Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 3:13

Επειδή όμως η φύση μας είναι ασθενής, εάν ποτέ εξαιτίας των θλίψεων του βίου βρεθείς σε κατάσταση πτωχείας και κυριευθείς από ακηδία, και θελήσεις να παρηγορηθείς, έχεις τον 101ο ψαλμό. Και επειδή πρέπει για τα πάντα και σε όλα να ευχαριστούμε τον Θεό, όταν θελήσεις να τον ευλογήσεις, έχεις τη δυνατότητα να προτρέπεις την ψυχή σου σε αυτό και να λέγεις τον 102ο και τον 103ο. Θέλεις να αινέσεις τον Θεό, και να γνωρίζεις πώς και για ποιο πράγμα πρέπει να τον αινείς, και ποιοι πρέπει να αναπέμπουν τον αίνο; Έχεις τον 104ο, και τον 106ο, και τον 134ο, και τον 145ο, και τον 146ο, και τον 147ο, και τον 148ο, και τον 150ο. Έχεις πίστη, όπως είπε ο Κύριος, και πιστεύεις σε όσα λέγεις όταν προσεύχεσαι; Λέγε τον 115ο. Αλλά αισθάνεσαι τον εαυτό σου να ανέρχεται πνευματικά μέσα από τις πράξεις σου, ώστε να λέγεις: «Εκείνα που βρίσκονται πίσω τα λησμονώ και επεκτείνομαι σε εκείνα που βρίσκονται μπροστά»; Έχεις για κάθε στάδιο προκοπής να λέγεις τις 15 ωδές των Αναβαθμών. Αιχμαλωτίστηκες από αλλότριους λογισμούς, και αισθάνθηκες τον εαυτό σου να παρασύρεται, και μετανόησες; Πάψε στο εξής, και παραμένοντας εκεί όπου συνέλαβες τον εαυτό σου να αμαρτάνει, κάθισε και κλάψε και εσύ, όπως έπραξε ο τότε λαός, λέγοντας τα λόγια του 136ου ψαλμού. Θεωρώντας δε τους πειρασμούς ως δοκιμασία σου, εάν μετά τους πειρασμούς θελήσεις να ευχαριστήσεις τον Θεό, έχεις τον 138ο ψαλμό.

Επομένως, και τα δύο, δηλαδή τόσο το καθολικό τέλος όσο και το πέρας του καθενός, τα έκρυψε από εμάς ο Λόγος (διότι και μέσα στο καθολικό υπάρχει το τέλος του καθενός, αλλά και μέσα στο τέλος του καθενός συνοψίζεται το καθολικό), ώστε, εφόσον αυτό παραμένει άδηλο και πάντοτε προσδοκώμενο, να προοδεύουμε καθημερινά έχοντας την αίσθηση ότι καλούμαστε, επεκτεινόμενοι προς τα εμπρός και λησμονώντας τα όσα βρίσκονται πίσω μας. Διότι ποιος, αν γνώριζε την ημέρα του τέλους, δεν θα ανέβαλλε την προετοιμασία του κατά τον ενδιάμεσο χρόνο; Ενώ, όταν την αγνοεί, δεν ετοιμάζεται καθημερινά; Γι' αυτόν τον λόγο, προσθέτοντας στα παραπάνω, ο Σωτήρας είπε: «Γρηγορείτε, λοιπόν, διότι ούτε εσείς γνωρίζετε ποια ώρα έρχεται ο Κύριός σας»· και: «Την ώρα που δεν περιμένετε, έρχεται ο Υιός του ανθρώπου». Επομένως, το είπε αυτό για την ωφέλεια που προκύπτει από την άγνοια. Διότι λέγοντάς το αυτό, επιθυμεί να είμαστε διαρκώς έτοιμοι. Λέει, δηλαδή: «Εσείς δεν γνωρίζετε· εγώ όμως, ο Κύριος, γνωρίζω πότε έρχομαι, έστω κι αν οι Αρειανοί δεν με προσδοκούν ως Λόγο του Πατρός».

Διότι οι άνθρωποι, όντας κτίσματα, μπορούν κατά κάποιον τρόπο να επεκτείνονται και να προκόβουν στην αρετή· ο Ενώχ, για παράδειγμα, με αυτόν τον τρόπο μετατέθηκε· και ο Μωυσής αυξανόμενος έφτανε στην τελειότητα· ο δε Ισαάκ προκόβοντας γινόταν μεγάλος· και ο Απόστολος έλεγε ότι καθημερινά επεκτεινόταν προς εκείνα που βρίσκονταν μπροστά του· διότι ο καθένας είχε περιθώριο να προκόψει, αποβλέποντας στη βαθμίδα που βρισκόταν εμπρός του· ο Υιός του Θεού όμως, όντας ο μόνος, προς τα πού είχε να επεκταθεί;

Και τα δύο λοιπόν, και το καθολικό τέλος και το τέλος του καθενός, τα έκρυψε από εμάς ο Λόγος —διότι και μέσα στο καθολικό τέλος περιλαμβάνεται το τέλος του καθενός, και μέσα στο τέλος του καθενός συνάγεται το καθολικό— ώστε, εφόσον αυτό παραμένει άδηλο και το προσδοκούμε καθημερινά σαν να καλούμαστε διαρκώς, να προκόβουμε «επεκτεινόμενοι σε όσα βρίσκονται μπροστά μας, και λησμονώντας όσα βρίσκονται πίσω». Διότι ποιος, εάν γνώριζε την ημέρα του τέλους, δεν θα ανέβαλλε την ετοιμασία του κατά τον ενδιάμεσο χρόνο, ενώ, όταν την αγνοεί, δεν ετοιμάζεται καθημερινά; Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ο Σωτήρας πρόσθεσε σε αυτά λέγοντας: «Γρηγορείτε λοιπόν, διότι ούτε εσείς γνωρίζετε ποια ημέρα έρχεται ο Κύριός σας» και: «Την ώρα που δεν το περιμένετε, έρχεται ο Υιός του ανθρώπου». Εξαιτίας του συμφέροντος, επομένως, που προκύπτει από την άγνοια, το είπε αυτό. Διότι και με το να λέει αυτό, επιθυμεί να είμαστε πάντοτε έτοιμοι. «Διότι εσείς», λέει, «δεν γνωρίζετε· εγώ όμως, ο Κύριος, γνωρίζω πότε έρχομαι, έστω και αν οι Αρειανοί δεν με προσδοκούν, εμένα που είμαι ο Λόγος του Πατρός».

Διότι οι άνθρωποι, ως δημιουργήματα που είναι, μπορούν κατά κάποιον τρόπο να επεκτείνονται και να προκόπτουν στην αρετή· ο Ενώχ, για παράδειγμα, με αυτόν τον τρόπο «μετατέθηκε», και ο Μωυσής αυξανόμενος έφθανε στην τελειότητα. Και ο Ισαάκ προκόπτοντας «γινόταν μέγας», και ο απόστολος έλεγε ότι καθημερινά «επεκτείνεται στα έμπροσθεν». Διότι ο καθένας είχε περιθώριο να προκόψει, αποβλέποντας στην ανώτερη από αυτόν βαθμίδα· ο Υιός όμως του Θεού, ο οποίος είναι μοναδικός, προς τα πού είχε να επεκταθεί; Διότι τα πάντα προκόπτουν αποβλέποντας σε αυτόν· ο ίδιος δε, όντας μοναδικός, βρίσκεται μέσα στον μοναδικό Πατέρα, από τον οποίο δεν απομακρύνεται, αλλά μένοντας σε αυτόν υπάρχει αιώνια. Γνώρισμα λοιπόν των ανθρώπων είναι η προκοπή, ενώ ο Υιός του Θεού, επειδή δεν είχε περιθώριο προκοπής όντας τέλειος μέσα στον Πατέρα, «ταπείνωσε τον εαυτό του» για χάρη μας, ώστε μέσω της δικής του ταπείνωσης να μπορέσουμε εμείς περισσότερο να αυξηθούμε. Και η αύξησή μας δεν είναι τίποτε άλλο από το να απομακρυνόμαστε από τα αισθητά και να φθάνουμε στον ίδιο τον Λόγο· διότι και η δική του ταπείνωση δεν είναι τίποτε άλλο παρά η πρόσληψη της δικής μας σάρκας. Επομένως, δεν πρόκοπτε ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, αυτός που είναι τέλειος προερχόμενος από τέλειο Πατέρα, αυτός που δεν έχει ανάγκη από τίποτα, αλλά μάλλον οδηγεί τους άλλους σε προκοπή. Αλλά διατυπώνεται με ανθρώπινο τρόπο και εδώ ότι προκόπτει, επειδή η προκοπή είναι και πάλι γνώρισμα των ανθρώπων.

Αυτός, λοιπόν, δεν αναλογιζόταν τον παρελθόντα χρόνο· αλλά καθημερινά, σαν να έκανε μόλις την αρχή της ασκήσεως, κατέβαλλε μεγαλύτερο κόπο για προκοπή, επαναλαμβάνοντας συνεχώς στον εαυτό του το ρητό του αποστόλου Παύλου: «Ξεχνώντας εκείνα που βρίσκονται πίσω και επεκτεινόμενος προς εκείνα που βρίσκονται μπροστά»· ενθυμούμενος επίσης και τη φωνή του προφήτη Ηλία που έλεγε: «Ζει Κύριος, ενώπιον του οποίου παραστάθηκα σήμερα». Διότι παρατηρούσε ότι, λέγοντας «σήμερα», δεν υπολόγιζε τον παρελθόντα χρόνο, αλλά βάζοντας πάντοτε νέα αρχή, φρόντιζε καθημερινά να παρουσιάζει τον εαυτό του τέτοιον, όπως ακριβώς πρέπει να εμφανίζεται στον Θεό: με καθαρή καρδιά, και έτοιμο να υπακούσει στο δικό Του θέλημα, και σε κανενός άλλου. Έλεγε δε μέσα του ότι ο ασκητής οφείλει να μελετά πάντοτε τον δικό του βίο μέσα από την πολιτεία του μεγάλου Ηλία, σαν μέσα σε καθρέφτη.

Αυτός, λοιπόν, δεν αναπολούσε τον παρελθόντα χρόνο· αλλά καθημερινά, σαν να έκανε τώρα την αρχή της ασκήσεως, κατέβαλλε μεγαλύτερο κόπο για την προκοπή του, επαναλαμβάνοντας συνεχώς στον εαυτό του το ρητό του Παύλου: «Λησμονώντας τα όσα είναι πίσω και επεκτεινόμενος προς τα όσα είναι μπροστά» 12. Ενθυμούμενος δε και τη φωνή του προφήτη Ηλία που έλεγε: «Ζει Κύριος, ενώπιον του οποίου παραστάθηκα» σήμερα. Διότι παρατηρούσε ότι, λέγοντας το «σήμερα», δεν υπολόγιζε τον παρελθόντα χρόνο, αλλά, σαν να έβαζε πάντοτε μια νέα αρχή, φρόντιζε καθημερινά να παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό τέτοιον όπως οφείλει να εμφανίζεται κανείς στον Θεό, καθαρό στην καρδιά και έτοιμο να υπακούει στο δικό Του θέλημα και σε κανενός άλλου. 13. Έλεγε δε στον εαυτό του: Πρέπει ο ασκητής να κατανοεί πάντοτε τον δικό του βίο μέσα από την πολιτεία του μεγάλου Ηλία, σαν μέσα σε κάτοπτρο. 1. Έτσι, λοιπόν, αφού χαλύβδωσε τον εαυτό του, ο Αντώνιος αναχώρησε για τα μνήματα που βρίσκονταν μακριά από το χωριό. 2. Και αφού παράγγειλε σε έναν από τους γνωστούς του να του φέρνει άρτο ανά διαστήματα πολλών ημερών, ο ίδιος εισήλθε σε ένα από τα μνήματα, και αφού εκείνος έκλεισε την πόρτα επάνω του, έμενε μόνος μέσα. Εκεί, λοιπόν, μη μπορώντας να το υποφέρει ο εχθρός, αλλά και φοβούμενος μήπως σιγά-σιγά μετατρέψει την έρημο σε πόλη της ασκήσεως, τον πλησίασε μια νύχτα με πλήθος δαιμόνων και τον χτύπησε με τόσες πληγές, ώστε να κείτεται καταγής άφωνος από τα βασανιστήρια. 3.

Διότι το να κάνει κανείς το θέλημα του Θεού είναι μερικό και μικρότερο από το να το εκπληρώσει πλήρως. Γι' αυτό είπε ο Απόστολος: «Ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και επεκτεινόμενος προς αυτά που βρίσκονται μπροστά.» Επομένως, όσο επεκτείνεται, δεν έχει διακοπή, αλλά βλέπει πάντοτε τον εαυτό του να υστερεί και προοδεύει. Διότι ο ίδιος είπε ότι «Όσοι είμαστε τέλειοι, αυτό ας φρονούμε», δηλαδή το να προοδεύουμε, και είπε ότι «Αν όμως φρονείτε κάτι άλλο, και αυτό θα σας το αποκαλύψει ο Κύριος.» Ερώτηση: Όταν εφαρμόζω μια εντολή, πώς μπορώ να αποφύγω την υπερηφάνεια, ώστε να γνωρίζω ότι ναι μεν έκανα ένα καλό πράγμα, αλλά είμαι ξένος προς αυτό;

Επειδή ο Κύριός μας Ιησούς είπε: «Ζητάτε και θα λάβετε, ψάχνετε και θα βρείτε, χτυπάτε και θα σας ανοιχτεί», παρακάλεσε τον ίδιο τον αγαθό Θεό να μας στείλει το Άγιο Πνεύμα, τον Παράκλητο. Και όταν έρθει, μας διδάσκει για τα πάντα και μας αποκαλύπτει όλα τα μυστήρια. Ζήτησε να οδηγηθείς από Αυτό. Δεν αφήνει πλάνη ή ρεμβασμό στην καρδιά. Δεν αφήνει ακηδία ούτε κατήφεια στη διάνοια. Φωτίζει τα μάτια, στηρίζει την καρδιά, υψώνει τον νου. Σε Αυτό προσκολλήσου, σε Αυτό πίστεψε, Αυτό αγάπησε. Διότι κάνει σοφούς τους άφρονες, γλυκαίνει τη διάνοια, παρέχει δύναμη, διδάσκει και χαρίζει σεμνότητα και χαρά και δικαιοσύνη, μακροθυμία και πραότητα, αγάπη και ειρήνη. Έχεις λοιπόν τη στερεή πέτρα. Μην ολιγωρήσεις, διότι οι άνεμοι, οι βροχές και οι ποταμοί δεν μπορούν να κατακρημνίσουν το οικοδόμημα που έχει χτιστεί πάνω της. Έχεις τον μέγα κυβερνήτη, ο οποίος επιτιμά τους ανέμους και τη θάλασσα και ησυχάζουν, και φυλάσσεται το πλοίο ώστε να μην ναυαγήσει. Έχεις τον αγαθό δάσκαλο, ο οποίος νομοθετεί να ξεχνάμε όσα βρίσκονται πίσω και να επεκτεινόμαστε προς τα εμπρός. Ιδού ασύλητος θησαυρός, ιδού ακατάβλητος πύργος. Τι λοιπόν με κρίνεις; Και δεν μπορώ να φτάσω σε αυτά, εάν δεν νικήσω την οργή και δεν πνίξω τον θυμό και δεν αποκτήσω κατάσταση γαληνότητας, στην οποία αναπαύεται το θείο.

