Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 3:13

Πώς λοιπόν θα μπορούσε κανείς να παραμείνει στην ταπεινοφροσύνη; Εάν ενθυμείται την παραγγελία του Χριστού που λέει: «Όταν κάνετε όλα όσα σας διατάχθηκαν, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι»· και πάλι τον Διδάσκαλο της οικουμένης να λέει: «Εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι έχει κατακτήσει τον σκοπό». Εκείνος που έπεισε τον εαυτό του ότι δεν κατόρθωσε τίποτε σπουδαίο, όσα και αν πράξει, αυτός μόνο δύναται να ταπεινοφρονεί, θεωρώντας ότι δεν έχει φθάσει στο τέρμα. Πολλοί υπερηφανεύθηκαν εξαιτίας της ταπεινοφροσύνης τους. Αλλά ας μην πάθουμε εμείς το ίδιο. Έπραξες κάτι ταπεινό; Μην υπερηφανευθείς, διότι τα έχασες όλα. Τέτοιος ήταν ο Φαρισαίος· υπερηφανεύθηκε επειδή έδινε στους φτωχούς τα δέκατα, και έχασε τα πάντα. Όμως ο τελώνης δεν ήταν έτσι.

Ομιλία ΙΒ΄. Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι το έχω κατακτήσει· ένα όμως κάνω, λησμονώντας μεν αυτά που βρίσκονται πίσω, επεκτεινόμενος δε προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, σπεύδω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού.

Εάν όμως λέει αλλού, «Τον αγώνα τον καλό έχω αγωνιστεί», και εδώ, «Δεν θεωρώ ακόμη ότι το έχω κατακτήσει», όποιος διαβάσει και τα δύο, θα κατανοήσει καλά την αιτία και εκείνων και αυτών των λόγων. Διότι δεν πρέπει να επαναλαμβάνουμε συνεχώς τα ίδια, ούτε να τα διδάσκουμε εμείς όλα, όπως το ότι αυτά τα έλεγε πολύ νωρίτερα, ενώ εκείνα προς το τέλος. «Δεν θεωρώ ακόμη ότι το έχω κατακτήσει», λέει, «αλλά σε ένα μόνο είμαι προσηλωμένος, στο να επεκτείνομαι προς τα εμπρός».

Έτσι λοιπόν, αφού αποβάλεις προηγουμένως τον παλαιό άνθρωπο με τη χάρη του βαπτίσματος και με την προθυμία για τα πνευματικά έργα, θα προσέλθεις και θα μεταλάβεις τον Χριστό. Δεύτερον, μπορούμε να δούμε με ποιον τρόπο προετοιμάζονται από τον νόμο όλοι όσοι μεταλαμβάνουν το πάσχα, ώστε να κατανοήσουμε πώς πρέπει να είμαστε και εμείς όταν μεταλαμβάνουμε τον Χριστό. «Έτσι», λέει, «θα το φάτε: με τις οσφύες σας περιεζωσμένες, τα υποδήματα στα πόδια σας και τα ραβδιά στα χέρια σας». Αυτό το οδοιπορικό σχήμα υποδεικνύει άνθρωπο ευσταλή και εύζωνο, έτοιμο να τρέξει προς τις επαγγελίες του Θεού, όπως ακριβώς ο Ισραήλ τότε ετοιμαζόταν ως οδοιπόρος προς την επαγγελία της αγαθής γης. Αλλά παρατήρησέ μου τον πνευματικό οδοιπόρο πόση υπεροχή έχει σε σύγκριση με εκείνον, καθώς δεν σπεύδει προς την επίγεια επαγγελία της γης, ούτε επιδιώκει τα πρόσκαιρα αγαθά, ούτε ανταλλάσσει γη με γη, την Ιουδαία αντί για την Αίγυπτο. Αλλά τι λέει ένας τέτοιος οδοιπόρος για τη δική του πορεία; «Ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και επεκτεινόμενος προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως».

Διότι, όπως ακριβώς το να αναφέρει κανείς τα δικά του κατορθώματα, όταν δεν υπάρχει ανάγκη, αποτελεί έσχατη ανοησία, έτσι, όταν επιβάλλεται από την ανάγκη και τον πιέζει η βία των πραγμάτων, είναι πάλι προδοσία το να αποσιωπά τα έργα του. Αλλά όμως ο Παύλος, παρόλο που έβλεπε ότι υπήρχε ανάγκη, δίσταζε και αποκαλούσε την πράξη αυτή αφροσύνη, για να αντιληφθείς τη σύνεσή του, τη σοφία και τη μεγάλη του προσοχή. Διότι, αφού είπε: «Εκείνο που λαλώ, δεν το λαλώ κατά Κύριον», πρόσθεσε: «αλλά με αυτή την πεποίθηση της καυχήσεως». Μη νομίσεις, λέει, ότι το λέω αυτό απόλυτα και γενικά. Επομένως, γι' αυτόν κυρίως τον λόγο τον επαινώ, τον θαυμάζω και τον αποκαλώ σοφότατο, διότι θεώρησε ότι αποτελεί πράξη αφροσύνης το να εγκωμιάζει κανείς και να επαινεί τον εαυτό του. Εάν λοιπόν αυτός, βλέποντας την ανάγκη που υπήρχε, αποκαλούσε την πράξη αυτή αφροσύνη, ποιας συγγνώμης θα ήταν άξιοι και ποιας απολογίας όσοι, χωρίς καν να υπάρχει ανάγκη, καυχιούνται για τον εαυτό τους ή καταναγκάζουν και άλλους να το κάνουν; Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ας μην επαινούμε μόνο τα λεγόμενα, αλλά και ας τα μιμηθούμε και ας τα ακολουθήσουμε με ζήλο· και ξεχνώντας τα κατορθώματά μας, ας θυμόμαστε πάντοτε τα αμαρτήματά μας, ώστε να μπορούμε να φρονούμε ταπεινά και, επεκτεινόμενοι προς τα εμπρός, να λάβουμε το βραβείο της άνω κλήσεως, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον Οποίο στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων.

