Πατερικές αναφορές στο ΑΡΙΘΜΟΙ 12:8

Αλλά, ενώ καταδιώκονται σε αυτά τα ζητήματα, ίσως πουν αυτό που πολλές φορές ντράπηκαν να πουν: «Θεωρούμε ότι ο Υιός υπερέχει από τα άλλα και γι' αυτό ονομάζεται μονογενής, διότι μόνο αυτός δημιουργήθηκε από μόνο τον Θεό, ενώ όλα τα άλλα κτίστηκαν από τον Θεό μέσω του Υιού». Ποιος άραγε σας υπέβαλε αυτήν τη μωρή και καινοφανή ιδέα, ώστε να λέτε: «Μόνο τον Υιό δημιούργησε άμεσα ο Πατέρας μόνος Του, ενώ όλα τα άλλα έγιναν μέσω του Υιού ως μέσω υπηρέτη»; Διότι εάν ο Θεός, για να μην κουραστεί, αρκέστηκε στο να δημιουργήσει άμεσα μόνο τον Υιό και όχι τα υπόλοιπα, είναι ασεβές να συλλογίζεται κανείς τέτοια πράγματα για τον Θεό, και μάλιστα εκείνοι που έχουν ακούσει τον Ησαΐα να λέει: «Ο αιώνιος Θεός, ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, ούτε μπορεί να εξιχνιαστεί η φρόνησή Του». Και μάλιστα Αυτός είναι που δίνει ισχύ σε όσους πεινούν και δια του Λόγου Του αναπαύει εκείνους που κοπιάζουν. Εάν, πάλι, απαξίωσε να δημιουργήσει άμεσα ο Ίδιος τα μετά τον Υιό κτίσματα, θεωρώντας τα ταπεινά, και αυτό είναι ασεβές. Διότι δεν υπάρχει αλαζονεία στον Θεό, ο Οποίος κατέρχεται στην Αίγυπτο μαζί με τον Ιακώβ, και για χάρη του Αβραάμ συνετίζει τον Αβιμέλεχ εξαιτίας της Σάρρας, και στον Μωυσή, αν και είναι άνθρωπος, μιλά στόμα με στόμα, και στο όρος Σινά κατέρχεται, και συμπολεμούσε μαζί με τον λαό με μυστική χάρη εναντίον του Αμαλήκ.

Δεν συμβαίνει έτσι με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά, και όχι με αινίγματα. Αυτός, λοιπόν, που αξιώθηκε την αυτοπρόσωπη θέα του Θεού εξίσου με τους αγγέλους, μας μιλά από όσα άκουσε από τον Θεό. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τα λόγια της αλήθειας, τα οποία δεν ειπώθηκαν με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με τη διδασκαλία του Πνεύματος· σκοπός των οποίων δεν είναι ο έπαινος των ακροατών, αλλά η σωτηρία των διδασκομένων.

Ομιλία ΣΤ΄ Περί της γενέσεως των φωστήρων. Εκείνος που παρακολουθεί τους αθλητές ταιριάζει να μετέχει και ο ίδιος σε κάποια ευρωστία. Και αυτό θα μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς από τους κανονισμούς των αγώνων, οι οποίοι παραγγέλλουν σε όσους συγκεντρώνονται στο στάδιο να κάθονται με ακάλυπτο το κεφάλι· κατά τη γνώμη μου, ώστε να μην είναι ο καθένας απλώς θεατής των αγωνιζομένων, αλλά να συμμετέχει και ο ίδιος στον αγώνα από την πλευρά του. Έτσι λοιπόν, και αυτός που ερευνά τα μεγάλα και υπερφυή θεάματα, και εκείνος που ακροάται την όντως ύψιστη και απόρρητη σοφία, πρέπει να προσέρχεται έχοντας από μέσα του κάποιες προϋποθέσεις για τη θεωρία των θεμάτων που πρόκειται να αναπτυχθούν, και να συμμετέχει μαζί μου στην αγωνία όσο μπορεί, παριστάμενος όχι τόσο ως κριτής, αλλά μάλλον ως συναγωνιστής· μήπως τυχόν μας διαφύγει η εύρεση της αλήθειας, και το δικό μου σφάλμα αποβεί κοινή ζημία των ακροατών. Προς τι λοιπόν τα λέω αυτά; Διότι, επειδή πρόκειται να κάνουμε εξέταση περί της συστάσεως του κόσμου και θεωρία του σύμπαντος, η οποία δεν αντλεί τις αρχές της από την κοσμική σοφία, αλλά από εκείνα με τα οποία ο Θεός εκπαίδευσε τον θεράποντά Του, μιλώντας του ολοκάθαρα και όχι με αινίγματα, είναι απόλυτη ανάγκη όσοι αγαπούν τη θέα των μεγαλειωδών πραγμάτων να μην έχουν αγύμναστο τον νου τους για την κατανόηση των θεμάτων που έχουμε ενώπιόν μας.

Σε αποκάλεσαν αμαθή, φτωχό και του μηδενός άξιο; Εσύ όμως πες τον εαυτό σου σκουλήκι, και ότι κατάγεσαι από την κοπριά, λέγοντας τα λόγια του Δαβίδ. Σε αυτά πρόσθεσε και το καλό παράδειγμα του Μωυσή. Εκείνος, αν και λοιδορήθηκε από τον Ααρών και τη Μαρία, δεν στράφηκε εναντίον τους στον Θεό, αλλά προσευχόταν υπέρ αυτών. Ποιων προτιμάς μάλλον να είσαι μαθητής, των θεοφιλών και μακαρίων ανδρών, ή εκείνων που είναι γεμάτοι από το πνεύμα της πονηρίας;

Τέλος, έχει γραφτεί στον Νόμο ότι ο Θεός, οργισμένος με τον Ααρών και τη Μαριάμ, είπε: «Εάν αναδειχθεί προφήτης ανάμεσά σας, μέσω οραμάτων και ενυπνίων θα γίνω γνωστός σε αυτόν, όχι όμως όπως στον θεράποντά μου Μωυσή, διότι με αυτόν θα μιλήσω ολοφάνερα και όχι μέσω ενυπνίων, όπως θα μιλούσε κανείς προς τον φίλο του». Βλέπεις πώς τα της οργής γίνονται μέσω οραμάτων και ενυπνίων, ενώ τα προς τον φίλο στόμα με στόμα, ολοφάνερα και όχι μέσω αινιγμάτων και οραμάτων και ενυπνίων, όπως προς τον εχθρό; Εάν, λοιπόν, και σε εσένα ο Ιησούς μας έγινε γνωστός εμφανιζόμενος μέσω οράματος, σου μίλησε οργισμένος σαν σε αντίπαλο, και γι' αυτό σου μίλησε μέσω οραμάτων και ενυπνίων ή και μέσω αποκαλύψεων που προέρχονται απ' έξω. Μπορεί άραγε κάποιος να αποκτήσει σοφία για διδασκαλία μέσω μιας οπτασίας; Και εάν πεις: «Είναι δυνατόν», τότε γιατί ο Διδάσκαλος παρέμεινε και μιλούσε επί έναν ολόκληρο χρόνο σε ανθρώπους που ήσαν ξύπνιοι; Πώς, άλλωστε, θα σε πιστέψουμε σε αυτό, έστω και για το ότι σου εμφανίστηκε; Και πώς σου εμφανίστηκε, εφόσον εσύ φρονείς τα αντίθετα προς τη διδασκαλία του; Εάν, όμως, έγινες απόστολος επειδή Εκείνος σου εμφανίστηκε και σε μαθήτευσε για μία ώρα, τότε να κηρύττεις τα δικά του λόγια, να ερμηνεύεις τα δικά του, να αγαπάς τους δικούς του αποστόλους, και να μη μάχεσαι εμένα που συναναστράφηκα μαζί του. Διότι, όντας εγώ στερεή πέτρα, θεμέλιο της Εκκλησίας, στάθηκες ως εχθρός απέναντί μου.

