Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 3:21

Πόσο ανώτερος από τον ουρανό είναι ο νους, ο οποίος είναι εικόνα του Θεού και γνωρίζει τον Θεό, και μόνος αυτός από τα εγκόσμια γίνεται Θεός, αν το θελήσει, ανυψώνοντας μαζί του το σώμα της ταπεινώσεως; Πόσο διαφέρει η αίσθηση από τη γη, η οποία όχι μόνο αντιλαμβάνεται τα μέτρα, τα μεγέθη και τις ποικίλες ιδιότητές της, αλλά έχει ήδη αγγίξει γνωστικά τις ουράνιες σφαίρες και έχει αντιληφθεί τις διάφορες κινήσεις και έχει γνωρίσει τις πολύμορφες και ίσως σημαίνουσες συνόδους και αποστάσεις των αστέρων, δίνοντας έτσι το ξεκίνημα, ας πούμε, στις αιθέριες επιστήμες; Και όσα βρίσκονται μεταξύ ουρανού και γης είναι κατώτερα σε αξία από εκείνα που βρίσκονται στο μεθόριο μεταξύ νου και αίσθησης, αν και είναι τα ίδια κατά τους λόγους της αναλογίας, διαφέρουν όμως τα μέγιστα ως προς τους όγκους που τα περιέχουν.

Είναι λοιπόν όντως μάταιοι και άθλιοι, εκείνοι που δεν θέλουν να κατανοήσουν τα τόσο έκδηλα και φανερά πράγματα, αλλά αποφεύγουν το φως της αλήθειας, τυφλώνοντας τους εαυτούς τους όπως ο τραγικός Οιδίποδας. Και όπως ακριβώς οι άπειροι στην πάλη που φιλονικούν με άλλους, κρατώντας σφιχτά ένα μέρος του σώματος, πέφτουν εξαιτίας εκείνου που κρατούν, και πέφτοντας νομίζουν ότι νικούν, επειδή από διάθεση για φιλονικία κρατιούνται από εκείνο το μέλος του σώματος που άρπαξαν από την αρχή, και εκτός από το ότι έχουν πέσει γίνονται και καταγέλαστοι· έτσι λοιπόν και οι αιρετικοί, παίρνοντας από τον Παύλο τη φράση «σάρκα και αίμα δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού», δύο λέξεις, ούτε κατανόησαν τον Απόστολο ούτε ερεύνησαν εκ των προτέρων τη δύναμη των λεγομένων, αλλά κρατώντας απλώς και μόνο τις λέξεις πεθαίνουν εξαιτίας τους, ανατρέποντας όλη την οικονομία του Θεού, όσο εξαρτάται από αυτούς. Λέει: «Θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του.» Είναι φανερό ότι το σώμα, που είναι η σάρκα, αυτή και ταπεινώνεται πέφτοντας στη γη. Και μετασχηματισμός της είναι το ότι, ενώ είναι θνητή και φθαρτή, γίνεται αθάνατη και άφθαρτη, όχι από δική της υπόσταση, αλλά «σύμφωνα με την ενέργεια» του Κυρίου, «με την οποία μπορεί» να προσπορίσει στο θνητό την αθανασία και στο φθαρτό την αφθαρσία.

Και το πιο σημαντικό, δεν ζητά καν από τον Θεό αυτό που έχει γραφτεί, 〈να δώσει εντολή στους αγγέλους〉 για αυτήν, 〈μήπως τυχόν σκοντάψει το σώμα της σε πέτρα〉· αλλά να δώσει εντολή στην ψυχή να εκδημήσει μετά την πτώση της σάρκας. Ω εσύ, που πλάστηκες μεν στο γένος των θηλέων, αλλά αναδείχθηκες άνδρας στο φρόνημα. Ω εσύ, που είσαι περιμάχητη στις χορείες των παρθένων και στους χορούς των μαρτύρων. Ω εσύ, που δεν πρόσφερες σε ακόλαστο δικαστή ούτε καν την απόλαυση της όψης σου. Ας επιδιώξουμε, λοιπόν, κι εμείς τη σωφροσύνη της κόρης, ας υψώσουμε τρόπαια νίκης εναντίον των ηδονών, ας συντρίψουμε την ακολασία που μας επιτίθεται, ας κρατήσουμε την ευσέβεια πιο σφιχτά και από την ίδια μας την ψυχή, ας εκμεταλλευθούμε τον δικαστή μέσα από τους πειρασμούς, ας επιδείξουμε την κατάλληλη τόλμη, 〈ας νεκρώσουμε τα μέλη〉 μας 〈τα επί της γης〉, προκειμένου να μεταπλάσει και ο Κύριος 〈το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το δικό Του σώμα〉, στον Οποίο ανήκει η δόξα και η δύναμη εις τους αιώνας. Αμήν.

Διότι το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς, από όπου και αναμένουμε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξας του, σύμφωνα με την ενέργεια διά της οποίας δύναται να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα.