Και, παρόλο που οι κίνδυνοι εναντίον του εντείνονταν, εκείνος διατηρούσε την προθυμία του ακμαία, και φανερώνοντάς το αυτό έλεγε: «Ξεχνώντας όσα βρίσκονται πίσω, και επεκτεινόμενος σε όσα βρίσκονται μπροστά»· και ενώ περίμενε τον θάνατο, καλούσε και άλλους να συμμετάσχουν σε αυτή τη χαρά, λέγοντας: «Χαίρετε και συγχαίρετε μαζί μου»· και όταν επικρέμονταν πάνω του κίνδυνοι και ύβρεις και κάθε είδους ατιμία, πάλι σκιρτούσε από χαρά, και γράφοντας προς τους Κορινθίους έλεγε: «Γι' αυτό και ευαρεστούμαι στις ασθένειες, στις ύβρεις, στους διωγμούς». Μάλιστα, και αυτά τα ονόμασε όπλα δικαιοσύνης, αποδεικνύοντας ότι και από αυτά αποκόμιζε τα μέγιστα οφέλη, και απέναντι στους εχθρούς του παρέμενε από παντού ακαταμάχητος. Και ενώ παντού μαστιγωνόταν, υβριζόταν και χλευαζόταν, σαν να παρήλαυνε σε θριάμβους και να έστηνε συνεχή τρόπαια σε όλη τη γη, έτσι ακριβώς στολιζόταν, και ομολογούσε την ευγνωμοσύνη του προς τον Θεό λέγοντας: «Ας είναι η χάρη στον Θεό, ο οποίος πάντοτε μας κάνει να θριαμβεύουμε». Και επιδίωκε την ατίμωση και την ύβρη για χάρη του κηρύγματος περισσότερο από όσο εμείς επιδιώκουμε την τιμή, και τον θάνατο περισσότερο από όσο εμείς τη ζωή, και την πενία περισσότερο από όσο εμείς τον πλούτο, και τους κόπους περισσότερο από όσο άλλοι τις ανέσεις, και όχι απλώς περισσότερο, αλλά πάρα πολύ περισσότερο· και προτιμούσε να θλίβεται περισσότερο από όσο άλλοι χαίρονται, και να προσεύχεται υπέρ των εχθρών του περισσότερο από όσο άλλοι προσεύχονται εναντίον τους. Και ανέτρεψε την τάξη των πραγμάτων, ή μάλλον εμείς την ανατρέψαμε, ενώ εκείνος τη διαφύλαξε ακριβώς όπως τη νομοθέτησε ο Θεός.

Γι' αυτό και λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε»· και πάλι: «Εγώ, αδελφοί, δεν θεωρώ ακόμη για τον εαυτό μου ότι το έχω κατακτήσει», και: «Αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα». Επίσης, η νηστεία προκαλεί έπαρση· και αυτό το δηλώνει ο Φαρισαίος λέγοντας: «Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα».