Διότι το ότι γνωριζόταν από τον Θεό περισσότερο από όλους, θα το μάθουμε πάλι από το εξής: «Εάν, λέει, υπάρξει προφήτης σας στον Κύριο, θα γίνω γνωστός σε αυτόν μέσω οράματος και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει όμως έτσι με τον δούλο μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα μιλήσω μαζί του, ολοφάνερα και όχι με αινίγματα». Ενώ λοιπόν και ο πάνσοφος Μωυσής έχει τόσο μεγάλη υπεροχή έναντι των παλαιότερων αγίων, αποδεικνύει τον Μονογενή ανώτερο και πιο ένδοξο με κάθε τρόπο, ώστε να φαίνεται ότι «σε όλα αυτός έχει τα πρωτεία», όπως λέει ο Παύλος· και γι' αυτό λέει: Και χάρη αντί χάριτος, διότι ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού· διότι εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι κάτι τέτοιο θέλει να φανερώσει ο μακάριος Ευαγγελιστής. Αληθινή, λέει, έκανε την ομολογία ο μέγας Βαπτιστής για τον Μονογενή, διακηρύσσοντας ρητά: «Εκείνος που έρχεται πίσω μου, έχει τεθεί μπροστά μου, διότι υπήρχε πριν από εμένα»· και μάλιστα «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε».

Όταν δε ο Θεός τους παραχώρησε πάλι τη δυνατότητα να επιτύχουν τον σκοπό τους, ολοκληρώθηκε τελικά ο ναός, ενώ ιεράτευε ο Ιησούς, και προϊστάμενος και άρχοντας ήταν ο Ζοροβάβελ. Αλλά με αυτά βέβαια ολοκληρώνεται η ιστορική διήγηση. Επειδή όμως έχει θεωρηθεί από εμάς ως τύπος του Χριστού ο Ζοροβάβελ, ο οποίος προέρχεται από τη φυλή του Ιούδα, ας πούμε λοιπόν πώς και με ποιον τρόπο άρχισε ο Ίδιος να οικοδομεί τον οίκο του Κυρίου, και τον ολοκλήρωσε έπειτα νοητώς και πνευματικώς. Διότι στην αρχή κατέστησε ως κάποιον οίκο και θεοπρεπές ενδιαίτημα για τον εαυτό Του και για τον Πατέρα, τη Συναγωγή των Ιουδαίων. Διότι έτσι την ονόμαζε, λέγοντας μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, θα του γίνω γνωστός σε όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του, όχι όμως έτσι όπως στον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· με αυτόν θα μιλήσω στόμα με στόμα, φανερά και όχι με αινίγματα». Επομένως, ο οίκος έχει μεν θεμελιωθεί μέσω του Χριστού, στο μεταξύ όμως έχει καταστραφεί.

Επομένως, το ότι έγιναν ένοχοι για το έγκλημα της καταλαλιάς και ότι επρόκειτο να υποστούν πικρή τιμωρία για την ύβρη τους προς τον Χριστό, θα το κατανοήσουμε πολύ καλά και από τα όσα είναι γραμμένα στο βιβλίο των Αριθμών. Έχουν δε ως εξής: «Και μίλησαν η Μαριάμ και ο Ααρών εναντίον του Μωυσή, εξαιτίας της Αιθιόπισσας γυναίκας που είχε πάρει ο Μωυσής, επειδή είχε πάρει για γυναίκα του μια Αιθιόπισσα. Και είπαν: Μήπως ο Κύριος μίλησε μόνο στον Μωυσή; Δεν μίλησε και σε εμάς; Και ο Κύριος το άκουσε. Και ο άνθρωπος Μωυσής ήταν πάρα πολύ πράος, περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που υπήρχαν πάνω στη γη. Και ο Κύριος είπε αμέσως προς τον Μωυσή, τον Ααρών και τη Μαριάμ: Βγείτε και οι τρεις σας στη σκηνή του μαρτυρίου. Και βγήκαν και οι τρεις στη σκηνή του μαρτυρίου. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε στύλο νεφέλης και στάθηκε στις θύρες της σκηνής του μαρτυρίου· και κλήθηκαν ο Ααρών και η Μαριάμ, και βγήκαν και οι δύο. Και ο Κύριος τους είπε: Ακούστε τα λόγια μου. Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, θα του γίνω γνωστός σε όραμα και θα του μιλήσω σε όνειρο. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον δούλο μου τον Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά και όχι με αινίγματα, και αυτός είδε τη δόξα μου. Γιατί λοιπόν δεν φοβηθήκατε να καταλαλήσετε εναντίον του δούλου μου, του Μωυσή; Και η οργή του Κυρίου άναψε εναντίον τους, και αναχώρησε· και η νεφέλη απομακρύνθηκε από τη σκηνή· και ιδού, η Μαριάμ έγινε λεπρή σαν το χιόνι».

Διότι ο μεν νόμος έσωζε έναν μόνο οίκο, αυτόν του Ισραήλ. Ο Χριστός όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά εξαγόρασε για τον Θεό και Πατέρα, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, ολόκληρο τον κόσμο μέσω της πίστεως σε Αυτόν και με το ίδιο Του το αίμα. Γι' αυτό λοιπόν λέει: «Δεν φοβηθήκατε να καταλαλήσετε εναντίον του θεράποντά μου Μωυσή;» Διότι τέτοιο είναι εκείνο που από παλιά ελέχθη μέσω του προφήτη προς τους ανόσιους Φαρισαίους εξαιτίας των φλυαριών και της αθυροστομίας τους κατά του Χριστού: «Εσείς όμως πλησιάστε εδώ, γιοι άνομοι, σπέρμα μοιχών και πόρνης. Με ποιον εμπαίξατε; Και εναντίον ποιου ανοίξατε το στόμα σας; Και εναντίον ποιου ελευθερώσατε τη γλώσσα σας;» Διότι πράγματι, οι Φαρισαίοι, έχοντας αφήσει χαλαρά τα χαλινάρια στη θεομάχο τους γλώσσα, διέδιδαν κατά κάποιον τρόπο ταχύτατα τη δυσφήμιση κατά του Χριστού, και, φουσκωμένοι από υπέρμετρη αλαζονεία, ξεστομίζουν λόγια αυθάδειας. Γι' αυτά πονώντας βαθύτατα και ο Μελωδός, λέει: «Είπα στους παράνομους: Μην παρανομείτε, και στους αμαρτωλούς: Μην υψώνετε κέρας, μην υψώνετε ψηλά το κέρας σας, και μη μιλάτε με αδικία κατά του Θεού.»

Γνωρίζω ότι ελέησε πολλούς που μετανόησαν, αλλά τους περισσότερους επειδή βρίσκονταν σε άγνοια. Γνωρίζω ότι συγχώρησε πολλούς, αλλά κυρίως εκείνους που είχαν μεσίτες ενώπιόν του. Διαβάζω τα σχετικά με τον Κορέ και τον Δαθάν, και καταρρέω· και πώς εξαιτίας του Μωυσή τους τιμώρησε. Μελετώ τα σχετικά με τη Μαριάμ, την αδελφή του, ότι δηλαδή εξαιτίας ενός λόγου που του είπε, γέμισε ολόκληρη με λέπρα. Αν για έναν άγιο άνθρωπο επιβλήθηκε τόση τιμωρία, πόσο αυστηρή κρίση θα γίνει για τον αιώνιο Θεό; Ο Κάιν, που σκότωσε τον αδελφό του, τιμωρείται τόσο πολύ. Τι θα πάθουν, άραγε, όσοι εναντιώθηκαν στον Θεό;

Είναι σαφές, λοιπόν, μέσα από αυτά ότι εκείνο που έβλεπε ο Μωυσής λέγεται πως δεν ήταν ο ίδιος ο Κύριος, αλλά η μορφή του Κυρίου· καθώς και νεφέλη και πυρ, τα οποία ο λόγος της Γραφής ονομάζει δόξα του Κυρίου. Επομένως, έβλεπε μεν τη μορφή του Κυρίου και τη δόξα Του, σε καμία περίπτωση όμως τον ίδιο τον Κύριο, ούτε τον Λόγο του ίδιου του Κυρίου που του μιλούσε· παρόλα αυτά, άκουγε Αυτόν που του μιλούσε μέσα από τη νεφέλη, γι' αυτό και έχει ειπωθεί: «και μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο». Δεν έχει καταγραφεί, όμως, ότι και εμφανίστηκε σε αυτόν πρόσωπο με πρόσωπο· διότι αυτό το ζητά ως κάτι που δεν έχει συμβεί ακόμη, λέγοντας: «εμφάνισέ μου τον εαυτό Σου, για να Σε δω γνωστώς (καθαρά)»· και σε άλλο σημείο η Γραφή διδάσκει ότι βεβαίως ο Θεός του μιλούσε στόμα με στόμα, όμως δεν Τον έβλεπε αναλόγως, αλλά Τον έβλεπε υπό μορφήν και μέσα από την προαναφερθείσα δόξα Του· και αναφέρει τα εξής: «και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε στύλο νεφέλης, και στάθηκε στη θύρα της σκηνής του μαρτυρίου· και κλήθηκαν ο Ααρών και η Μαριάμ, και βγήκαν και οι δύο. Και τους είπε, Ακούστε τώρα τα λόγια Μου· εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, θα του γίνω γνωστός σε όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει το ίδιο με τον θεράποντά Μου τον Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο Μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, εν είδει και όχι με αινίγματα, και τη δόξα του Κυρίου είδε· γιατί λοιπόν δεν φοβηθήκατε να καταλαλήσετε εναντίον του θεράποντός Μου Μωυσή;»

