Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 3:8

Του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου του Μεγάλου, Πατριάρχου Αλεξανδρείας, Λόγος διακριτικός, και για τις εντολές του Θεού προς αυτούς που έχουν αποταχθεί τα εγκόσμια και επιθυμούν να σωθούν. Αγαπητοί, ας φροντίσουμε για τη σωτηρία μας, διότι ο καιρός πλέον έχει συντμηθεί· και δεν μπορεί κάποιος να φροντίζει τη δική του ψυχή, ενόσω φροντίζει τα του σώματος. Διότι, όπως ακριβώς δεν μπορεί κάποιος να προσηλώνει το ένα μάτι στον ουρανό και το άλλο στη γη, έτσι δεν μπορεί ο άνθρωπος να φροντίζει τα του Θεού και τα του σώματος. Όπως δεν μπορεί μια πηγή να αναβλύσει από την ίδια οπή νερό γλυκό και πικρό, έτσι δεν μπορεί ο άνθρωπος και στον Θεό να είναι αρεστός, και να εκπληρώνει τις επιθυμίες της σάρκας. Όπως δεν μπορεί το αγκάθι να παραγάγει καρπό ελιάς, έτσι δεν μπορεί ο άνθρωπος και τα επουράνια να αναζητεί, και τα επίγεια να ποθεί, καθώς λέει ο Κύριος: Δεν μπορείτε και στον Θεό να είστε αρεστοί, και να εκπληρώνετε τις επιθυμίες της σάρκας. Γι' αυτό και ο απόστολος Παύλος, έχοντας ακούσει αυτά και έχοντας αποκόψει από τον εαυτό του όλα τα σαρκικά φρονήματα, λέει: «Για τον Οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, ώστε να κερδίσω τον Χριστό» και να συμβασιλεύσω μαζί Του. «Εφόσον δε έχουμε τροφές και σκεπάσματα, ας αρκεστούμε σε αυτά. Διότι εκείνοι που θέλουν να πλουτίζουν περιπίπτουν σε πειρασμό, και σε παγίδα του διαβόλου, και σε άτοπες επιθυμίες».

Άραγε λοιπόν δεν αξίζει να προτιμήσουμε τον θάνατο και να εγκαταλείψουμε το συνέδριο των Φαρισαίων; Άραγε λοιπόν δεν αξίζει μάλλον να προσκυνήσουμε τον σταυρό, παρά να κερδίσουμε τη φιλία των Ιουδαίων και του κόσμου; Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έγραψε και ο μακάριος Παύλος: «Τα πάντα τα θεώρησα ζημία, για να κερδίσω τον Χριστό»· γι' αυτό θεωρεί καύχημα τον σταυρό, λέγοντας: «Είθε σε εμένα να μη συμβεί ποτέ να καυχηθώ για τίποτε άλλο, παρά μόνο για τον σταυρό του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, διά του οποίου ο κόσμος έχει σταυρωθεί για εμένα, και εγώ για τον κόσμο». Γι' αυτό και ο ίδιος ο Κύριος έλεγε: «Όποιος δεν σηκώσει τον σταυρό του και δεν με ακολουθήσει, δεν είναι άξιός μου, ούτε μπορεί να είναι μαθητής μου». Αλλά εδώ υπάρχει ανάγκη μεγάλης προσοχής, μήπως σηκώνουμε τον σταυρό όπως οι Ιουδαίοι, και όχι όπως ο Παύλος. Διότι ο μεν Παύλος έφερε τον σταυρό ως τρόπαιο κατά της αμαρτίας· οι δε Ιουδαίοι με σκοπό να θανατώσουν τον Κύριο. Γι' αυτό πρέπει να προφυλασσόμαστε και να επαγρυπνούμε, μήπως τυχόν, ενώ κατηγορούμε τους Ιουδαίους, πράττουμε και εμείς τα ίδια με αυτούς εναντίον του Κυρίου.

Έκτη, προς Φιλιππησίους. Αυτήν την αποστέλλει από τη Ρώμη, αφού προηγουμένως τους είχε επισκεφθεί και διδάξει. Η δε αφορμή της Επιστολής είναι η εξής: Καθώς οι Φιλιππήσιοι απέστειλαν διακονία στον Παύλο, και επειδή κάποιοι περιφέρονταν και διέφθειραν τις ακοές των άδολων πιστών με το πρόσχημα της σκιάς του νόμου και της περιτομής, λέγοντας ότι χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατόν να δικαιωθούν, ο Απόστολος πληροφορήθηκε τα γεγονότα και γράφει στους Φιλιππησίους. Και πρώτα μεν επαινεί την πίστη τους και δηλώνει ότι τους μνημονεύει· έπειτα διηγείται πώς απολογήθηκε στη Ρώμη, και ότι κάποιοι του έγιναν βάρος κατά τη διάρκεια των δεσμών του, υποκινώντας φθόνο εναντίον του. Στη συνέχεια τους προτρέπει να αγαπούν ο ένας τον άλλον, εξηγώντας τη φιλανθρωπία του Σωτήρος, ότι δηλαδή, αν και Θεός, ενανθρώπησε για εμάς. Έπειτα, πραγματευόμενος τα περί της περιτομής και του παλαιού νόμου, αποδεικνύει ότι πλέον η περιτομή έχει καταστεί ανενεργή, φέρνοντας ως παράδειγμα τον εαυτό του και λέγοντας ότι: «Όλα αυτά τα θεωρώ ζημία για χάρη του Χριστού». Γι' αυτόν τον λόγο, όσους διδάσκουν ακόμη την περιτομή και επιθυμούν να τους εξαπατήσουν, τους κατακρίνει και λέει ότι είναι εχθροί του Χριστού. Επαινεί δε τους Φιλιππησίους για την προσφορά της κοινωνίας τους προς αυτόν· και αφού τους απευθύνει και πάλι ηθικές προτροπές, ολοκληρώνει την Επιστολή.

Εκείνος λοιπόν που ενατένισε τη θεότητά του προσφωνεί τον Κύριο ωραίο στο κάλλος. Διότι δεν ανυμνεί το κάλλος της σάρκας. Επειδή τον είδαμε και δεν είχε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άδοξη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων. Είναι φανερό λοιπόν ότι ο Προφήτης, αφού αντίκρισε τη λαμπρότητά του και πλημμύρισε από τις αναλαμπές που πήγαζαν από εκεί, πληγωμένος στην ψυχή από αυτό το κάλλος, κινήθηκε προς τον ένθεο έρωτα της νοητής ωραιότητας. Όταν αυτή φανερωθεί στην ανθρώπινη ψυχή, όλα όσα μέχρι πρότινος αγαπούνταν φαίνονται αισχρά και απορριπτέα. Γι' αυτό και ο Παύλος, όταν είδε τον ωραίο στο κάλλος, θεώρησε τα πάντα σκύβαλα, για να κερδίσει τον Χριστό. Εκείνοι μεν που βρίσκονται έξω από τον λόγο της αλήθειας ονομάζουν μωρία το κήρυγμα του Ευαγγελίου, περιφρονώντας την ταπεινότητα των εκφράσεων των Γραφών· εμείς όμως, που καυχόμαστε για τον σταυρό του Χριστού, στους οποίους φανερώθηκαν μέσω του Πνεύματος όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, όχι με διδάγματα ανθρώπινης σοφίας, γνωρίζουμε ότι πλούσια χάρη έχει εκχυθεί από τον Θεό στους λόγους περί του Χριστού. Γι' αυτό σε σύντομο χρονικό διάστημα το κήρυγμα διέτρεξε σχεδόν όλη την οικουμένη, επειδή πλούσια και άφθονη η χάρη έχει εκχυθεί στους κήρυκες του Ευαγγελίου, τους οποίους η Γραφή ονόμασε και χείλη του Χριστού. Γι' αυτό, μέσα από ταπεινές και αξιοκαταφρόνητες λέξεις, το κήρυγμα του Ευαγγελίου διαθέτει μεγάλη καθοδηγητική και ελκτική δύναμη προς τη σωτηρία.