Αλλά επειδή εκείνοι που ανέρχονται, όταν φθάσουν σε ύψος, είναι αναπόφευκτο να καταληφθούν από ίλιγγο, για τον λόγο αυτό πρέπει να προφυλάσσονται όχι μόνο καθώς ανεβαίνουν, αλλά και όταν βρεθούν στο ίδιο το ύψιστο σημείο. Μία δε είναι η ασφάλεια: να μην εξετάζουμε πόσο έχουμε ανεβεί και κυριευθούμε από αλαζονεία, αλλά να παρατηρούμε πόσο υπολείπεται να ανεβούμε, και προς τα εκεί να τείνουμε. Αυτό ακριβώς δηλώνοντας και ο Παύλος έλεγε: «Λησμονώντας όσα βρίσκονται πίσω, και επεκτεινόμενοι σε όσα βρίσκονται μπροστά». Αλλά αυτός μεν είναι ο λόγος για την πνευματική άνοδο· εμείς όμως τώρα, εάν συμφωνείτε, ας περάσουμε στην ιστορία και ας δούμε αυτούς που απαλλάχθηκαν από την αιχμαλωσία.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΔΕΥΤΕΡΗ. Προς αυτούς που πρόκειται να φωτιστούν· και περί των γυναικών που στολίζουν τον εαυτό τους με περίτεχνες κομμώσεις και χρυσό· και περί εκείνων που χρησιμοποιούν οιωνούς, ή φυλακτά, ή επωδές, τα οποία όλα είναι εντελώς ξένα προς τον Χριστιανισμό. α΄. Ήρθα αρχικά για να ζητήσω από την αγάπη σας τους καρπούς όσων σας ειπώθηκαν προηγουμένως· διότι δεν τα λέμε για να τα ακούσετε μόνο, αλλά για να θυμάστε όσα ειπώθηκαν και να μας προσφέρετε την απόδειξη μέσω των έργων σας· μάλλον δε όχι σε εμάς, αλλά στον Θεό, ο οποίος γνωρίζει τα απόκρυφα της διανοίας. Γι' αυτόν τον λόγο ονομάζεται και κατήχηση, ώστε και όταν εμείς απουσιάζουμε, ο λόγος να αντηχεί μέσα στις διάνοιές σας. Και μην παραξενευτείτε αν, αφού πέρασαν μόνο δέκα ημέρες, ήρθαμε να ζητήσουμε τους καρπούς των σπόρων· διότι είναι δυνατόν μέσα σε μία μόνο ημέρα και να σπείρει κανείς σπόρους και να θερίσει· διότι δεν καλούμαστε στους αγώνες στηριζόμενοι μόνο στη δική μας δύναμη, αλλά παίρνοντας δύναμη και από τη συνδρομή του Θεού. Όσοι, λοιπόν, αποδέχθηκαν τα λεγόμενα και τα εκπλήρωσαν μέσω των έργων τους, ας συνεχίσουν προοδεύοντας διαρκώς προς τα εμπρός· όσοι, όμως, δεν άρχισαν ακόμη αυτή την αγαθή εργασία, ας αρχίσουν από εδώ και πέρα, ώστε να αποκρούσουν την καταδίκη που προέρχεται από την αμέλεια με τη μετέπειτα προθυμία τους. Διότι είναι δυνατόν, είναι πράγματι δυνατόν και εκείνος που αμέλησε υπερβολικά, εάν στη συνέχεια επιδείξει προθυμία, να αναπληρώσει όλη τη ζημία του παρελθόντος χρόνου.

Γι' αυτό λέει: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό». Αυτό δε το λέει προτρέποντας και συμβουλεύοντας να μην απελπιζόμαστε ποτέ, αλλά, όσο βρισκόμαστε εδώ, να τρέφουμε αγαθές ελπίδες, να επιδιώκουμε όσα βρίσκονται μπροστά μας και να σπεύδουμε προς το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού.

Ας σε διδάξουν αυτά και οι άνω δυνάμεις και ο μακάριος Παύλος· διότι δεν επιπλήττει άλλους για αυτά, ενώ ο ίδιος έχει διαφορετική διάθεση. Άκου λοιπόν τι λέει στους Φιλιππησίους, δείχνοντας ότι έχει μερική επίγνωση, όπως ακριβώς γράφοντας και στους Κορινθίους έλεγε ότι «εκ μέρους γνωρίζουμε» και ότι δεν έχει κατανοήσει το σύνολο ακόμη και τώρα· «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι τα έχω καταλάβει». Τι είναι σαφέστερο από αυτή τη φωνή; Φώναξε πιο ηχηρά και από σάλπιγγα, διδάσκοντας ολόκληρη την οικουμένη να αγαπά και να αρκείται στο μέτρο της γνώσης που της δόθηκε, και να μη νομίζει ότι έχει λάβει το παν από τώρα.

Τι λέγεις; Πες μου· έχεις τον Χριστό να ομιλεί μέσα σου, και λέγεις ότι «Εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι τα έχει κατακτήσει»; Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, λέγει, το είπα, επειδή έχω τον Χριστό να ομιλεί μέσα μου· Αυτός με δίδαξε αυτά.

Επομένως και αυτοί, εάν δεν ήταν παντελώς στερημένοι από τη βοήθεια του Πνεύματος και δεν είχαν απωθήσει από την ψυχή τους κάθε ενέργειά Του, δεν θα νόμιζαν ότι οι ίδιοι έχουν συλλάβει το παν, εφόσον ο Παύλος λέει: «Δεν θεωρώ ότι εγώ ο ίδιος το έχω συλλάβει».

Και από πού είναι φανερό, λέει, ότι τα αναφέρει αυτά περί της πίστεως, της γνώσεως και των δογμάτων, και όχι περί του βίου και της πολιτείας; Ότι, δηλαδή, θεωρώ τον εαυτό μου ατελή ως προς τον βίο και την πολιτεία; Μάλιστα, λοιπόν, αυτό το κατέστησε σαφές λέγοντας: «Τον αγώνα τον καλό έχω αγωνιστεί, τον δρόμο έχω τελειώσει, την πίστη έχω τηρήσει· στο εξής φυλάσσεται για εμένα ο στέφανος της δικαιοσύνης». Εκείνος όμως που πρόκειται να λάβει τον στέφανο και έχει τελειώσει τον δρόμο, δεν θα έλεγε: «Δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι τα έχει κατακτήσει». Εξάλλου, τα όσα πρέπει να πράττονται και τα όσα δεν πρέπει δεν είναι άγνωστα σε κανέναν από τους ανθρώπους, αλλά είναι σε όλους φανερά και γνώριμα, και στους βαρβάρους και στους Πέρσες και σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος.