Άρα λοιπόν, είδε μεν τη δόξα του Κυρίου και Τον άκουσε να του αποκαλύπτεται με κάποια μορφή και να του μιλά στόμα με στόμα, όμως δεν είχε δει ακόμη τον ίδιο τον Κύριο όπως οι πατέρες. Και δεν είναι καθόλου παράδοξο το ότι αναγράφεται πως ο Θεός μιλούσε στόμα με στόμα με τον Μωυσή, εφόσον στο Δευτερονόμιο ο Μωυσής διδάσκει ότι μίλησε πρόσωπο με πρόσωπο και σε ολόκληρο τον λαό, λέγοντας: «Δεν συνήψε ο Κύριος αυτή τη διαθήκη με τους πατέρες σας, αλλά με εσάς· με εσάς τους ίδιους που είστε όλοι σήμερα εδώ ζωντανοί. Πρόσωπο με πρόσωπο μίλησε ο Κύριος προς εσάς στο όρος μέσα από τη φωτιά». Πλην όμως, αν και με αυτόν τον τρόπο αποκαλυπτόταν στον Μωυσή και σε ολόκληρο τον λαό, πρόσεξε ωστόσο ότι αναφέρεται μεν πως τους μίλησε στόμα με στόμα και πρόσωπο με πρόσωπο, όχι όμως και ότι εμφανίστηκε σε αυτούς χωρίς τη φωτιά ή τη νεφέλη, όπως ακριβώς στους πατέρες· διότι αναγράφεται ότι ο Κύριος εμφανίστηκε σε εκείνους απροκάλυπτα και χωρίς το κάλυμμα της νεφέλης ή της φωτιάς.

Έτσι ο Μωυσής, ως νύμφη, αγαπούσε τον Νυμφίο σύμφωνα με την παρθένο στο Άσμα, η οποία λέει: «Ας με φιλήσει με τα φιλήματα του στόματός του». Αυτός, διά της συνομιλίας «στόμα με στόμα» που είχε με τον Θεό, όπως μαρτυρεί η Γραφή, κυριευόταν από ακόμη μεγαλύτερη επιθυμία για τέτοιου είδους φιλήματα, και έπειτα από τόσες θεοφάνειες, ωσάν να μην τον είχε δει ποτέ, αξίωνε να δει τον Ποθούμενο. Έτσι και όλοι οι υπόλοιποι, στους οποίους ο θείος πόθος βρισκόταν βαθιά ριζωμένος· πουθενά δεν ανέκοπταν την επιθυμία, αλλά μετέτρεπαν καθετί που τους παραχωρούνταν από τον Θεό για την απόλαυση του Ποθουμένου, σε υλικό και προσάναμμα μιας σφοδρότερης επιθυμίας. Όπως ακριβώς και τώρα, η ψυχή που ενώνεται με τον Θεό μένει ακόρεστη ως προς την απόλαυση, και όσο πιο πλουσιοπάροχα εμφορείται από το κάλλος Του, τόσο πιο σφοδρά ακμάζει στους πόθους της. Διότι, επειδή τα λόγια του Νυμφίου είναι πνεύμα και ζωή, και καθένας που προσκολλάται στο Πνεύμα γίνεται πνεύμα, και εκείνος που ενώνεται με τη ζωή μεταβαίνει από τον θάνατο στη ζωή, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου, για τον λόγο αυτόν η παρθένος ψυχή ποθεί να προσεγγίσει την πηγή της πνευματικής ζωής. Αυτή δε η πηγή είναι το στόμα του Νυμφίου, από όπου τα ρήματα της αιώνιας ζωής αναβλύζοντας γεμίζουν το στόμα που τα ελκύει, όπως ακριβώς έπραττε και ο προφήτης, ελκύοντας το Πνεύμα διά του στόματος.

Αλλ’ όμως ο τόσο σπουδαίος, ο τέτοιου ύψους, αυτός που βρέθηκε σε τόσες θαυμαστές καταστάσεις και μέσα από τόσα υψώθηκε προς τον Θεό, κατέχεται ακόμη από την ακόρεστη επιθυμία για το περισσότερο και γίνεται ικέτης για να δει τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, μολονότι ο Λόγος έχει ήδη μαρτυρήσει ότι αξιώθηκε της πρόσωπο με πρόσωπο συνομιλίας μαζί Του. Αλλ’ όμως, ούτε η συνομιλία μαζί Του όπως ο φίλος με τον φίλο, ούτε η στόμα με στόμα ομιλία του με τον Θεό δεν ανακόπτει την επιθυμία του για τα ανώτερα, αλλά λέει: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου ώστε να σε γνωρίσω». Και Εκείνος που υποσχέθηκε να δώσει την αιτηθείσα χάρη, Αυτός που είπε «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους», περνά από μπροστά του στον θείο τόπο, ενώ εκείνος σκεπάζεται μέσα στον βράχο από το θείο χέρι, ώστε μόλις και μετά βίας να δει τα οπίσθιά Του μετά το πέρασμά Του· διδάσκοντάς μας, νομίζω, μέσα από αυτά ο Λόγος, ότι αυτός που επιθυμεί να δει τον Θεό, βλέπει τον Ποθούμενο με το να Τον ακολουθεί πάντοτε, και η θεωρία του προσώπου Του είναι η ακατάπαυστη πορεία προς Αυτόν, η οποία κατορθώνεται με το να ακολουθεί κανείς από πίσω τον Λόγο. Έτσι λοιπόν και τώρα η ψυχή, όταν αναστήθηκε μέσα από τον θάνατο, όταν γέμισε με σμύρνα, όταν άπλωσε τα χέρια της στην κλειδαριά μέσω των έργων και ήλπισε να κατοικήσει μέσα της ο Ποθούμενος, τότε Εκείνος μεν προσπερνά, αυτή δε εξέρχεται, μη μένοντας πλέον στις καταστάσεις όπου βρισκόταν, αλλά ακολουθώντας τον Λόγο που προπορεύεται προς τα εμπρός.

Ο Μωυσής, λοιπόν, τηρώντας νηστεία σαράντα ημερών στο όρος, βλέπει τον Θεό ολοκάθαρα και όχι μέσα από αινίγματα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Και συνομιλεί και μιλάει μαζί Του, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του, και μαθαίνει από τον Θεό και διδάσκει τους πάντες για Αυτόν, ότι Αυτός είναι ο αιώνια Υπάρχων και δεν καταλήγει στην ανυπαρξία, αλλά καλεί τα μη όντα ως όντα, και έφερε τα πάντα στην ύπαρξη εκ του μη όντος και δεν τα αφήνει να εκπέσουν στην ανυπαρξία. Αυτός αρχικά, μόνο με ένα νεύμα και με το θέλημά Του, παρήγαγε από την ανυπαρξία ολόκληρη την αισθητή κτίση μαζικά. Διότι λέει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· όχι βέβαια εντελώς κενά, ούτε στερημένα εντελώς από τα ενδιάμεσα στοιχεία των πάντων. Επειδή η γη ήταν αναμεμειγμένη με το νερό, και το καθένα κυοφορούσε τόσο τον αέρα όσο και τα διάφορα είδη ζώων και φυτών, ενώ ο ουρανός κυοφορούσε τα διάφορα φώτα και τα πυρά, μέσα στα οποία υφίσταται το σύμπαν.