Με Εκείνον, που κάθεται στα δεξιά του Πατρός, σύμμορφο γίνεται τούτο το σώμα· με Εκείνον, που προσκυνείται από τους αγγέλους, με Εκείνον, στον οποίο παραστέκονται οι ασώματες δυνάμεις, με Εκείνον που βρίσκεται πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη, με Εκείνον γίνεται σύμμορφο. Άραγε, αν ολόκληρη η οικουμένη ξεσπούσε σε δάκρυα και θρηνούσε εκείνους που έχουν εκπέσει από αυτή την ελπίδα, δεν θα θρηνούσε δικαιολογημένα, διότι, ενώ υπάρχει για εμάς η υπόσχεση να γίνουμε σύμμορφοι με Εκείνον, κάποιος καταλήγει να απέρχεται μαζί με τους δαίμονες; Δεν με απασχολεί πλέον η γέεννα· όσα και αν πεις, τίποτα δεν θεωρώ σημαντικό μπροστά σε αυτή την έκπτωση. Τι λες, ω Παύλε; Γίνεται σύμμορφο με Εκείνον; Ναι, λέει. Έπειτα, για να μην απιστήσεις, πρόσθεσε και την εξήγηση: «Σύμφωνα με την ενέργεια», λέει, «με την οποία δύναται να υποτάξει τα πάντα στον εαυτό Του». Έχει δύναμη, λέει, ώστε να υποτάξει τα πάντα, ώστε να υποτάξει και τη φθορά και τον θάνατο· μάλλον δε από την ίδια δύναμη κάνει και τούτο. Διότι τι απαιτεί μεγαλύτερη δύναμη, πες μου, το να υποτάξει αγγέλους και αρχαγγέλους και Χερουβίμ και Σεραφίμ και δαίμονες, ή το να κάνει ένα σώμα άφθαρτο και αθάνατο; Πολύ περισσότερο βέβαια τούτο, παρά εκείνο. Έδειξε τα μεγαλύτερα έργα της δύναμής Του, για να πιστέψεις και σε αυτά. Ώστε, ακόμη και αν βλέπετε αυτούς να χαίρονται, ακόμη και αν τους βλέπετε να δοξάζονται, να στέκεστε σταθεροί, να μην παραβλάπτεστε καθόλου από αυτούς, να μην πτοείστε καθόλου· είναι ικανές αυτές οι ελπίδες να ανορθώσουν και τον πλέον νωθρό και κοιμισμένο.

Διότι, όταν εξοντώσει τον διάβολο που εισήγαγε τον θάνατο, πολύ περισσότερο θα καταλύσει το έργο εκείνου. Επειδή, λοιπόν, Του έχει αναθέσει τα πάντα, δηλαδή το να καταργήσει τις αρχές και τις εξουσίες, το να εδραιώσει τη βασιλεία, εννοώ βέβαια τη σωτηρία των πιστών, την ειρήνη της οικουμένης, την κατάργηση των κακών (διότι αυτό σημαίνει το να εδραιώσει τη βασιλεία, το να καταλύσει τον θάνατο)· και δεν είπε ότι ο Πατέρας τα ενεργεί μέσω Αυτού, αλλά ότι ο Ίδιος θα τα καταργήσει, και ο Ίδιος θα τα θέσει κάτω από τα πόδια Του, και πουθενά δεν μνημόνευσε Εκείνον που Τον γέννησε· φοβήθηκε, λοιπόν, μήπως εξαιτίας αυτού νομιστεί από μερικούς από τους πιο αστόχαστους ότι ο Υιός είναι είτε μεγαλύτερος από τον Πατέρα, είτε ότι αποτελεί κάποια άλλη αγέννητη αρχή· και για τον λόγο αυτό, παίρνοντας ηπίως τα μέτρα του, μετριάζει το βάρος των όσων ειπώθηκαν, λέγοντας: «Διότι τα πάντα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του»· αποδίδοντας πάλι τα κατορθώματα στον Πατέρα, όχι επειδή ο Υιός στερείται δυνάμεως (διότι πώς θα συνέβαινε αυτό σε Εκείνον για τον οποίο έδωσε τέτοια μαρτυρία προηγουμένως και Του ανέθεσε όλα τα προειρημένα;), αλλά για την αιτία που ανέφερα, και για να δείξει ότι όλα όσα έγιναν για εμάς είναι κοινά στον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, ως προς το ότι ο Ίδιος επαρκούσε από μόνος Του στο να υποτάξει τα πάντα στον Εαυτό Του, άκουσε πάλι τον Παύλο να λέει: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του, σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς Του να υποτάξει τα πάντα στον Εαυτό Του».

Διότι διαλέγεται με απίστους. Επειδή, όταν ο λόγος του απευθύνεται σε πιστούς, δεν έχει ιδιαίτερη ανάγκη από συλλογισμούς. Γι' αυτό, λέγοντας αλλού ότι «θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς σας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης του», και φανερώνοντας κάτι περισσότερο από την ανάσταση, δεν παρέθεσε παραδείγματα, αλλά αντί για κάθε απόδειξη προέβαλε τη δύναμη του Θεού, προσθέτοντας και λέγοντας: «Σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του να υποτάξει τα πάντα στον εαυτό του». Εδώ όμως αναπτύσσει και συλλογισμούς.

Διευκρινίζοντας, λοιπόν, αυτό με την επακόλουθη φράση, λέγει: «Την απολύτρωση του σώματός μας»· δηλαδή, την ολοκληρωμένη δόξα. Διότι τώρα η κατάστασή μας βρίσκεται στην αβεβαιότητα μέχρι την τελευταία αναπνοή· επειδή πολλοί, ενώ ήταν υιοί, έγιναν σκύλοι και αιχμάλωτοι. Εάν όμως τελειώσουμε τον βίο μας με αγαθή ελπίδα, τότε η δωρεά θα είναι αμετακίνητη, σαφέστερη και μεγαλύτερη, χωρίς να φοβάται πλέον τη μεταβολή που προέρχεται από τον θάνατο και την αμαρτία. Τότε, λοιπόν, η χάρις θα είναι βέβαιη, όταν και το σώμα μας απαλλαγεί από τον θάνατο και από τα μύρια πάθη. Διότι αυτό σημαίνει απολύτρωση, όχι απλώς λύτρωση, αλλά τέτοια ώστε να μην επιστρέψουμε ποτέ ξανά στην προηγούμενη αιχμαλωσία. Για να μην απορείς, λοιπόν, ακούγοντας συνεχώς για δόξα χωρίς να γνωρίζεις τίποτα σαφώς, σου αποκαλύπτει εν μέρει τα μέλλοντα, μεταβάλλοντας το σώμα σου και μεταβάλλοντας μαζί του ολόκληρη την κτίση. Πράγμα που δήλωσε σαφέστερα και αλλού, λέγοντας: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης αυτού».