Και μας χάρισε διπλό τρόπο γνωριμίας: τον έναν μέσω της προσωπικής συναναστροφής, και τον άλλον μέσω της γραπτής επικοινωνίας. Επειδή, λοιπόν, σε γνωρίσαμε μέσα από όσα εξέφρασες, και σε γνωρίσαμε όχι αποτυπώνοντας στη μνήμη μας τα σωματικά σου χαρακτηριστικά, αλλά κατανοώντας την ομορφιά του εσωτερικού ανθρώπου μέσα από την ποικιλία των λόγων σου, διότι ο καθένας μας μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς, δοξάσαμε τον Θεό μας, ο οποίος σε κάθε γενεά εκλέγει εκείνους που του είναι ευάρεστοι. Αυτός, που παλαιότερα ανέδειξε άρχοντα για τον λαό του μέσα από τα ποίμνια των προβάτων, και τον Αμώς, αφού τον ενδυνάμωσε μέσω του Πνεύματος, τον ύψωσε από το κοπάδι σε προφήτη, τώρα έναν άνδρα από τη Βασιλεύουσα πόλη, στον οποίο είχε ανατεθεί η εξουσία ολοκλήρου έθνους, υψηλό στο φρόνημα, στη λαμπρότητα της καταγωγής, στην αίγλη του βίου, στη δύναμη των λόγων, περίβλεπτο σε όλα τα ζητήματα της ζωής, τον είλκυσε στη φροντίδα των ποιμνίων του Χριστού. Ο οποίος, αφού απέρριψε όλα τα κοσμικά πλεονεκτήματα και τα θεώρησε ζημία προκειμένου να κερδίσει τον Χριστό, ανέλαβε τους οίακες της μεγάλης και περίφημης για την πίστη της στον Θεό Εκκλησίας του Χριστού.

Κεφάλαιο Γʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εάν δεν υπερβεί η δικαιοσύνη σας εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Αν κάποιος άλλος νομίζει ότι μπορεί να έχει πεποίθηση στη σάρκα, εγώ έχω περισσότερο: περιτμήθηκα την όγδοη ημέρα, είμαι από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, ως προς τον νόμο Φαρισαίος, ως προς τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου υπήρξα άμεμπτος. Όμως, όσα ήταν για εμένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία για χάρη του Χριστού. Αλλά μάλιστα εξακολουθώ να θεωρώ τα πάντα ως ζημία εξαιτίας της ανυπέρβλητης αξίας της γνώσεως του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για τον οποίον ζημιώθηκα τα πάντα και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ σε αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που αποκτάται διά της πίστεως στον Χριστό, τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό.

Έτσι, εκείνος που κατέχεται σφόδρα από την επιθυμία να ακολουθήσει τον Χριστό, δεν μπορεί πλέον να στραφεί προς τίποτα από αυτή τη ζωή: ούτε προς τη στοργή των γονέων ή των οικείων, όταν αυτή εναντιώνεται στα προστάγματα του Κυρίου (διότι τότε βρίσκει εφαρμογή και το εξής: «Εάν κάποιος έρχεται προς εμένα και δεν μισεί τον πατέρα του, και τη μητέρα, και τα λοιπά»)· ούτε προς τον ανθρώπινο φόβο, ώστε εξαιτίας του να δειλιάσει σε κάτι από τα πνευματικώς ωφέλιμα, πράγμα το οποίο κατόρθωσαν οι άγιοι, λέγοντας: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους»· ούτε προς τον χλευασμό των έξω για τα καλά έργα, ώστε να νικηθεί από την καταφρόνησή τους. Εάν δε κάποιος επιθυμεί να γνωρίσει ακριβέστερα και σαφέστερα την ένταση που είναι συνυφασμένη με την επιθυμία όσων ακολουθούν τον Κύριο, ας φέρει στη μνήμη του τον Απόστολο, ο οποίος διηγείται τα του εαυτού του προς δική μας διδασκαλία, λέγοντας: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει πεποίθηση στη σάρκα, εγώ περισσότερο· έχω περιτομή οκταήμερη, είμαι από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, ως προς τον νόμο Φαρισαίος, ως προς τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, ως προς τη δικαιοσύνη που πηγάζει από τον νόμο στάθηκα άμεμπτος· αλλά όσα ήταν για μένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία για χάρη του Χριστού. Μάλιστα, λοιπόν, θεωρώ τα πάντα ότι είναι ζημία, μπροστά στην υπεροχή της γνώσεως του Χριστού Ιησού του Κυρίου μας, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό».

Και πώς δεν είναι κάποιος νεκρός και ως προς τον νόμο, όταν δεν αντιστέκεται σε εκείνον που του αποσπά τα υπάρχοντά του; Και πώς δεν ζει εν Χριστώ, εκείνος που του παραχωρεί μαζί και το ιμάτιο; Ομοίως διδασκόμαστε να τηρούμε την περίσσεια κάθε κατά τον νόμο δικαιοσύνης. Το ότι δε δεν πρέπει μόνο να έχουμε σταυρωθεί ως προς τον κόσμο, αλλά και να πεθάνουμε ως προς τον νόμο, μπορούμε να το μάθουμε δογματικώς από τον ίδιο τον Απόστολο. Διότι άλλοτε μεν λέει: «Εγώ έχω σταυρωθεί ως προς τον κόσμο, και ο κόσμος ως προς εμένα. Και δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»· άλλοτε δε, μετά από πολλή καύχηση για τα ύψιστα κατορθώματα εντός του νόμου, αναφέρει: «Αλλά βεβαίως θεωρώ ότι τα πάντα είναι σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ ενωμένος μαζί του, μην έχοντας τη δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που αποκτάται δια της πίστεως στον Ιησού Χριστό, τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό με βάση την πίστη, ώστε να γνωρίσω αυτόν και τη δύναμη της αναστάσεώς του, και την κοινωνία των παθημάτων του, γινόμενος σύμμορφος με τον θάνατό του, μήπως και κατορθώσω να φθάσω στην εξανάσταση των νεκρών». Και λίγο πιο κάτω, διδάσκοντάς μας να έχουμε το ίδιο φρόνημα με αυτόν, λέει πιο κατηγορηματικά: «Όσοι λοιπόν είμαστε τέλειοι, αυτό ας φρονούμε». Και αλλού, με μεγαλύτερη σφοδρότητα, εκθέτοντάς το ως αναγκαίο δόγμα, λέει: «Ώστε κι εσείς θανατωθήκατε ως προς τον νόμο δια του σώματος του Χριστού, για να ανήκετε σε άλλον, σε αυτόν που αναστήθηκε από τους νεκρούς, προκειμένου να καρποφορήσουμε για τον Θεό».

Τη διαφορά, εξάλλου, του πνεύματος από το γράμμα, κάνοντας σε άλλο σημείο σύγκριση μεταξύ του νόμου και του Ευαγγελίου, την αποδεικνύει κατηγορηματικά, λέγοντας: «Διότι το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί»· ονομάζοντας γράμμα τον νόμο, όπως δηλώνεται από τα προηγούμενα και τα επόμενα συμφραζόμενα, και πνεύμα τη διδασκαλία του Κυρίου, καθώς ο ίδιος ο Κύριος είπε: «Τα λόγια μου είναι πνεύμα και είναι ζωή». Εάν, λοιπόν, η δικαιοσύνη του νόμου, όταν επιδιώκεται με ζήλο από κάποιους, οι οποίοι κατά το βάπτισμα ομολόγησαν στον Θεό ότι δεν ζουν πλέον για τον εαυτό τους αλλά για Εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για αυτούς, επιφέρει καταδίκη μοιχείας, όπως αποδείχθηκε σαφώς από τα προαναφερθέντα, τι θα μπορούσε να πει κανείς για τις ανθρώπινες παραδόσεις; Σχετικά δε με τη δικαιοσύνη του νόμου, ο ίδιος Απόστολος αποφαίνεται με μεγαλύτερη σφοδρότητα, λέγοντας: «Αλλά, βεβαίως, θεωρώ ότι τα πάντα είναι ζημία μπροστά στην υπεροχή της γνώσης του Χριστού Ιησού του Κυρίου μου, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό, και να βρεθώ σε αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη, αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνην που αποκτάται διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό».

«Διότι, αγνοώντας τη δικαιοσύνη του Θεού και επιζητώντας να εγκαθιδρύσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού». Γι' αυτό ο Απόστολος, έχοντας μεριμνήσει ειλικρινά για την ευαρέστηση προς τον Θεό, μετά την εξιστόρηση των ύψιστων έργων δικαιοσύνης που είχε κατορθώσει σύμφωνα με τον νόμο, προσθέτει: «Αλλά βεβαίως θεωρώ ότι τα πάντα είναι ζημία μπροστά στην υπεροχή της γνώσης του Χριστού Ιησού του Κυρίου μου, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ ενωμένος με αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που να προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνην που αποκτάται διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, τη δικαιοσύνη δηλαδή που προέρχεται από τον Θεό και βασίζεται στην πίστη, ώστε να γνωρίσω αυτόν», και τα εξής. Μέσα από αυτά και τα παρόμοια λόγια, μας διδάσκει να φυλαγόμαστε πολύ περισσότερο, ώστε να μην εισαγάγουμε ποτέ την ανθρώπινη δικαιοσύνη στον κανόνα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού περί της ευαρέστησης προς τον Θεό.