Αλλά αρκετά με αυτά· επαναλαμβάνοντας εκείνο το σημείο, λέμε ότι, αν κάποιος θέλει να ονομάζει αυτή την όραση που είναι ανώτερη από κάθε θέα «νόηση ανώτερη από κάθε νοερή ενέργεια», δεν διαφωνεί καθόλου μαζί μας. Ωστόσο, αυτός ο φιλόσοφος, επειδή νόμισε ότι εμείς την ονομάζουμε απόλυτα και μόνο «όραση» και όχι επίσης «απερινόητη νόηση», επιτέθηκε με μανία κατά του ίδιου του ονόματος της όρασης, και έχοντας κυριευθεί από κάθε άλλο παρά αξιέπαινη μανία, παρασυρόμενος από αυτούς τους συλλογισμούς, αμάρτησε τα μέγιστα κατά της προφητικής χάριτος. Εμείς, όμως, αφού ελέγξουμε εν συντομία τρία ή τέσσερα σφάλματα, θα παραλείψουμε τα υπόλοιπα. Αγωνιζόμενος, λοιπόν, να αποδείξει ο ίδιος ότι η όραση είναι πολύ κατώτερη από τη νόηση, ισχυρίζεται ότι «όλα όσα αποκαλύφθηκαν στους προφήτες είναι οράσεις κατώτερες της νοήσεως, ως διαπλασμένες και σχεδιασμένες και φανερωμένες κατά φαντασία». Το ότι, βεβαίως, οι περισσότεροι προφήτες είδαν τις περισσότερες οράσεις ευρισκόμενοι σε έκσταση, κανείς δεν το αμφισβητεί από όσους έχουν ακούσει έστω και μετρίως τα λόγια τους. Τι λοιπόν; Μήπως οι προφήτες έβλεπαν τον Θεό υφιστάμενοι μια έκσταση προς το χειρότερο; Και ποιος θα μπορούσε να το πει αυτό, εάν δεν είχε πάθει ο ίδιος αυτή την προς το χειρότερο έκσταση; Και τι να πούμε όταν ο ίδιος ο Θεός λέει ότι εμφανίστηκε στον Μωυσή «εν είδει και ου δι' αινιγμάτων»;

Διπλασιάζεται όμως σε αυτόν εδώ το αμάρτημα· διότι καταψεύδεται και εδώ τον μεγάλο Διονύσιο, παρουσιάζοντάς τον ότι έχει τα ίδια φρονήματα και ότι αποκαλεί όλες τις προφητικές οράσεις κατώτερες της νόησης, προβάλλοντας εκείνο το απόσπασμα από τα γραπτά του που λέει ότι «από κάποια θεία οράματα που καταύγασαν τους μύστες ή τους προφήτες, κατά διάφορες αιτίες και δυνάμεις, ονομάζεται ο Θεός». Και όμως, αυτός σαφώς και εδώ λέει «κατά διάφορες αιτίες και δυνάμεις», όπως ακριβώς και ο Θεός λέει ότι σε άλλον μεν εμφανίστηκε στον ύπνο του, σε άλλον δε στον ξύπνιο του, μέσω αινιγμάτων βέβαια, ενώ στον Μωυσή εμφανίστηκε «με μορφή και όχι με αινίγματα». Πώς λοιπόν όλοι οι προφήτες έβλεπαν μόνο μέσω της φανταστικής δύναμης της ψυχής;

Βεβαίως, όταν λέμε ότι η σοφία αποκτάται σε κάποιον μέσω της σπουδής και της μελέτης, δεν εννοούμε ότι η ίδια η σπουδή ή η μελέτη αποτελεί τη σοφία, αλλά εκείνο που προσκτάται μέσω αυτών. Εξάλλου, ο Κύριος ενοικεί στους ανθρώπους με ποικίλους και διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με την αξία και τον τρόπο εκείνων που Τον αναζητούν· διότι διαφορετικά ενοικεί στον πρακτικό, διαφορετικά στον θεωρητικό και αλλιώς στον εποπτικό, και διαφορετικά στους ενάρετους ανθρώπους, ενώ αλλιώς σε εκείνους που έχουν ήδη γίνει θεοί. Αλλά και ως προς αυτήν την ίδια τη θεία εποπτεία υπάρχουν πολλές διαφορές· διότι και στους προφήτες εμφανίστηκε, σε άλλον μεν σε όνειρο, σε άλλον δε σε εγρήγορση, μέσω αινιγμάτων βέβαια και κατόπτρων, ενώ στον Μωυσή εμφανίστηκε «εν είδει και όχι δι' αινιγμάτων». Όταν λοιπόν ακούς για όραση του Θεού εν είδει και όχι δι' αινιγμάτων, να θυμάσαι εκείνον που λέει: «Θέωση είναι η κατ' είδος ενυπόστατη έλλαμψη, η οποία δεν έχει γένεση, αλλά αποτελεί ακατάληπτη φανέρωση στους αξίους, και η υπέρ νουν και λόγον μυστική ένωση με τον Θεό στον άφθαρτο αιώνα των όντων, κατά την οποία οι άγιοι, εποπτεύοντας το φως της αφανούς και υπεράρρητης δόξας, γίνονται και οι ίδιοι δεκτικοί της μακάριας καθαρότητας μαζί με τις άνω δυνάμεις, καθώς και η επίκληση του μεγάλου Θεού και Πατρός, η οποία αποτελεί σύμβολο της ενυπόστατης και υπαρκτής υιοθεσίας κατά δωρεά και χάρη του Αγίου Πνεύματος, σύμφωνα με την οποία, δια της επιφοιτήσεως της χάριτος, όλοι οι άγιοι ονομάζονται και θα είναι υιοί Θεού».

Αυτό, λοιπόν, ο μέγας Διονύσιος, αφού αλλού το ονόμασε «αρχίφωτη ακτίνα και θεουργικό φως», ενώ εδώ «θεοποιό δώρο και αρχή της θεότητας», δηλαδή της θέωσης, απαντώντας σε εκείνον που ρώτησε πώς ο Θεός υπάρχει πάνω από τη θεαρχία, δηλαδή πάνω από την αρχή της θεότητας, λέει πως, αν ακούγοντας ότι ο Θεός οράται «οφθαλμοφανώς και όχι μέσα από αινίγματα», και ότι προσκολλάται στους άξιους με τον τρόπο που η ψυχή ενώνεται με το σώμα ως σε οικεία μέλη και ενώνεται μαζί τους σε τέτοιον βαθμό ώστε Εκείνος ολόκληρος να περιχωρεί ολόκληρους εκείνους, και όλοι εκείνοι πάλι να βρίσκονται εξ ολοκλήρου μέσα σε Εκείνον, και ότι είναι «Πνεύμα που εκχέεται πλουσιοπάροχα σε εμάς μέσω του Υιού», χωρίς όμως να κτίζεται, και ότι εμείς το μεταλαμβάνουμε και μιλά μέσα από εμάς, αν ακούγοντας, λοιπόν, αυτά δεν θεωρήσεις ότι ο Θεός οράται κατά την υπερούσια ουσία Του, αλλά κατά τη θεοποιό δωρεά και ενέργειά Του, τη χάρη της υιοθεσίας, την αγένητη θέωση, την ενυπόστατη έλλαμψη που οράται εν είδει, αν τα νοήσεις αυτά ως αρχή της θεότητας, ως το θεοποιό δώρο που μετέχεται και οράται και ενώνεται μαζί μας υπερφυώς, τότε η υπεράρχια ουσία του Θεού βρίσκεται πάνω από αυτή την αρχή. Διότι εκείνη είναι μεν σχέση, έστω και μη φυσική, και είναι άσχετη, όχι μόνο επειδή είναι υπερφυής, αλλά και επειδή ακριβώς είναι σχέση· διότι πώς μια σχέση θα αποκτήσει πάλι σχέση; Ενώ η ουσία του Θεού δεν είναι άσχετη επειδή είναι σχέση, αλλά επειδή βρίσκεται επέκεινα και από αυτές τις ίδιες τις υπερφυείς σχέσεις.