Ποιος θα μπορέσει να τα παραστήσει αυτά; Κανένας απολύτως λόγος· μόνο η ίδια η εμπειρία θα διδάξει με σαφήνεια εκείνη τη λαμπρότητα σε όσους γίνουν άξιοι αυτής της θεωρίας. Διότι νομίζω ότι συμβαίνει κάτι παρόμοιο, σαν να έλαμπαν πάνω από τον ουρανό πολλοί ήλιοι ή συνεχείς αστραπές· μάλλον όμως, ό,τι και αν πω στην έντονη προσπάθειά μου να παραστήσω εκείνο το κάλλος, δεν θα μπορέσω να το εκφράσω επάξια. Διότι όλα αυτά τα παραδείγματα είναι υλικά· ενώ η λαμπρότητα και η δόξα, που πρόκειται τότε να λάμψει εκεί, θα ακτινοβολεί ασυγκρίτως πάνω από κάθε τέτοιο κάλλος. Επειδή τα σώματα δεν θα είναι μόνο άφθαρτα, ούτε απλώς αθάνατα, αλλά τότε θα ενδυθούν και άρρητη δόξα. «Στις λαμπρότητες των αγίων». Για να μην Τον παρουσιάσει μόνο ως φοβερό, φανερώνει επίσης το ήμερο και ευεργετικό Του στοιχείο, λέγοντας: «Στις λαμπρότητες των αγίων». Και αυτό αποτελεί έργο της δικής Του δυνάμεως, το να τους καταστήσει δηλαδή τόσο λαμπρούς· το οποίο ακριβώς δήλωνε και ο Παύλος λέγοντας: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του».

Ζ΄. Έπειτα, επειδή είπε κάτι μεγάλο και ανέκφραστο, πρόσθεσε: «Κατά την ενέργεια της δύναμής του να υποτάξει τα πάντα στον εαυτό του». Μην αναζητάς, λέει, το πώς και με ποιον τρόπο. Διότι σε αυτόν είναι δυνατά τα πάντα, όσα βούλεται. Για ποιον λόγο, όμως, δεν είπε: «Στη λαμπρότητα των αγίων», αλλά: «Στις λαμπρότητες»; Επειδή τα βραβεία είναι πολλά και διάφορα.

Διότι μετά την ανάσταση, όταν επρόκειτο να αναληφθεί στους ουρανούς, ενώ αυτοί ήταν παρόντες, λέγει: «Υψώθηκε, και μία νεφέλη τον ανέλαβε κρύβοντάς τον από τα μάτια τους· και καθώς είχαν προσηλωμένο το βλέμμα τους, ενώ εκείνος πορευόταν». Έτσι λοιπόν και το δικό μας σώμα θα είναι ομοούσιο με εκείνο το σώμα, εφόσον προέρχεται από το ίδιο φύραμα· διότι, όπως είναι η κεφαλή, έτσι θα είναι και το σώμα· όπως είναι η αρχή, έτσι θα είναι και το τέλος. Και αυτό το δήλωνε σαφέστερα ο Παύλος, λέγοντας: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο προς το σώμα της δόξης του». Εάν λοιπόν γίνεται σύμμορφο, θα βαδίσει και την ίδια οδό, και ομοίως θα αναληφθεί επάνω σε νεφέλες. Αυτά να προσδοκάς και εσύ κατά την ανάσταση. Επειδή, δηλαδή, έως τότε ο λόγος περί της βασιλείας ήταν ασαφής σε όσους τον άκουγαν, για τον λόγο αυτόν, αφού ανέβηκε στο όρος, μεταμορφώθηκε μπροστά στους μαθητές του, αποκαλύπτοντάς τους λίγο από τη δόξα των μελλόντων, και δείχνοντάς τους σαν σε αίνιγμα και αμυδρά πώς θα είναι το δικό μας σώμα. Αλλά τότε μεν εμφανίστηκε με ιμάτια, ενώ κατά την ανάσταση δεν θα είναι έτσι.

«Διότι πολλοί πορεύονται, για τους οποίους σας έλεγα πολλές φορές, και τώρα μάλιστα το λέω κλαίγοντας, ότι είναι οι εχθροί του σταυρού του Χριστού, των οποίων το τέλος είναι η απώλεια, των οποίων ο θεός είναι η κοιλιά, και η δόξα τους βρίσκεται στην αισχύνη τους, αυτοί που φρονούν τα επίγεια. Διότι το δικό σας πολίτευμα υπάρχει στους ουρανούς, από όπου και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπείνωσής μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξας του, σύμφωνα με την ενέργεια της δύναμής του να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δʹ. «Ώστε, αδελφοί μου αγαπητοί και επιπόθητοι, χαρά και στεφάνι μου.» Πάλι τους λέει ότι είναι αναγκαίο να τον μιμούνται, και να γνωρίζουν ποιος πορεύεται με τον ίδιο τρόπο όπως αυτός. Και το λέει αυτό, όχι από υπερηφάνεια, αλλά για να τους αποτρέψει από τη συναναστροφή με τους ετεροδιδασκάλους, δείχνοντας πόση είναι η απόσταση ανάμεσα στις δύο πλευρές, δηλαδή μεταξύ των πνευματικών και των σαρκικών.