Και βέβαια το ζήτημα δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Α. Θα πληροφορηθείς λοιπόν από τον θεσπέσιο Παύλο, ο οποίος διακηρύσσει μεγαλοφώνως ότι υπήρξε «κατά τον νόμο Φαρισαίος, κατά τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, και ως προς τη δικαιοσύνη που βασίζεται στον νόμο υπήρξε άμεμπτος. Αλλά όποια πράγματα ήταν για μένα κέρδος, αυτά τα θεώρησα ζημία εξαιτίας του Χριστού. Μάλιστα, λοιπόν, θεωρώ ότι τα πάντα είναι ζημία μπροστά στο υπερέχον μεγαλείο της γνώσεως του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας.» Β. Πράγματι έτσι τα είπε, αλλά τι άραγε να σημαίνει αυτό; Α. Μήπως ο νόμος δεν προφήτευσε στους αρχαιοτέρους ότι ο Θεός και Κύριος είναι ένας; Β. Ναι. Α. Και λένε ίσως ότι αυτός είναι ο Πατέρας. Β. Το λένε. Α. Αυτός λοιπόν που λέει ότι αναδείχθηκε για εμάς ταμίας των απόρρητων μυστηρίων του Χριστού, ο μυσταγωγός της οικουμένης, τι άραγε είχε κατανοήσει ή τι σκεφτόταν και τοποθετούσε τη γνώση του Χριστού ασυγκρίτως ψηλότερα από την παλαιότερη και νομική παιδεία, και την ονομάζει υπερέχουσα, και θεωρεί σκύβαλα τα του νόμου, ενώ θαύμασε και αγάπησε υπερβολικά το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα; Ή μήπως δεν είναι αναγκαίο να σκεφτόμαστε και να πιστεύουμε ότι σε εκείνα για τα οποία η γνώση είναι ανώτερη, φυσικό επακόλουθο είναι να τους αρμόζει αμέσως και το να υπερέχουν από εκείνα με τα οποία συγκρίνονται; Β. Έτσι νομίζω. Α. Τότε πώς θα μπορούσε ο νους μας να φτάσει σε τέτοιο βαθμό ηλιθιότητας και αμάθειας, ώστε να πει ή έστω να σκεφτεί ποτέ ότι ο Υιός είναι ανώτερος από τον Πατέρα, εφόσον έχει τον γεννήτορα σαν ρίζα και πηγή Του;

Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος λέει ότι θεώρησε τα του νόμου σκύβαλα «εξαιτίας του ότι υπερέχει η γνώση του Χριστού». «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα, και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Πρέπει, επομένως, να γίνουμε πνευματικοί, διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να αντικρίσουμε τον Χριστό, ο οποίος είναι «το τέλος αυτού που καταργείται», εννοώ δηλαδή του νόμου. Τότε ολοκληρωτικά και με κάθε τρόπο «αφαιρείται το κάλυμμα», και με γυμνό και αποκαλυμμένο πρόσωπο θα δουν τον ιερό Μωυσή να μην έχει πλέον το προσωπείο που προέρχεται από το γράμμα, δηλαδή τη σκιά της προφανούς ιστορίας. Διότι σε αυτή την κατάσταση βρίσκονται εκείνοι που έχουν δεχθεί πλουσιοπάροχα εν Χριστώ την ελεύθερη αποκάλυψη του Πνεύματος. Εάν, λοιπόν, όπου υπάρχει το Πνεύμα, εκεί βρίσκεται οπωσδήποτε και η ελευθερία, πώς δεν είναι ελεύθερο κατά φύση;

Και βέβαια δεν λέμε πουθενά ότι θα πρέπει να νοηθεί και ο ίδιος ο Πατέρας ότι έχει σαρκωθεί. Διότι δεν βρίσκεται σε αυτά το κάλλος της εικόνας. Εκείνο μάλλον αξίζει να σκεφτούμε, ότι ο Λόγος ήταν Θεός και πριν από τη σάρκωση, χαρακτήρας και φυσική ομοίωση του Γεννήτορα. Και πάλι, όταν έγινε σαν κι εμάς, νοείται ότι βρίσκεται στη μορφή του Πατέρα, ενώ ενυπάρχει σε αυτόν το ανθρώπινο στοιχείο της θείας οικονομίας. Λογίζεται λοιπόν ως ένα με τη δική του σάρκα. Είναι δε και έτσι εικόνα του Πατέρα, καθότι είναι Θεός και έχει γεννηθεί από αυτόν κατά φύση. <Ο οποίος έλαμψε στις καρδιές μας προς φωτισμό της γνώσης της δόξας του Θεού στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού.> Ότι η πίστη αφορά στον Θεό, ακόμη και αν συντελείται στο πρόσωπο του Χριστού, το αποσαφηνίζει ο μυσταγωγός μέσω της προκειμένης φράσης. Διότι έχουν κληθεί και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες προς την επίγνωση του Χριστού, οι μεν από την πλάνη και την ψευδή λατρεία στην αληθινή θεογνωσία, οι δε παιδαγωγούμενοι σε ακριβέστερη γνώση αυτών που περιέχονται στον νόμο. Για τον λόγο αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος «εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης» του Χριστού φαίνεται να έχει ενδιαφερθεί ελάχιστα για τις διδασκαλίες του νόμου. Όταν λοιπόν οι μυσταγωγοί κηρύττουν τον Χριστό, και όσοι πιστεύουν στον Θεό πιστεύουν αληθινά στον έναν Θεό, πώς δεν είναι Θεός ο Χριστός, όχι νόθος, όχι ψευδώνυμος, ούτε ετεροφυής ως προς τον Πατέρα, αλλά μάλλον αληθινός, εφόσον προέρχεται από αυτόν κατά φύση;

Και τώρα εμείς μακαρίζουμε τους αλλοτρίους, και «ανοικοδομούνται αυτοί που πράττουν την ανομία· αντιστάθηκαν στον Θεό και σώθηκαν. Αυτά καταλάλησαν όσοι φοβούνται τον Κύριο, ο καθένας προς τον πλησίον του· και πρόσεξε ο Κύριος και εισάκουσε». Εξαιτίας αυτής της αιτίας, λέει, νόμιζαν μερικοί ότι οι Ιουδαίοι έλεγαν: «Ας κάνουμε τα κακά για να έρθουν τα αγαθά»· λέγοντας ότι είναι δίκαιη η καταδίκη, είτε αυτών που διέδιδαν αυτά τα πράγματα για τους Ιουδαίους, είτε αυτών που τολμούν να λένε «Ας κάνουμε τα κακά για να έρθουν τα αγαθά». <Τώρα όμως, χωρίς τον νόμο, έχει φανερωθεί η δικαιοσύνη του Θεού.> Γνωρίζω ότι είναι γραμμένο για κάποιους, ότι «ήταν και οι δύο δίκαιοι, πορευόμενοι σε όλες τις εντολές και τα δικαιώματα του Κυρίου άμεμπτοι», και ο μακάριος Παύλος είπε, ότι και ο ίδιος «ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου υπήρξε άμεμπτος». Αλλά εκείνος που είναι άμεμπτος σε αυτά, δεν έχει πράξει ακόμη εκείνα με τα οποία θα γίνει λαμπρός και ονομαστός· γι' αυτό και ο ίδιος ο μακάριος Παύλος είπε πάλι, ότι θεωρούσε όλα τα του νόμου ζημία και τα λογάριαζε ίσα με σκύβαλα· και αναζητούσε πάλι «το υπερέχον της γνώσεως του Χριστού». Από την άλλη, ο νόμος κατακρίνει αυτούς που τον παραβαίνουν· γι' αυτό αλλού λέει: «Διότι αν η διακονία της κατακρίσεως είχε δόξα, πολύ περισσότερο περισσεύει σε δόξα η διακονία της δικαιοσύνης»· και επειδή υπάρχουν πάρα πολλές εντολές σε αυτόν, είναι απολύτως αναγκαίο ακόμη και ο πιο ακριβής τηρητής του νόμου να σφάλλει σε ορισμένα, και να καθίσταται παραβάτης του νόμου.

Διότι, αφού ανέτειλε για εμάς ο καιρός που μόλις αναφέραμε, περιττές πλέον και εντελώς άκαιρες είναι οι σκιές του νόμου, εξαιτίας της αλήθειας που είναι ήδη παρούσα. Και πράγματι άχρηστη, εφόσον ήδη έλαμψε ο Χριστός, απέδειξε ο Παύλος τη δικαιοσύνη του νόμου, λέγοντας γι' αυτόν: «για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα», δηλαδή τα καυχήματα του νόμου, «και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ ενωμένος μαζί του, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη, αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά αυτήν που προέρχεται μέσω της πίστεως στον Ιησού Χριστό». Βλέπεις λοιπόν πώς, ως σοφός, πρόσεξε να μην αφήσει τίποτα για το πρωί; Θα αποτελούσαν δε τύπο, εκείνοι που τα φύλαξαν μέχρι το πρωί, του ιουδαϊκού πλήθους που επρόκειτο να απειθήσει σε αυτόν, για τους οποίους η έντονη επιθυμία να τηρήσουν το γράμμα του νόμου θα γίνει αιτία και για σήψη και για σκουλήκια. Διότι ακούς πώς εξοργίζεται πολύ ο νομοθέτης εναντίον τους; «Και είπε ο Μωυσής στον Ααρών: Πάρε μια χρυσή στάμνα και βάλε μέσα σε αυτήν ένα πλήρες γομόρ μάννα, και θα την τοποθετήσεις ενώπιον του Θεού προς διατήρηση». Είναι πραγματικά κατάλληλο και γι' αυτό, εκφράζοντας μεγάλο θαυμασμό, να πούμε: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού!» Διότι είναι πράγματι ακατάληπτη η σύνεση που κρύβεται στις θεόπνευστες Γραφές, και «βάθος βαθύ, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, ποιος θα το ανακαλύψει;». Βλέπεις, λοιπόν, πώς έχει ολοκληρωθεί από εμάς και ο τελευταίος λόγος γι' αυτά.

Αλλ' όπως είπε ο μακάριος Παύλος, μέσω των τυπικών σχημάτων το Πνεύμα φανέρωνε ότι δεν είχε ακόμη φανερωθεί η οδός που αρμόζει περισσότερο στους αγίους, εφόσον οι λαοί εμποδίζονταν ακόμη και διατηρούνταν η πρώτη σκηνή. Διότι δεν διαφαινόταν ακόμη πραγματικά ο τρόπος ζωής που δόθηκε μέσω του Χριστού σε όσους κλήθηκαν προς αγιασμό μέσω του Πνεύματος, ούτε είχε ακόμη φανερωθεί το μυστήριο γι' αυτόν, επειδή ίσχυε ακόμη η εντολή του γράμματος. Γι' αυτό και ο νόμος κρατούσε τους Ιουδαίους στην πρώτη σκηνή. Διότι η νομική διαπαιδαγώγηση και πολιτεία είναι σαν μια προεισαγωγή και, ας το πω έτσι, ένα προαύλιο της ευαγγελικής διαπαιδαγώγησης και πολιτείας. Επειδή η μεν πρώτη συνίσταται σε τύπους, ενώ η δεύτερη αποβλέπει στην αλήθεια. Και άγια μεν ήταν η πρώτη σκηνή, διότι άγιος είναι ο νόμος και η εντολή δίκαιη και αγαθή· άγια όμως των αγίων είναι η εσωτερική. Διότι, αν και ήταν άγιοι όσοι μετείχαν στη δικαιοσύνη του νόμου, έγιναν αγιότεροι όταν αποδέχθηκαν την πίστη, προφανώς την πίστη στον Χριστό, και όταν χρίστηκαν με το θείο και Άγιο Πνεύμα. Ανώτερη λοιπόν από τη νομική δικαιοσύνη είναι η δικαιοσύνη δια της πίστεως, και πάρα πολύ πλουσιότερος είναι ο αγιασμός. Γι' αυτό και ο σοφότατος Παύλος με μεγάλη χαρά και προθυμία λέει ότι θεώρησε ζημία τη δικαιοσύνη του νόμου, για να κερδίσει τον Χριστό και να βρεθεί ενωμένος μαζί του, μην έχοντας δική του δικαιοσύνη, αυτήν του νόμου, αλλά αυτήν που αποκτάται δια της πίστεως στον Ιησού Χριστό.

Διότι, λέει, τα όσα περιέχονται στον καινό τόμο δεν θα δοθούν σε εκείνους που επέλεξαν να απειθούν, αλλά σε εκείνους που με πίστη έχουν τιμήσει τον λόγο του. Δηλαδή, θα αποκαλυφθεί το μυστήριο του Χριστού. Καινός, λοιπόν, και μεγάλος είναι ο τόμος. Διότι η καινή και νέα διαθήκη, η οποία κηρύττει το μυστήριο του Χριστού, δεν έχει συνταχθεί σύμφωνα με την πρώτη διαθήκη, ούτε βέβαια θα φανεί να έχει την ταπεινότητα της νομικής ιστορίας, αλλά μάλλον να βρίσκεται σε υπεροχή και ύψος γνώσεως και δογμάτων. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος με μεγάλη χαρά λέει, ότι έχει θεωρήσει ως ζημία όλα τα του νόμου εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Χριστού.

Υποδηλώνει δε, έμμεσα, κάτι πνευματικό και βαθύ. Διότι θέλει να πει ότι τα πάντα θα μεταβληθούν προς το καλύτερο, και τα δεύτερα θα υπερέχουν των πρώτων. Επειδή η παιδαγωγία του νόμου θα παραχωρήσει οπωσδήποτε τη θέση της στην παιδαγωγία διά του Χριστού, δηλαδή στα ευαγγελικά θεσπίσματα, και η μεταξύ τους διαφορά θα είναι τόσο μεγάλη, όση ακριβώς υπάρχει μεταξύ χαλκού και χρυσού. Διότι ο χαλκός φαίνεται μεν σαν χρυσός, αλλά δεν είναι χρυσός, και ο σίδηρος φαίνεται σαν άργυρος, διότι διαθέτει λαμπρότητα, πλην όμως δεν είναι άργυρος, αλλά υπολείπεται πολύ από εκείνον που υπερέχει. Επομένως, θα μπορούσε κανείς να παρομοιάσει την παιδαγωγία του νόμου με τον χαλκό, ενώ την παιδαγωγία διά του Χριστού με τον χρυσό. Και πάλι, τη δύναμη της πολιτείας του νόμου θα μπορούσε να την παρομοιάσει κανείς με τον σίδηρο, ο οποίος έχει μετρημένη τη λαμπρότητα, ενώ την εν Χριστώ και ευαγγελική πολιτεία περισσότερο με τον άργυρο, διότι, νοητώς, έχει την τελειότατη λαμπρότητα. Γι' αυτόν τον λόγο και ο πάνσοφος Παύλος, καίτοι έλεγε ότι απέκτησε πάρα πολύ μεγάλο καύχημα μέσω της ζωής σύμφωνα με τον νόμο και της γνώσης του, θεωρούσε τα πάντα σκουπίδια, και επιθυμούσε να κερδίσει τον Χριστό και την ανωτερότητα της γνώσης Του. Τα δε ξύλα και οι λίθοι είναι χρήσιμα για οικοδομή· και θα βρούμε τον πάνσοφο Παύλο να παρομοιάζει τη δύναμη της διδασκαλίας ορισμένων με αυτές τις ύλες: «Εάν γάρ τις», λέει, «εποικοδομεί πάνω στο θεμέλιο, ξύλα, χόρτο, λίθους, καλάμια».

Διότι κανείς από τους Ιουδαίους δεν υπήρξε τόσο τέλειος, ώστε να μην υποπέσει σε κανένα σφάλμα· «διότι όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού, και δικαιώνονται δωρεάν με τη δική Του χάρη». Το ότι δε είναι ανώφελη αυτή η προσπάθεια ακόμη και για εκείνους που έχουν φτάσει στην τελειότητα κατά τον νόμο, εάν δεν προσλάβουν τη χάρη διά του Χριστού, το αποδεικνύει πολύ καλά γράφοντας σε κάποιους ο πάνσοφος Παύλος, ότι θεώρησε σκύβαλα όλα τα του νόμου, για να κερδίσει τον Χριστό και να βρεθεί ενωμένος με Αυτόν, έχοντας όχι τη δική του δικαιοσύνη, δηλαδή αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά αυτήν που αποκτάται διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό. Κατηγορεί δε τους Ιουδαίους για ανοησία, λέγοντας τα εξής: «Επειδή αγνοούσαν τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητούσαν να εγκαθιδρύσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, για τη δικαίωση καθενός που πιστεύει». Είπε δε πάλι: «Εμείς που είμαστε εκ φύσεως Ιουδαίοι και όχι αμαρτωλοί από τα έθνη, επειδή γνωρίζουμε ότι δεν δικαιώνεται ο άνθρωπος από τα έργα του νόμου, παρά μόνο διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, πιστέψαμε και εμείς στον Χριστό». Έγινε δε γι' αυτόν τον λόγο κατάρα ο Χριστός, για να ελευθερώσει από την κατάρα του νόμου όσους βρίσκονταν υπό αυτήν· διότι έχει γραφτεί ότι, «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα τα γραμμένα στον νόμο του βιβλίου αυτού, ώστε να τα πράξει.» <Και θα οικοδομήσουν οικίες, και οι ίδιοι θα κατοικήσουν σε αυτές· και θα φυτέψουν αμπελώνες, και οι ίδιοι θα φάνε τον καρπό τους.>

Έχει ευλογηθεί από τον Χριστό, αν και ίσως όχι ολόκληρος, αλλά πάντως σε μια κάποια μερίδα εκείνων που έχουν πιστέψει. «Διότι έχει απομείνει ένα υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος» για τον Ισραήλ, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, και έχουν πιστέψει όχι λίγοι σε αριθμό από τους Ιουδαίους. Και πρώτοι από όλους οι θεσπέσιοι μαθητές, οι οποίοι κάποτε ήταν Ιακώβ, έχοντας την αδυναμία μέσα στον νόμο, και τρόπον τινά υποσκελίζοντας, αναπνέοντας γρήγορα, και αποφεύγοντας τα μέγιστα το να προσκρούσουν στον Θεό. Διότι ήταν άμεμπτοι ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου. Μετά από αυτό όμως έγιναν και Ισραήλ, δηλαδή μετέβησαν πλέον σε νου που βλέπει τον Θεό. Διότι το να γνωρίζει κανείς τον Χριστό, δηλαδή το ποιος είναι, και από πού έγινε όμοιος με εμάς, ή ποιος είναι ο τρόπος της ένσαρκης οικονομίας Του· αυτό ισχυρίζομαι ότι σημαίνει το να δεχθεί κανείς νοερά το φως της αληθινής θεοπτίας. Ότι δε είναι μεγαλύτερη, και ανώτερη, και ασυγκρίτως καλύτερη από την πολιτεία του νόμου η γνώση του Θεού, θα το επιβεβαιώσει λέγοντας ο ίδιος μέσω ενός από τους προφήτες: «Διότι έλεος θέλω και όχι θυσία, και επίγνωση του Θεού μάλλον παρά ολοκαυτώματα.» Και ο Παύλος, μολονότι υπήρξε λαμπρός και άμεμπτος ως προς τη «δικαιοσύνη του νόμου»· «θεωρεί τα πράγματα αυτά ζημία, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Χριστού.»

Αυτοί, πάλι, θα ήταν εκείνοι που πίστεψαν, και οι οποίοι θεωρούνται ως απαρχή στους αγίους αποστόλους, οι οποίοι κάλεσαν τον Ισραήλ· και σε αυτούς θα μπορούσε να νοηθεί το υπόλειμμα. Και καθώς καλούσαν, διέτρεξαν κινδύνους. Πλην όμως ορίστηκαν κληρονόμοι της άγιας γης. Διότι το ότι οι υιοί της επιστροφής, δηλαδή εκείνοι που επέστρεψαν από τα νομικά προστάγματα στη δια της πίστεως λατρεία και χάρη, είχαν τρόπον τινά ολόκληρη ή τέλεια την καρδιά τους αφοσιωμένη στον Θεό, μπορεί να το μάθει κανείς από τον Παύλο που γράφει ξεκάθαρα: θεωρούσε σκύβαλα τα του νόμου, και τα λογάριαζε ως ζημία εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Θεού· και με σκοπό να κερδίσει Εκείνον, και να λάβει τη δική Του δικαίωση. Το ότι, λοιπόν, ο Ισραήλ θα εκπέσει από την επαγγελία, αλλά δεν θα καταστραφεί ολοσχερώς, παρά θα σωθεί ένα μικρό μέρος του· διότι αυτό, νομίζω, είναι το υπόλειμμα, θα το κατανοήσεις πάρα πολύ καλά, όπως ήδη προείπα· βλέποντας τον Χάλεβ να εισάγεται σύμφωνα με την επαγγελία του Θεού, έχοντας συζευχθεί, τρόπον τινά, και συμπορευόμενος με τον σώζοντα· διότι έτσι ερμηνεύεται το όνομα Ιησούς.

«Αλλά όσα ήταν για μένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημιά για χάρη του Χριστού, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό, και να βρεθώ ενωμένος μαζί του, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά τη δικαιοσύνη διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό». Βλέπεις πώς απαρνήθηκε όλα τα καυχήματα του νόμου, για να κερδίσει τον Χριστό; Αυτό ακριβώς μας διδάσκει και ο ίδιος ο Σωτήρας με τη μορφή παραβολής, λέγοντας: «Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με άνθρωπο έμπορο που αναζητά καλά μαργαριτάρια· και όταν βρήκε ένα πολύτιμο μαργαριτάρι, πήγε και πούλησε όλα όσα είχε, και το αγόρασε». Επομένως, εάν τα εγκατέλειψε όλα για τον Χριστό, και λέει ότι το έπραξε αυτό για τον Θεό, πώς δεν είναι Θεός κατά φύσιν ο Υιός;

«Αλλά βεβαίως και θεωρώ τα πάντα ζημία, εξαιτίας της ανωτερότητας της γνώσης του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό, και να βρεθώ ενωμένος μαζί του, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη, αυτήν που προέρχεται από τον Νόμο, αλλά εκείνην που προέρχεται από την πίστη στον Χριστό, τη δικαιοσύνη που δίδεται από τον Θεό.» Διαβεβαίωνε δε σαφώς ότι η παλαιά εντολή δεν ήταν άμεμπτη. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέει ότι αντί για εκείνη έχει εισαχθεί για εμάς επωφελώς η νέα δια του Χριστού, δηλαδή η ευαγγελική. Γράφει λοιπόν τα εξής: «Διότι επέρχεται ακύρωση της προηγούμενης εντολής, εξαιτίας του ασθενούς και ανωφελούς χαρακτήρα της. Επειδή ο Νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα, αλλά γίνεται εισαγωγή μιας καλύτερης ελπίδας, μέσω της οποίας πλησιάζουμε τον Θεό.» Και πάλι: «Διότι, εάν η πρώτη εκείνη ήταν άμεμπτη, δεν θα αναζητούνταν τόπος για δεύτερη.» Επειδή, επικρίνοντάς τους, λέει: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα μια καινή διαθήκη, όχι κατά τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου, επειδή αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ αδιαφόρησα γι' αυτούς, λέει ο Κύριος. Διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ μετά από τις ημέρες εκείνες, λέει ο Κύριος, δίνοντας τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους γράψω πάνω στις καρδιές τους.»