Γι' αυτόν τον λόγο έλεγε αναφορικά με την πίστη: «...για να γνωρίσω τη δύναμη της αναστάσεώς του». Εάν όμως την ανάσταση δεν είναι δυνατόν να την κατανοήσει κανείς με τους λογισμούς, πολύ περισσότερο δεν μπορεί την άνω γέννηση. Ο Παύλος λοιπόν, μιλώντας για αυτά και κάνοντας λόγο για τον σταυρό και το πάθος, εμπιστεύθηκε και εκείνα στη δύναμη της πίστεως· έπειτα, αφού ανέπτυξε όλον αυτόν τον λόγο, προχωρώντας είπε: «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι έχει φθάσει στην πλήρη κατανόηση». Δεν είπε: εγώ δεν θεωρώ ότι γνωρίζω, αλλά ότι «έχω κατανοήσει πλήρως»· δεν βεβαίωσε για τον εαυτό του ούτε παντελή άγνοια, ούτε παντελή γνώση. Διότι το να πει: «Δεν θεωρώ ότι έχω κατανοήσει πλήρως» φανερώνει άνθρωπο που βρίσκεται προς το παρόν καθ' οδόν και βαδίζει και προχωράει περαιτέρω, αλλά πάντως δεν έχει κατακτήσει τον τελικό σκοπό.

«Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ ακόμη τον εαυτό μου ότι το έχει κατακτήσει». Ακόμη χρησιμοποιεί τον εαυτό του για να τους εισηγηθεί την ταπεινοφροσύνη, εξάλλου και επειδή δεν πρέπει να μακαρίζουμε κανέναν άνθρωπο πριν από το τέλος της ζωής του. Όσο λοιπόν διαρκεί ο καιρός του αγώνα, δεν το έχει κατακτήσει ακόμη. «Ένα όμως κάνω, ξεχνώντας μεν αυτά που βρίσκονται πίσω, και απλώνοντας τον εαυτό μου προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού». Διδάσκει πώς θα μπορούσε κάποιος να το κατακτήσει· και πώς αλλιώς παρά ξεχνώντας τα πίσω; Και ως πίσω, εννοεί είτε τη λατρεία του Νόμου, είτε και ολόκληρο τον φθαρμένο βίο, τον οποίο πρέπει κανείς να ξεχνά και να επεκτείνεται προς τα εμπρός, δηλαδή να ακολουθεί την ευαγγελική πολιτεία.

Πόσος είναι ο Θεός, και ποιο είναι το μέτρο του Θεού, και ποιας λογής είναι η ουσία Του; Τέτοιου είδους ερωτήματα είναι επικίνδυνα για εκείνον που τα θέτει, και προκαλούν αμηχανία σε εκείνον που ερωτάται· η σιωπή, όμως, είναι η θεραπεία για αυτά. Εκείνος που δεν ταπεινώνει τη διάνοιά του, και δεν λέει, μιμούμενος τον Απόστολο: «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι έχω κατακτήσει κάτι», αλλά επιχειρεί να συλλάβει την ουσία του Θεού, και με τον δικό του λογισμό προσπαθεί να μετρήσει τα ανέφικτα, και θεωρεί ότι ο Θεός είναι τόσος, όσον ο ίδιος μπόρεσε να χωρέσει με τον δικό του λογισμό, και γενικά καθιστά τον δικό του νου μέτρο των όντων, και δεν αναλογίζεται ότι είναι ευκολότερο να μετρήσει κανείς με ένα μικρό δοχείο ολόκληρη τη θάλασσα, παρά να συλλάβει με τον ανθρώπινο νου την άφατη μεγαλειότητα του Θεού, αυτός φουσκώνει από μάταιη υπερηφάνεια και επαίρεται για τη ματαιότητα του νου του, μη μπορώντας να πει το: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Έχουμε διδαχθεί από τη θεία Γραφή να μην επιτρέπουμε στον νου μας να φαντάζεται τίποτε πέρα από όσα του έχουν παραχωρηθεί.

