; Εξάλλου, το να αποκαλεί αυτόν που είναι η αιτία της υπάρξεώς του μεγαλύτερο από τον εαυτό του, δεν είναι καθόλου ξένο προς την αλήθεια. Διότι, αν δεν υπάρχει ο Θεός, πού είναι η σοφία; Και αν δεν υπάρχει ο Πατέρας, πού είναι ο Υιός; Παρατήρησε δε πώς ο Υιός ταπεινοφρονεί πάντοτε και με κάθε τρόπο, ενώ ταυτόχρονα υποδεικνύει το θεϊκό του μεγαλείο, πρώτον όταν λέει προς τον νεαρό που τον προσφώνησε αγαθό: «Γιατί με λες αγαθό; Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός». Και εύλογα αποφάνθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο: «Διότι σου παρουσιάστηκα ως άνθρωπος», θα μπορούσε να πει, «ω νεανία, εσύ όμως, ενώ με προσφώνησες διδάσκαλο σαν να ήμουν ένας από τους γραμματείς, πρόσθεσες και το "αγαθός". Κανένας όμως άνθρωπος δεν είναι αγαθός, αλλά μόνο στον Θεό προσιδιάζει αυτή η προσηγορία. Μάταια λοιπόν ονόμασες αγαθό αυτόν που προς το παρόν σου παρουσιάστηκε ως άνθρωπος».

Αλλά επικαλούνται τα γεγραμμένα και ισχυρίζονται ότι αδίκως κατηγορούνται για τα λόγια της Γραφής. Διότι λένε ότι ο ίδιος ο Κύριος έχει πει το «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός». Επομένως, για να μην αποκτήσει ισχύ η συκοφαντία ακόμη και ενάντια στα θεία λόγια, θα εξετάσουμε εν συντομία αυτόν ακριβώς τον ευαγγελικό λόγο. Η ιερή ιστορία γνωρίζει ότι αυτός ο πλούσιος προς τον οποίο ο Κύριος απευθύνει αυτά τα λόγια ήταν νέος, νομίζω δε κάποιος που απολάμβανε τις ηδονές του βίου και αγαπούσε τα πλούτη. Διότι αναφέρει ότι λυπήθηκε στο άκουσμα της συμβουλής να απαρνηθεί τα υπάρχοντά του και δεν επέλεξε να ανταλλάξει τα κτήματά του με τη ζωή. Αυτός, επειδή άκουσε ότι είχε εμφανιστεί κάποιος δάσκαλος της αιώνιας ζωής, με την ελπίδα ότι θα τρυφά παντοτινά παρατείνοντας τη ζωή του στο διηνεκές, πλησίασε κολακεύοντας τον Κύριο με την προσωνυμία του αγαθού, ή μάλλον όχι τον Κύριο όπως νοείται (στη θεία του φύση), αλλά αυτόν που φαινόταν με τη μορφή του δούλου. Διότι δεν ήταν σε θέση να διασχίσει το καταπέτασμα της σάρκας και να μπορέσει να διακρίνει το άδυτο της θεότητας. Ο Κύριος λοιπόν, που βλέπει τις καρδιές, είδε πού απέβλεπε ο νέος όταν τον ικέτευε, ότι δηλαδή δεν είχε την ψυχή του προσηλωμένη στο θείο, αλλά παρακαλούσε τον άνθρωπο, αποκαλώντας τον αγαθό δάσκαλο εξαιτίας της ελπίδας να λάβει μια τέτοια διδασκαλία, μέσω της οποίας προσδοκούσε ότι θα εμποδίσει τον θάνατο. Εύλογα, επομένως, αυτός που παρακλήθηκε από εκείνον, έτσι και του αποκρίνεται.