Και λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέει: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.» Κατανοείς λοιπόν ότι ο Σωτήρας πρόσταξε να επιλέξουμε τη δικαιοσύνη που βρίσκεται πέρα από τον νόμο, και γνωρίζοντας πως αυτό είναι το άριστο, ο σοφός Παύλος γράφει: «Αν κάποιος άλλος νομίζει ότι μπορεί να έχει πεποίθηση στη σάρκα, εγώ περισσότερο. Περιτμημένος την όγδοη ημέρα, από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, ως προς τον νόμο Φαρισαίος, ως προς τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου υπήρξα άμεμπτος. Αυτά που ήταν για μένα κέρδη, τα θεώρησα εξαιτίας του Χριστού ζημία. Αλλά βέβαια και θεωρώ τα πάντα ζημία, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ ενωμένος με αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που αποκτάται δια της πίστεως στον Χριστό.» ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Κατανοώ, διότι ο λόγος είναι σαφής. Όμως εξήγησέ μου το εξής: Γιατί δεν θεσπίστηκε εξ αρχής για εμάς η δια της πίστεως δικαιοσύνη και ο αγιασμός σύμφωνα με αυτήν, εάν ο παλαιός νόμος δεν αρκεί για την τελείωση; ΚΥΡΙΛΛΟΣ:

Ο Ιοθόρ εισηγείται μια γνώμη, την οποία τίμησε ο Μωυσής, και αφού έκρινε ότι είναι άριστη, την αποδέχθηκε· διότι «Άκουσε», λέει η Γραφή, «ο Μωυσής τη φωνή του πεθερού του και έκανε όσα του είπε». Ή μήπως δεν πρέπει με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε να θεωρείται ότι εκείνος που είναι ικανός να διατυπώνει την καλύτερη συμβουλή και γνώμη διαθέτει και ανώτερη σύνεση; ΠΑΛΛ. Συμφωνώ. ΚΥΡ. Και το ότι η τελείωση μέσω του Χριστού είναι ανώτερη και υπερβαίνει κατά πολύ την κατήχηση του νόμου, ανυψώνοντάς μας σε μια ασυγκρίτως ανώτερη γνώση, θα μπορούσε εύκολα να το αποδείξει ο ιερότατος Παύλος, ο οποίος, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Χριστού, όπως λέει ο ίδιος, ζημιώθηκε με μεγάλη προθυμία τα κέρδη του νόμου και τα θεώρησε σκύβαλα, για να κερδίσει τον Χριστό.

Αναζητούσαν δε μάλλον αυτόν που προέρχεται από την ελευθερία, δηλαδή, αυτόν της Καινής Διαθήκης. Και αυτός ήταν ο Χριστός, του οποίου τύπος θεωρείται ο Ισαάκ, σύμφωνα με την υπόσχεση και μέσω της πίστης. Και μάλιστα ο μακάριος Παύλος, μιλώντας για τα καυχήματά του όσον αφορά τον νόμο, λέει: «Όσα όμως ήταν για μένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία εξαιτίας του Χριστού· αλλά βεβαίως θεωρώ και τα πάντα ότι είναι ζημία εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για χάρη του οποίου ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό, και να βρεθώ ενωμένος μαζί του, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη, αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που προέρχεται μέσω της πίστης στον Ιησού Χριστό». Διότι εν Χριστώ έγιναν πατέρες πολλών εθνών και αναρίθμητων απογόνων, όπως ακριβώς και ο Αβραάμ μέσω του Ισαάκ. Θα αποδώσουμε δε αυτόν τον λόγο όχι βέβαια μόνο στους παλαιούς και αγίους αποστόλους, αλλά και σε εκείνους που μετά από αυτούς έλαβαν την ιεροσύνη και ηγούνται των Εκκλησιών, καθώς και σε κάθε άλλο όσιο και αγαθό άνθρωπο.

Όταν όμως ξημέρωσε το πρωί, δηλαδή όταν πλέον φανερώθηκε η τρίτη χρονική περίοδος, και το νοητό φως, δηλαδή ο Χριστός, καταύγασε τα πάντα κάτω από τον ήλιο, και αφού διαλύθηκε πλέον η παλαιά ομίχλη, δεν είναι πλέον δεκτός ο τρόπος της τότε λατρείας, αλλά είτε είναι το χθεσινό είτε το λίπος ή το θύμα της τρίτης ημέρας, δεν είναι πλέον δεκτό, αλλά είναι βδελυρό και απορριπτέο από τον Θεό, και λογίζεται ως μίασμα για εκείνους που επιλέγουν να τα προσφέρουν εκτός του κατάλληλου καιρού. Ή μήπως δεν θεωρείς αληθές, ότι, καθώς ο Χριστός καταλάμπει με τις ευαγγελικές διδασκαλίες τις ψυχές των αγίων και τις μυσταγωγεί άριστα στην πνευματική λατρεία, είναι πλέον περιττά και ανωφελή τα του νόμου; ΠΑΛΛ. Το λέω. Διότι θυμάμαι τον θεσπέσιο Παύλο, που αποκάλεσε σκύβαλα και ζημία τα καυχήματα του νόμου, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Χριστού. Και ακούω ότι έγραψε σε κάποιους: «Σας λέω λοιπόν ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει.» ΚΥΡ. Ορθά μίλησες. Επομένως, είναι αμαρτία και μολυσμός, αφού φανερώθηκε ο Χριστός και παρήλθε ο καιρός κατά τον οποίο υπήρχε ο νόμος και οι προφήτες, να προσκολλάται κανείς στη σκιώδη λατρεία, και να επιχειρεί να προσφέρει στον Θεό πρόβατο ή λίπος ή λιβάνι, ενώ ο Υιός λέει ξεκάθαρα προς τον Θεό και Πατέρα: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά μου ετοίμασες σώμα.»

Γι' αυτό ακριβώς και ο σοφότατος Παύλος μάς λέει ότι, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Χριστού, θεωρεί τα πράγματα του κόσμου σκύβαλα, και προτιμά τα πνευματικά. Και αυτό, με πνευματική έννοια, σημαίνει το να φέρνει κανείς κοντά του τον ίδιο τον Ααρών. ΠΑΛΛ. Κατανοώ αυτό που λες· διότι ο λόγος είναι σαφής. ΚΥΡ. «Φέρε, λοιπόν, κοντά σου», λέει, «τον Ααρών τον αδελφό σου», γνωρίζοντας το πράγμα, νομίζω, και με έναν άλλον τρόπο, ότι δεν είναι ανώφελο για την πνευματική ωφέλεια· κατάλαβε όμως τι εννοώ. Διότι αποστελλόταν μεν ο Μωυσής για να απελευθερώσει τον Ισραήλ από την ταλαιπωρία της Αιγύπτου. Έπειτα, βλέποντας ότι το εγχείρημα ξεπερνούσε κατά πολύ την ανθρώπινη δύναμη και βρισκόταν πέρα από τα μέτρα της δικής του ισχύος και ευγλωττίας, ικέτευε λέγοντας: «Ιδού, δεν έχω ευχέρεια λόγου ούτε από χθες ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου· εγώ έχω αδύναμη φωνή και είμαι βραδύγλωσσος». Και όταν ο Θεός τού απάντησε σε αυτά λέγοντας: «Ποιος έδωσε στόμα στον άνθρωπο; Ποιος έκανε τον βαρύκοο και τον κωφό, τον βλέποντα και τον τυφλό; Όχι εγώ, ο Κύριος ο Θεός; Τώρα, λοιπόν, πήγαινε, και εγώ θα ανοίξω το στόμα σου». Νικημένος από το μέγεθος των όσων έπρεπε να κατορθωθούν, φοβήθηκε πάλι, και μάλιστα έλεγε: «Σε παρακαλώ, Κύριε, εξέλεξε κάποιον άλλον, ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις».

Διότι δεν έκραζε σαφώς και ξεκάθαρα ο Παύλος, όντας νομομαθής, για εκείνα τα αρχαία και νομικά καυχήματα λέγοντας: «Όσα ήταν για εμένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία εξαιτίας του Χριστού· αλλά βεβαίως θεωρώ ότι τα πάντα είναι ζημία, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ ενωμένος με αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά αυτήν που αποκτάται μέσω της πίστης στον Ιησού Χριστό;» ΠΑΛΛ. Το γνωρίζω. ΚΥΡ. Επέπληττε δε και άλλους, επειδή τιμούσαν την περιτομή του νόμου μετά το μυστήριο του Χριστού. «Διότι χωριστήκατε από τον Χριστό», λέει, «όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, εκπέσατε από τη χάρη. Εμείς, αντίθετα, μέσω της πίστης προσδοκούμε την ελπίδα της δικαιοσύνης». Έλεγε επίσης ότι είχε αχρηστευθεί και εκείνη η αρχαία εντολή, καθώς δεν ήταν αψεγάδιαστη, και ότι είχε εισαχθεί στη θέση της η άλλη, δηλαδή η ευαγγελική. ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ. Συνεπώς, το αίνιγμα αποδεικνύει την παιδαγωγία του νόμου ως ανενεργή, προστάζοντας τον Ισραήλ, που είχε κάνει τάμα, να ξυριστεί, καθώς υπέστη τον μολυσμό από τον νεκρό, δηλαδή αυτόν που έχει περιπλακεί στα εγκλήματα της κυριοκτονίας, και σαν μια άλλη κόμη να αφιερώνει στον Θεό μετά την όγδοη ημέρα, δηλαδή μετά την ανάσταση, την ακριβή και περίτεχνη ωραιότητα και παιδαγωγία των ευαγγελικών θεσπισμάτων.