«Όχι όπως ο θεράποντάς μου ο Μωυσής, στόμα με στόμα», πρόσωπο με πρόσωπο, «όπως μιλάει κανείς στον φίλο του.» Αυτή την εξαιρετική θεοπτία έφερε ως δώρο η νηστεία στον προφήτη και μετέβαλε το πρόσωπο αυτού που νήστευσε σε μια πιο θεϊκή αστραπή απρόσιτου φωτός και έδωσε στον προφήτη πλάκες γραμμένες με το δάχτυλο του Θεού. Ας προσέλθουμε, λοιπόν, σε αυτήν με φαιδρό πρόσωπο, με ιλαρές ψυχές ας την ασπαστούμε και ας μην απέχουμε μεν από φαγητά, ενώ είμαστε προσκολλημένοι στα αμαρτήματα· ούτε, ενώ φαινόμαστε στους ανθρώπους ταπεινοί στο πρόσωπο, να παρουσιαστούμε στον Δεσπότη υπερήφανοι στην ψυχή· και ενώ δίνουμε στους φτωχούς, ας μην αρπάζουμε από άλλους· και κολακεύοντας τον Θεό με λόγια, ας μην κατασφάζουμε με τα έργα μας τους αδελφούς μας, ενθυμούμενοι πάντοτε τον Απόστολο που λέει: «Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο.» Αλλά νηστεύοντας από όλα τα κακά μαζί με τα φαγητά, ας πούμε προς Αυτόν: «Ελεείς τους πάντες, διότι τα πάντα μπορείς, και παραβλέπεις τα αμαρτήματα των ανθρώπων για να φτάσουν σε μετάνοια»· διότι σε Εσένα πρέπει κάθε δόξα, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μέσω του γάμου του Μωυσή υποδεικνυόταν ο νοητός γάμος του Χριστού και μέσω της Αιθιοπίδας νύμφης φανερωνόταν η εξ εθνών Εκκλησία, την οποία όσοι κατακρίνουν, διαβάλλουν και χλευάζουν δεν θα είναι καθαροί· διότι θα προσβληθούν από λέπρα και θα αποκοπούν από το στρατόπεδο των δικαίων.

ΡΝΒʹ. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΣΙΔΩΡΟ ΔΙΑΚΟΝΟ. Από το βιβλίο των Αριθμών. Γιατί, ενώ ο Ααρών και η Μαρία κατηγόρησαν τον Μωυσή, μόνο η Μαρία τιμωρήθηκε. Επειδή μου έγραψας ρωτώντας για ποια αιτία, ενώ ο Ααρών και η Μαριάμ κατηγόρησαν τον Μωυσή, μόνο η Μαρία τιμωρήθηκε, με λέπρα να εξανθεί στο πρόσωπό της, εκεί όπου ελλοχεύει η γλώσσα· σου γράφω βεβαίως και αυτό που άκουσα από κάποιον σοφό, αλλά θα παραθέσω και τη δική μου σκέψη, ώστε να κρίνεις εσύ ο ίδιος ποιο είναι το πιο αληθινό. Εκείνος, λοιπόν, έλεγε ότι, επειδή ήταν η αρχή της ιερωσύνης, ο Θεός δεν θέλησε να προσβάλει το προοίμιο, για να μην καταστεί και το τέλος επονείδιστο. Εγώ, όμως, ούτε να το ανατρέψω μπορώ ούτε να το εγκρίνω. Δεν το ανατρέπω μεν, επειδή δεν βλάπτει καθόλου ούτε την αρετή ούτε την ευσέβεια· δεν το εγκρίνω δε, επειδή πριν από τον Ααρών υπήρχε ιερωσύνη πιο θεία και αναίμακτη, αυτή του Μελχισεδέκ· και διότι δεν αρμόζει σε αδέκαστο κριτή να παραβλέψει το δίκαιο εξαιτίας του αξιώματος εκείνου που έσφαλε. Αλλά μάλλον υποστηρίζω το εξής: ότι, επειδή η Γραφή κατά την κατηγορία έθεσε τη Μαριάμ πριν από τον άνδρα και αρχιερέα, θεωρώ πως αυτή έδωσε τον σπόρο της αφορμής, και εκείνος ακολούθησε.

Είδες την ολοκληρωμένη παιδεία του; Και ήταν δυνατός στον λόγο, καθώς και σε άλλη αρετή. Αλλά άκουσε και μια άλλη μαρτυρία. Σε πολλούς προφήτες, λέει, μίλησε ο Θεός, αλλά σε κανέναν δεν μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο· στους άλλους μεν μίλησε με αινίγματα και δι' ονείρων, στον Μωυσή όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τι μεγαλύτερο τεκμήριο της αρετής εκείνου ζητάς από αυτό, όταν ο Δεσπότης των πάντων συνομιλεί με τον δούλο ως φίλο;

ε΄. Κανείς, λοιπόν, ας μην πει ότι εγώ είμαι ευτελής και ταπεινός και ανάξιος λόγου, και ας με προσέξει έστω κι έτσι. Διότι τέτοιος είμαι· αλλά είναι πάντοτε συνήθεια του Θεού, για χάρη των πολλών, να επιφοιτά και σε τέτοιους ανθρώπους. Και για να το μάθετε, καταδέχθηκε να μιλήσει στον Κάιν για χάρη του Άβελ, στον διάβολο για τον Ιώβ, στον Φαραώ για τον Ιωσήφ, στον Ναβουχοδονόσορα για τον Δανιήλ, στον Βαλτάσαρ για τον ίδιο. Επίσης και οι μάγοι αξιώθηκαν αποκάλυψης, και ο Καϊάφας προφήτευσε, αν και ήταν χριστοκτόνος και ανάξιος, εξαιτίας του αξιώματος της ιερωσύνης. Λέγεται μάλιστα ότι και ο Ααρών γι' αυτόν τον λόγο δεν χτυπήθηκε από τη λέπρα. Διότι, πες μου, γιατί, ενώ και οι δύο καταλάλησαν, τιμωρήθηκε μόνο εκείνη; Μην απορείς· διότι, αν στα κοσμικά αξιώματα, έστω και αν κάποιος κατηγορείται για αμέτρητα παραπτώματα, δεν οδηγείται στο δικαστήριο προτού αποβάλει την εξουσία, για να μην εξυβριστεί και αυτή μαζί του· πολύ περισσότερο στην πνευματική εξουσία, όποιος κι αν είναι αυτός που την κατέχει, ενεργεί η χάρη του Θεού· διαφορετικά θα είχαν χαθεί τα πάντα. Όταν όμως την αποβάλει, είτε φεύγοντας από αυτή τη ζωή είτε και εδώ, τότε βέβαια, τότε θα υποστεί βαρύτερη την τιμωρία. Μην νομίζετε, λοιπόν, ότι αυτά λέγονται από εμάς· η χάρη του Θεού είναι αυτή που ενεργεί ακόμη και στον ανάξιο, όχι για εμάς, αλλά για εσάς. Ακούστε λοιπόν τι λέει ο Χριστός: «Εάν το σπίτι είναι άξιο, ας έλθει η ειρήνη σας επάνω του». Πώς όμως γίνεται άξιο; «Εάν σας δεχθούν», λέει.

Εάν λοιπόν αυτός βρισκόταν εδώ τώρα, και έλεγε αυτά, δεν θα πετύχαινε τίποτα· το ίδιο και αν ήταν ο Σαμουήλ, ο οποίος και αυτός τους ελευθέρωσε και θαυμάστηκε από την παιδική του ηλικία. Διότι για τον μεν πρώτο είπα ότι συνομίλησα μαζί του όπως ένας φίλος με τον φίλο του, και όχι με αινίγματα· για δε τον δεύτερο είπα ότι του εμφανίστηκα στην παιδική του ηλικία, και, καμφθείς εξαιτίας του, άνοιξα και πάλι το χάρισμα της προφητείας που είχε κλειστεί. Διότι, όπως λέει, ο λόγος ήταν πολύτιμος, και δεν υπήρχε ξεκάθαρο όραμα. Εάν λοιπόν σταθούν αυτοί μπροστά μου, δεν θα ωφελήσουν καθόλου. Και για τον Νώε λέει: Ο Νώε ήταν δίκαιος, τέλειος στη γενεά του· και για τον Ιώβ: Άμεμπτος, δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής.

Και δεν φοβάται, μήπως ανοίξει η γη και τον εξαφανίσει παντελώς, ή μήπως πέσει κεραυνός από ψηλά και κατακάψει την κατήγορη γλώσσα; Δεν άκουσας τι έπαθε η αδελφή του Μωυσή, επειδή κατηγόρησε τον άρχοντα; Πώς έγινε ακάθαρτη και χτυπήθηκε από λέπρα και υπέμεινε την έσχατη ατιμία, και, παρόλο που ο αδελφός της παρακαλούσε και προσέπιπτε ικετευτικά στον Θεό, δεν έτυχε καμίας συγγνώμης; Και ενώ είχε επιμεληθεί εκείνον τον άγιο όταν είχε εκτεθεί βρέφος, και είχε συντελέσει στην ανατροφή του, και εξαρχής είχε συμπράξει ώστε να γίνει τροφός η ίδια η μητέρα του για να μην ανατραφεί το παιδί από βάρβαρα χέρια, και έπειτα από αυτά είχε ηγηθεί του γυναικείου φύλου, όπως ακριβώς ο Μωυσής των ανδρών, και είχε υπομείνει μαζί του όλα τα δεινά, και ενώ ήταν αδελφή του Μωυσή, εντούτοις τίποτα από όλα αυτά δεν την ωφέλησε ώστε να διαφύγει την οργή του Θεού για την κακολογία. Απεναντίας, ο Μωυσής, ο οποίος είχε εξαιτηθεί τη συγχώρηση τόσο μεγάλου λαού μετά από εκείνη την άφατη ασέβεια, αυτός που ικέτευε υπέρ της αδελφής του και ζητούσε συγγνώμη, δεν μπόρεσε να εξευμενίσει τον Θεό, αλλά δέχθηκε σφοδρή επιτίμηση· για να μάθουμε εμείς πόσο μεγάλο κακό είναι να κακολογούμε τους άρχοντες και να κρίνουμε τις ζωές των άλλων.