Διότι, ενώ η πατρίδα της σεμνύνεται και για τις δύο εξουσίες, τόσο για εκείνη που συγκροτεί το κοσμικό βασίλειο όσο και για την εξουσία του πνεύματος, της οποίας το κράτος δεν λήγει ποτέ —και αυτή είναι η παμβασίλεια Ρώμη—, η ίδια διέθετε τόση αφθονία πλούτου, ευγενούς καταγωγής και ομορφιάς, ώστε να είναι αμφίβολο ποιο από όλα υπερτερούσε. Διότι το καθένα υπερίσχυε όταν συγκρινόταν με το άλλο, και με αυτά ξεπερνούσε καθέναν με τον οποίο συγκρινόταν· και αν επιτρεπόταν σε όσους το επιθυμούν να μιλήσουν, τα εγκώμιά της θα απαιτούσαν ολόκληρους λόγους και βιβλία. Αλλά, επειδή απεκδύθηκε το φθαρτό και αποστράφηκε το σώμα της ταπεινώσεως, έρχομαι να αναφέρω εκείνα με τα οποία η ίδια θα ευφραινόταν.

Πρέπει λοιπόν, αφού εγκαταλείψουμε τα χοϊκά στο χώμα και υπερβούμε το σώμα της ταπεινώσεως, και αφού ανυψωθούμε στην υψηλότατη και θεία περιωπή της αγάπης, έτσι να θεωρούμε τα αθέατα. Διότι εκείνος που φθάνει στο αποκορύφωμα της αγάπης, βγαίνοντας κατά κάποιον τρόπο έξω από τον εαυτό του, κατανοεί τον Αόρατο· και πετώντας πάνω από το σκοτάδι του σωματικού νέφους που παρεμβάλλεται, και ευρισκόμενος στην αιθρία της ψυχής, ατενίζει τον ήλιο της δικαιοσύνης πιο καθαρά, έστω και αν δεν δύναται να χορτάσει πλήρως από αυτήν τη θέα. Και να προσεύχεται κατ' ιδίαν. Διότι μητέρα της προσευχής είναι η ησυχία, και η προσευχή είναι φανέρωση της θείας δόξας. Επειδή, όταν κλείσουμε τις αισθήσεις μας και συναντηθούμε με τον εαυτό μας και με τον Θεό, και αφού ελευθερωθούμε από την εξωτερική περιδίνηση του κόσμου, στραφούμε στον εσωτερικό μας εαυτό, τότε θα δούμε ξεκάθαρα μέσα μας τη βασιλεία του Θεού.

Λέει, λοιπόν, ο θείος απόστολος: «Διότι το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς, από όπου και περιμένουμε ως σωτήρα τον Κύριο Ιησού, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του», μην εννοώντας —μη γένοιτο— τη μετατροπή του σε άλλη μορφή, αλλά μάλλον την αλλαγή του από τη φθορά στην αφθαρσία. «Αλλά θα πει κάποιος: Πώς ανασταίνονται οι νεκροί;» Ω της απιστίας! Ω της αφροσύνης! Εκείνος που μετέβαλε το χώμα σε σώμα μόνο με τη θέλησή του, εκείνος που πρόσταξε μια μικρή σταγόνα υλικού σπέρματος να αυξηθεί μέσα στη μήτρα και να διαμορφώσει αυτό το πολυειδές και πολύμορφο όργανο του σώματος, δεν θα αναστήσει άραγε πολύ περισσότερο αυτό που ήδη δημιουργήθηκε και έπειτα αποσυντέθηκε, εάν πάλι το θελήσει; «Και με ποιο σώμα έρχονται; Άφρονα»· εάν η πώρωση δεν επιτρέπει να πιστεύεις στα λόγια του Θεού, πίστεψε τουλάχιστον στα έργα του. «Διότι εκείνο που σπέρνεις εσύ, δεν ζωοποιείται, εάν δεν πεθάνει· και εκείνο που σπέρνεις, δεν σπέρνεις το σώμα που πρόκειται να δημιουργηθεί, αλλά έναν γυμνό κόκκο, ίσως από σιτάρι ή από κάποιο από τα υπόλοιπα. Ο δε Θεός του δίνει σώμα καθώς ο ίδιος θέλησε, και στο καθένα από τα σπέρματα το δικό του σώμα».

Του αγίου Ειρηναίου, από τον δ' λόγο του έργου «Έλεγχος και ανατροπή της ψευδωνύμου γνώσεως». —Πώς αναφέρονται στη σάρκα, κ.ε. Του ιδίου, από τον ε' λόγο. —Επειδή είμαστε μέλη του, κ.ε. Και λίγο παρακάτω. —Όπως, λοιπόν, εκείνος που έγινε ζωντανή ψυχή, κ.ε. Από τον ίδιο λόγο. —Θα μετασχηματίσει, λέει, το σώμα της ταπεινώσεώς μας, κ.ε.