Πρέπει λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος να αρνηθεί τον εαυτό του και, παίρνοντας τον σταυρό, να ακολουθήσει τον Χριστό. Διότι, όπως ακριβώς αυτός που έχει καρφωθεί στο σώμα του πάνω στον σταυρό δεν μπορεί να κρατήσει απολύτως τίποτα, έτσι και αυτός που έχει σταυρώσει τον εαυτό του απέναντι στα κοσμικά πράγματα, ας μην συμπαρασύρει μαζί του τίποτα από τα πράγματα αυτής της ζωής, ώστε να μην μοιάσει σε αυτό με τον Ανανία και τη γυναίκα του, που έκλεψαν τα πράγματα του Θεού. Με αυτόν τον τρόπο, άλλωστε, αποχώρισε σε όλα τον εαυτό του από τα πράγματα του βίου ο απόστολος Παύλος, ώστε να λέει και να γράφει: για εμένα ο κόσμος έχει σταυρωθεί, και εγώ ο ίδιος έχω σταυρωθεί ολοκληρωτικά για τον κόσμο· και θεωρώ τα πάντα ως σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό, τον οποίο και αγάπησα.

Για εκείνην ο Αβραάμ έστειλε τον υπηρέτη του, και για εσένα ο Θεός τον δικό Του μονογενή. Εκείνη δέχθηκε στην πηγή στολίδια, ενώ εσύ στη λίμνη τα άχραντα στεφάνια. Εκείνη μέσω του ύδατος φόρεσε ενώτια, ενώ εσύ μέσω του αίματος την χάρη του Πνεύματος. Δεν ταίριαζε τόσο στην κόρη τότε ο καλλωπισμός, όσο σε εσένα σήμερα τα τραύματα για τον Χριστό. Δεν έστεψε ο χρυσός τη νεάνιδα, όσο εσένα οι μαστιγώσεις αυτού του μαρτυρίου. Δεν βγήκε να προϋπαντήσει ο Ισαάκ αυτήν στην πεδιάδα, όπως προϋπάντησε εσένα ο Υιός του Θεού. Δεν πρόκειται να κατοικήσεις στη γη των Χαναναίων, αλλά στην αγία πόλη των πρωτοτόκων. Δεν πηγαίνεις να δεις μόνο τον Αβραάμ, αλλά βεβαίως και τον Θεό του πατέρα σου, του Αβραάμ. Δεν αρνήθηκες λοιπόν μόνο τη συγγένεια και το σπίτι, αλλά τον κόσμο ολόκληρο, για να κερδίσεις τον Χριστό. Αυτός σου υπογράφει τα προικώα στους ουρανούς. Αυτός λαμπρύνει τη νηπιακή σου ηλικία, και στην κορυφή της κεφαλής σου θα τοποθετήσει στέφανο, και θα σε καθίσει λαμπρά μέσα στην αίγλη του φωτός. Γνώριζες, γιε μου, ότι εγώ έχω ασπαστεί από παλιά τη χηρεία και την έσχατη φτώχεια, και γι' αυτό έσπευσες έτσι να καταφύγεις στον πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών. Γι' αυτό επέλεξες να παραδώσεις την ψυχή σου αγνή και αμίαντη στον Κύριο της δόξης. Γι' αυτό προχωράς στο να καταστήσεις τον εαυτό σου πιστό οικητήριο για την αιώνια ζωή.

Νουθεσία περί ατυφίας. Παραίνεση 12η. Αδελφέ, εάν, αφού αποταχθείς τον μάταιο βίο, εισέλθεις σε κοινόβιο πολλών αδελφών και παραδοθείς από τον ηγούμενο σε άλλον μοναχό, για να σε διδάξει τους άθλους των αρετών, μη διανοηθείς να αντιλέγεις ή να πράττεις τα αντίθετα προς τον ανώτερό σου, συλλογιζόμενος πράγματα που δεν αρμόζουν, και πεις: Εγώ εγκατέλειψα πλούτο, σπίτια, αγρούς, δούλους και δούλες, και τα θεώρησα όλα σκύβαλα για να κερδίσω τον Χριστό· αυτός όμως, που δεν είχε τίποτε στην κατοχή του και πολλές φορές ήρθε σε αυτόν τον βίο από ανάγκη, σε αυτόν να ταπεινωθώ; Και σε τέτοια ευτέλεια να περιέλθω; Μήπως ήρθα εδώ επειδή λιμοκτονούσα;

Και για τον λόγο αυτόν τα πάθη μάς πολεμούν με σφοδρότητα! Μην οργίζεσαι μαζί μου που σου λέω την αλήθεια· διότι τα λέω αυτά πονώντας για εσένα. Από πού, άραγε, προήλθε η αιτία; Σίγουρα, είτε εξαιτίας κάποιου φαγητού είτε εξαιτίας κάποιου ποτού είτε επειδή δεν ανέχθηκες κάποιον λόγο. Τόσα πολλά ζημιώθηκες και τα θεώρησες σκύβαλα, για να κερδίσεις τον Χριστό, και ανέχεσαι πάλι να καταποντίζεται ο νους στα παλαιά πάθη; Διότι, εάν δεν αγαπήσουμε την εγκράτεια και δεν κόψουμε το δικό μας θέλημα, δεν έχουμε την παρρησία να λέμε: Ιδού, εμείς τα αφήσαμε όλα και σε ακολουθήσαμε. Αναλογίσου πώς ήσουν όταν ήρθες στην πόρτα του μοναστηριού, ζέοντας στο πνεύμα από τον φόβο του Κυρίου. Αλλά ίσως θέλεις να πεις ότι αυτοί οι άνθρωποι διέστρεψαν τον λογισμό μου. Θέλεις να σου δείξω, αγαπητέ, ότι η αιτία προέκυψε από τη δική μας ραθυμία; Ο Λωτ κατοικούσε στα Σόδομα, και δεν καταστράφηκε μαζί τους. Ο Γιεζή υπηρετούσε τον προφήτη Ελισσαίο, και αμάρτησε. Παρομοίως και ο Σαμουήλ παρέμενε με τον Ηλί και συναναστράφηκε τα παιδιά του· και εκείνοι μεν έπεσαν, αυτός όμως σώθηκε, επειδή αγαπούσε τον Κύριο αληθινά. Ο Ιούδας ο Ισκαριώτης ακολουθούσε τον Κύριο μαζί με τους μαθητές, και παρέδωσε τον Διδάσκαλο και Κύριο της δόξης στα χέρια ανόμων. Ας μην υποκύψουμε λοιπόν στο θέλημα του Εχθρού, ο οποίος υποβάλλει δήθεν εύλογες προφάσεις για την καταστροφή των ψυχών μας.

Αφού έγινες μαθητής του Παύλου, λέγε μαζί του: τα πάντα τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό. Φωτιά που καίει μέσα στον μοναχό, είναι η ηδονή που ανάβει από την κραιπάλη. Αέναη πηγή είναι ο Χριστός· αντλώντας από αυτήν, μοναχέ, σβήσε τη δυσώδη πυρκαγιά. Ο πλούτος που κρατείται στα χέρια και η πολυσαρκία που δημιουργείται από την κραιπάλη, δεν θα γίνουν δεκτά στις πύλες των ουρανών. Να έχεις λοιπόν πεποίθηση, μοναχέ, όχι στον πλούτο και την πολυσαρκία, αλλά στην ακτημοσύνη και την εγκράτεια, για να μη σταθείς έξω από τις πύλες. Ο μοναχός που στηρίζεται στην ένδοξη καταγωγή και στην ευγένεια του σώματος θα ταπεινωθεί· ενώ εκείνος που γίνεται ταπεινός για τον Χριστό, θα υψωθεί.

Για τους λόγους αυτούς έπειθε να περιφρονούν τα ξίφη, να θεωρούν τη φωτιά ψυχρή, να νομίζουν τα πιο άγρια θηρία ως ήμερα, να εκλαμβάνουν την πείνα ως την ανώτατη τρυφή, και να προσπερνούν τα δάκρυα των οικείων, τους θρήνους και τις οιμωγές, ως δελεάσματα του πονηρού και εμπόδια στη θεία οδοιπορία. Διότι αυτά είναι γνωρίσματα ψυχών ανδρείων και γενναίων, και λογισμού σώφρονος. Και το παράδειγμα βρίσκεται πολύ κοντά, είναι ο ίδιος που τα λέει και τα γράφει αυτά, ο οποίος θεώρησε τα πάντα σκύβαλα, προκειμένου να κερδίσει τον Χριστό.