Ερώτηση 121. Αν επιτρέπεται να αποφεύγει κανείς τα βαρύτερα από τα έργα. Απόκριση. Εκείνος που έχει γνήσια την προς τον Θεό αγάπη και έχει απόλυτη βεβαιότητα για τη μισθαποδοσία από τον Κύριο, δεν αρκείται σε όσα έχει ήδη πράξει, αλλά πάντοτε επιζητεί να προσθέσει σε αυτά και επιθυμεί το περισσότερο. Και αν ακόμη φανεί ότι κάνει κάτι που ξεπερνά τις δυνάμεις του, δεν εφησυχάζει με τη σκέψη ότι εκπλήρωσε το μέτρο του χρέους του· αλλά πάντοτε αγωνιά, θεωρώντας ότι υπολείπεται από το πρέπον, ακούγοντας τον Κύριο να προστάζει: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, τότε να λέτε: Δούλοι αχρείοι είμαστε· κάναμε εκείνο που οφείλαμε να κάνουμε»· και εφόσον ο Απόστολος, για τον οποίο ο κόσμος είχε σταυρωθεί και αυτός για τον κόσμο, δεν ντράπηκε να πει: «Εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι έχει ήδη κατακτήσει τον σκοπό. Ένα όμως κάνω, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και απλώνοντας τον εαυτό μου προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού». Αυτός, μολονότι είχε το δικαίωμα, κηρύττοντας το Ευαγγέλιο, να ζει από το Ευαγγέλιο, λέει: «Με κόπο και μόχθο, εργαζόμενοι νύχτα και μέρα, όχι διότι δεν έχουμε δικαίωμα, αλλά για να δώσουμε τους εαυτούς μας ως υπόδειγμα σε εσάς, ώστε να μας μιμείστε». Ποιος, λοιπόν, είναι τόσο αναίσθητος και άπιστος, ώστε να αρκεστεί ποτέ σε όσα έχει ήδη πράξει, ή να αποφύγει κάτι ως βαρύτερο ή κοπιαστικό;

Τίποτα δεν ξεφεύγει από το μάτι της δορκάδας· γνωρίζει από τι πρέπει να προφυλαχθεί και γνωρίζει πού βρίσκεται το καθοδηγητικό σημείο της πορείας της. Αλλά και εσύ να είσαι δορκάδα για να ερευνάς τα κάτω, και πτηνό για να αναζητάς τα υψηλά, ώστε να μην πιαστείς στην παγίδα, αλλά να βρεθείς ψηλότερα από τις θηλιές. Ποτέ κανένα πτηνό δεν πέφτει σε παγίδα, εάν, σχίζοντας τον αέρα με τα φυσικά του φτερά, υψώνεται πάνω από τη γη. Θέλει, λοιπόν, να προφυλάσσεσαι με ασφάλεια μέσω του ύψους της διανοίας, το οποίο έλαβες από τον Πλάστη σου, και να αποδιώκεται το οικείο πάθος της ραθυμίας, εφόσον αυτό απομακρύνει την αγαθή εκπλήρωση όσων μας έχει προστάξει ο Κύριος. Διότι η χειρότερη μορφή ραθυμίας είναι η νωθρότητα των ψυχών. Μην είσαι ράθυμος ως προς τις εντολές του Κυρίου· μην κάνεις το ένα και αναβάλλεις το άλλο. Εκτελείς κάποιο τυπικό καθήκον σαν να ξεπληρώνεις χρέος, νομίζοντας ότι τα έχεις εκπληρώσει όλα. Αντιθέτως, Εκείνος θέλει να επεκτείνεσαι διαρκώς προς όσα βρίσκονται μπροστά σου. Βλέπεις ότι θέλει να είσαι γοργός δρομέας της ευσέβειας, ο οποίος τρέχει προς το βραβείο της άνω κλήσεως; Δεν πρέπει, λοιπόν, ο ίδιος άνθρωπος να είναι ταυτόχρονα και ράθυμος και να εργάζεται πνευματικά. Είναι παρών αυτός που ζητά· εάν αδρανείς ως προς την ελεημοσύνη, η αδράνειά σου γίνεται εμπόδιο στον δρόμο της σωτηρίας σου.

Διότι εκείνος που δεν ταπείνωσε τη διάνοιά του, και δεν λέει μιμούμενος τον Απόστολο το: «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι τα έχει ήδη κατανοήσει», αλλά ερευνά με τον νου του φιλοδοξώντας να καταλάβει την ουσία του Θεού, και μετρά με τον δικό του λογισμό τα ανέφικτα, νομίζοντας πως ο Θεός είναι τόσος, όσον ο ίδιος μπόρεσε να χωρέσει στον λογισμό του· και γενικώς, εκείνος που καθιστά τον δικό του νου μέτρο των όντων, μη αναλογιζόμενος ότι είναι ευκολότερο να μετρήσει κανείς ολόκληρη τη θάλασσα με ένα μικρό κύπελλο, παρά να συλλάβει ο ανθρώπινος νους την άφατη μεγαλειότητα του Θεού, αυτός, γεμίζοντας μάταια με έπαρση και υπερηφανευόμενος για τη ματαιότητα του νου του, δεν δύναται να πει το: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα»· επειδή δεν του είναι δυνατόν να προσθέσει σε αυτό ούτε τη συνέχεια: «Εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα». Διότι συζεί με την οίηση και την αλαζονεία, και αγάλλεται με ολότελα κενά λόγια, μη έχοντας αποκτήσει τη δύναμη που πηγάζει από την πίστη. Έπειτα, δεν ταπεινώνει μόνο τον εαυτό του, αλλά και ολόκληρη μαζί την ανθρωπότητα που είναι συγγενής του και κοινωνός της ίδιας φύσεως. «Διότι εγώ είπα», λέγει, «μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης».

Τότε και ο ήλιος θα γίνει επταπλάσιος από τον εαυτό του, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και η σελήνη θα έχει το σημερινό μέγεθος του ήλιου. Επειδή όμως τα λόγια του Θεού δεν έχουν γραφτεί για όλους, αλλά για όσους έχουν αυτιά κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, έθεσε την επιγραφή «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· όπως νομίζω, για εκείνους που φροντίζουν τον εαυτό τους και προκόβουν πάντοτε προς το καλύτερο μέσω των γυμνασίων της ευσέβειας. Διότι αυτή είναι η ωραιότερη αλλοίωση, την οποία χαρίζει η δεξιά του Υψίστου· την οποία αισθάνθηκε και ο μακάριος Δαβίδ, όταν, έχοντας γευθεί τα αγαθά της αρετής, επεκτάθηκε προς εκείνα που βρίσκονταν μπροστά του. Τι λέει δηλαδή; «Και είπα: Τώρα έκανα την αρχή· αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». Επομένως, εκείνος που προκόβει στην αρετή, δεν υπάρχει στιγμή που να μην αλλοιώνεται. Διότι «Όταν ήμουν», λέει, «νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Και πάλι, αφού έγινε άνδρας, δεν σταμάτησε τον αγώνα, αλλά, λησμονώντας όσα βρίσκονταν πίσω και επεκτεινόμενος σε όσα βρίσκονταν μπροστά, έτρεχε προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως. Αλλοίωση, λοιπόν, είναι η ανακαίνιση του εσωτερικού ανθρώπου ημέρα με την ημέρα.

Επομένως, κανένα όφελος δεν υπάρχει για όσους δεν σπεύδουν προς τον τελικό σκοπό, αλλά περιορίζουν τον μοναχικό βίο μόνο στην αρχή του. Αντιθέτως, καθιστούν την απόφασή τους καταγέλαστη, καθώς κατηγορούνται από τους έξω για ανανδρία και έλλειψη βουλήσεως. Διότι λέει και ο Κύριος γι' αυτούς: «Ποιος, θέλοντας να οικοδομήσει έναν πύργο, δεν κάθεται πρώτα να υπολογίσει τη δαπάνη, αν έχει τα αναγκαία για να τον ολοκληρώσει; Μήπως τυχόν, αφού θέσει το θεμέλιο και δεν μπορέσει να τον τελειώσει, αρχίσουν να τον εμπαίζουν οι περαστικοί λέγοντας ότι αυτός ο άνθρωπος έθεσε θεμέλιο και δεν μπόρεσε να τελειώσει το έργο.» Η αρχή, λοιπόν, ας ακολουθείται πρόθυμα από την προκοπή προς το πνευματικό κατόρθωμα. Διότι και ο γενναιότατος αθλητής Παύλος, θέλοντας να μην επαναπαυόμαστε στα αγαθά που έχουμε πράξει στο παρελθόν, αλλά καθημερινά να προκόβουμε προς τα εμπρός, λέει: «Ξεχνώντας τα όσα βρίσκονται πίσω, και επεκτεινόμενος προς τα όσα βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως.» Διότι τέτοιος είναι ολόκληρος ο βίος των ανθρώπων, να μην αρκείται στα όσα έχει ήδη επιτύχει, αλλά να τρέφεται όχι τόσο με όσα παρήλθαν, όσο με τα μελλοντικά. Τι ωφελεί, άραγε, τον άνθρωπο ο χθεσινός χορτασμός της κοιλιάς, αν σήμερα η έμφυτη πείνα δεν βρίσκει την οικεία παρηγοριά της τροφής; Έτσι, λοιπόν, κανένα κέρδος δεν υπάρχει για την ψυχή από το χθεσινό κατόρθωμα, όταν στερείται τη σημερινή δικαιοπραγία. «Διότι σε όποια κατάσταση σε βρω», λέει, «σε τέτοια θα σε κρίνω».

Κεφάλαιο Ε'. Ματθαίος. Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη. Προς Φιλιππησίους. Εγώ, αδελφοί, δεν θεωρώ ότι έχω ήδη κατακτήσει τον στόχο· ένα όμως κάνω: λησμονώντας εκείνα που βρίσκονται πίσω και προεκτεινόμενος προς εκείνα που βρίσκονται εμπρός, σπεύδω προς τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως εν Χριστώ Ιησού.

Κεφάλαιο ιδ΄. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Λησμονώντας μεν τα οπίσω και επεκτεινόμενος προς τα έμπροσθεν, τρέχω προς τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού. Όσοι, λοιπόν, είμαστε τέλειοι, αυτό ας φρονούμε· και εάν σε κάτι έχετε διαφορετικό φρόνημα, και αυτό ο Θεός θα σας το αποκαλύψει. Πάντως, στο σημείο που έχουμε φθάσει, ας βαδίζουμε σύμφωνα με τον ίδιο κανόνα, έχοντας το ίδιο φρόνημα. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄.

Εφόσον, λοιπόν, μας πλησίασε ο Σωτήρας μας Χριστός μέσω της ομοίωσής Του με εμάς, ας απεκδυθούμε, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, τον παλαιό άνθρωπο και ας ενδυθούμε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται σύμφωνα με την εικόνα Εκείνου που τον δημιούργησε. Και λησμονώντας τα πίσω, ας επεκταθούμε προς τα εμπρός, ανεβαίνοντας καθαροί προς τη θεία πανήγυρη. Και καθώς ο προφήτης Ιερεμίας αναφωνεί: «Αυτά λέγει στους άνδρες του Ιούδα και στους κατοίκους της Ιερουσαλήμ: Καλλιεργήστε για τον εαυτό σας νέα χωράφια και μην σπέρνετε μέσα σε αγκάθια. Περιτμηθείτε για τον Θεό και περιτμήνετε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες Ιουδαίοι που κατοικείτε στην Ιερουσαλήμ», ας καθαρίσουμε τη διάνοιά μας, που έχει κατακλυστεί από τα αγριόχορτα της ύλης και έχει μείνει χέρσα από την ευσέβεια, με τον θείο φόβο σαν με φωτιά, και ας δεχτούμε τον αγαθό σπόρο του Σωτήρα, ο οποίος δεν μας διδάσκει να ακολουθούμε απλές ούτε τυπικές λατρείες, αλλά μας ανανεώνει με ωφέλιμα διδάγματα για τη σωτηρία μας.

«Ο Κύριος είναι υπερασπιστής της ζωής μου, από ποιον θα δειλιάσω;» —«Ελάτε λοιπόν, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «ας αλαλάξουμε στον Θεό τον σωτήρα μας». Διότι μας καλεί και τώρα ο καιρός σε μια τριπόθητη εορτή. Και επειδή ο απεχθής σε όλους θάνατος καταργήθηκε με τη δύναμη του Χριστού, και η παλαιά δεινή και δυσάλωτη φθορά αναιρέθηκε μέσω της αναστάσεώς Του, ελάτε να απευθύνουμε ένα μεγάλο και διαπεραστικό κήρυγμα σε όλους παντού λέγοντας: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη». Και ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι πάλι ο τρόπος της αγαλλιάσεως για εκείνους που έχουν επιλέξει αυτό εν Χριστώ; Εκείνος που είναι ο πλέον πρέπων, το να απομακρυνθούμε δηλαδή το συντομότερο από την πλέον γεώδη και χαμερπή ηδονή, και γενικότερα από κάθε σαρκική επιθυμία· και να επιλέξουμε αντ' αυτών όσα ανήκουν στην ανώτερη μοίρα, και στρέφοντας τον νου μας στα καλύτερα από εκείνα, να σπεύσουμε να εκπληρώσουμε, και μάλιστα με πολλή προθυμία, αυτό που ειπώθηκε σε εμάς καλά και ορθά από τη φωνή του μακαρίου Παύλου: «Λησμονώντας τα όσα βρίσκονται πίσω, και επεκτεινόμενοι σε όσα βρίσκονται μπροστά». Επομένως, ας παραχωθούν σε βαθιά λήθη τα παρελθόντα· και αφού απομακρυνθούμε από την παλαιότερη απερισκεψία, ας επεκταθούμε προς τα εμπρός· δηλαδή, ας σπεύσουμε να πορευτούμε προς την τελειότητα ως προς τη φρόνηση.

Δεύτερη αναχώρηση και ωφέλιμη μετά από εκείνη, είναι η μετάβαση από τη φαυλότητα και την ασέλγεια στο να θέλει κανείς πλέον να πράττει και να φρονεί τα καλύτερα. Τρίτη δε, ανώτερη από αυτήν και με μεγαλύτερη δόξα, είναι η μετάβαση από το ελλιπές στο άρτιο, τόσο πρακτικά όσο και δογματικά. Ή μήπως δεν πορευόμαστε σιγά σιγά προς την αύξηση που νοείται εν Χριστώ, προκόπτοντας προς τον τέλειο άνδρα και ανεβαίνοντας προς το μέτρο της ηλικίας του πληρώματός του; Αυτό ίσως είναι που εξυμνείται για εμάς δια της φωνής του θεσπέσιου Παύλου: «Ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω, και επεκτεινόμενος σε αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως». Αναχωρώντας, λοιπόν, νοητά από την άγνοια στην επίγνωση, από την αμάθεια στη σύνεση, από την απιστία στην πίστη, και προκόπτοντας πάντοτε στις αρετές, μήπως δεν μετακινούμαστε από τόπο σε τόπο, και μεταβαίνοντας από τη μία ενδεχομένως διάθεση ή έξη σε κάποια άλλη, δεν μοιάζουμε πλέον με αυτούς που συνηθίζουν να οδοιπορούν; ΠΑΛΛ. Κατανοώ τι λες. ΚΥΡ. Αλλά ούτε την αναχώρηση από τη φαυλότητα, ούτε βέβαια την ενδεχόμενη άφιξη και κατά κάποιον τρόπο εγκαταβίωση στα καλύτερα, θα μπορούσε κανείς να τα κατορθώσει, εάν δεν είναι συνοδοιπόρος και καθοδηγητής ο Χριστός. Γι' αυτό, άλλωστε, έλεγε και στους αγίους μαθητές: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα».

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που ήρθε την ενδέκατη ώρα έλαβε πλήρη τον μισθό του, όπως και οι υπόλοιποι που βάσταξαν το βάρος της ημέρας, έτσι και εκείνος που εργάστηκε μέχρι την ενδέκατη ώρα, αν γύρω στη δωδέκατη αρχίσει να καταστρέφει και να ξεριζώνει όσα έχουν φυτευτεί, δεν θα λάβει μερίδιο μαζί τους, αφού ο Κύριος και Σωτήρας μας είπε: «εκείνος που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί»· και πάλι: «κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι και η γυναίκα του Λωτ, επειδή στράφηκε προς τα πίσω, έγινε στήλη άλατος. Γι' αυτό και ο Απόστολος, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και προσβλέποντας σε αυτά που βρίσκονται μπροστά, έλεγε: «διότι αυτός ο κόσμος παρέρχεται, καθώς και η επιθυμία του, ενώ εκείνος που πράττει το θέλημα του Θεού μένει στον αιώνα». Διότι είμαστε ξένοι και πάροικοι σε αυτή τη ζωή. Εάν λοιπόν, όσο έχουμε καιρό, εργαστούμε σε αυτήν τα αρεστά στον Κύριο, θα λάβουμε τον μισθό μας.

Ας μην λιγοψυχήσουμε, λοιπόν, ούτε να στραφούμε προς τα πίσω, αλλά μάλλον, λησμονώντας τα όσα βρίσκονται πίσω, ας επεκτεινόμαστε προς όσα βρίσκονται μπροστά, ώστε να εισέλθουμε μαζί με τον Νυμφίο πριν κλείσει η θύρα. Διότι λέγει: γρηγορείτε και προσεύχεστε, επειδή δεν γνωρίζετε την ημέρα ούτε την ώρα. Και πάλι λέγει ο Σωτήρας: όπως συνέβη στις ημέρες του Νώε, έτσι θα είναι και κατά την παρουσία του Υιού του ανθρώπου. Διότι όπως έγινε στις ημέρες του κατακλυσμού: έτρωγαν και έπιναν, νυμφεύονταν και πάντρευαν, μέχρι την ημέρα που μπήκε ο Νώε στην κιβωτό, και ήλθε ο κατακλυσμός και τους κατέστρεψε όλους. Ομοίως, όπως συνέβη στις ημέρες του Λωτ: έτρωγαν και έπιναν, αγόραζαν, πουλούσαν, φύτευαν, οικοδομούσαν· αλλά την ημέρα που εξήλθε ο Λωτ από τα Σόδομα, έβρεξε πυρ από τον ουρανό και τους κατέστρεψε όλους. Κατά τον ίδιο τρόπο θα συμβούν τα πράγματα και την ημέρα που θα έλθει ο Υιός του ανθρώπου.

Περί κακοήθειας. Παραίνεση 49η. Όπως ακριβώς ένα ξίφος κόβει τα νεύρα του αλόγου και ρίχνει κάτω τον αναβάτη, έτσι και η κακοήθης διάθεση κόβει τις δυνάμεις της ψυχής και την παραδίδει στη λύπη. Η λύπη δε καταστρέφει αυτούς που πέφτουν σε αυτήν. Ποιος άραγε, θέλοντας να μεταβεί σε μια πόλη που απέχει τριάντα στάδια, και έχοντας διανύσει τα είκοσι εννέα, παραλείποντας όμως το ένα, δεν αναχώρησε μεν από τον τόπο του, αλλά στην πόλη δεν εισήλθε; Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που προσήλθε την ενδέκατη ώρα έλαβε πλήρη τον μισθό του όπως και οι υπόλοιποι που σήκωσαν το βάρος της ημέρας, έτσι και εκείνος που εργάστηκε μέχρι την ενδέκατη ώρα, εάν γύρω στη δωδέκατη ώρα αρχίσει να καταστρέφει και να ξεριζώνει τα φυτεμένα, δεν λαμβάνει μισθό, καθώς ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός είπε: «Εκείνος που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί». Και πάλι: «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι και η γυναίκα του Λωτ, επειδή στράφηκε προς τα πίσω, έγινε στήλη άλατος. Γι' αυτό και ο Απόστολος, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονταν πίσω, επεκτεινόταν προς αυτά που βρίσκονταν μπροστά.

Και δες αρετή· έπειτα από τόσους κινδύνους και έπειτα από τόσα κατορθώματα, με ταπεινοφροσύνη έλεγε: αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ ακόμη για τον εαυτό μου ότι έχω κατακτήσει τον σκοπό. Αυτά δε τα έλεγε για να απομακρύνει την έπαρση, γνωρίζοντας τι είδους οργή προκαλεί σε όσους την αγαπούν. Και τι είναι η υψηλοφροσύνη; Το να επαίρεται κανείς είναι όμοιο με το να προσβάλλει τον Θεό για τα δικά του κατορθώματα. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει στα ανθρώπινα πράγματα, εάν κάποιος δώσει ένα δώρο στον πλησίον του, και αρχίσει να υπερηφανεύεται εις βάρος του, η μεν ευγνωμοσύνη θα χαθεί και η φιλία του πλησίον θα διαλυθεί. Γι' αυτό ο τέτοιος άνθρωπος είναι βδελυρός. Γι' αυτό και ο Κύριος και προστάτης της ζωής μας, θέλοντας να μας απαλλάξει από αυτό το ολέθριο πάθος, μας δίδαξε λέγοντας: όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν προσταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι. Εάν όμως δεν τα κάνουμε, ούτε καν δούλοι αχρείοι δεν είμαστε άξιοι να ονομαζόμαστε· διότι μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλες και ισχυρές οι δωρεές Του. Και για να μάθεις ότι ο Κύριος δεν μας δίδαξε μόνο να ταπεινολογούμε, αλλά και με το έργο Του μας εκπαίδευσε να ταπεινοφρονούμε, ζώστηκε το λέντιο και έπλυνε τα πόδια των Αποστόλων. Γι' αυτό λέει: μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά· και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Όταν δε υπομείνεις τα λυπηρά που έρχονται αντίθετα με τη θέλησή σου, σαν να ήταν σύμφωνα με τη θέλησή σου, τότε να γνωρίζεις ότι έχεις φθάσει στα μέτρα ενός ενάρετου και ταπεινού ανθρώπου.

Διότι υπάρχει ο κίνδυνος, νιώθοντας πλήρεις και επαναπαυόμενοι σε κάποια χαρίσματα του Πνεύματος, ή σε λίγα κατορθώματα, και θεωρώντας ότι έχουμε ήδη φτάσει στην τελειότητα, να εξαπατηθούμε από την πανουργία της κακίας μέσω της έπαρσης για τη δικαιοσύνη μας, και έτσι να υστερήσουμε από τις μεγαλύτερες προκοπές του Πνεύματος. Αλλά, ως φιλαλήθεις, ας έχουμε μέχρι τέλους τον κόπο, τη θλίψη, τον αγώνα και τον αδιάκοπο δρόμο, επεκτεινόμενοι καθημερινά και πάντοτε προς τα εμπρός, και ξεχνώντας όσα βρίσκονται πίσω, πεινώντας και διψώντας πάντοτε τη δικαιοσύνη, έχοντας συντετριμμένη την καρδιά, εφόσον βέβαια δεν έχουμε ακόμη φτάσει στην κλήση προς την οποία κληθήκαμε, ούτε έχουμε κατακτήσει το τέλειο μέτρο του χριστιανισμού, ούτε έχουμε φτάσει ακόμη στην τέλεια αγάπη του Χριστού.

ογ'. Όπως ακριβώς η φωτιά στο χωνευτήρι δοκιμάζει τον χρυσό και τον άργυρο, έτσι και μέσα στους πειρασμούς δοκιμάζονται οι ψυχές των θνητών, έχοντας βοηθό τον Κύριο. οδ'. Ας μη δειλιάσουμε μέσα στους πειρασμούς, αλλά με θάρρος ας προχωρήσουμε προς το βραβείο της άνω κλήσεως εν Χριστώ. Διότι ο Κύριος στεφανώνει όλους όσους τον αγαπούν.

Γιατί παραμένουμε προσκολλημένοι στα ορατά; Ζ΄. Ο καθένας, ανάλογα με το τι είναι ικανός να πράξει, ας καρποφορεί για τον Θεό σε κάθε καιρό, και σε κάθε μορφή βίου και περιστάσεων, κατά το μέτρο της δύναμης που διαθέτει, κατά το χάρισμα που του δόθηκε· ώστε με όλα τα μέτρα της αρετής, να γεμίσουμε όλες τις εκεί ουράνιες μονές, θερίζοντας τόσο, όσο σπείραμε, ή μάλλον αποθέτοντας στα θεία πατητήρια τόσα, όσα καλλιεργήσαμε. Ας συνεισφέρει κάποιος, ο μεν τα χρήματα, ο δε την ακτημοσύνη· ο μεν την προθυμία, ο δε την αποδοχή του πρόθυμου· ο μεν την αξιέπαινη πράξη, ο δε την εύστοχη θεωρία· ο μεν τον καίριο λόγο, ο δε τη συνετή σιωπή· ο μεν την αλάνθαστη διδασκαλία και τον βίο που δεν αντιτίθεται σε αυτήν, ο δε την ευπειθή και ευγνώμονα ακοή· ο μεν την αγνή παρθενία που αποκόπτει τελείως από τον κόσμο, ο δε τον σεμνό γάμο που δεν αποχωρίζει διόλου από τον Θεό· ο μεν τη νηστεία χωρίς κενοδοξία, ο δε την απόλαυση χωρίς ακολασία· άλλος την απερίσπαστη προσήλωση στις προσευχές και τους πνευματικούς ύμνους, άλλος την προστασία εκείνων που έχουν ανάγκη· όλοι ας προσφέρουν δάκρυα, όλοι κάθαρση, όλοι πνευματική ανάβαση και την επέκταση προς τα εμπρός.