Για να μη γίνει όμως ύποπτος στους πολλούς ο λόγος τους από τη χρήση εξωτερικών συλλογισμών, δεδομένου ότι δεν προέρχεται από τις δικές μας πηγές, αφού ερεύνησαν εξονυχιστικά τη θεία Γραφή και αφαίρεσαν κάτι μικρό, σαν έναν σπινθήρα, από ολόκληρο το σώμα, και αφού διαστρέβλωσαν αυτό που είχε ορθώς διατυπωθεί και το προσάρμοσαν στον δικό τους σκοπό, καταφεύγοντας σε αυτό σαν σε ορμητήριο, προσπαθούν να μας αναγνώσουν ένα αποστολικό ρητό: «Ότι απεκδεχόμεθα ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας». Και ισχυρίζονται: «Ιδού, ολοφάνερα ο Απόστολος αποφάνθηκε ότι επέρχεται μετασχηματισμός», χωρίς να δίνουν προσοχή στον σκοπό του Αποστόλου ή μάλλον σκόπιμα παραλογιζόμενοι, ώστε να νομίζουν ότι διαθέτουν αμάχητη απόδειξη. Διότι ο Απόστολος δεν έκανε λόγο για μετασχηματισμό του σώματος, αλλά της ταπεινώσεως του σώματος, δηλαδή του θανάτου, της φθοράς, της ασθένειας και της υπόλοιπης ταπεινώσεως κατά τη διάρκεια του βίου. Περί αυτών ομιλεί σαφέστερα, όταν γράφει προς τους Κορινθίους σχετικά με την ανάσταση: «Σπείρεται μέσα σε φθορά, εγείρεται μέσα σε αφθαρσία· σπείρεται μέσα σε ατιμία, εγείρεται μέσα σε δόξα· σπείρεται μέσα σε ασθένεια, εγείρεται μέσα σε δύναμη»· αποκαλώντας φθορά, ατιμία και ασθένεια, τόσο τον θάνατο όσο και τη φθορά μετά τον θάνατο· ενώ αφθαρσία, δόξα και δύναμη αποκαλεί την ανάσταση και τα αγαθά που την ακολουθούν.

Αν πάλι κάποιος δυσαρεστείται ακούγοντας αυτά από εμάς, ας μην μας προσάπτει καμία μομφή, διότι ούτε εμείς ούτε ο λόγος μας, αλλά τα έργα, η προθυμία και η προαίρεση του καθενός, είτε θα τον δοξάσουν μαζί με τους αγγέλους είτε θα τον καταδικάσουν μαζί με τους δαίμονες. Μακάρι δε κανείς από εμάς να μη βρεθεί έτσι υπόλογος και καταδικασμένος, αλλά μάλλον να συμμετάσχουμε και εμείς μαζί με τους αγγέλους και τους αγίους στη θεία κληρονομιά, δεδομένου ότι και «το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς». Γι' αυτό, αδελφοί, ας σπεύσουμε λοιπόν να φρονούμε τα επουράνια, να ποθούμε τα επουράνια, να σκεπτόμαστε τα επουράνια, να ατενίζουμε νοερά τα επουράνια και, γενικά, για να μιλήσουμε απλά, να θησαυρίζουμε στους ουρανούς, «από τους οποίους και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το ταπεινό σώμα μας ώστε να γίνει σύμμορφο με το δικό Του ένδοξο σώμα», δηλαδή άφθαρτο, αθάνατο και συμμέτοχο της δικής Του δόξας και βασιλείας.

Ο Σταυρός υψώνεται και τα έθνη σκυθρωπάζουν, και μαζί με αυτά και οι φάλαγγες των δαιμόνων. Ο Σταυρός υψώνεται, και η φύση των θνητών εκπαιδεύεται να ζητά τα άνω, να φρονεί τα άνω, όπου βρίσκεται ο Χριστός, καθήμενος άρρητα εκ δεξιών του Πατρός. «Διότι το πολίτευμά μας», λέγει, «υπάρχει στους ουρανούς, από όπου και περιμένουμε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξης του». Ω, τι παράδοξο μυστήριο! Με πόση δόξα θέλει ο Δεσπότης της δόξης να καταξιώσει το πήλινο σώμα μας, και εμείς, κυλώντας το στον βούρκο της αμαρτίας, δεν αισθανόμαστε ντροπή. «Θα μετασχηματίσει», λέγει, το ταπεινό και πήλινο «σώμα μας» και θα το κάνει «σύμμορφο με τη δόξα του», δηλαδή άφθαρτο και αθάνατο και συμμέτοχο της βασιλείας του. Γι' αυτό και αρμόζει να υπάρχει το πολίτευμά μας στους ουρανούς· διότι, εφόσον συνταφήκαμε με τον Χριστό διά του βαπτίσματος και αναστηθήκαμε μαζί του, οφείλουμε να ακολουθούμε εκείνον, να φρονούμε τα άνω, να ζητούμε τα άνω και το πολίτευμά μας να βρίσκεται στους ουρανούς.

Τι λοιπόν θα πουν οι οπαδοί της δοκήσεως προς τον Απόστολο, ο οποίος λέει για τον Χριστό: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης Του»; Εάν, βεβαίως, γι' αυτούς όλα όσα αφορούν την Εκκλησία και την πίστη μας δεν διαφέρουν καθόλου από όνειρα και φάσματα, ίσως και εκείνα που αφορούν τη μέλλουσα και κοινή ανάσταση να μην γίνουν ακόμη περισσότερο πιστευτά από αυτούς. Εάν, λοιπόν, το δικό μας σώμα θα γίνει σύμμορφο με εκείνο το σώμα, πώς δεν έχει και εκείνο μορφή και δεν έχει μορφοποιηθεί; Ή σε τι ακριβώς θα δοξαστεί; Ή πώς θα γίνει σύμμορφο με το άμορφο; Διότι δεν είναι δυνατόν οι έξεις να παρομοιαστούν ή να συνταχθούν με τις στερήσεις, εφόσον βρίσκονται σε σχέση αντίθεσης μεταξύ τους και δεν έχουν καμία κοινή βάση. Το ότι, πάλι, ειπώθηκε «με ομοίωμα σαρκός αμαρτίας», δεν σημαίνει ότι δεν είχε σάρκα, αλλά ότι η σάρκα εκείνη δεν αμάρτησε. Και ότι ήταν όμοια με τη σάρκα που αμάρτησε ως προς τη φύση, όχι όμως ως προς την κακία και το σαρκικό φρόνημα. Διότι δεν προσέλαβε τα πάθη που προέρχονται από την κακία, όσα δηλαδή μολύνουν την καθαρότητα της ζωής μας, γι' αυτό και δεν έχει γραφτεί απλώς «με ομοίωμα σαρκός», όπως νομίζει ο Ευσέβιος, αλλά «με ομοίωμα σαρκός αμαρτίας». Επομένως, δεν είχε άλλη σάρκα διαφορετική από τη δική μας, η οποία έπεσε εξαιτίας της αμαρτίας, ούτε μεταβλήθηκε, αλλά ήταν της ίδιας φύσεως με εμάς, όμως αναμάρτητη, μέσω της οποίας κατέκρινε την αμαρτία και τον θάνατο που εισήχθη και επικράτησε εξαιτίας της.