ΣΤ΄. Γι' αυτά λοιπόν σας παρακαλώ και σας συμβουλεύω και σας ικετεύω, να απομακρυνθείτε από αυτή την πονηρή συνήθεια. Διότι, αν κακολογούμε τους ιερείς, δεν πρόκειται να τους βλάψουμε καθόλου, όχι μόνο αν τα λεγόμενα είναι ψευδή, αλλά ακόμη κι αν είναι αληθινά· επειδή και ο Φαρισαίος δεν έβλαψε καθόλου τον τελώνη, αλλά μάλλον τον ωφέλησε, αν και έλεγε αλήθειες γι' αυτόν· εμείς όμως θα περιβάλουμε τους εαυτούς μας με τα έσχατα κακά· επειδή και ο Φαρισαίος έστρεψε το ξίφος εναντίον του εαυτού του, και έφυγε έχοντας δεχθεί καίριο πλήγμα. Για να μην πάθουμε λοιπόν κι εμείς τα ίδια, ας συγκρατούμε την αχαλίνωτη γλώσσα μας. Διότι, αν εκείνος που κακολόγησε τον τελώνη δεν απέφυγε την τιμωρία, εμείς που κακολογούμε τους πατέρες μας, ποια δικαιολογία θα έχουμε; Αν η Μαριάμ, που κακολόγησε τον αδελφό της μόνο μία φορά, τιμωρήθηκε τόσο βαριά, ποια ελπίδα σωτηρίας έχουμε εμείς, όταν καθημερινά περιλούζουμε τους άρχοντες με αναρίθμητες ύβρεις; Και ας μη μου πει κάποιος το εξής, ότι δηλαδή εκείνος ήταν ο Μωυσής· διότι θα μπορέσω κι εγώ να πω ότι κι εκείνη ήταν η Μαριάμ. Εξάλλου, για να μάθεις ξεκάθαρα κι αυτό, ότι δηλαδή ακόμη κι αν οι ιερείς είναι ένοχοι για αδικήματα, ούτε σ' αυτή την περίπτωση σου επιτρέπεται να κρίνεις τη ζωή τους, άκουσε τι λέει ο Χριστός για τους άρχοντες των Ιουδαίων: Στην καθέδρα του Μωυσή κάθισαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι· όλα λοιπόν όσα σας πουν να κάνετε, κάντε τα· μη συμπεριφέρεστε όμως σύμφωνα με τα έργα τους.

Ιδού, όχι μόνο να τον δούμε είναι δυνατόν, αλλά και να γίνουμε όμοιοί του, εάν δείξουμε ζήλο. Ας μην αναβάλλουμε, λοιπόν. Δεν ασπάζεται τόσο το στόμα των προφητών, όσο των επιεικών και πράων ανθρώπων. Διότι «πολλοί θα μου πουν», λέγει, «δεν προφητεύσαμε στο δικό σου όνομα; Και θα τους πω: Δεν σας γνωρίζω». Το στόμα του Μωυσή όμως, επειδή ήταν πάρα πολύ επιεικής και πράος (διότι «ο Μωυσής», λέγει, «ήταν ο πραότερος άνθρωπος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη»), έτσι το ασπαζόταν και το αγαπούσε, ώστε να ειπωθεί: «Ενώπιος ενωπίω, στόμα με στόμα του μιλούσε, σαν φίλος προς τον δικό του φίλο». Δεν θα δώσεις προσταγές σε δαίμονες τώρα, αλλά θα προστάξεις τότε το πυρ της γέεννας, εάν έχεις κάνει το στόμα σου όμοιο με το στόμα του Χριστού. Θα προστάξεις την άβυσσο του πυρός και θα πεις: «Σιώπα, πεφίμωσο»· και με πολλή παρρησία θα ανέλθεις στους ουρανούς και θα απολαύσεις τη βασιλεία. Την οποία μακάρι να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα η δόξα, το κράτος και η τιμή, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ας διδαχθούμε ένα καλό μάθημα, αγαπητοί, όχι μόνο να μην καταλαλούμε, αλλά ούτε καν να ακούμε την καταλαλιά. Διότι η καταλαλιά είναι φοβερό κακό, ένα ακατάστατο δαιμόνιο, που ποτέ δεν αφήνει ειρηνικό τον άνθρωπο. Διότι ποιο κακό δεν προέρχεται από την καταλαλιά; Από αυτήν φυτρώνουν οι έχθρες, μέσω αυτής δημιουργούνται οι έριδες, από αυτήν λαμβάνουν την αρχή τους οι διχοστασίες, και οι πονηρές υποψίες που προκύπτουν από εκεί παρέχουν τις αιτίες για μύρια κακά· το μίσος αναβλύζει από αυτήν σαν από πηγή· και όσα κακά κι αν μπορέσει να αναλογιστεί κανείς, θα βρει ότι όλα αυτά ξεχύνονται από την καταλαλιά, η οποία παρασύρει τους πάντες στην κακία. Γνωρίζει η καταλαλιά, αφού γεμίσει τον άνθρωπο με θυμό και τον καταστήσει μέτοχο φόνου εξαιτίας της, να τον στρέψει φονικά εναντίον του πλησίον του. Γνωρίζει, επίσης, αγριεύοντας την ψυχή, να την απομακρύνει από την αδελφική κοινωνία, και να αναδεικνύει τον μέχρι πριν από λίγο φίλο σε εχθρό χωρίς καμία αιτία. Αυτή έπληξε και τη Μαρία, την αδελφή του Μωυσή, και την κατέστησε αμέσως λεπρή, και επέφερε εναντίον της την οργή και τον θυμό του Δεσπότου. Αυτή ανατρέπει και ολόκληρους οίκους και ξεσηκώνει σε πόλεμο πόλεις που ειρηνεύουν.

Εάν όμως θέλεις να γνωρίζεις ότι, ακόμη και αν εμείς παρακαλέσουμε υπέρ των εχθρών μας και όσων μας αδίκησαν, ο Θεός δεν τους συγχωρεί, εάν πρόκειται να γίνουν χειρότεροι εξαιτίας της δικής μας ανεξικακίας, θα σας διηγηθώ μια παλαιά ιστορία. Κάποτε η Μαριάμ κακολογούσε τον Μωυσή· τι έπραξε λοιπόν ο Θεός; Έστειλε πάνω της λέπρα και την κατέστησε ακάθαρτη, μολονότι κατά τα άλλα ήταν επιεικής και σώφρων. Έπειτα, παρότι ο ίδιος ο Μωυσής που είχε υβριστεί παρακαλούσε και ικέτευε τον Θεό να αποσύρει την οργή Του, ο Θεός δεν δέχθηκε, αλλά τι είπε; «Εάν είχε πατέρα και την έδιωχνε από το πρόσωπό του, δεν θα υπέμενε την τιμωρία; Εσένα, λοιπόν, σε επαινώ για την πραότητα και την ανεξικακία σου, εγώ όμως δεν πρέπει ακόμη να την απαλλάξω από την τιμωρία». Αναλογίσου, λοιπόν, τη φοβερή κρίση, κατά την οποία τα πάντα θα είναι γυμνά και εκτεθειμένα· σκέψου ότι όσα αποκρύπτονται τώρα, τότε θα αποκαλυφθούν. Εάν, λοιπόν, συγχωρήσεις στον πλησίον τα αμαρτήματα τα οποία πρόκειται να αποκαλυφθούν τότε, όλα τούτα θα εξαλειφθούν εδώ, και θα αναχωρήσεις χωρίς να παρασύρεις μαζί σου κανένα από τα σφάλματά σου. Επομένως, λαμβάνεις περισσότερα από όσα δίνεις. Διότι πολλές φορές έχουμε διαπράξει τέτοιες αμαρτίες, τις οποίες κανείς άλλος δεν είδε. Έπειτα, αναλογιζόμενοι ότι κατά την ημέρα εκείνη θα τεθούν ενώπιον των οφθαλμών μας όλα τα αμαρτήματά μας, στο κοινό θέατρο ολόκληρης της οικουμένης, δεν θα πονέσουμε πιο σκληρά και από την ίδια την κόλαση, πνιγόμενοι και συνθλιβόμενοι από τη συνείδησή μας;

Ας μην πει λοιπόν κανείς, ότι εγώ είμαι ευτελής και ταπεινός και ανάξιος λόγου, και με αυτή τη σκέψη να με προσέχει· διότι πράγματι είμαι τέτοιος· αλλά ο Θεός συνηθίζει πάντοτε, για χάρη των πολλών, να παρίσταται και σε τέτοιους ανθρώπους. Και για να το μάθετε αυτό, καταδέχθηκε να μιλήσει στον Κάιν για χάρη του Άβελ, στον διάβολο για χάρη του Ιώβ, στον Φαραώ για χάρη του Ιωσήφ, στον Ναβουχοδονόσορα για χάρη του Δανιήλ, στον Βαλτάσαρ για χάρη του ιδίου. Ακόμη και μάγοι έτυχαν αποκαλύψεως, και ο Καϊάφας προφήτευσε, μολονότι ήταν χριστοκτόνος και ανάξιος, εξαιτίας του αξιώματος της ιερωσύνης. Λέγεται επίσης ότι και ο Ααρών για τον λόγο αυτόν δεν λεπρώθηκε. Διότι, πες μου, γιατί, ενώ και οι δύο κατέκριναν, μόνο εκείνη υπέστη την τιμωρία;

Σας παρακαλώ λοιπόν, τέκνα, κανείς από εσάς να μην είναι αντιρρησίας, ή υβριστής, ή φλύαρος, ή αργολόγος, ή κατάλαλος, ή γογγυστής. Διότι όλα αυτά και τα παρόμοια με αυτά είναι καρποί του διαβόλου, και από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα. Διότι ούτε την αδελφή του Μωυσή και του Ααρών ωφέλησε η παρθενία, αλλά λεπρώθηκε, επειδή αμάρτησε απέναντι στον μεγαλύτερο αδελφό της, όπως διδάσκει η Γραφή του Μωυσή.

Λοιπόν, εάν συμφωνείς, ας κατευθύνουμε τον λόγο στο προκείμενο θέμα. Β΄. Ο μακάριος Μωυσής, αγαπητέ, ο οποίος με τα έργα της ευσέβειας έγινε οικείος του Θεού, αυτός που, περισσότερο από όλους τους προφήτες μετά από αυτόν, αξιώθηκε μιας πιο ιδιαίτερης συνομιλίας με τον Κτίστη, καθώς ο Θεός του μίλησε στόμα με στόμα με σαφή μορφή και όχι με αινίγματα· εκείνος που μυσταγωγήθηκε στη θεωρία του Θεού μέσω του θείου πυρός, το οποίο γνώριζε μόνο να φωτίζει και όχι να καίει· εκείνος που κατά θεία βούληση ορίστηκε να είναι θεός για τον Φαραώ, και κοσμήθηκε με τη συμμετοχή σε αυτή τη σεβάσμια προσωνυμία κατ' εξαίρεση, περισσότερο από όλους τους τότε ανθρώπους· αυτός που αναδείχθηκε φοβερότατος διάκονος των θεόσταλτων πληγών που έλαβαν χώρα στην Αίγυπτο, και αναδείχθηκε οξύτατος υπηρέτης της δραστικής δύναμης του Θεού· ο οποίος, έχοντας φωτιστεί στον νοερό οφθαλμό της ψυχής από το φως του Αγίου Πνεύματος, και έχοντας γίνει σε ύστερο χρόνο εξηγητής των αρχαίων έργων του Παντοκράτορα· αυτός, λοιπόν, ο μακάριος, μετά την εύτακτη και ωραία διήγηση της κοσμοποιίας, προχώρησε στην ιστορία των παλαιών ανδρών, χωριστά των αγαθών και χωριστά των πονηρών. Και κατέγραψε το μεν τέλος των αγαθών ως όντως τρισμακάριο, το δε τέλος των αντιθέτων προς αυτούς ως καταραμένο, ώστε, έχοντας αφενός από την κοσμοποιία τα δόγματα της θεοσέβειας για να διδασκόμαστε, και αφετέρου από τον βίο των προγενεστέρων τα παραδείγματα για να μισούμε την πονηρία και να τιμούμε την αρετή, να διανύσουμε με ευκολία τον θεοφιλή και μακάριο βίο.

Κάποτε η Μαριάμ περιγέλασε τον Μωυσή, όχι με τον τρόπο που εσείς χλευάζετε τώρα την παρθενία, αλλά πολύ λιγότερο και με μεγαλύτερη επιείκεια. Διότι δεν διέσυρε τον άνδρα, ούτε χλεύασε την αρετή εκείνου του μακάριου τότε, αλλά αντίθετα τον θαύμαζε υπερβολικά· το μόνο που είπε ήταν ότι και η ίδια απολάμβανε τα ίδια χαρίσματα με εκείνον. Αλλά όμως τόσο πολύ προκάλεσε την οργή του Θεού, ώστε, αν και ο ίδιος εκείνος που θεωρήθηκε ότι είχε υβριστεί παρακαλούσε θερμά, δεν έγινε τίποτα περισσότερο, αλλά η τιμωρία της επιτάθηκε ακόμη και πέρα από τη δική του θέληση.

Και για να μην απορήσεις με αυτό που ειπώθηκε, ούτε να θεωρήσεις τον λόγο υπερβολικό, θα σου φέρουμε την απόφαση αυτή από τον ουρανό, και από εκεί θα αναγνώσουμε αυτόν τον νόμο. Διότι τον μακάριο Μωυσή, τον πιο πράο από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη, τον φίλο του Θεού και ανώτερο των προφητών —επειδή στους άλλους ο Θεός μίλησε με αινίγματα, σε τούτον όμως σαν να μιλούσε φίλος προς φίλο— αυτόν, λοιπόν, τον σπουδαίο άνδρα, που υπέστη αναρίθμητες ταλαιπωρίες στην έρημο για τόσα χρόνια, που κινδύνευσε πολλές φορές μέχρι θανάτου, και από τους Αιγυπτίους για χάρη των Ιουδαίων, και από τους Ιουδαίους πάλι για χάρη αυτών των ίδιων των αγνωμόνων, τίποτε άλλο δεν τον εμπόδισε, μετά από τις πολλές εκείνες ταλαιπωρίες και τα αναρίθμητα κατορθώματα, να εκπληρώσει την υπόσχεση, παρά το ότι σκανδάλισε τους συνοδοιπόρους του στο νερό. Και υπονοώντας ακριβώς αυτό ο Θεός, έλεγε: «Επειδή δεν με πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε ενώπιον των υιών Ισραήλ, για τον λόγο αυτό δεν θα εισαγάγετε εσείς τη συναγωγή αυτή στη γη την οποία τους έδωσα». Καίτοι και πριν από αυτό είχε επιδείξει κάποια παρακοή (διότι και αντιμίλησε στον Θεό και μία και δύο φορές όταν στελνόταν στην Αίγυπτο, και έπειτα στην έρημο δυσπίστησε λέγοντας: «Εξακόσιες χιλιάδες είναι οι πεζοί, και εσύ είπες: ‹Θα τους δώσω κρέας και θα φάνε επί έναν ολόκληρο μήνα›. Μήπως θα σφαγούν πρόβατα και βόδια, ή θα συγκεντρωθούν όλα τα ψάρια της θάλασσας, για να τους φτάσουν;»).