Και πάλι, επειδή η νοητή φύση διαιρείται διττώς, η μεν μία είναι άκτιστη και δημιουργική των όντων, παραμένοντας πάντοτε αυτό ακριβώς που είναι και διατηρώντας πάντοτε την ίδια κατάσταση, ανώτερη από κάθε προσθήκη και ανεπίδεκτη ελαττώσεως των αγαθών. Η δε άλλη, που παρήχθη στην ύπαρξη μέσω της δημιουργίας, βλέπει πάντοτε προς το πρώτο αίτιο των όντων και, με τη μετοχή της στο υπερέχον, συντηρείται διαπαντός μέσα στο αγαθό και κατά κάποιον τρόπο πάντοτε ανακτίζεται, μεταβαλλόμενη προς το μεγαλύτερο μέσα από την επαύξησή της στα αγαθά. Έτσι, ούτε σε αυτήν διαπιστώνεται κάποιο πέρας, ούτε η αύξησή της προς το ανώτερο περιορίζεται από κάποιο όριο, αλλά το εκάστοτε παρόν αγαθό, έστω κι αν θεωρείται εξαιρετικά μεγάλο και τέλειο, αποτελεί πάντοτε την αρχή του υπερκείμενου και μεγαλύτερου· ώστε και σε τούτο να επαληθεύεται ο αποστολικός λόγος, καθώς με την επέκταση προς τα εμπρός λησμονούνται όσα έχουν ήδη διανυθεί. Διότι το αγαθό, που ανακαλύπτεται κάθε φορά ως κάτι μεγαλύτερο και καθ' υπερβολήν τέλειο, προσηλώνοντας πάνω του τη διάθεση όσων μετέχουν σε αυτό, δεν τους επιτρέπει να στρέφουν το βλέμμα στα παρελθόντα, εξαλείφοντας τη μνήμη των υποδεέστερων μέσα από την απόλαυση των ανώτερων.

Ο μέγας απόστολος, ο οποίος διηγήθηκε στους Κορινθίους τα μεγάλα οράματα, όταν μάλιστα δήλωσε ότι βρισκόταν σε αμφιβολία για την ίδια του τη φύση, αν δηλαδή ήταν σώμα ή νους κατά τον καιρό της μυσταγωγίας του στον παράδεισο, διαβεβαιώνοντας αυτά λέει ότι «εγώ δεν θεωρώ ότι έχω ήδη φθάσει στον σκοπό, αλλά επεκτείνομαι ακόμη προς τα εμπρός, λησμονώντας όσα έχω ήδη διανύσει». Με αυτό φανερώνει ότι, ακόμη και μετά από εκείνον τον τρίτο ουρανό που μόνο αυτός γνώρισε (διότι ο Μωυσής δεν διηγήθηκε τίποτε γι' αυτόν στην κοσμογονία), και μετά την άρρητη ακρόαση των μυστηρίων του παραδείσου, σπεύδει ακόμη προς το ανώτερο και δεν παύει ποτέ την ανάβασή του, μην καθιστώντας ποτέ το αγαθό που κατακτά ως όριο της επιθυμίας του. Με αυτά, νομίζω, μας διδάσκει ότι από εκείνη τη μακάρια φύση των αγαθών, αυτό μεν που ανακαλύπτεται κάθε φορά είναι πολύ, αλλά αυτό που βρίσκεται ψηλότερα είναι απειροπλάσιο από εκείνο που πάντοτε κατανοείται· και αυτό συμβαίνει στο διηνεκές σε όποιον μετέχει σε αυτήν, σε όλη την αϊδιότητα των αιώνων, καθώς η επαύξηση για όσους μετέχουν συντελείται διαρκώς μέσα από ολοένα μεγαλύτερα αγαθά. Διότι αυτός που έχει καθαρή την καρδιά, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Δεσπότου, βλέπει τον Θεό, δεχόμενος πάντοτε με την κατανόησή του τόσον όσον μπορεί να χωρέσει, ανάλογα με τη δύναμή του.

Τέτοιος ποταμός ήταν ο Παύλος, που υψωνόταν πάνω από τον ουρανό με τα κύματα των νοημάτων του έως τον τρίτο ουρανό, έως τον παράδεισο, έως τα άρρητα και ανεκλάλητα ρήματα· και σχηματίζοντας πέλαγος με τον λόγο του μέσα από όλη αυτή τη μεγαληγορία, αποδεικνύει πάλι ότι ο λόγος του είναι μια δροσερή σταγόνα σε σύγκριση με τον όντως Λόγο, με τα όσα λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε»· και: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει γνωρίσει κάτι, δεν το γνώρισε ακόμη όπως πρέπει να το γνωρίζει»· και: «Εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι το έχει κατανοήσει». Αν, λοιπόν, η ικμάδα της δρόσου και η σταγόνα από τους βοστρύχους φαντάζουν ποταμοί, πελάγη και κύματα, όταν συγκρίνονται με τη δική μας δύναμη, τι πρέπει να αναλογιστούμε για την πηγή εκείνη που είπε: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει σε μένα και ας πίνει»; Ο κάθε ακροατής ας στοχαστεί ο ίδιος το θαύμα, κατ' αναλογίαν των όσων ειπώθηκαν. Διότι, εάν η σταγόνα επαρκούσε για τη γένεση ποταμών, πώς μπορεί κανείς να αναλογιστεί τον ίδιο τον ποταμό του Θεού μέσα από αυτή τη σταγόνα;

Αφού λοιπόν ανυψώθηκε σε τόσο μεγάλο ύψος μέσω όσων θεωρήσαμε, η ψυχή που ατενίζει προς τον Θεό δεν έχει γνωρίσει ακόμη, όπως λέει ο Παύλος, με τον τρόπο που πρέπει να γνωρίσει, ούτε θεωρεί ότι η ίδια έχει κατανοήσει, αλλά εξακολουθεί να τρέχει προς το υπερκείμενο, επεκτεινόμενη προς όσα βρίσκονται μπροστά της. Διότι η αλληλουχία των επόμενων λόγων μάς προτρέπει να νοήσουμε τα εξής για αυτήν: «Έβαλα τα χέρια μου στο κλείστρο, άνοιξα εγώ στον αδελφιδό μου», και πρόσθεσε ότι «Ο αδελφιδός μου παρήλθε, η ψυχή μου εξήλθε με τον λόγο του». Διότι μας διδάσκει μέσα από αυτά ότι, ως προς τη δύναμη που υπερβαίνει κάθε νου, ένας είναι ο τρόπος της κατανοήσεως: όχι το να σταθεί κανείς σε αυτό που έχει κατανοήσει, αλλά το να μην σταματά ποτέ, αναζητώντας πάντοτε κάτι περισσότερο από το ήδη κατανοηθέν. Επειδή εκείνη που έγινε πλήρης σμύρνας σε όλες τις ασχολίες του βίου, τις οποίες μεταφορικά ονομάζει δάκτυλα, υποδηλώνοντας έτσι τη νέκρωση ως προς το κακό και επιδεικνύοντας το εκούσιο της αρετής με το να στάξουν από μόνα τους τα χέρια τη σμύρνα, λέει ότι τα χέρια της άγγιξαν το κλείστρο, δηλαδή αναφέρει ότι τα έργα της προσέγγισαν τη στενή και τεθλιμμένη είσοδο, της οποίας το κλείστρο παραδίδει ο Λόγος σε όσους είναι σαν τον Πέτρο. Ανοίγει, επομένως, για τον εαυτό της τη θύρα της Βασιλείας και με τα δύο μέσα, δηλαδή και διά των χειρών, με τις οποίες δηλώνονται τα έργα, και διά του κλείστρου της πίστεως. Διότι και διά των δύο αυτών, εννοώ δηλαδή των έργων και της πίστεως, κατασκευάζεται για εμάς από τον Λόγο το κλειδί της Βασιλείας.