Σχετικά με τη λαμπρότητα των αγίων κατά τον μέλλοντα αιώνα, ο Απόστολος συζητά κάπου αλλού. Διότι κάπως έτσι γράφει προς τους Φιλιππησίους: «Το δικό μας πολίτευμα υπάρχει στους ουρανούς, από όπου και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του.» Επειδή, λοιπόν, το σώμα του Χριστού, αν και υπόκειτο στα δικά μας πάθη, έχει δοξαστεί μέσα από το πάθος και την εκ νεκρών ανάσταση (διότι καταπάτησε τον θάνατο, κατέλυσε τη φθορά και κατήργησε τον διάβολο που έχει το κράτος του θανάτου. «Διότι», λέει, «βλέπουμε τον Ιησού, που για λίγο είχε γίνει κατώτερος από τους αγγέλους, να είναι στεφανωμένος με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου.» Και έχει γίνει η απαρχή του δικού μας φυράματος), έτσι, επομένως, και τα σώματα των αγίων, που είναι υποκείμενα σε πόνους, πληγές, στη φθορά και σε μύρια δεινά, θα γίνουν σύμμορφα με εκείνο, μετασχηματιζόμενα από τη φθορά στην αφθαρσία και γινόμενα σύμμορφα με Αυτόν που κάθεται στα δεξιά της πατρικής δόξας και υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας, και που προσκυνείται από κάθε δύναμη, όταν θα έλθει, όπως προσδοκάται, από τους ουρανούς. Διότι τότε και οι άγιοι θα είναι σύμμορφοι με τον Χριστό, συνεκλάμποντας μαζί του, μετατιθέμενοι από την τωρινή ταπείνωση στα υψηλά και επουράνια και αποκτώντας το πολίτευμα στους ουρανούς.

Ας επισφραγίσει αυτά ο μέγας απόστολος γράφοντας προς τους Φιλιππησίους: «Αυτό το φρόνημα ας υπάρχει μεταξύ σας, το οποίο υπήρξε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε με μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και βρισκόμενος ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος. Ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να γονατίσει κάθε γόνατο, των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Σε αυτά ας προστεθούν και τα εξής: «Διότι το δικό μας πολίτευμα υπάρχει στον ουρανό, από τον οποίο και περιμένουμε με προσμονή Σωτήρα», λέει, «τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξας του». Το πόσο σπουδαίο λοιπόν θα είναι εκείνο το σώμα και πώς έλαβε δόξα και αξίωμα, ας το εξηγήσει ο μέγας Ιωάννης ο Χρυσόστομος:

Το δικό μας πολίτευμα βρίσκεται στους ουρανούς, από όπου και προσδοκούμε σωτήρα τον Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπείνωσής μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του. Ο εισηγητής όμως της αποστατικής παράνοιας παραθέτει στα προηγούμενα τα εξής: «Πώς λοιπόν θέλεις να βλέπεις τους αγίους, που πρόκειται να λαμπρυνθούν μέσα σε δόξα, σε άδοξη, νεκρή και άλαλη μορφή, εφόσον ο Κύριος λέει γι' αυτούς: Διότι θα είναι, λέει, σαν άγγελοι Θεού; Πώς λοιπόν και εμείς θα προσαρμοστούμε σε αυτά;» Επειδή, λοιπόν, αυτός ο γενναίος θέλει να διευθετεί τα παρόντα με βάση τα μελλοντικά, τέτοια θα του πούμε και εμείς: δεν θα σε λάβουμε πλέον υπόψη για όσα έλεγες ζώντας κακώς και ασεβώς, επειδή επρόκειτο να πεθάνεις, αλλά, εφόσον πεθαίνοντας επρόκειτο να μείνεις άφωνος, σε εγκαταλείπουμε νεκρωμένο και στην ψυχή και στο σώμα, χωρίς να βγάζεις άχνα. Επομένως, για εμάς και για όλους όσους μετέχουν στον λόγο της ζωής, δεν υπάρχει κανένας λόγος να απαντάμε σε νεκρούς και άψυχους. Όταν, όμως, βλέπουμε ότι αυτός ο άψυχος και νεκρός λόγος γίνεται νεκροποιός και φθοροποιός για όσους τον προσέχουν, καθώς ξέρει να νεκρώνει την ψυχή και να την παραπέμπει στη γέεννα, προκειμένου να τους απομακρύνουμε από την οδό που οδηγεί στον Άδη, αν το επιθυμούν, και να τους καθοδηγήσουμε στον ζωντανό δρόμο, ελάτε να πούμε τα εξής, αποκαλύπτοντας το πονηρό φρόνημα.