Επειδή, λοιπόν, η συνομιλία δεν έγινε προς τον Θεό Λόγο, κατά συνέπεια και η απάντηση προς τον ικέτη δίνεται από την ανθρώπινη πλευρά, παρέχοντας στον νέο διπλή διδασκαλία. Διότι διδάσκει ταυτόχρονα ότι πρέπει να θεραπεύει κανείς το Θείο με τον βίο του και όχι με την ευφημία των λέξεων, με το να εφαρμόζει τις εντολές και να εξαγοράζει την αιώνια ζωή με όλα του τα υπάρχοντα, και ότι το ανθρώπινο στοιχείο, επειδή περιέπεσε στην πονηρία εξαιτίας της αμαρτίας, έχει αποκλειστεί από την κυριολεκτική προσωνυμία του αγαθού· και για τον λόγο αυτό λέει: «Τί με λέγεις αγαθόν;». Διότι, με το να πει «εμένα», υπέδειξε στον λόγο του την ανθρώπινη φύση που έφερε, ενώ αποδίδοντας τη μαρτυρία της αγαθότητας στη Θεότητα, ανακήρυξε ξεκάθαρα τον εαυτό του ως αγαθό, αυτόν δηλαδή που αληθινά κηρύττεται από το Ευαγγέλιο ως Θεός. Εάν, βέβαια, ο Μονογενής Υιός αποχωριζόταν από την προσηγορία του Θεού, δεν θα ήταν ίσως άτοπο να θεωρείται ξένος και προς την προσηγορία του αγαθού. Εάν, όμως, και οι προφήτες και οι ευαγγελιστές και οι απόστολοι διακηρύττουν μεγαλόφωνα τη Θεότητα του Μονογενούς, και μαρτυρείται από τον ίδιο τον Κύριο ότι το όνομα της αγαθότητας ανήκει στον Θεό, πώς δεν μετέχει της αγαθότητας Εκείνος που μετέχει της Θεότητας; Διότι το γεγονός ότι και οι προφήτες ομολογούν τον Κύριο ως Θεό, καθώς και οι ευαγγελιστές και οι μαθητές και οι απόστολοι, κανείς δεν είναι τόσο αμύητος στα θεία ώστε να έχει ανάγκη να το μάθει αυτό μέσα από επιχειρήματα.

Εφόσον, λοιπόν, αποδείχθηκε από παντού ότι ο Μονογενής Υιός είναι Θεός, πώς αυτός που λέει ότι η αγαθότητα ανήκει στον Θεό αποδεικνύει ότι η θεότητα του Υιού είναι ξένη προς αυτή την προσωνυμία, και μάλιστα όταν ο ίδιος ο Κύριος μαρτυρεί για τον εαυτό Του το αγαθό στην παραβολή για τους μισθωτούς στον αμπελώνα; Διότι εκεί, όταν όσοι είχαν κοπιάσει νωρίτερα δυσφορούσαν για την ίση κατανομή του μισθού και έκριναν ως δική τους ζημιά την ευνοϊκή μεταχείριση των τελευταίων, λέει ο δίκαιος κριτής προς κάποιον από αυτούς που οργίζονταν: «Φίλε, δεν σε αδικώ· δεν συμφώνησα μαζί σου για ένα δηνάριο την ημέρα; Ιδού, πάρε το δικό σου· θέλω όμως να χαρίσω και στον τελευταίο ό,τι ακριβώς και σε σένα. Μήπως δεν έχω εξουσία να κάνω ό,τι θέλω στα δικά μου; Ή μήπως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, επειδή εγώ είμαι αγαθός;». Και βεβαίως κανείς δεν θα φιλονικήσει ως προς τούτο, ότι δηλαδή η διανομή ανάλογα με την αξία είναι ίδιον έργο του κριτή· και όλοι οι μαθητές του Ευαγγελίου συμφωνούν ότι ο Μονογενής Θεός είναι ο κριτής. Διότι, λέει, ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό. Εκείνοι όμως δεν απομακρύνονται από τα γεγραμμένα. Διότι ισχυρίζονται ότι η προσθήκη της λέξης «ένας» αναφέρεται κυρίως στον Πατέρα. Επειδή κανείς, λέει, δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός. Άραγε, λοιπόν, θα ατονήσει η αλήθεια προκειμένου να υπερασπιστεί τον εαυτό της; Ή μήπως είναι πολύ εύκολο από πολλές πλευρές να ελέγξουμε και να αναιρέσουμε αυτόν τον παραλογισμό της απάτης;