ΤΙΤΛΟΣ Β'. — Περί πνευματικής προκοπής. «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ ακόμη ότι έχω κατακτήσει τον στόχο. Ένα όμως κάνω, λησμονώντας μεν αυτά που βρίσκονται πίσω μου και επεκτεινόμενος δε προς αυτά που βρίσκονται μπροστά μου, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως.» «Έτσι, λοιπόν, τρέχω, όχι χωρίς ξεκάθαρο στόχο· έτσι πυγμαχώ, όχι σαν να χτυπώ τον αέρα· αλλά καταπονώ το σώμα μου και το υποτάσσω, μήπως τυχόν, αφού κηρύξω σε άλλους, αποδειχθώ ο ίδιος αδόκιμος.» «Να επιθυμείτε με ζήλο τα μεγαλύτερα χαρίσματα.» «Τα άνω να αναζητάτε, όχι τα επί της γης.» Μην υπερηφανεύεσαι ότι φαίνεσαι καλύτερος από τους κακούς, αλλά να λυπείσαι όταν αποδεικνύεσαι κατώτερος από τους αγαθούς.

Εσύ, λοιπόν, τέκνο μου, μην ολιγωρήσεις μπροστά στον κόπο της ασκήσεως, ούτε να δειλιάσεις από τη μεγάλη διάρκεια του χρόνου και τις επιβουλές των δαιμόνων· αντίθετα, ενδυναμωμένος από τη χάρη του Χριστού, περιγέλασε με θάρρος τη δική τους αδυναμία, και ως προς τη σκληρότητα των κόπων και το διάστημα του χρόνου, να έχεις τέτοια διάθεση, ώστε να προσδοκάς καθημερινά την αναχώρησή σου από αυτή τη ζωή, θεωρώντας ότι η ίδια ημέρα είναι για σένα και αρχή και τέλος της ασκήσεως. Έτσι, πάντοτε, λησμονώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και απλώνοντας τον εαυτό σου προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, να τρέχεις προσηλωμένος στον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού, όπως ακριβώς προτρέπει ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Ας μην αποκάμνουμε· αλλά, αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, εντούτοις ο εσωτερικός ανακαινίζεται από ημέρα σε ημέρα. Διότι η προσωρινή, ελαφριά θλίψη μας κατεργάζεται για εμάς σε υπερβολικό βαθμό ένα αιώνιο βάρος δόξας, εφόσον δεν προσηλώνουμε το βλέμμα μας στα ορατά, αλλά στα αόρατα· διότι τα ορατά είναι πρόσκαιρα, ενώ τα αόρατα είναι αιώνια».

Μάλλον δε, όταν κάνεις την ελεημοσύνη όπως πρέπει, και τις υπόλοιπες αρετές, αυτό να έχεις ως γνώμονα ότι τις πράττεις θεάρεστα: το ότι, όσο περισσότερο τις εργάζεσαι, βλέπεις την ψυχή σου να γίνεται πιο ταπεινή. Ειδάλλως, να πιστεύεις ότι αυτό που πράττεις δεν είναι αρετή. Διότι αυτός που ταπεινοφρονεί, δεν υπερηφανεύεται τόσο για τα κατορθώματά του, όσο ταπεινώνεται για τις ελλείψεις του, μεριμνώντας πώς θα εκπληρωθεί ο σκοπός και χωρίς να στρέφει την προσοχή του σε όσα έχουν ήδη κατορθωθεί, επεκτεινόμενος προς τα εμπρός και λησμονώντας τα πίσω. Και οφείλει κανείς τόσο περισσότερο να ταπεινοφρονεί, όσο περισσότερο νομίζει ότι είναι σπουδαίος. Και όποιος δεν θεωρεί πραγματικά τον εαυτό του αμαρτωλό, πλανάται.

45. Ας μετανοήσουμε λοιπόν ειλικρινά, ώστε ελευθερούμενοι από τα πάθη να επιτύχουμε την άφεση των αμαρτιών. Ας περιφρονήσουμε τα πρόσκαιρα, ώστε εξαιτίας αυτών να μην μαλώνουμε με τους ανθρώπους και παραβούμε την εντολή της αγάπης, και έτσι εκπέσουμε από την αγάπη του Θεού. «Ας περιπατούμε σύμφωνα με το Πνεύμα, και την επιθυμία της σάρκας δεν πρόκειται να εκπληρώσουμε». Ας γρηγορούμε, ας νήφουμε, ας αποβάλουμε επιτέλους τον ύπνο της ραθυμίας. Ας επιδείξουμε τον ζήλο των αγίων αθλητών του Σωτήρα· ας μιμηθούμε τους αγώνες τους, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω μας και επεκτεινόμενοι σε αυτά που βρίσκονται μπροστά μας. Ας μιμηθούμε τον ακατάπαυστο δρόμο τους, τη φλογερή προθυμία, την καρτερία της εγκράτειας, τον αγιασμό της σωφροσύνης, τη γενναιότητα της υπομονής, την ανοχή της μακροθυμίας, τον οίκτο της συμπάθειας, την αταραξία της πραότητας, τη θερμότητα του ζήλου, το ανυπόκριτο της αγάπης, το ύψος της ταπεινοφροσύνης, το απέριττο της ακτημοσύνης, την ανδρεία, τη χρηστότητα, την επιείκεια. Ας μην αφεθούμε στις ηδονές, ας μην χαυνωθούμε από τους λογισμούς, ας μην μολύνουμε τη συνείδησή μας, ας επιδιώκουμε την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν πρόκειται να δει τον Κύριο. Και εκτός από αυτά, αδελφοί, ας αποφύγουμε τον κόσμο και τον κοσμοκράτορα. Ας εγκαταλείψουμε τη σάρκα και τα σαρκικά. Ας ανέλθουμε στους ουρανούς· εκεί ας έχουμε το πολίτευμά μας.