Εδώ εγώ πρόκειται να βασιλεύσω σε μία αιώνια βασιλεία: «Και θα βασιλεύσουν στους αιώνες των αιώνων». Και λοιπόν, γιατί να αμαρτήσω και να γίνω υιός του διαβόλου και κληρονόμος μιας ατελεύτητης κόλασης; Τούτη η ψυχή που έχω είναι νύμφη του ουράνιου Βασιλιά, και εδώ πρόκειται να λάμπει σαν τον ήλιο με τη δόξα του αθάνατου Πατέρα της, καθώς είναι γραμμένο: «Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη δόξα του Πατέρα τους»· και πώς εγώ να τη φθείρω με την αμαρτία και να την κάνω σκοτεινό δαυλό της γέεννας; Τούτο το σώμα μου εδώ μέλλει να συνδοξαστεί με την ψυχή μου και να γίνει σύμμορφο με το δοξασμένο σώμα του Χριστού, όπως λέει ο Παύλος: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπείνωσής μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του». Και λοιπόν, πώς εγώ να τολμήσω να το μολύνω με τη λάσπη και τον βούρκο της αμαρτίας;

Το ότι δε αυτό εννοεί και ο Απόστολος, είναι φανερό από το ότι αυτό που εδώ φαίνεται να λέει ειδικά για τον Πατέρα: «Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια του», στην προς Φιλιππησίους επιστολή το λέει ακριβώς για τον Υιό. Διότι εκεί, αφού είπε για αυτόν, «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του», πρόσθεσε: «σύμφωνα με την ενέργεια της δύναμής του να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα».

Φιλ. 3,21 «Ο οποίος θα μετασχηματίσει». Θέτει ισχυρή και αναμφίλεκτη την πίστη ότι οπωσδήποτε «θα μετασχηματιστεί το σώμα της ταπεινώσεώς μας», αν μόνο το θελήσουμε, ώστε να γίνει αυτό «σύμμορφο με τη δόξα του». Διότι αν, λέει, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έρχεται για αυτόν τον σκοπό, ποιος θα αμφισβητήσει ότι αυτό δεν θα γίνει οπωσδήποτε; Έπειτα, θέλεις και άλλη απόδειξη; Επιθυμεί «να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα· διότι πρέπει αυτός», λέει, «να βασιλεύει μέχρις ότου υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα», και· «όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα». Εάν λοιπόν ο ίδιος ο Υιός βασιλεύει, για να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα, και τα πάντα οπωσδήποτε θα υποταχθούν σε αυτόν, προφανώς και «το σώμα της ταπεινώσεώς μας», αν μόνο εμείς το θελήσουμε, θα υποταχθεί σε αυτόν. Και υποτάσσεται, όταν δεν φέρει μέσα του τίποτα το στασιαστικό και εχθρικό προς εκείνον που το υπέταξε, αλλά τα πάντα είναι σύμφωνα και εναρμονισμένα, τόσο στην πίστη όσο και στον τρόπο ζωής. Όταν δε υποταχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο σε αυτόν «το σώμα της ταπεινώσεώς μας», προφανώς μετασχηματίζεται από την ταπείνωση που οφείλεται στην αμαρτία και τη φθορά, και γίνεται «σύμμορφο με το σώμα της δόξας του». Μάταιος είναι λοιπόν ο φόβος.

«Τον αγώνα τον καλό έχω αγωνιστεί, τον δρόμο έχω τελειώσει, την πίστη έχω τηρήσει· στο εξής με περιμένει ο στέφανος της δικαιοσύνης»· «έτσι τρέχω, όχι χωρίς ξεκάθαρο σκοπό· έτσι πυγμαχώ, όχι σαν να χτυπώ τον αέρα»· και «ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου· γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός»· και «διότι το δικό μας πολίτευμα υπάρχει στους ουρανούς, από όπου και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του». Διότι είναι πάρα πολύ θαυμαστά και αυτά (και πώς να μην είναι;), μεταξύ άλλων και για την υπέρτατη συνύπαρξη λαμπρότητας και καθαρότητας. Αλλά πόσο σπουδαίος είναι στην έκφραση γνωμικών, στην κρίση και στη σταθερή διατύπωση αποφάνσεων, στον έλεγχο όπου πρέπει και όπως πρέπει, στην επιτίμηση, στη διαμαρτυρία; «Διότι σε ό,τι κάποιος έχει νικηθεί, σε αυτό και έχει υποδουλωθεί»· «φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές»· και «αυτό σας λέω, ότι σάρκα και αίμα δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού, ούτε η φθορά κληρονομεί την αφθαρσία»· «τρέχατε καλά· ποιος σας βάσκανε ώστε να μην πείθεστε στην αλήθεια;»

Είναι λοιπόν ανάγκη ο νους, επειδή είναι πολύτιμος, να δεχθεί από τώρα το χαρμόσυνο μήνυμα και να υποδεχθεί το Πνεύμα του Θεού, και έτσι ύστερα από αυτά θα συνδοξαστεί και το σώμα. Διότι ο Θεός, αφού από την παρούσα ζωή έχει περιβάλει την ψυχή με τη δόξα και την έκανε να καταποθεί από το πυρ Του, στον προσδοκώμενο καιρό θα περιβάλει και το σώμα και θα το καταστήσει «σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του», προσφέροντας εκεί πλέον την ανάπαυση των επουράνιων τροφών και ενδυμάτων και την άφθαρτη εργασία των αγγέλων.