Αλλά ας επαναλάβουμε πάλι, ανακεφαλαιώνοντας το νόημα όσων έχουν ειπωθεί· η ψυχή που ατενίζει προς τον Θεό και ενστερνίζεται εκείνον τον αγαθό πόθο του άφθαρτου κάλλους, διατηρεί πάντοτε νέα την επιθυμία της για το υπερκείμενο, χωρίς ποτέ να αμβλύνει τον πόθο της από τον κορεσμό. Γι' αυτό, επεκτεινόμενη πάντοτε προς όσα βρίσκονται μπροστά, δεν παύει να εξέρχεται από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και να εισδύει βαθύτερα σε εκείνην όπου δεν έχει ακόμη φθάσει, θεωρώντας αυτό που κάθε φορά της φαίνεται θαυμαστό και μέγα κατώτερο από το επόμενο, διότι αυτό που διαρκώς ανακαλύπτει είναι οπωσδήποτε ομορφότερο από εκείνο που είχε ήδη κατακτήσει. Όπως ακριβώς και ο Παύλος πέθαινε καθημερινά, επειδή μετέβαινε πάντοτε σε μια καινούργια ζωή, καθιστάμενος διαρκώς νεκρός ως προς το παρελθόν και παραδίδοντας στη λήθη όσα είχε ήδη διανύσει. Γι' αυτό και η νύμφη που τρέχει προς τον Νυμφίο δεν βρίσκει καμία στάση στην προκοπή της προς το ανώτερο· δημιουργεί παραδείσους ροδιών που σκορπούν αρώματα από το στόμα, ετοιμάζει τροφή για τον Δεσπότη της κτίσης προσφέροντάς του τους δικούς της καρπούς, ποτίζει σαν πηγή κήπους, γίνεται φρέαρ ζώντος ύδατος, και αποδεικνύεται ολόκληρη ωραία και άμωμη σύμφωνα με τη μαρτυρία του λόγου.

Για να μη φανεί όμως, όπως λέει ο ψαλμωδός, ότι φοβάμαι εκεί όπου δεν υπάρχει φόβος, θα σου εκθέσω σαφέστερα αυτό που θέλω να πω. Η τελειότητα, όσον αφορά όλα τα άλλα πράγματα τα οποία μετρώνται με τις αισθήσεις, περικλείεται από κάποια καθορισμένα όρια, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με την ποσότητα, τόσο τη συνεχή όσο και τη διακριτή. Διότι κάθε μέτρο που αφορά ποσότητα εμπεριέχεται μέσα σε κάποια δικά του όρια· και εκείνος που εξετάζει τον πήχη ή τη δεκάδα των αριθμών γνωρίζει ότι αρχίζει από κάπου και καταλήγει κάπου, και σε αυτό συνίσταται η τελειότητά του. Στην περίπτωση της αρετής, όμως, διδαχθήκαμε από τον Απόστολο έναν μόνο όρο τελειότητας: το ότι αυτή δεν έχει κανένα όριο. Διότι εκείνος ο σπουδαίος και υψηλός στη σκέψη θείος Απόστολος, τρέχοντας διαρκώς τον δρόμο της αρετής και επεκτεινόμενος πάντοτε προς τα εμπρός, ποτέ δεν σταμάτησε. ούτε άλλωστε του ήταν ασφαλής η στάση της πορείας του. Για ποιον λόγο; Διότι κάθε αγαθό, από την ίδια του τη φύση, δεν έχει όριο, αλλά περιορίζεται από την αντιπαραβολή του αντιθέτου του, όπως η ζωή από τον θάνατο και το φως από το σκοτάδι. Και γενικότερα, κάθε τι αγαθό καταλήγει στα όρια εκείνων που νοούνται ως αντίθετα των αγαθών· όπως λοιπόν το τέλος της ζωής είναι η αρχή του θανάτου, έτσι και η στάση στον δρόμο της αρετής γίνεται η αρχή του δρόμου της κακίας.

Εφόσον δε δεν υπάρχει τίποτε άνωθεν που να ανακόπτει την ορμή (διότι η φύση του αγαθού ελκύει προς τον εαυτό της εκείνους που αποβλέπουν σε αυτήν), πάντοτε γίνεται υψηλότερη από τον ίδιο της τον εαυτό, επεκτεινόμενη προς τα εμπρός μέσω της επιθυμίας των επουρανίων, καθώς λέει ο Απόστολος, και πάντοτε θα πραγματοποιεί την πτήση της προς το υψηλότερο.

Και τους ευλόγησε ο Θεός και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε τη γη». Διότι η αύξηση είναι διπλή: αφενός του σώματος, αφετέρου της ψυχής. Αύξηση του σώματος είναι η ανάπτυξη από το μικρό προς το πρέπον μέτρο, ενώ αύξηση της ψυχής είναι η πρόοδος προς την τελείωση μέσω της διδασκαλίας. Επομένως, το «Αυξάνεσθε», που λέγεται για όλα τα όντα, για μεν τα άλογα ζώα έχει ειπωθεί όσον αφορά την τελείωση του σώματος και την ολοκλήρωση της φύσεώς τους, ενώ για εμάς τα λογικά όντα το «Αυξάνεσθε» αναφέρεται στον εσωτερικό άνθρωπο, σύμφωνα με την πνευματική προκοπή που μας ανάγει προς τον Θεό. Τέτοιος ήταν ο Παύλος, ο οποίος επεκτεινόταν προς τα εμπρός, ενώ λησμονούσε τα όσα βρίσκονταν πίσω του. Αυτή είναι η αύξηση: η οικειοποίηση των θεωρημάτων της ευσέβειας, η επέκταση προς το περισσότερο, το να επιθυμούμε διαρκώς όσα βρίσκονται πάνω από εμάς και τα μεν προηγούμενα να τα αφήνουμε πίσω, ενώ όσα λείπουν από την ευσέβειά μας, αυτά να τα επιζητούμε με όση δύναμη διαθέτουμε. Τέτοιος ήταν ο Ισαάκ, για τον οποίο είναι καταγεγραμμένη εκείνη η μαρτυρία ότι: «Προόδευε και υψωνόταν, μέχρι που έγινε μέγας». Διότι δεν σταμάτησε, ούτε έμεινε στάσιμος έχοντας αυξηθεί μόνο λίγο, αλλά προχωρούσε διαρκώς, ανεβαίνοντας με μεγάλα διαβήματα στην αρετή: διάβηκε με μεγάλο βήμα τη σωφροσύνη, έφτασε στη δικαιοσύνη, και από εκεί ανέβηκε στην ανδρεία. Προχωρώντας με αυτόν τον τρόπο προς το ανώτατο ύψος του αγαθού, φτάνει στην κορυφή του ο δίκαιος. «Αυξάνεσθε», λοιπόν, με την κατά Θεόν αύξηση, δηλαδή την τελείωση του εσωτερικού ανθρώπου.

Και τους ευλόγησε ο Θεός και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε τη γη». Η αύξηση είναι διπλή: από τη μία του σώματος και από την άλλη της ψυχής. Αλλά η μεν αύξηση της ψυχής είναι η προσθήκη που επιτυγχάνεται δια των πνευματικών διδαχών με σκοπό την τελείωση, ενώ η αύξηση του σώματος είναι η εξέλιξη από το μικρό μέγεθος στην αποκατάσταση του πρέποντος μέτρου. Επομένως, το «Αυξάνεσθε» για τα άλογα ζώα ειπώθηκε σύμφωνα με την τελείωση του σώματος και την ολοκλήρωση της φύσεως, σε εμάς όμως το «Αυξάνεσθε» αναφέρεται στον έσω άνθρωπο και στην κατά Θεόν προκοπή. Τέτοιος ήταν ο Παύλος, ο οποίος επεκτεινόταν σε όσα βρίσκονταν μπροστά του, ενώ λησμονούσε όσα βρίσκονταν πίσω του. Αυτή είναι η αύξηση των πνευματικών θεωρήσεων, η ανάληψη της ευσέβειας, η επέκταση προς τα ανώτερα, το να επιθυμούμε εμείς πάντοτε τα καλύτερα, το να αφήνουμε πάντοτε πίσω μας τα προηγούμενα και να αναζητούμε αυτό που μας λείπει από την ευσέβεια, ακριβώς επειδή το έχουμε ανάγκη. Τέτοιος ήταν ο Ισαάκ, για τον οποίο έχει καταγραφεί εκείνη η μαρτυρία: «Προχωρούσε και υψωνόταν, μέχρι που έγινε μέγας». Διότι δεν σταμάτησε ούτε παρέμεινε στάσιμος έχοντας αυξηθεί μόνο λίγο, αλλά προχωρούσε πάντοτε κάνοντας μεγάλα διαβήματα προς τα έργα της αρετής· διέβηκε με μεγάλο βήμα τη σωφροσύνη, προχώρησε στη δικαιοσύνη και από εκεί ανέβηκε στην ανδρεία. Διαβαίνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο προς την άκρα κορυφή του αγαθού, ο δίκαιος φθάνει στην τελειότητα. «Αυξάνεσθε», λοιπόν, με την κατά Θεόν αύξηση, με την τελείωση του έσω ανθρώπου.