Το ότι, εξάλλου, ο μέγας απόστολος ασπάζεται αυτή τη γνώμη, ο ίδιος καθίσταται μάρτυρας του εαυτού του μέσα από όλους τους θείους λόγους του: πότε λέγοντας ότι θα καταργηθεί κάθε γνώση και προφητεία, πότε θεωρώντας ότι ο ίδιος δεν έχει ακόμη φθάσει στην κατάκτηση, πότε αναφέροντας ότι βλέπει τα μέλλοντα μέσα από κάτοπτρο και αινίγματα και ότι θα υπάρξει καιρός όπου θα απολαύσει, πρόσωπο με πρόσωπο, τη μεγάλη και ακατάληπτη για τον νου χάρη των όσων ελπίζονται, πότε ομολογώντας ότι γνωρίζει εν μέρει και προφητεύει εν μέρει, και πότε διακηρύσσοντας ρητά ότι πρόκειται να γνωρίσει όπως ακριβώς γνωρίστηκε, καθώς προφανώς δεν έχει γνωρίσει ακόμη αυτό που πρόκειται να γνωριστεί. Και για να μιλήσουμε με συντομία, η φράση που ειπώθηκε από τον απόστολο: «όταν έλθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί», μου φαίνεται ότι ταυτίζεται με αυτό που λέχθηκε από τον Θεολόγο: «δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε».

Διότι αυτό που έχει ειπωθεί για τον Χριστό, ότι δηλαδή το παιδίον αυξανόταν και ενδυναμωνόταν στο πνεύμα, και η χάρις του Θεού ήταν επάνω του· και πάλι: «Και ο Ιησούς προέκοπτε στη σοφία, την ηλικία και τη χάρη»· αυτό πρέπει να γίνεται και σε εμάς, ώστε και εμείς να αυξανόμαστε και να προκόβουμε όχι περισσότερο σωματικά παρά πνευματικά. Μάλλον δε, από τη σωματική προκοπή να μεταβαίνουμε πάντοτε στην πνευματική, και να καθιστούμε την πρώτη προϋπόθεση για τη δεύτερη, λησμονώντας μεν όσα βρίσκονται πίσω, σύμφωνα με την αποστολική προτροπή, και επεκτεινόμενοι προς όσα βρίσκονται εμπρός, προετοιμάζοντας αναβάσεις στην καρδιά μας, και προχωρώντας από δύναμη σε δύναμη και από δόξα σε δόξα, μέχρις ότου φθάσουμε σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού.

Διότι, όπως ακριβώς και αλλού, θέλοντας να δηλώσει την εξουσία του θανάτου εναντίον μας, δεν ακριβολογούσε ως προς τη λέξη, αλλά αντί να πει «ετυράννησε» ή «άσκησε βία», είπε: «εβασίλευσε», υποδηλώνοντας με εύφημη λέξη τη δυσώνυμη τυραννία του, έτσι και τώρα την αποβολή των επιζήμιων πραγμάτων, που είναι κάτι το εύφημο, την παρουσίασε με λέξη όχι εύφημη, λέγοντας: «εζημιώθηκα». Φιλιππησίους 3,13α: «Εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι έχω κατακτήσει τον σκοπό», διδάσκοντας συγχρόνως με το δικό του παράδειγμα και εκείνους να μετριοφρονούν και να μην υπερηφανεύονται σαν να τον έχουν ήδη κατακτήσει.

Φιλιπ. 3,13β «Ένα δε, τα μεν πίσω.» Το «ένα δε», ή πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει ειπωθεί ως ελλειπτικό, όπως το έχουν εκλάβει οι προγενέστεροί μας —διότι και σε αυτό το σχήμα πλεονάζει ο Παύλος—, ώστε να εννοείται ότι λείπει το ρήμα: ένα δε φροντίζω, ένα μελετώ και μεριμνώ. Τι είναι αυτό; «Τα μεν πίσω», λέει, και τα εξής. Ή λοιπόν πρέπει να εκληφθεί έτσι, ή μάλλον εμπίπτει σε ένα άλλο σχήμα, το «από κοινού» —διότι ο θείος Παύλος το χρησιμοποιεί συχνά και αυτό— ώστε το «θεωρώ ότι έχω καταλάβει» να λαμβάνεται από κοινού, δηλαδή: δεν θεωρώ ότι έχω καταλάβει τίποτα παρά μόνο ένα. Ποιο είναι αυτό που θεωρείς ότι έχεις καταλάβει; Ότι «ξεχνώντας αυτά που είναι πίσω, και επεκτεινόμενος σε αυτά που είναι μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό» και τα εξής. Διότι έπρεπε αυτός να έχει καταλάβει ότι τρέχει προς τον σκοπό, και ότι ο δρόμος του δεν είναι μάταιος. Γι' αυτό και αλλού λέει: «έτσι τρέχω, όχι αβέβαια, έτσι πυγμαχώ, όχι σαν να χτυπώ τον αέρα», και πάλι: «έτσι να τρέχετε, για να το καταλάβετε». Φιλιπ. 3,16-17α «Πλην στο σημείο που φθάσαμε». Προς το παρόν, λέει, μέχρι να σας αποκαλύψει την αλήθεια, ας μην χάσουμε αυτό που έχουμε κατακτήσει. Και πώς χάνεται αυτό; Εάν αμελήσουμε και εκτραπούμε από τον προηγούμενο ζήλο και δρόμο μας.