Επομένως, υπαίτιοι είναι οι Ιουδαίοι που σταύρωσαν τον Θεό, σαν να έσκισαν την πορφύρα του βασιλιά. Διότι, όπως ακριβώς συνδοξάζεται η πορφύρα του βασιλιά και δεν προσκυνείται ο βασιλιάς χωρίς την πορφύρα, έτσι έχει συνδοξαστεί και η σάρκα του Κυρίου με τη θεότητά του και ο Χριστός προσκυνείται μαζί με τη σάρκα του. Επειδή η σάρκα μαζί με την ψυχή και η θεότητα έχουν γίνει ένα, έστω κι αν είναι δύο. Διότι, όπως ακριβώς το μαλλί που έχει βαφτεί με πορφύρα, αν και αποτελείται από δύο φύσεις και υποστάσεις, αποτέλεσε ένα ωραίο είδος (καθώς δεν είναι δυνατόν μετά τη βαφή να χωριστεί το μαλλί ή η βαφή από το μαλλί), έτσι και η σάρκα μαζί με την ψυχή, αφού ενώθηκε με τη θεότητα, αποτέλεσε ένα, δηλαδή μία υπόσταση, επουράνιο Θεό που προσκυνείται μαζί με τη σάρκα. Εξαγόρασε λοιπόν ο Κύριος κάθε σάρκα διά της δικής του σάρκας, και κάθε σάρκα που πίστεψε, τον ακολούθησε και τον δέχεται τώρα, συνδοξάζεται με τη σάρκα του Κυρίου εκείνη την ημέρα, όπως λέει ο απόστολος: «ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξης του».

Είναι ανάγκη λοιπόν ο νους, επειδή είναι πολύτιμος, να δεχθεί από τώρα το ευαγγέλιο και να υποδεχθεί το πνεύμα του Θεού, ώστε έπειτα με αυτόν τον τρόπο να συνδοξαστεί και το σώμα. Διότι ο Θεός, αφού από τώρα περιβάλλει την ψυχή με τη δόξα και την κάνει να καταποθεί από το δικό Του πυρ, στον προσδοκώμενο καιρό θα περιβάλει και το σώμα και θα το αναδείξει «σύμμορφο με το σώμα της δόξης Του», παρέχοντας εκεί πλέον ανάπαυση με επουράνιες τροφές και ενδύματα, καθώς και την άφθαρτη εργασία των αγγέλων.

Διότι κάθε ψυχή, η οποία διά της πίστεως και της προθυμίας σε όλες τις αρετές αξιώθηκε από τώρα να ενδυθεί τελείως τον Χριστό με δύναμη και πληροφορία και ενώθηκε με το επουράνιο φως της άφθαρτης εικόνας, καταξιώνεται πάντοτε να λαμβάνει εν υποστάσει γνώση των ουρανίων μυστηρίων και, κατά την ημέρα της αναστάσεως, όταν το σώμα συνδοξαστεί με την ψυχή στην ίδια επουράνια εικόνα της δόξας και αρπαγεί στους ουρανούς από το Πνεύμα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, «σε συνάντηση του Κυρίου στον αέρα», και αφού καταξιωθεί να γίνει «σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του», θα συμβασιλεύσει στους αιώνες μαζί με την ψυχή και τον Χριστό. Διότι, αφού φωτιστούν και ελλαμφθούν αιώνια και ακατάργητα από το επουράνιο φως του Πνεύματος από τώρα οι άξιες και φιλαλήθεις ψυχές, και αφού αξιωθούν από τώρα να τους αφαιρεθεί από το Πνεύμα το κάλυμμα της κακίας του σκότους, τότε λαμβάνουν και την παντελή απολύτρωση από τα πάθη της κακίας και καταξιώνονται να επιτελούν την κατόρθωση όλων των εντολών άμεμπτα και τέλεια και, όπως προελέχθη, δέχονται μέσω της πείρας τη γνώση των ουρανίων μυστηρίων, «τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν». Διότι, λέει, «σε εμάς τα αποκάλυψε ο Θεός διά του Πνεύματός Του».

Τι θα μπορούσε να είναι πιο παρηγορητικό από αυτό για την ψυχή; Δεν έχουμε αποκοπεί από τη σχέση με τον κόσμο και από τους κατά σάρκα συγγενείς; Τι πάλι θα μπορούσε να είναι πιο μακάριο και πιο υψηλό από αυτό; «Το δικό μας πολίτευμα υπάρχει στους ουρανούς, από όπου και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξας του, σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του να υποτάξει σε αυτόν τα πάντα.» Επομένως, αδελφοί μου, ας χαιρόμαστε και ας αγαλλιούμε περιφρονώντας κάθε ηδονή. Διότι «κάθε σάρκα είναι χορτάρι και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χορταριού.» «Ξεράθηκε το χορτάρι και το άνθος του έπεσε», το έργο όμως της αρετής μένει στον αιώνα. «Κακοπαθεί κάποιος ανάμεσά σας;» όπως λέει ο αδελφόθεος, «ας προσεύχεται. Είναι κάποιος χαρούμενος; ας ψάλλει.» Πειράζεται κάποιος από κάποιο πονηρό πάθος; —επειδή ο πειραστής ενεργεί πάντοτε— ας υπομείνει, ακούγοντας αυτόν που λέει: «Μακάριος είναι αυτός που υπομένει τον πειρασμό, διότι, αφού αποδειχθεί δόκιμος, θα λάβει τον στέφανο της ζωής, τον οποίο υποσχέθηκε ο Κύριος σε αυτούς που τον αγαπούν.» «Εάν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα εφαρμόζετε», είπε ο Κύριος, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.