Διότι φρονώ, κατά την υψηλότερη και αληθέστερη κρίση, ότι όλη η κακία του βίου, η οποία παρατηρείται σε όλα τα πράγματα και τις ανθρώπινες ασχολίες, δεν βρίσκει κανένα έρεισμα εναντίον της ζωής του ανθρώπου, εάν κάποιος δεν υποτάξει τον εαυτό του στις ανάγκες αυτού του βίου. Έτσι δε θα μας φανερωθεί η αλήθεια αυτού του λόγου: εκείνος που κατενόησε την απάτη αυτού του βίου με καθαρό τον οφθαλμό της ψυχής και στάθηκε ανώτερος από όσα επιδιώκονται εδώ στη γη και, όπως λέει ο απόστολος, περιφρονώντας τα πάντα σαν δυσώδη σκύβαλα και έχοντας κατά κάποιον τρόπο αποξενώσει τον εαυτό του από τις μέριμνες όλου του βίου μέσω της αποχής από τον γάμο, δεν έχει καμία κοινωνία με τα ανθρώπινα κακά, εννοώ την πλεονεξία και τον φθόνο, την οργή και το μίσος και την επιθυμία της κενοδοξίας και όλα τα άλλα που ανήκουν σε αυτό το είδος. Έχοντας δε απαλλαγεί από όλα αυτά και όντας ελεύθερος σε όλα και ειρηνεύοντας στη ζωή του, δεν υπάρχει τίποτε για το οποίο να φιλονικήσει διεκδικώντας περισσότερα, ούτε υπάρχει κάτι για το οποίο θα προκαλέσει εναντίον του τον φθόνο των πλησίον του, εφόσον δεν αγγίζει τίποτε από τα πράγματα γύρω από τα οποία αναπτύσσεται ο φθόνος στη ζωή. Διότι, έχοντας εξυψώσει την ψυχή του πάνω από όλο τον κόσμο και θεωρώντας ως το μόνο πολύτιμο απόκτημα για τον εαυτό του την αρετή, θα ζήσει έναν βίο χωρίς λύπες, ειρηνικό και αδιατάρακτο.

Οι πρεσβύτεροι, ποιμάνετε το ποίμνιο που σας έχει ανατεθεί, μέχρι να αναδείξει ο Θεός εκείνον που πρόκειται να ηγηθεί σε εσάς. Διότι εγώ ήδη προσφέρομαι ως σπονδή, για να κερδίσω τον Χριστό. Οι διάκονοι ας γνωρίζουν τι είδους αξίωμα έχουν και ας φροντίζουν να είναι άμεμπτοι, ώστε να γίνουν μιμητές του Χριστού. Ο λαός ας υποτάσσεται στους πρεσβυτέρους και στους διακόνους. Οι παρθένοι ας γνωρίζουν σε ποιον έχουν αφιερώσει τον εαυτό τους.

Αʹ. Στους αγώνες εναντίον των αιρετικών πρέπει να επιτιθέμεθα με ακμαίες διάνοιες και συνεχώς. Διότι έτσι είναι δυνατόν να προκαλέσουμε σύγχυση στην παράταξή τους και να επικρατήσουμε κατά κράτος, χωρίς να τους δίνουμε καθόλου χρόνο για να αναπνεύσουν. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή επιθυμώ να προετοιμαστείτε μέσα από τις Γραφές για τέτοιους αγώνες, ώστε και από εκεί να μπορείτε να αποστομώνετε αυτούς που φέρνουν αντιρρήσεις, κάνω την αρχή της παρούσας ομιλίας από το τέλος της προηγούμενης. Και ποιο ήταν το τέλος εκείνης, λέγει; Αφού απαρίθμησε όλα τα ιουδαϊκά καυχήματα, εκείνα που προέρχονται από τη φύση και εκείνα που προέρχονται από την προαίρεση, πρόσθεσε: «Αλλά όσα ήταν για μένα κέρδη, αυτά τα έχω θεωρήσει όλα ζημία για την υπεροχή της γνώσεως του Ιησού Χριστού του Κυρίου μου, για τον οποίο τα στερήθηκα όλα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό». Εδώ ακριβώς επιτίθενται ορμητικά οι αιρετικοί. Διότι και αυτό αποτελεί γνώρισμα της σοφίας του Πνεύματος, το να τους δημιουργήσει ελπίδες νίκης, ώστε να αποδεχθούν τη μάχη. Επειδή, εάν είχε διατυπωθεί τελείως φανερά, αυτό που έκαναν στα άλλα, θα το έκαναν και σε αυτά· θα είχαν εξαλείψει τα γράμματα, θα είχαν απορρίψει τη Γραφή, μην μπορώντας καθόλου να την αντικρίσουν.

Αλλά, ό,τι ακριβώς συμβαίνει με τα ψάρια, όπου αυτό που μπορεί να τα πιάσει κρύβεται, ώστε να ορμήσουν σε αυτό, και δεν είναι φανερά εκτεθειμένο· αυτό ακριβώς συνέβη και εδώ, με το να ονομαστεί από τον Παύλο ο νόμος ζημία. «Σκύβαλα» ονομάστηκε ο νόμος, λέει, ζημία ονομάστηκε· δεν ήταν δυνατό να κερδίσω τον Χριστό, αν δεν τον ζημιωνόμουν αυτόν. Όλα αυτά προσέλκυσαν τους αιρετικούς να αποδεχθούν το χωρίο, νομίζοντας ότι είναι υπέρ τους· όταν όμως το αποδέχθηκαν, τότε τους περιέκλεισε με τα δίχτυα από παντού. Διότι τι λένε εκείνοι, ορμώντας; Ιδού, ο νόμος είναι ζημία, ιδού, ονομάστηκε σκύβαλα. Πώς λοιπόν λέτε ότι προέρχεται από τον Θεό; Αυτά ακριβώς, λοιπόν, συνηγορούν υπέρ του νόμου· και το από πού προκύπτει αυτό, είναι φανερό από τα εξής. Ας προσέξουμε με ακρίβεια τα λεγόμενα· δεν είπε, «ζημία είναι ο νόμος», αλλά, «τον έχω θεωρήσει ζημία»· και όταν μεν μιλούσε για κέρδος, δεν είπε «θεωρώ», αλλά «ήταν κέρδος»· όταν όμως μιλούσε για ζημία, είπε «θεώρησα», και πολύ λογικά· διότι το μεν πρώτο υπήρχε εκ φύσεως, ενώ το δεύτερο πλέον προέκυψε από τη δική μας αντίληψη. Τι λοιπόν; Δεν είναι, λέει, ζημία ο νόμος; Είναι· αλλά για χάρη του Χριστού· αλλά τώρα έχει γίνει κέρδος. Δεν εθεωρείτο απλώς κέρδος, είπε, αλλά ήταν· σαν να έλεγε σχεδόν: Αναλογίσου πόσο σπουδαίο ήταν να επαναφέρει στην ανθρώπινη κατάσταση ανθρώπους που είχαν εξαγριωθεί ως προς τη φύση τους. Αν δεν υπήρχε ο νόμος, ούτε η χάρις θα είχε δοθεί. Γιατί; Επειδή λειτούργησε σαν μία γέφυρα.

Αυτός λοιπόν που υπακούει στον νόμο, εγκαταλείπει τον ίδιο τον νόμο; Τον εγκαταλείπει, εάν προσέξουμε· αν όμως δεν προσέξουμε, δεν τον εγκαταλείπει. «Αλλά βεβαίως θεωρώ ότι τα πάντα είναι ζημία». Τι το λέω αυτό, λέει, για τον νόμο; Δεν είναι καλός ο κόσμος; Δεν είναι καλή η παρούσα ζωή; Αλλά εάν αυτά με απομακρύνουν από τον Χριστό, τα θεωρώ ζημία. Γιατί; Εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Ιησού Χριστού του Κυρίου μου. Διότι, όταν έχει φανεί ο ήλιος, το να παραμένει κανείς στο λυχνάρι είναι ζημία. Επομένως, η ζημία προκύπτει από την παραβολή, από αυτό που υπερέχει. Βλέπεις ότι κάνει σύγκριση; Εξαιτίας της υπεροχής, λέει, όχι επειδή είναι κάτι αλλότριο· διότι αυτό που υπερέχει, υπερέχει έναντι αυτού που είναι ομογενές.