24. Δεν διαφέρει από όσα ειπώθηκαν ούτε το: «αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ ότι έχω καταλάβει· ένα όμως κάνω, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και επεκτεινόμενος σε αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως». Διότι ποιο νόημα θα μπορούσε να προκύψει από το «ένα όμως», εάν δεν παραληφθεί από κοινού το «θεωρώ ότι έχω καταλάβει», ούτε συμπεριληφθεί η αναπλήρωση αν κάτι άλλο έχει παραλειφθεί; Εάν όμως αυτά συμπεριληφθούν σύμφωνα με τους κανόνες της ρητορικής τέχνης των τρόπων, τέτοιο θα ήταν και το νόημα και η ακολουθία της σύνταξης: «αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι έχει καταλάβει· ένα όμως θεωρώ ότι έχω καταλάβει, ότι ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και επεκτεινόμενος σε αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως»· σαν να έλεγε, «αυτό είναι που θεωρώ ότι έχω καταλάβει, το ότι δεν έχω καταλάβει ακόμη τίποτα, αλλά πρέπει να επιδιώκω πάντοτε να καταλάβω και να μην εφησυχάζω με τα όσα έχουν κατορθωθεί· διότι αυτός που έχει καταλάβει αυτό, αυτός είναι αληθινά εκείνος που τρέχει προς τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως». Αλλά η παρουσίαση των νοημάτων, αν και συγγενής, απαιτεί ωστόσο μια ιδιαίτερη πραγμάτευση, ενώ τώρα αναφέρθηκε μόνο για την υπόδειξη της τροπικής ανάπτυξης.

Από τον τέταρτο λόγο. Αναφέρει ότι είναι σπουδαίο πράγμα ο άνθρωπος, καθόσον είναι εικόνα του Θεού και πλάστηκε από θεϊκά χέρια· πολύτιμος όμως γίνεται ο ελεήμων άνθρωπος διά των δεσποτικών εντολών, διαμορφώνοντας αυτή την τιμή για τον εαυτό του μέσω των όσων πράττει. Λέει ακόμη ότι ο μακάριος Παύλος, γράφοντας: «Εγώ δεν θεωρώ ότι το έχω ήδη κατακτήσει· ένα όμως κάνω, λησμονώντας μεν όσα βρίσκονται πίσω, επεκτεινόμενος δε σε όσα βρίσκονται μπροστά» και τα εξής, και προσθέτοντας έπειτα: «Εντούτοις, στο σημείο που έχουμε φτάσει, ας βαδίζουμε σύμφωνα με τον ίδιο κανόνα», εννοεί ως κανόνα του κατά Θεόν δρόμου εκείνον που έχει παραδοθεί εκ των προτέρων.

Αλλά ο καθένας ας προσέχει τον εαυτό του και ας ανακρίνει τον εαυτό του πάντοτε, δοκιμάζοντας το έργο του, τι είδους σπουδή και αγάπη προς τον Θεό έχει ο νους του, και αποβλέποντας ακατάπαυστα στο τέλειο μέτρο της χάριτος του πνεύματος, ας τρέχει χωρίς οκνηρία, ξεχνώντας τα όσα είναι πίσω και επεκτεινόμενος σε όσα είναι μπροστά, αποκτώντας καθημερινά προκοπή στη χάρη του Θεού. Και αφορώντας στα κρίματά Του και δοκιμάζοντας πάντοτε και ανακρίνοντας τον εαυτό του, εάν, όπως έπραξε ο Θεός σύμφωνα με το μέτρο της κλήσης, της επίγνωσης και της ευεργεσίας του καθενός, έτσι και εμείς αναπληρώνουμε την αναλογία της, ώστε, όταν ο Δεσπότης μάς ζητήσει λόγο, να μην υστερήσουμε στην ανταπόδοση των αγαθών εξαιτίας της προαιρέσεως και του θελήματός μας, και έτσι ατιμαστούμε, αποστερηθούμε και αποβληθούμε από τη ζωή. Για να μπορέσουμε έτσι, αγωνιζόμενοι πάντοτε και κοπιάζοντας, και προκόπτοντας με σπουδή διαρκώς στο αγαθό, «κατεργαζόμενοι τη σωτηρία μας με φόβο και τρόμο», να βρεθούμε στο τέλος μέσα στα αγαθά, να επιτύχουμε την αιώνια σωτηρία και μαζί με όλους τους αγίους να κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών.