Αλλά «κανείς», λέει, «δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός»· αυτό προβάλλεται από τους αντιπάλους. Ούτε και εγώ απορρίπτω αυτόν τον λόγο, όμως δεν αρνούμαι εξαιτίας αυτού τη θεότητα του Υιού. Εκείνος δε που ομολογεί ότι ο Κύριος είναι Θεός, εξάπαντος, μέσω αυτής της ομολογίας, επιβεβαίωσε σε αυτόν και την αγαθότητα. Διότι, εάν η αγαθότητα είναι ίδιον του Θεού, και ο Κύριος είναι Θεός, άρα, βάσει των δεδομένων αυτών, ο Υιός αποδεικνύεται αγαθός. Αλλά, λέει, η λέξη «ένας» αποκλείει τον Υιό από τη συμμετοχή στο αγαθό. Είναι όμως εύκολο να αποδείξουμε ότι ούτε αυτό το «ένα» διαχωρίζει τον Πατέρα από τον Υιό. Διότι σε όλα τα άλλα το «ένα» έχει μεμονωμένη σημασία, ενώ στον Πατέρα και στον Υιό το «ένα» δεν νοείται ως μονότητα. Διότι λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εάν λοιπόν ένας είναι ο αγαθός, αλλά αναγνωρίζεται η ενότητα μεταξύ του Υιού και του Πατέρα, άρα ο Κύριος, αποδίδοντας την αγαθότητα στο «ένα», μαρτύρησε μέσω του «ένα» την ίδια αυτή ονομασία και για τον εαυτό του, εφόσον είναι ένα με τον Πατέρα και δεν αποσχίζεται από την κατά φύση ενότητα. Αλλά, προκειμένου να καταστεί παντελώς πρόδηλη η φιλομάθεια και η άρτια παιδεία του σεμνού συγγραφέα, ας κατανοήσουμε κατά λέξη και την ίδια τη σύνταξη των γραφόμενων. «Δεν οικειοποιείται», λέει, «ο Υιός την αξία του Όντος», ονομάζοντας αξία το ίδιο το «είναι». Πόσο άριστα γνωρίζει να εφαρμόζει κυριολεκτικά τις λέξεις στα πράγματα.

Επομένως, φυσικές και ουσιώδεις διαφορές ούτε υπάρχουν ούτε λέγονται για τον Θεό· διότι αυτές αποτελούν τα συστατικά εκείνων των οποίων είναι διαφορές. Ο Θεός όμως είναι ο ίδιος η σύσταση όλων όσων σχετίζονται με αυτόν. Αλλά και πολλές και διαφορετικές ουσίες εκ φύσεως συγκροτούν οι ουσιώδεις διαφορές. Του Θεού όμως η ουσία είναι μία, μη επιδεχόμενη καμία απολύτως διαφορά καθ' εαυτήν. Και μάλιστα, τη γνώση του τι είναι το καθένα την αποκομίζουμε από τις ουσιώδεις διαφορές του. Και γνωρίζουμε ότι υπάρχει Θεός, αλλά το τι είναι ή τι λογής είναι, είναι αδύνατο να το γνωρίζουν και οι άγγελοι και οι άνθρωποι. Επιπλέον, ενώ υπάρχουν πολλές ουσιώδεις διαφορές στο καθένα, η διαφορά του ενός ως προς το άλλο ανάγεται σε διαφορετικό γένος και κατηγορείται ως προς το τι είναι. Είναι επομένως αδύνατο να εφαρμοστούν αυτά στην ακατάληπτη φύση. Εκτός από αυτά, και καθεμία από αυτές είναι καθολικότερη από εκείνον που την έχει, καθώς λέγεται σε ευρύτερη έκταση από εκείνο. Από όσα όμως λέγονται για τον Θεό, κανένα δεν υπάρχει που να μην είναι μοναδικό —«διότι κανείς», λέει, «δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός», «ο μακάριος και μόνος δυνάστης, ο μόνος που έχει αθανασία, που κατοικεί σε φως απρόσιτο»—, αλλά λέγεται και για περισσότερα, που δεν διαφέρουν υποστατικά και κατά τον αριθμό, αλλά έχουν διαφορά ως προς το είδος. Πού θα βρεθούν λοιπόν αυτά στη μία τρισυπόστατη φύση;

Αλλά ας επανέλθουμε στο σημείο από το οποίο παρεκκλίναμε και ας προχωρήσουμε τον λόγο μας στα επόμενα. Διότι τίποτα πλέον δεν μας εμποδίζει να πούμε ότι, όπως «κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός», έτσι και τίποτα δεν μετέχει του Θεού, παρά μόνο οι αγαθοί από τους αγγέλους και, από τους ανθρώπους, εκείνοι που δέχθηκαν ξανά μυστικά στην ψυχή τους το θείο εμφύσημα, το οποίο αρχικά είχε απομακρυνθεί από τον Αδάμ εξαιτίας της αθέτησης της θείας εντολής. Ευχαρίστως δε θα ρωτούσα εκείνον που απορρίπτει αυτή τη γνώμη: δεν είναι άραγε απόλυτη ανάγκη εκείνο που πρόκειται να μετάσχει σε κάτι άλλο, να μπορεί να προϋπάρχει της μετοχής του σε αυτό και να είναι προηγουμένως κάτι καθ' εαυτό;

Αλλά ούτε θα μπορούσες να δεις ποτέ κανένα από τα ιδιώματά του να είναι έμφυτο σε οποιοδήποτε άλλο από όλα τα όντα. Και αυτά ακριβώς επειδή ενεργεί κατ' αυτόν και μόνο τον τρόπο· διότι, λέει, «κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός», «ο μακάριος και μόνος Κυρίαρχος, ο μόνος που έχει αθανασία, που κατοικεί σε φως απρόσιτο». Από πού λοιπόν θα υποθέσεις τη σύνθεση του θείου από στοιχεία διαφορετικής φύσεως, αφού από παντού φανερώνεται ότι είναι μοναδικό;

Πώς λοιπόν θα πούμε ότι ένας τέτοιος συλλογισμός δεν είναι αποδεικτικός, αλλά διαλεκτικός; Και όμως, αν κάποιος από αυτούς που εισάγουν τη διαλεκτική στα όσα λέγονται περί Θεού, πράγμα που έχει ρητώς απαγορευθεί από τους θεολόγους πατέρες, αν λοιπόν κάποιος αναλύσει και τους ορθούς συλλογισμούς αυτών, ελάχιστα θα βρει σε αυτούς το καθόλου· διότι και το προκείμενο είναι μοναδικό και καθετί από τα γνωρίσματά του κυρίως προσιδιάζει μόνο σε αυτόν. «Διότι κανείς δεν είναι», λέει, «αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός», ο μόνος σοφός, ο μακάριος και μόνος δυνάστης, «ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε απρόσιτο φως». Κανένα λοιπόν από τα επακόλουθα δεν θα μπορούσε να είναι ευρύτερο από αυτόν, ώστε και το καθένα από αυτά να είναι μοναδικό και καθετί που θα μπορούσε να αποδοθεί σε αυτά να μην είναι καθόλου. Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να κάνουν συλλογισμούς χωρίς το καθόλου; Αν όμως, προβάλλοντάς τα στο όλον λόγω της ιδιότητας του προκειμένου, αποδέχονται τους δικούς τους συλλογισμούς, πολύ περισσότερο λόγω της μοναδικότητας του προκειμένου θα αποδεχθούν την απόδειξη, πράττοντας δίκαια. Αν πάλι πει κάποιος «η απόδειξη προκύπτει από τα πρότερα, και τίποτα δεν είναι πρότερο του Θεού», θα του πούμε, «άριστε, δεν εξετάζουμε αυτά που αφορούν την ίδια τη φύση του, αλλά κάτι από αυτά που σχετίζονται με αυτόν». Διότι το «ένας και τρία» και το «από εκείνον μόνο» και το «σε εκείνον μόνο», δεν δεικνύουν τη φύση, αλλά αποδεικνύονται γύρω από αυτήν.

Για να γνωρίζεις, λοιπόν, ότι εμείς και πριν από αυτούς τους λόγους πρεσβεύαμε αυτές τις απόψεις, θα παραθέσω εκείνο από τα δικά μου γραπτά, το οποίο και εσύ ο ίδιος, δεν ξέρω τι έπαθες και το επαίνεσας, ώστε ούτε αυτό να είναι απλώς δικό μου: «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός, ο μόνος δίκαιος, ο μόνος σοφός, ο μακάριος και μόνος δυνάστης, ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο· επομένως, τίποτα από όσα αποδίδονται στον Θεό δεν μπορεί να είναι ευρύτερο από αυτόν, και το καθένα από αυτά είναι μοναδικό, και ό,τι κι αν κατηγορηθεί (αποδοθεί) σε αυτά, δεν είναι καθολικό». Διότι το υπερούσιο και το υπεράγαθο και το υπέρσοφο και το υπέρφωτο, σε τίνος άλλου ανήκει παρά στην υπέρθεη ουσία και σοφία και αγαθότητα και σε εκείνο το φως; Πώς λοιπόν θα μπορούσε να προκύψει συλλογισμός από μοναδικά στοιχεία, χωρίς το καθολικό; Και αν δεν μπορεί να προκύψει συλλογισμός, πώς, ω άριστε, θα μπορούσε να υπάρξει διαλεκτικός συλλογισμός; Θα είναι ωστόσο σοφιστικός, έχοντας μόνο το σχήμα και φαινόμενος ως τέτοιος, αλλά χωρίς να είναι. Και η διαλεκτική σου, επομένως, διαλύθηκε σαν χνούδι που παρασύρεται από τον άνεμο, και όλοι οι δικοί σου συλλογισμοί, αν βέβαια δεν αποβάλουν το όνομα των συλλογισμών, είναι σοφιστικοί, χωρίς να είναι πραγματικοί, αλλά μόνο φαινομενικοί, ή μάλλον ούτε καν αυτό, ας το δεχτούμε όμως· οι προτάσεις όμως που προστίθενται από τους λόγους που ενυπάρχουν μέσα μας, εφόσον δεν είναι αίτιες του συμπεράσματος, πώς θα μπορούσαν να είναι αίτιες της πίστης σε αυτό;

Αλλά η τυραννία των χρημάτων είναι μεγάλη, και τούτο καθίσταται φανερό από το εξής: διότι, ακόμη κι αν στα υπόλοιπα είμαστε ενάρετοι, αυτή καταστρέφει όλα τα άλλα. Δικαιολογημένα, λοιπόν, και ο Παύλος δήλωσε ότι αυτή είναι η ρίζα όλων των κακών: «Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία», λέει. Γιατί, λοιπόν, ο Χριστός του αποκρίθηκε έτσι, λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός»; Επειδή τον πλησίασε ως έναν απλό άνθρωπο, ως έναν από τους πολλούς, και ως Ιουδαίο διδάσκαλο· γι' αυτό ακριβώς συνομιλεί μαζί του ως άνθρωπος. Διότι σε πολλά σημεία απαντά σύμφωνα με τις αντιλήψεις εκείνων που τον πλησιάζουν, όπως όταν λέει: «Εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε»· και, «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή». Όταν, λοιπόν, λέει «Κανείς δεν είναι αγαθός», δεν το λέει αυτό αποκλείοντας τον εαυτό Του από το να είναι αγαθός· μη γένοιτο· διότι δεν είπε: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Εγώ δεν είμαι αγαθός», αλλά, «Κανείς δεν είναι αγαθός»· δηλαδή, κανένας από τους ανθρώπους.

Σχετικά με το να μην ορκιζόμαστε καθόλου αλλά να λέμε πάντοτε την αλήθεια, έδωσε την εξής παραγγελία: «Να μην ορκιστείτε καθόλου, αλλά το δικό σας "ναι" ας είναι ναι, και το "όχι" ας είναι όχι· ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και ως προς το ότι πρέπει να προσκυνούμε μόνο τον Θεό, έπεισε λέγοντας τα εξής: «Η μεγαλύτερη εντολή είναι: "Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις με όλη την καρδιά σου και με όλη τη δύναμή σου, Κύριον τον Θεό που σε δημιούργησε"». Και όταν τον πλησίασε κάποιος και του είπε: «Διδάσκαλε αγαθέ», αποκρίθηκε λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα». Όσοι πάλι διαπιστώνεται ότι δεν ζουν σύμφωνα με όσα δίδαξε, ας γίνει γνωστό ότι δεν είναι Χριστιανοί, ακόμη και αν προφέρουν με τη γλώσσα τους τις διδασκαλίες του Χριστού· διότι δήλωσε ότι δεν θα σωθούν εκείνοι που μόνο τα λένε, αλλά εκείνοι που πράττουν και τα αντίστοιχα έργα. Είπε δηλαδή τα εξής: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών ο καθένας που μου λέει "Κύριε, Κύριε", αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Διότι όποιος με ακούει και πράττει όσα λέω, ακούει Εκείνον που με απέστειλε. Πολλοί δε θα μου πουν: "Κύριε, Κύριε, δεν φάγαμε και δεν ήπιαμε στο όνομά σου και δεν κάναμε θαύματα;". Και τότε θα τους πω: "Απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας". Τότε θα υπάρξει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, όταν οι μεν δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, ενώ οι άδικοι θα παραδοθούν στο αιώνιο πυρ».

Το Ένα, το οποίο είναι και το μοναδικό παραγωγικό αίτιο των πάντων, είναι ομολογουμένως ασυγκρίτως ανώτερο από όλα τα παραγόμενα, εφόσον βεβαίως είναι υπεράγαθο και το ύψιστο εφετό [επιθυμητό]· και μεταξύ αυτών που παράγονται από αυτό από το μη ον στο είναι, το να υφίστανται δημιουργικά από αυτό εκείνα που μετέχουν περισσότερο σε αυτό και, ανάλογα με το μέτρο της μετοχής, είναι πιο όμοια με αυτό, πριν από τα ανόμοια, θα είχε βέβαια κάποια λογική, όπως (προηγούνται) τα νοητά πριν από τα αισθητά και τα απλά πριν από τα σύνθετα. Ως προς εκείνα όμως που έχουν προαχθεί φυσικώς, δηλαδή από την υπερφυή του φύση προαιωνίως, το ένα γεννητώς και το άλλο εκπορευτώς, και τα οποία συνεκλάμπουν μαζί του συνανάρχως και είναι ενωμένα ασυγχύτως και διακρίνονται αχωρίστως τόσο μεταξύ τους όσο και με αυτό, και πιστεύεται ότι είναι συναίτιά του στην παραγωγή των όντων, δεν θα μπορούσε πλέον να λεχθεί (το Ένα) ανώτερο με τον ίδιο τρόπο. Απεναντίας, ο Πατέρας είναι μεν αίτιος και αυτός που δίνει υπόσταση στον Υιό και στο Πνεύμα (υποστάτης), και αν κανείς το δεχθεί, μόνο κατά τούτο είναι και μεγαλύτερος και ανώτερος (όπως και ο Υιός λέει: «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», και προς αυτόν που τον προσφώνησε «διδάσκαλε αγαθέ», απάντησε: «γιατί με λες αγαθό; κανένας δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός»), δεν είναι όμως και παραγωγικό αίτιο αυτών, αλλά μάλλον προακτικός εκείνων που είναι ίσα με τον εαυτό του και κατά πάντα ταυτά, ως προς την αγαθότητα, την κυριότητα, την αγιότητα, την ουσία, τη δύναμη, την ενέργεια, και όλα τα άλλα κοινά γνωρίσματα της μίας και όλης θεότητας. Διότι όλα όσα είναι του Πατέρα, είναι και του Υιού, και όσα είναι του Υιού, είναι και του Πνεύματος, με εξαίρεση τα υποστατικά ή προσωπικά ιδιώματα, κατά τα οποία ο μεν Πατέρας είναι και αίτιος, ενώ τα προερχόμενα από τον Πατέρα είναι και αιτιατά, δηλαδή ο μεν Υιός, το δε Πνεύμα.

ριθ΄. Κάθε θεός υφίσταται σύμφωνα με την υπερούσια αγαθότητα, και είναι αγαθός ούτε καθ' έξιν ούτε κατ' ουσίαν (διότι οι έξεις και οι ουσίες έλαβαν δεύτερη και πολλοστή τάξη μετά τους θεούς), αλλά υπερουσίως... (104,16-30) Μας δίδαξε ο Υιός και Θεός μαζί με τον Πατέρα και το Πανάγιο Πνεύμα, ο Οποίος έχει εμπεριέξει μέσα Του και κατέχει υπερουσίως όλη την αγαθότητα, ότι κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός, τον Οποίο και πρέπει κατεξοχήν να πιστεύουμε, και πρέπει να παραιτηθούμε από το να λέμε «κάθε θεός». Διότι δεν αρμόζει το «κάθε» να λέγεται για τον έναν Θεό, όπως έχει ήδη επισημανθεί πολλές φορές. Επομένως, δεν πρέπει να λέγεται «κάθε θεός» αλλά «ο Θεός», ο Οποίος είναι και αγαθός και σοφός και δίκαιος και Ον και Ένα, και οτιδήποτε άλλο λέγεται ότι είναι υπερουσίως, αυτό ακριβώς είναι ο Ίδιος: το πρώτο, το ένα, το αγαθό, το ον, το σοφό, το δυνατό, με λίγα λόγια τα πάντα, όσα μετά από Αυτόν υπάρχουν και λέγονται κατ' ουσίαν ή καθ' έξιν, ενώ ο Ίδιος προηγείται ως αιτία, έχοντας εμπεριέξει τα πάντα μέσα Του και όντας τα πάντα υπερουσίως. Ο μέγας, λοιπόν, και βαθύς γνώστης των θείων Διονύσιος, εξαιτίας αυτής ακριβώς της υπερουσιότητας, αξιώνει ότι οι αποφάσεις (αποφατικές προτάσεις) αληθεύουν γι' Αυτόν περισσότερο από όλες τις καταφάσεις, καθώς και οι στερήσεις περισσότερο από τις έξεις, εκλαμβάνοντας τις στερήσεις και τις αποφάσεις όχι με την έννοια της κατωτερότητας, αλλά ως υπερέχουσες και ασυγκρίτως ανώτερες των έξεων και των καταφάσεων, και στοχαζόμενος υψηλότερα περί του Ακαταλήπτου.