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί καταλαλιάς· και ότι η καταλαλιά είναι ψευδής λόγος που λέγεται εναντίον κάποιου. Η Μαριάμ και ο Ααρών μίλησαν εναντίον του Μωυσή εξαιτίας της Αιθιοπίσσας γυναίκας την οποία είχε πάρει ο Μωυσής, επειδή ακριβώς είχε πάρει Αιθιόπισσα γυναίκα. Και είπαν: «Μήπως ο Κύριος μίλησε μόνο στον Μωυσή; Δεν μίλησε και σε εμάς ο Κύριος;» Και είπε ο Κύριος προς αυτούς: «Ακούστε τον λόγο μου, και οι δύο. Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, σε αυτόν θα γίνω γνωστός μέσα από όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον δούλο μου τον Μωυσή· αυτός είναι πιστός σε όλον τον οίκο μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά και όχι με αινίγματα, και αυτός είδε τη δόξα του Κυρίου. Γιατί, λοιπόν, δεν φοβηθήκατε να μιλήσετε εναντίον του δούλου μου, του Μωυσή;» Και οργίστηκε σφόδρα ο Κύριος· και ιδού, η Μαριάμ έγινε λεπρή, λευκή σαν το χιόνι. «Ας γίνουν άλαλα τα δόλια χείλη», και τα λοιπά. «Κάθεσαι και μιλάς εναντίον του αδελφού σου», και τα λοιπά. «Καταλάλησαν εναντίον του Θεού και είπαν», και τα λοιπά. «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του», και τα λοιπά. «Αυτός που λαλεί άδικα δεν θα σταθεί ορθός ενώπιόν μου», και τα λοιπά. «Μην αγαπάς να καταλαλείς, για να μην εξολοθρευτείς», και τα λοιπά. «Φυλαχτείτε από τον ανώφελο γογγυσμό, και συγκρατήστε τη γλώσσα σας από την καταλαλιά· διότι ο κρυφός λόγος δεν πηγαίνει χαμένος.» «Μην καταλαλείτε ο ένας τον άλλον, αδελφοί. Εκείνος που καταλαλεί τον αδελφό του ή κρίνει τον αδελφό του, καταλαλεί τον νόμο και κρίνει τον νόμο. Εάν δε κρίνεις τον νόμο, δεν είσαι πλέον τηρητής του νόμου, αλλά κριτής.»

Σε συμφωνία και αυτός με τον μεγάλο Διονύσιο, μετά από εκείνον τον υψηλό και θείο σύνδεσμο, ελπίζει και εύχεται να δει και να βιώσει τη λαμπρότητα του Θεού. Επομένως, εφόσον υπάρχει διαφορά μεταξύ των πνευματικών θεωριών, και η μεν μία από αυτές ονομάζεται «διά πίστεως», η άλλη «δι' εσόπτρου και εν αινίγματι», η άλλη «δι' είδους» και η άλλη «πρόσωπον προς πρόσωπον», καμία από αυτές δεν αποτελεί κατανόηση της ουσίας του Θεού. Διότι, αν και έχει γραφτεί ότι ο Μωυσής συνομίλησε με τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και ότι του μίλησε στόμα με στόμα, με μορφή και όχι με αινίγματα, εντούτοις κανείς δεν έχει σταθεί στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και κανείς ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού, ούτε είδε ποτέ κανείς τον Θεό· ο μονογενής Υιός τον φανέρωσε. Το να είναι η μία θεωρία τελειότερη από την άλλη, ακόμη και ανάμεσα σε αυτές που απαριθμήθηκαν, τίποτα δεν το εμποδίζει, ώστε να είναι τελειότατη εκείνη που ελπίζεται τότε, μετά την τελική αποκατάσταση, ενώ οι υπόλοιπες, όπως κι αν ήθελε κανείς να τις ονομάσει, είναι δυνατόν να συγκρίνονται μεταξύ τους.

Διότι δεν σου έλειψε ο Ελύμας, ο υιός του διαβόλου, που διαστρέφει τις οδούς του Κυρίου, ούτε ως σκόλοπας στη σάρκα ο άγγελος του σατανά, αλλά υπήρξαν και εκείνοι που με μάταιο τρόπο μηχανεύτηκαν εναντίον σου (όπως άλλωστε και εναντίον του Μωυσή ξεσηκώθηκαν παλαιότερα οι ακόλουθοι του Δαθάν και του Αβειρών, και εναντίον του Δαβίδ ο πατροκτόνος Αβεσσαλώμ και ο ευφυής Αχιτόφελ, ο δραστήριος συμμέτοχος της πονηρής συνωμοσίας) και όχι μόνο μίλησαν υπεροπτικά με ανομία, αλλά και σε απέκλειαν από την ίδια την πόλη με μεγάλη αναίδεια, όπως παλαιότερα οι ανάπηροι τον Δαβίδ από τη Σαλήμ. Αυτό το γεγονός, αν και το θαύμασα πολλές φορές, δεν το έχω θαυμάσει ακόμη επαρκώς· διότι, παρόλο που έχεις στα χέρια σου αυτούς που σου ανταποδίδουν κακά, δεν τους ανταποδίδεις τα ίδια, ούτε ικετεύεις να σχιστεί η γη και να τους καταπιεί, ούτε ζητάς να ασπρίσουν σαν το χιόνι από τη λέπρα όπως η αδελφή του Μωυσή, η Μαριάμ, που απλώς γόγγυσε εναντίον του Μωυσή, εκτός αν θέλει κάποιος εδώ να ονομάσει λέπρα την ντροπή, η οποία μετά από λίγο κάλυψε τα πρόσωπά τους· ούτε, όπως ο Ηλίας, ελκύεις πυρ από ψηλά, αλλά, γνωρίζοντας τίνος πνεύματος είσαι μέτοχος, δηλαδή πράου και ανεξίκακου, και μιμούμενος τον δικό μου και δικό σου Ιησού, ο οποίος ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας, συγχώρησες κάθε παράπτωμα, όχι σε κάποιον ναι και σε κάποιον άλλο όχι, αλλά σε όλους αδιακρίτως, μη ζητώντας το δικό σου συμφέρον, αλλά των τέκνων σου, τα οποία γέννησες εν Χριστώ μέσω του Ευαγγελίου, έστω κι αν αποστάτησαν παραγνωρίζοντας την υιική τους φύση.

Το Ευαγγέλιο αποτελεί αναγγελία της παρουσίας του Χριστού, του Υιού του Θεού, κατά την οποία φανερώθηκε σε εμάς όχι μέσα από αινίγματα, αλλά ολοφάνερα. Φανερώνει, λοιπόν, τα λόγια του ίδιου του Χριστού, τις εντολές, τους νόμους που μας έθεσε, τα πάθη, την ταφή, την ανάσταση, και αυτή την ίδια την ανάγνωση. Διότι για τα θαύματα οι ευαγγελιστές μίλησαν λίγο, υποδηλώνοντας με έναν λόγο άπειρα πλήθη θαυμάτων.

Αν, λοιπόν, σας φαίνεται καλό, ας κατευθύνουμε τον λόγο στο προκείμενο θέμα. Ο μακάριος Μωυσής, αγαπητέ, ο οποίος οικειώθηκε με τον Θεό μέσω των έργων της ευσέβειας· ο οποίος, περισσότερο από όλους τους προφήτες που τον διαδέχθηκαν, αξιώθηκε μιας πιο ιδιαίτερης συνομιλίας με τον Κτίστη, καθώς ο Θεός του μίλησε στόμα με στόμα, με οπτική μορφή και όχι με αινίγματα· ο οποίος μυσταγωγήθηκε στη θεωρία του Θεού μέσω ενός θείου πυρός που γνώριζε μόνο να φωτίζει και όχι να καίει· ο οποίος, κατά θεία βουλή, ονομάστηκε Θεός του Φαραώ και κοσμήθηκε εξαιρετικά περισσότερο από όλους τους τότε ανθρώπους με τη μετοχή σε αυτή τη σεβάσμια προσωνυμία· ο οποίος προχειρίστηκε ως ο φοβερότατος διάκονος των θεήλατων πληγών που συνέβησαν στην Αίγυπτο και αναδείχθηκε οξύτερος υπηρέτης της δραστικής δύναμης του Θεού· ο οποίος, με τη δαδουχία του Αγίου Πνεύματος, φωτίστηκε στον νοητό οφθαλμό της ψυχής και έγινε όψιμος εξηγητής των αρχαίων έργων του Παντοκράτορος. Αυτός ο μακάριος, μετά την εύτακτη και ωραία διήγηση της κοσμοποιίας, προχώρησε στην ιστορία των παλαιών ανδρών, χωριστά για τους αγαθούς και χωριστά για τους πονηρούς· και κατέγραψε ότι το τέλος των αγαθών είναι όντως τρισμακάριο, ενώ το τέλος των αντιθέτων σε αυτούς είναι καταραμένο, ώστε, έχοντας αφενός από την κοσμοποιία τα δόγματα της θεοσέβειας για να παιδαγωγούμαστε, και αφετέρου από τον βίο όσων προηγήθηκαν τις αφορμές για να μισούμε την πονηρία και να τιμούμε την αρετή, να διανύουμε με ευκολία τον θεοφιλή και μακάριο βίο.