Πρέπει, λοιπόν, σε καμία περίπτωση να μην χαλαρώνουμε την ένταση του κόπου, ούτε να εγκαταλείπουμε τους προκειμένους αγώνες, ούτε να δίνουμε προσοχή στα όσα έχουν μείνει πίσω, αν δηλαδή έχουμε πράξει κάτι σπουδαίο, αλλά αυτά μεν να τα παραδίδουμε στη λήθη, και να επεκτεινόμαστε προς τα εμπρός, σύμφωνα με τον Απόστολο, και να συντρίβουμε την καρδιά μας με τις φροντίδες των κόπων, έχοντας ακόρεστη την επιθυμία της δικαιοσύνης, για την οποία και μόνο πρέπει να πεινούν και να διψούν όσοι ζητούν να φτάσουν στο τέλειο, γινόμενοι ταπεινοί και περίφοβοι, με την αίσθηση ότι βρισκόμαστε κάπου μακριά από τα υπεσχημένα αγαθά και ότι απέχουμε πολύ από την τέλεια αγάπη του Χριστού. Διότι εκείνος που την ποθεί και αποβλέπει στην άνω επαγγελία, ούτε όταν νηστεύει, ούτε όταν αγρυπνεί, ούτε όταν επιδιώκει με ζήλο κάποια άλλη από τις αρετές επαναπαύεται υπερήφανος στα προηγούμενα κατορθώματά του, αλλά, όντας γεμάτος από τον θείο πόθο και αποβλέποντας με ένταση προς Εκείνον που τον καλεί, θεωρεί μικρό και ανάξιο των επάθλων κάθε τι για το οποίο αγωνίζεται προκειμένου να Τον επιτύχει· πασχίζει δε μέχρι το τέλος αυτού του βίου, συνάπτοντας κόπους με κόπους και αρετές με αρετές, μέχρι να καταστήσει τον εαυτό του τίμιο ενώπιον του Θεού δια των έργων του, χωρίς να έχει ποτέ στη συνείδησή του την ιδέα ότι έχει καταστήσει τον εαυτό του άξιο του Θεού.

Αν, όμως, η φύση και των ψυχών και των αγγέλων είναι ατελεύτητη και τίποτα δεν την εμποδίζει να προχωρά προς την αϊδιότητα, παρά το γεγονός ότι είναι κτιστή και έχει λάβει από κάποιον την αρχή της συστάσεώς της, με αποτέλεσμα να μπορούν οι αντίπαλοι εξαιτίας αυτού να ισχυριστούν το ίδιο και για τον Χριστό, ότι δηλαδή δεν υπάρχει προαιωνίως, παρόλο που εκτείνεται στο ατελεύτητο, αυτός που τα προβάλλει αυτά ας αναλογιστεί και το εξής: πόσο πολύ απέχει η θεότητα από την κτίση ως προς τα ιδιώματα. Διότι ίδιον της θεότητας είναι το ανενδεές (η παντελής έλλειψη ανάγκης) ως προς κάθε έννοια που θεωρείται αγαθή, ενώ η κτίση βρίσκεται στο καλό μέσα από τη μετοχή της στο ανώτερο. Και η κτίση, όχι μόνο είχε αρχή ως προς την ύπαρξή της, αλλά και ως προς το να βρίσκεται στο αγαθό καταλαμβάνεται πάντοτε σε κατάσταση αρχής, μέσω της διαρκούς αυξήσεώς της προς το τελειότερο. Διότι ποτέ δεν σταματά σε αυτό που έχει ήδη κατακτήσει, αλλά για κάθε κτιστό ον, μέσω της μετοχής, γίνεται αρχή για άνοδο προς το υψηλότερο και, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, ποτέ δεν παύει να επεκτείνεται προς τα εμπρός, λησμονώντας όσα βρίσκονται πίσω.

Μια άλλη πάλι φθορά που προκαλείται στην προσευχή και τη νηστεία μας από εκείνον που επιβουλεύεται τις ψυχές μας είναι η οίηση, την οποία έχοντας και εκείνος ο Φαρισαίος, αν και νήστευε και προσευχόταν, αποπέμφθηκε κενός. Αλλά εμείς, γνωρίζοντας ότι είναι ακάθαρτος και μη αποδεκτός από τον Κύριο κάθε υπερήφανος, και έχοντας καλή επίγνωση ότι είμαστε οφειλέτες πολλών και μεγάλων πραγμάτων στον Θεό και ότι αποδίδουμε λίγα από την οφειλή, λησμονούμε τα οπίσω σαν να μην είναι τίποτα, και επεκτεινόμενοι προς τα εμπρός, νηστεύουμε και προσευχόμαστε με συντετριμμένη καρδιά, αυτομεμψία και ταπείνωση, ώστε να είναι καθαρή και θεάρεστη η νηστεία μας, καθώς και η παραμονή και η παράστασή μας στον ναό του Θεού.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΟΝΑΧΟ ΠΕΤΡΟ Λαμπρή υπήρξε η αρχή των αγώνων σου· γι’ αυτό κι εμείς σκιρτούμε και χαιρόμαστε και θεωρούμε την ευδόκιμη πορεία σου αφορμή πανηγυρισμού. Θα ήταν όμως δίκαιο να αγρυπνείς και να φροντίζεις, ώστε το τέλος σου να είναι ακόμη λαμπρότερο· και θα είναι, αν λησμονείς όσα βρίσκονται πίσω σου και επεκτείνεσαι προς όσα βρίσκονται εμπρός, και αν δεν πάψεις τους κόπους σου, νομίζοντας ότι έχεις ήδη στεφανωθεί. Διότι πολλοί, ενώ άρχισαν με λαμπρό τρόπο, κατόπιν χαλάρωσαν και τελικά ολοκλήρωσαν την πορεία τους με αισχύνη· είθε αυτό να μείνει μακριά από την ιερή σου κεφαλή.

Διότι, όπως ακριβώς η δική σας πρόοδος μας παρέχει μεγαλύτερη παρρησία, και αυτός είναι ο πνευματικός μας πλούτος, το να σας βλέπουμε δηλαδή να προοδεύετε στα πνευματικά, να λάμπετε στην αρετή και να απέχετε από όσα μπορούν να σας βλάψουν· έτσι, όταν σας βλέπουμε να υποσκελίζεστε και να παρασύρεστε από τις διαβολικές απάτες, γεμίζουμε με κατήφεια, και μία ντροπή, τρόπον τινά, κατακλύζει την ψυχή μας. Διότι, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο, «τότε εμείς ζούμε, εάν εσείς στέκεστε σταθεροί στον Κύριο». Ως άνθρωποι τέλειοι λοιπόν και γεμάτοι σύνεση, να ξεχνάτε όσα βρίσκονται πίσω και να στρέφεστε προς όσα βρίσκονται μπροστά σας, και αφού ανακαλέσετε στη μνήμη σας τις υποσχέσεις που δώσατε στον Χριστό, να τις διαφυλάττετε στο εξής σταθερές. Επίσης, αφού αποκλείσετε με σώφρονα λογισμό κάθε είσοδο στις μεθοδείες του διαβόλου, να ξεπλύνετε με τη μετέπειτα προθυμία σας την κηλίδα που σας προκάλεσε η ραθυμία, νικώντας την άκαιρη και επιβλαβή συνήθεια. Να αναλογιστείτε, τέλος, ότι το φοβερό δεν είναι μόνο το ότι όσοι συχνάζουν εκεί προξενούν μεγάλη βλάβη στον εαυτό τους, αλλά ότι γίνονται και αιτία σκανδαλισμού για πολλούς άλλους.