Κεφάλαιο 19. Επτά είναι τα τάγματα εκείνων που έχουν ανάγκη σωτηρίας: οι απολωλότες, οι αιχμάλωτοι, οι πεπλανημένοι, οι συντριμμένοι, εκείνοι που πέφτουν, εκείνοι που στέκονται, εκείνοι που βαδίζουν. Υπάρχει δε και ένα όγδοο: εκείνοι που λησμονούν τα οπίσω και επεκτείνονται προς τα εμπρός. Το καθένα λοιπόν από αυτά τα οκτώ τάγματα έχει ανάγκη από ιδιαίτερη προσευχή υπέρ του εαυτού του, από την Εκκλησία του Θεού. Το μεν απολωλός, για να το αναζητήσει ο Θεός που είναι πανταχού παρών, ενώπιον του οποίου είναι φανερά και ο άδης και η απώλεια. Το δε αιχμάλωτο, για να ελευθερωθεί με τη ρομφαία της δυνάμεως του Παντοκράτορος· διότι δεν μπορεί ο αιχμάλωτος που σύρεται με τη βία να ελευθερώσει τον εαυτό του. Το δε πεπλανημένο, για να αστράψουν οι οφθαλμοί του Θεού που βλέπουν τα πάντα και να του υποδείξουν και να το οδηγήσουν προς την οδό της αληθείας, καθώς λέει και ο ψαλμός: «Οδήγησέ με, Κύριε, στην οδό σου, και θα πορευτώ στην αλήθειά σου». Το δε συντριμμένο, για να το ανορθώσει ο Κύριος· διότι κανείς που έχει συντριβεί δεν μπορεί να ανορθωθεί με τη δική του δύναμη. Το δε καταπίπτον, για να το στηρίξει ο πανίσχυρος βραχίονας του Υψίστου. Και το στήκον, για να καταστεί σταθερό από τη θεία χάρη και να μην ανατρέπεται πλέον.

Λόγος ΜΕ'. Να επαγρυπνούμε απέναντι στους λογισμούς των δαιμόνων. Πατέρες, αδελφοί και τέκνα, ο θείος απόστολος διδάσκει να ξεχνάμε όσα βρίσκονται πίσω μας και να επεκτεινόμαστε σε όσα βρίσκονται μπροστά μας. Ώστε, λοιπόν, δεν οφείλουμε να θεωρούμε επαρκή όσα ήδη σας διδάξαμε, αλλά να προχωρούμε στα επόμενα και να κατευθύνουμε τον λόγο σύμφωνα με τον σκοπό. Με τη χορηγία του Αγίου Πνεύματος και τη συνέργεια των προσευχών μας, σας νουθέτησα ως ασύνετος, αλλά και πάλι δεν θα πάψω να σας νουθετώ.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΗ': ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΝΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΥΚΙΝΗΤΟΙ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ Αδελφοί και πατέρες, η αρετή είναι από τη φύση της ένα πράγμα αεικίνητο, που ποτέ δεν σταματά την προς τα εμπρός πορεία της, αλλά πάντοτε μεταβιβάζει προς τα καλύτερα αυτούς που συμμετέχουν σε αυτήν. Και δηλώνοντας αυτό ο Απόστολος λέει: «Όχι ότι ήδη το έλαβα ή ότι έχω ήδη φτάσει στην τελειότητα· αλλά συνεχίζω να το επιδιώκω μήπως και το καταλάβω, επειδή και εγώ καταλήφθηκα από τον Χριστό Ιησού.» Και πάλι λέει: «Ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω, και επεκτεινόμενος προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, επιδιώκω τον σκοπό, προς το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού»· ώστε να μην υπάρχει καμία στάση στο καλό. Διότι η στάση στο καλό γίνεται αρχή του κακού. Επομένως ας μη σταματήσουμε ούτε και εμείς, αδελφοί, από τον δρόμο της αρετής, αλλά να είμαστε πάντοτε δραστήριοι, ανανεωμένοι, μεταβαίνοντας από δύναμη σε δύναμη, μέχρι να φτάσουμε «στον τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού.» Και πώς θα γίνει αυτό; Εάν κάθε μέρα την περνούμε με προθυμία· όπως, για παράδειγμα: έφτασε ο όρθρος· γρήγορα να σηκωνόμαστε από τον ύπνο για να παραστούμε στην προσευχή. Όταν αποχωρήσουμε από εκεί· με προθυμία ας αναλάβουμε την εργασία μας, αφενός υμνώντας και ψέλνοντας στην καρδιά μας προς τον Κύριο, και αφετέρου εργαζόμενοι με τα χέρια μας.

Διότι η χάρη του Πνεύματος καθιστά την ψυχή αεικίνητη προς το αγαθό, κατευθύνοντάς την πάντοτε σε αναβάσεις. Τέτοιο ζωντανό και αεικίνητο ύδωρ ήπιε ο Παύλος, λησμονώντας μεν τα οπίσω, επεκτεινόμενος δε προς τα εμπρός. «Λέει σε αυτόν η γυναίκα: