Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 19:17

Αποδέχεται ακόμη και δύο οβολούς και ένα ποτήρι κρύο νερό· γνωρίζει να αποδέχεται ακόμη και την πρόθεση ενός άπορου αλλά ελεήμονος ανθρώπου, διότι ο ίδιος είπε: «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει τον Θεό»· στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εδώ πρόταξε την ηθική διδασκαλία της προφητείας, επιθυμώντας να ωφελήσει ο ψαλμός και από τα δύο. Και ποιον μακαρίζει; Εκείνον που δείχνει σύνεση και ενδιαφέρον για τον φτωχό και τον πένητα· δηλαδή αυτόν που κατανοεί ότι για τον λόγο αυτόν ο Χριστός, αν και πλούσιος, έγινε φτωχός, ώστε να ελεήσουμε κι εμείς τους φτωχούς ως αδελφούς του δικού μας Δημιουργού και Κριτή. Και ποιο είναι το κέρδος της φιλοπτωχίας; «Σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Αναφέρεται δε στην ημέρα της κρίσεως, η οποία επιφέρει οδύνες και πόνους στους αμαρτωλούς. Ο Κύριος θα λυτρώσει τους φιλόπτωχους στο φως. Διότι τους οφείλει φιλανθρωπία, καθώς ο Ίδιος δανείστηκε την ελεημοσύνη από αυτούς· λέγοντας αφενός μέσω του Σολομώντα: «Όποιος ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»· και αφετέρου με το δικό Του στόμα: «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το πράξατε σε εμένα». «Σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Πονηρή ημέρα ονομάζει την επίθεση των πειρασμών και τις διώξεις των εχθρών. Υπαινίσσεται όμως, νομίζω, και την ημέρα της κρίσεως, η οποία είναι φοβερή και προκαλεί συμφορές στους παρανόμους.

Ακόμη και αν η τροφή σου περιοριστεί σε ένα μόνο ψωμί, και σταθεί στις πόρτες σου αυτός που ζητά ελεημοσύνη, βγάλε από το ταμείο το ένα αυτό ψωμί και, αφού το πάρεις στα χέρια σου και τα υψώσεις προς τον ουρανό, πες έναν λόγο γεμάτο πόνο και συνάμα ευγνωμοσύνη: «Ένα ψωμί είναι αυτό που βλέπεις, Κύριε, και ο κίνδυνος είναι ολοφάνερος, αλλά εγώ βάζω τη δική σου εντολή πάνω από τον εαυτό μου, και από το λίγο που έχω δίνω στον πεινασμένο αδελφό· δώσε λοιπόν και εσύ στον δούλο σου που κινδυνεύει. Γνωρίζω την αγαθότητά σου και ελπίζω στη δύναμή σου· δεν αναβάλλεις τις χάρες σου για αργότερα, αλλά σκορπίζεις τις δωρεές σου όποτε θελήσεις». Αν έτσι μιλήσεις και πράξεις, το ψωμί που δίνεις μέσα από τη στέρησή σου γίνεται σπόρος γεωργίας, αποδίδει άφθονο καρπό, γίνεται αρραβώνας για την τροφή, πρόξενος ελέους. Πες και εσύ τα λόγια της χήρας από τη Σιδώνα σε παρόμοιες περιστάσεις, θυμήσου στον κατάλληλο καιρό την ιστορία: «Ζει Κύριος, μόνο αυτό έχω στο σπίτι μου για διατροφή, για εμένα και τα παιδιά μου». Αν δώσεις από το υστέρημά σου, θα έχεις και εσύ το δοχείο του λαδιού να αναβλύζει από τη χάρη, και το πιθάρι του αλευριού αστείρευτο. Διότι στους πιστούς η πλουσιοπάροχη χάρη του Θεού μιμείται τα πηγάδια, τα οποία ενώ αδειάζουν συνεχώς δεν εξαντλούνται, αλλά αναπληρώνουν το διπλάσιο. Δάνεισε, εσύ ο άπορος, στον πλούσιο Θεό. Πίστεψε σε Αυτόν που πάντοτε δέχεται στο δικό Του πρόσωπο ό,τι προσφέρεται υπέρ του θλιμμένου, και που ανταποδίδει τη χάρη από τα δικά Του πλούτη. Είναι αξιόπιστος εγγυητής, που έχει τους θησαυρούς Του απλωμένους παντού, σε κάθε γη και θάλασσα.

Διότι, λέει, αυτός που ελεεί τον φτωχό δανείζει τον Θεό. Εγγύηση δε του δανείου αυτού είναι η βασιλεία των ουρανών. Την οποία είθε να αξιωθούμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ακούστε, οι πλούσιοι, τι συμβουλεύουμε στους φτωχούς εξαιτίας της δικής σας απανθρωπίας· να υπομένουν μάλλον τα δεινά, παρά να δέχονται τις συμφορές που προέρχονται από τους τόκους. Αν όμως πειθόσασταν στον Κύριο, ποια ανάγκη θα υπήρχε για αυτά τα λόγια; Και ποια είναι η συμβουλή του Δεσπότη; Να δανείζετε σε εκείνους από τους οποίους δεν ελπίζετε να πάρετε πίσω. «Και τι είδους δάνειο είναι αυτό», λέει, «στο οποίο δεν έχει συνδεθεί η ελπίδα της επιστροφής;» Κατανόησε τη δύναμη του ρητού, και θα θαυμάσεις τη φιλανθρωπία του νομοθέτη. Όταν πρόκειται να δώσεις σε έναν φτωχό για χάρη του Κυρίου, η ίδια πράξη είναι και δώρο και δάνειο· δώρο μεν εξαιτίας της απουσίας ελπίδας για επιστροφή, δάνειο δε εξαιτίας της μεγαλοδωρίας του Δεσπότη, ο οποίος εξοφλεί το χρέος αντί για εκείνον, και ο Οποίος, αφού λάβει μικρά μέσω του φτωχού, θα αποδώσει μεγάλα για αυτά. Διότι εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει στον Θεό. Δεν θέλεις να έχεις τον Δεσπότη των πάντων υπεύθυνο απέναντί σου για την εξόφληση; Ή μήπως, εάν κάποιος από τους πλούσιους της πόλης αναλάβει απέναντί σου την εξόφληση για λογαριασμό άλλων, δέχεσαι την εγγύησή του, αλλά τον Θεό, ως εκείνον που αναλαμβάνει να εξοφλήσει για τους φτωχούς, δεν τον αποδέχεσαι; Δώσε το χρήμα που βρίσκεται ανεκμετάλλευτο, χωρίς να το επιβαρύνεις με προσαυξήσεις, και αυτό θα αποβεί καλό και για τους δύο. Διότι για εσένα μεν θα υπάρξει η ασφάλεια της φύλαξης, ενώ για εκείνον που το έλαβε το κέρδος από τη χρήση του.

Ο Κύριος γνωρίζει εκ των προτέρων τη σκέψη του μοναχού που επιθυμεί την ιεροσύνη. Η ιεροσύνη είναι μεγάλος βαθμός, εάν τελείται άσπιλα. Ο φιλόχριστος βασιλιάς είναι μακάριος, διότι θα αφήσει τη μνήμη του για ευλογία, και ο έπαινός του θα είναι στον ουρανό και στη γη. Ο άπιστος βασιλιάς δεν γνώρισε σοφία στη ζωή του, και όταν πέθανε άφησε τη μνήμη του για κατάρα, και το όνειδός του δεν θα εξαλειφθεί ποτέ, ενώ ο θρόνος του πιστού στερεώνεται αιώνια. Ο δίκαιος κριτής θα αναζητηθεί και στόματα δικαίων θα τον ευλογήσουν, ενώ ο άδικος δεν θα ελεήσει την ψυχή του, διότι δεν θα εφαρμόσει κρίση και δικαιοσύνη πάνω στη γη. Είναι γραμμένο: αυτός που συκοφαντεί τον φτωχό, πληθαίνει τα δικά του κακά. Μην καταπιέζεις τον πένητα, επειδή είναι φτωχός, και μην ατιμάζεις τον αδύναμο στην πύλη της πόλεως, διότι ο Κύριος θα αναλάβει την κρίση του. Διότι είναι γραμμένο: σώσε αυτούς που οδηγούνται στον θάνατο, και μην παραδώσεις τον υπηρέτη στα χέρια του κυρίου του, μήπως σε καταραστεί και αφανιστείς. Είναι γραμμένο: εκείνος που χαίρεται για αυτούς που καταστρέφονται δεν θα αθωωθεί, ενώ εκείνος που δείχνει ευσπλαχνία θα ευλογηθεί. Στον πιστό ανήκει όλος ο κόσμος των αγαθών, ενώ στον άπιστο ούτε ένας οβολός. Δανείζει στον Θεό εκείνος που ελεεί τον φτωχό, και σύμφωνα με τη δωρεά του θα του ανταποδώσει. Είναι γραμμένο: ζύγι μεγάλο και μικρό, και διπλά μέτρα, είναι και τα δύο ακάθαρτα ενώπιον του Κυρίου. Όποιος σκάβει λάκκο για τον πλησίον του, θα πέσει μέσα σε αυτόν.

Αυτό είναι μεγαλύτερο από το προηγούμενο. Ο καθένας ας ερευνά στις εκκλησίες μήπως υπάρχει κάποιος φτωχός ή ξένος, και αφού τον βρει ας σπεύσει να τον πάρει στο σπίτι του και να τον αναπαύσει. Ας δείχνει ο καθένας προθυμία στο να προλάβει να πάρει τον φτωχό πριν από όλους όσους θέλουν να το κάνουν· διότι μαζί με τον φτωχό εισέρχεται στο σπίτι και ο Χριστός, ο Οποίος για χάρη μας έγινε φτωχός· διότι με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Και αν εκείνος που δέχεται προφήτη λαμβάνει μισθό προφήτη, άραγε εκείνος που υποδέχεται τον ίδιο τον Χριστό, τι λογής μισθό λαμβάνει; Είναι φανερό ότι θα λάβει αυτά που έχουν γραφτεί: εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Εκείνος που βάζει τον φτωχό στο ίδιο του το σπίτι, συνάγει τον Χριστό, ο Οποίος είπε: Μακάριοι οι ελεήμονες. Εκείνος που ελεεί φτωχό δανείζει στον Θεό, ο Οποίος είπε: Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα το κάνατε. Εκείνος που δέχεται τον ξένο κάτω από τη στέγη του, υποδέχεται τον Χριστό, ο Οποίος είπε: Ο δε Υιός του Θεού δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι.

Και το χειρότερο σε τέτοιες περιστάσεις είναι η αναλγησία και η απληστία των εχόντων. Διότι καιροφυλακτούν, εμπορεύονται την ανέχεια και καρπώνονται τις συμφορές· χωρίς να δίνουν προσοχή ούτε στο ότι αυτός που ελεεί τους φτωχούς δανείζει τον Κύριο, ούτε στο ότι όποιος παρακρατεί το σιτάρι είναι καταραμένος από τον λαό, ούτε σε κανένα άλλο από όσα έχουν υποσχεθεί ως αμοιβή στους φιλανθρώπους ή έχουν εξαγγελθεί ως απειλή για τους απανθρώπους.

Διότι, εάν αυτός που περιφρονεί τον φτωχό παροργίζει Εκείνον που τον εδημιούργησε, τότε αυτός που φροντίζει το δημιούργημα τιμά τον Δημιουργό. Και πάλι, όταν ακούς: «Φτωχός και πλούσιος συναντήθηκαν, και τους δύο όμως ο Κύριος τους εποίησε», μην υποθέσεις ότι τον έναν τον έκανε φτωχό και τον άλλον πλούσιο με σκοπό να στραφείς ακόμη περισσότερο εναντίον του φτωχού· διότι δεν είναι βέβαιο ότι μια τέτοια διαίρεση προέρχεται από τον Θεό. Αντιθέτως, λέγει ότι και οι δύο είναι ομοίως πλάσματα του Θεού, έστω και αν τα εξωτερικά τους αγαθά είναι άνισα. Αυτό ας σε παρακινεί προς τη συμπάθεια και τη φιλαδελφία, ώστε, όταν υπερηφανευθείς από εκείνα τα άνισα αγαθά, να συσταλείς από τούτη τη σκέψη και να γίνεις πιο μετριοπαθής. Τι άλλο λέγει; «Αυτός που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό». Ποιος δεν δέχεται έναν τέτοιον οφειλέτη, ο οποίος στον κατάλληλο καιρό θα επιστρέψει το δάνειο μαζί με τον τόκο; Και πάλι: «Με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες».

Επομένως, εδώ περιγράφει σαφώς τον φιλόπτωχο. Αυτός δανείζει στον Θεό, ελεώντας τον φτωχό, όπως λέει ο Σολομών στις Παροιμίες. «Θα παραμείνει σε αιώνια μνήμη». Επειδή οι μνήμες εκείνων που πλουτίζουν εδώ, ή βασιλεύουν, ή έχουν αποκτήσει άλλη δόξα στη ζωή τους, είναι πρόσκαιρες, φανέρωσε ότι για τους δικαίους δεν συμβαίνει το ίδιο, αλλά η μνήμη τους είναι αιώνια. «Από κακή είδηση δεν θα φοβηθεί». Είτε πρόκειται για θάνατο, είτε για απώλεια συγγενών ή τέκνων, είτε για απώλεια χρημάτων, για τίποτα από αυτά, λέει, δεν θα φοβηθεί. Θα το μαρτυρήσει δε ο Ιώβ, λέγοντας για όλα αυτά: Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα φύγω, και τα εξής. «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς». Και εδώ ως φτωχούς θα εννοήσεις αυτούς που έχουν ανάγκη τον θείο Λόγο, δηλαδή τα έθνη, στα οποία οι απόστολοι, σαν γεωργοί, έσπειραν τον νοητό λόγο. Διότι τίποτα δεν εμποδίζει να το δεχτούμε αυτό και με την ιστορική του έννοια. Υπαινίσσεται ότι η ελεημοσύνη είναι σπόρος. και γι' αυτό λέει να σκορπίζουμε το έλεος, ώστε να δεχθούμε τη συγκομιδή του θερισμού ανάλογα με τον σπόρο. Διότι αυτός που σπέρνει με ευλογίες, με ευλογίες και θα θερίσει. Ο οποίος δικαιολογημένα λέγεται ότι σκορπίζει, καθώς το δεξί χέρι προσφέρει απλόχερα το έλεος. Κέρας των δικαίων είναι η εμπιστοσύνη στον Θεό. διότι με αυτήν πλήττουμε τους εχθρούς που μας επιτίθενται. Αυτό και τώρα είναι μεν υψηλό, αλλά παραμένει άγνωστο στους πολλούς.

Ο φτωχός λαμβάνει, και ο Κριτής υπογράφει συγχώρηση· δέχεται άγραφα, και προσφέρει χειρόγραφα. Διότι εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Ό,τι τώρα εναποθέσεις στο χέρι του φτωχού, θα το αναγνωρίσεις στην παλάμη του Δικαστή. Εάν, λοιπόν, σπεύδουμε να διαφύγουμε την κρίση, ας εξευμενίσουμε από τώρα κιόλας τον Δικαστή μέσω των φτωχών. Ακόμη και όταν συντάσσεις τις τελευταίες σου θελήσεις, κατάγραψε μαζί με τους συγγενείς ή τους φίλους και την ψυχή σου που αναχωρεί από τον βίο· δώσε σε αυτήν έστω και μικρά εφόδια για την ώρα της ανάγκης· ας περιέχει το κείμενο της διαθήκης το όνομα του Δικαστή· ας μην στερείται το έγγραφο την ανάμνηση του φτωχού.

Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει στον Θεό. [Ό.π.] Διότι, ακόμη και αν δεν λάβεις την ανταπόδοση αμέσως, μην ταράζεσαι. Όσο αναβάλλεται (η ανταπόδοση), τόσο αυξάνεται ο τόκος· και θα είναι ανάλογη με την προσφορά του, δηλαδή εάν είναι πολλή, (ο τόκος) θα είναι πολύς· εάν είναι λίγη, λίγος. Το πολύ όμως και το λίγο δεν καθορίζεται από την ποσότητα των προσφερομένων. Ή, δανείζει στον Θεό, με την έννοια ότι ο Θεός οικειοποιείται όσα προσφέρονται σε εκείνον (στον φτωχό). Η δε φράση «ανάλογα με την προσφορά», νοείται σύμφωνα με τη διάθεση, δηλαδή το να μη δίνει κανείς με λύπη ή από ανάγκη· διότι (ο Θεός δεν εξετάζει) τα προσφερόμενα, αλλά τη διάθεση. Ο κακόφρων άνθρωπος θα ζημιωθεί πολλαπλώς. Θα ζημιωθεί ως προς την αντίληψη και τη γνώση. Εκείνος δε που μεταδίδει την κακία στους άλλους, θα στερηθεί και τη φυσική σύνεση που του δόθηκε από τον Θεό, εκπίπτοντας στην αλογία.

Άκουσέ τον να βοά στα Ευαγγέλια: Δώστε ελεημοσύνη, και τα πάντα εκπληρώνονται. Δώστε μου, κράζει Εκείνος που πλουτίζει τους πάντες· δώστε μου, κράζει Εκείνος που τα έχει προσφέρει όλα σε όλους προς απόλαυση. Καταδέχεται να δεχθεί ακόμη και δύο οβολούς από μια χήρα· δεν ερυθριά να συγκαταβεί ακόμη και σε ένα ποτήρι ψυχρό νερό· γνωρίζει να αποδέχεται ακόμη και την πρόθεση του άπορου ελεήμονα· διότι ο ίδιος είπε: Όποιος ελεεί τον πτωχό, δανείζει στον Θεό· στον οποίο αρμόζει η δόξα και το κράτος πάντοτε, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων.

Διότι, λέγει, εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Παρατήρησε την ασυνήθιστη και παράδοξη φύση αυτού του δανείου. Άλλος είναι εκείνος που λαμβάνει, και άλλος εκείνος που καθιστά τον εαυτό του υπόχρεο για το δάνειο· και όχι μόνο αυτό, αλλά σε τούτο το δάνειο δεν υπάρχει ενδεχόμενο να υποστεί κανείς αγνωμοσύνη, ούτε καμία άλλη ζημία. Διότι δεν υπόσχεται, όπως συμβαίνει εδώ, να δώσει μόνο το ένα εκατοστό ως τόκο, αλλά το εκατονταπλάσιο όσων δόθηκαν, και δεν σταματά μέχρις εδώ, αλλά αυτά μεν τα προσφέρει στον παρόντα βίο, ενώ στον μέλλοντα την αιώνια ζωή.

Τον Χριστό ντύνεις, όταν ντύνεις τον φτωχό. «Αυτά», λέει, «τα γνωρίζω καλά και με ακρίβεια· αυτά τα έχω μάθει από πριν, δεν είσαι εσύ ο πρώτος που τα δίδαξες· δεν τα ακούσαμε από εσένα για πρώτη φορά· δεν κηρύττεις άγνωστα πράγματα, αλλά εκείνα που πολλές φορές μας δίδαξαν πολλοί από τους παρόντες». Το γνωρίζω και εγώ, το γνωρίζω, ότι αυτά και τα παρόμοια πολλές φορές τα έχετε μάθει, αλλά μακάρι, αφού τα μάθαμε πολλές φορές, να πράτταμε έστω και λίγο το καλό. Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό. Ας δανείσουμε στον Θεό την ελεημοσύνη, για να λάβουμε από αυτόν ως ανταπόδοση τη φιλανθρωπία. Αλλά, ω, τι σοφότατος λόγος! Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό. Γιατί λοιπόν δεν είπε: «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δίνει στον Θεό», αλλά «δανείζει»; Γνωρίζει η Γραφή την πλεονεξία μας· πρόσεξε ότι η απληστία μας, αποβλέποντας στην πλεονεξία, αναζητά το παραπάνω κέρδος. Και για τον λόγο αυτό δεν είπε απλώς: «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δίνει στον Θεό», για να μη νομίσεις ότι η ανταπόδοση είναι απλή, αλλά «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό». Εάν ο Θεός δανείζεται από εμάς, άρα είναι οφειλέτης μας. Τι από τα δύο λοιπόν θέλεις να τον έχεις, κριτή ή οφειλέτη; Ο οφειλέτης νιώθει συστολή απέναντι σε εκείνον που του δάνεισε· ο κριτής όμως δεν νιώθει καμία συστολή απέναντι στον δανειζόμενο.

Είδε τον φτωχό και τον ελέησε· είδε τον φτωχό και δεν τον παρέβλεψε, αλλά έδωσε τον εαυτό του ως ενέχυρο σε εκείνον που δεν είχε τίποτα, και στάθηκε στο πλευρό του απόρου από πολλή αγαθότητα, καθώς ο μακάριος Δαβίδ επαληθεύει αυτή τη φιλανθρωπία λέγοντας: «Διότι στάθηκε εκ δεξιών του πένητα». Όποιος ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Πάρε θάρρος, λέει, σε εμένα δανείζεις. Και τι τόσο μεγάλο κερδίζω δανείζοντας σε εσένα;

Διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, τον Χριστό ενδυθήκατε. Ήμουν στη φυλακή· στη φυλακή ήσουν εσύ που ελευθερώνεις τους δεσμώτες; Ερμήνευσε αυτά που λες, διότι το αξίωμά σου διαψεύδει τα λεγόμενα. Πότε σε είδαμε σε τόση στέρηση; Πότε τα κάναμε αυτά; Εφόσον, λέει, τα κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα τα κάνατε. Μήπως δεν είναι αληθινός ο λόγος ότι «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»; Και δες το θαυμαστό: κανένα άλλο έργο αρετής δεν υπενθύμισε παρά μόνο αυτό. Καίτοι μπορούσε να πει: «Ελάτε οι ευλογημένοι, διότι ζήσατε με σωφροσύνη, διότι διατηρήσατε την παρθενία, διότι αναλάβατε αγγελική πολιτεία»· αλλά τα αποσιωπά αυτά, όχι επειδή είναι ανάξια μνήμης, αλλά διότι έρχονται δεύτερα μπροστά στη φιλανθρωπία. Αλλά όπως ακριβώς σε αυτούς που βρίσκονται στα δεξιά έδειξε ότι η βασιλεία τούς δωρίστηκε εξαιτίας της φιλανθρωπίας τους, έτσι και σε αυτούς που βρίσκονται στα αριστερά απείλησε την τιμωρία εξαιτίας της ακαρπίας τους. «Πορευθείτε, οι καταραμένοι, στο εξώτερο σκοτάδι, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Γιατί; Για ποιον λόγο; «Διότι πείνασα, και δεν μου δώσατε να φάω». Δεν είπε: «Επειδή πορνεύσατε, επειδή μοιχεύσατε, επειδή κλέψατε, επειδή ψευδομαρτυρήσατε, επειδή επιορκήσατε». Αναμφίβολα είναι κακά και αυτά, αλλά είναι κατώτερα από την απανθρωπιά και την ανελεημοσύνη. Γιατί όμως, Κύριε, δεν κάνεις μνεία άλλων οδών;

Επομένως, αυτά μεν ας έχουν ειπωθεί από εμάς προς τους τέλειους· προς τους πλέον ατελείς όμως ας πούμε τα εξής: Δώστε από τα υπάρχοντά σας σε όσους έχουν ανάγκη, αυξήστε την περιουσία σας. Διότι εκείνος που δίνει στον φτωχό, λέει η Γραφή, δανείζει τον Θεό. Εάν όμως βιάζεσαι και δεν αναμένεις τον καιρό της ανταπόδοσης, αναλογίσου εκείνους που δανείζουν χρήματα στους ανθρώπους. Διότι ούτε και αυτοί επιθυμούν να λάβουν αμέσως τους τόκους, αλλά θέλουν να παραμείνει το κεφάλαιο για περισσότερο χρόνο στα χέρια εκείνου που δανείστηκε, αρκεί μόνο να είναι ασφαλής η επιστροφή του και να μην τρέφουν υποψίες για εκείνον που το έλαβε.

Πώς, λοιπόν, ο ίδιος άνθρωπος είναι φτωχός και πλούσιος; Αληθινός είναι ο λόγος, καθώς και εκείνος που τον προφέρει. Είναι φτωχοί μεν εξαιτίας της έλλειψης των χρημάτων, πλούσιοι δε χάρη στους θησαυρούς της πίστεως. Είναι καλύτερο, βέβαια, να είναι κανείς φτωχός στα βιοτικά και να πλουτίζει στα πνευματικά· διότι των πρώτων το τέλος είναι η φθορά, ενώ των δεύτερων το κέρδος είναι αναφαίρετο. Γι' αυτόν τον λόγο λέει ο Υιός: «Μη θησαυρίζετε θησαυρούς επί της γης», καλώντας μας να θησαυρίζουμε τα επουράνια, να τρέφουμε τους φτωχούς, να επισκεπτόμαστε τους ασθενείς, να σκεπάζουμε τους άσκεπους, να απαλλάσσουμε από τα χρέη τους άπορους οφειλέτες και να αναζητούμε την επιστροφή του δανείου από τον Θεό. Διότι εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Επειδή οι άγγελοι, βλέποντας αυτές τις πράξεις, τις αναφέρουν στον Κριτή των πάντων· και Εκείνος προστάζει να πουν σε αυτόν που εργάζεται το αγαθό: «Οι προσευχές σου και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνό σου ενώπιον του Θεού». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αληθινός είναι ο λόγος· διότι αλήθεια είναι εκείνος που τον ομιλεί. Είμαστε πένητες εξαιτίας της ελλείψεως των χρημάτων, αλλά πλούσιοι χάρη στους θησαυρούς της πίστεως. Είναι προτιμότερο να είμαστε φτωχοί στα βιοτικά, και να πλουτούμε στα πνευματικά· διότι των μεν το τέλος είναι η φθορά, ενώ των δε το κέρδος είναι αναφαίρετο. Γι' αυτό λέει ο Σωτήρας: «Μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν, όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις» και τα εξής. Καλό είναι λοιπόν να θησαυρίζουμε τα επουράνια τρέφοντας φτωχούς, φιλοξενώντας αστέγους, ντύνοντας όσους στερούνται ενδυμάτων, απαλλάσσοντας τους χρεοφειλέτες και μεταφέροντας το δάνειο στον Θεό. Διότι, λέγει, «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό». Επειδή οι άγγελοι βλέπουν αυτά τα έργα και τα αναφέρουν στον Κριτή των πάντων· και Εκείνος τους προστάζει να πουν σε αυτόν που πράττει το αγαθό: «Οι προσευχές σου και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού».

«Διότι δανείζετε», λέει, «σε εκείνους από τους οποίους δεν περιμένετε να λάβετε». Έχεις οφειλέτη· γιατί αφήνεις εκείνον και απαιτείς τα οφειλόμενα από εμένα, έναν άνθρωπο φτωχό και ταλαίπωρο; Μήπως εξοργίζεται ο οφειλέτης όταν του τα ζητούν; Μήπως είναι φτωχός; Μήπως δεν θέλει να ξεπληρώσει το χρέος; Δεν βλέπεις τους άφατους θησαυρούς του; Δεν βλέπεις την ανεκδιήγητη γενναιοδωρία του; Αυτόν, λοιπόν, κράτησε και από αυτόν απαίτησε τα δανεικά· διότι χαίρεται όταν του τα ζητούν. Επειδή, αν δει να ζητούν από κάποιον άλλον αυτά που ο ίδιος οφείλει, θα αισθανθεί σαν να έχει υβριστεί· και όχι μόνο δεν σου τα επιστρέφει πια, αλλά και σε εγκαλεί δικαίως. «Διότι, τι είδους αγνωμοσύνη κατέγνωσες σε εμένα;» λέει· «ποια φτώχεια μου γνωρίζεις, ώστε με προσπέρασες και πηγαίνεις σε άλλους; Σε άλλον δάνεισες και από άλλον απαιτείς;» Διότι, έστω κι αν τα έλαβε άνθρωπος, ο Θεός όμως πρόσταξε να καταβληθούν· και ο Ίδιος θέλει να είναι και ο κύριος οφειλέτης και ο εγγυητής, παρέχοντάς σου αναρίθμητες αφορμές για να τα απαιτείς από Αυτόν παντοιοτρόπως. Μην αφήνεις, λοιπόν, τόση ευκολία και αφθονία, για να ζητάς να λάβεις από εμένα που δεν έχω τίποτα. Για ποιον λόγο, άλλωστε, κάνεις επίδειξη σε εμένα όταν ελεείς τον φτωχό; Μήπως εγώ σου είπα «Δώσε»; Μήπως το άκουσες από εμένα, ώστε να το απαιτείς κιόλας από εμένα; Εκείνος το είπε: «Αυτός που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό». Στον Θεό δάνεισας· σε Αυτόν μετάθεσε την απαίτηση. Αλλά δεν σου αποδίδει το παν τώρα.

Διότι όσα μεν δώσεις εδώ, δεν είναι δυνατόν να τα ανακτήσεις· εκεί όμως θα τα απολάβεις και πάλι με πολλή τιμή, και θα αποκομίσεις μεγαλύτερα και πνευματικότερα κέρδη. Εδώ τα όσα δίνονται αποτελούν αναγκαστική απαίτηση· εκεί αποτελούν επωφελή χρήση, δάνειο και οφειλή. Διότι ο Θεός σού συνέταξε και έγγραφη υποχρέωση: «διότι όποιος ελεεί τον φτωχό», λέγει, «δανείζει στον Θεό». Σου έδωσε μάλιστα και αρραβώνα και εγγυητές, και όλα αυτά παρότι είναι Θεός.

Εσύ όμως ούτε τα φρύδια σου δεν καταδέχεσαι να ανασηκώσεις, και όταν σε ικετεύουν δεν κάμπτεσαι. Δώσε τους τα δικά τους, προτού έρθει η ώρα της λογοδοσίας· δώσε τους τα δικά τους, τα οποία πρόκειται σε λίγο καιρό να λάβεις πίσω. Έχουν Πατέρα βασιλιά· δώσε τους τα δικά τους, και λάβε από τον πατέρα τους την αμεριμνησία. Ποια είναι αυτή; «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, το πράξατε σε εμένα». Διότι εκείνος που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα, όχι μόνο εξαλείφει το χειρόγραφο των αμαρτιών του, αλλά λαμβάνει και έγγραφη ομολογία, τη φωνή που λέει: «Εκείνος που δίνει στον φτωχό, δανείζει στον Θεό». Ας δανείσουμε στον Θεό την ελεημοσύνη, για να λάβουμε από αυτόν την ανταπόδοση της φιλανθρωπίας του. Αλλά, ω, τι σοφότατος λόγος! Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Γιατί λοιπόν δεν είπε: Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δίνει στον Θεό, αλλά λέει «δανείζει»; Γνωρίζει η Γραφή την πλεονεξία μας· παρατήρησε ότι η απληστία μας, αποβλέποντας στην πλεονεξία, αναζητά το κέρδος, και γι' αυτό δεν είπε απλώς: Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δίνει στον Θεό, για να μην νομίσεις ότι η δωρεά και η ανταμοιβή είναι κάτι το απλό· αλλά: Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό, ώστε ο φιλοκερδής, ακούγοντας τη λέξη του δανείου, να επιδοθεί στην ελεημοσύνη. Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Εάν ο Θεός δανείζεται από εμάς, άρα είναι οφειλέτης μας. Τι λοιπόν προτιμάς να τον έχεις, κριτή ή οφειλέτη; Ο οφειλέτης ντρέπεται αυτόν που τον δάνεισε· ο κριτής όμως δεν κάμπτεται απέναντι στον δικαζόμενο.

«Δυσπιστείς σε αυτόν», λέγει, «εξαιτίας της ανέχειάς του; Εμπιστεύσου εμένα εξαιτίας της αφθονίας μου». Είδε τον φτωχό και τον ελέησε· είδε τον φτωχό και δεν τον περιφρόνησε, αλλά έδωσε τον εαυτό του ως ενέχυρο σε εκείνον που δεν είχε τίποτα, και υπερασπίστηκε τον άπορο από πολλή αγαθότητα. Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. «Λάβε θάρρος», λέγει, «σε εμένα δανείζεις». Και τι τόσο πολύ κερδίζω δανείζοντας σε εσένα; «Σου δίδω τα εκατονταπλάσια, και ζωή αιώνια». Πότε όμως θα μου τα αποδώσεις αυτά; Απαιτώ το συμφωνητικό, επιθυμώντας να κατοχυρώσω τη συναλλαγή. Δώσε μου τον καιρό της ανταπόδοσης, όρισε την προθεσμία της παραλαβής. Άκουσε με σύνεση, πότε και πού σου αποδίδει την οφειλή Εκείνος που δανείστηκε μέσω των φτωχών.

Για ποιες πράξεις; Επειδή πείνασα και μου δώσατε να φάω· δίψασα και με ποτίσατε· ήμουν γυμνός και με ντύσατε· ήμουν στη φυλακή και ήρθατε σε εμένα. Έπειτα, εκείνοι που διακόνησαν καλά στον κατάλληλο καιρό, αποβλέποντας στη δική τους αδυναμία και στην αξία Εκείνου που δανείστηκε, λένε: Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς και σε θρέψαμε, ή να διψάς και σε ποτίσαμε, εσένα στον οποίο ελπίζουν τα μάτια όλων; Ή πότε σε είδαμε σε τόση μεγάλη ανάγκη; Πότε τα κάναμε αυτά; Εφόσον, λέει, το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το κάνατε σε εμένα. Δεν είναι αληθινός ο λόγος, ότι εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό; Αλλά, όπως ακριβώς σε εκείνους που βρίσκονται στα δεξιά έδειξε ότι τους δωρίστηκε η βασιλεία εξαιτίας της φιλανθρωπίας τους, έτσι και σε εκείνους που βρίσκονται στα αριστερά απείλησε με την τιμωρία εξαιτίας της ακαρπίας τους: Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο σκότος το εξώτερο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και για τους αγγέλους του. Γιατί; Για ποιον λόγο; Επειδή πεινούσα και δεν μου δώσατε να φάω. Δεν είπε: Επειδή πορνεύσατε, επειδή μοιχεύσατε, επειδή κλέψατε, επειδή ψευδομαρτυρήσατε, επειδή επιορκήσατε· αν και ομολογουμένως υπάρχουν και αυτά, είναι ωστόσο κατώτερα από την απανθρωπία και την ανελεημοσύνη. Γιατί όμως, Κύριε, δεν φέρνεις στη μνήμη κανένα από τα άλλα; Δεν κρίνω, λέει, την αμαρτία, αλλά την απανθρωπία· δεν κρίνω εκείνους που αμάρτησαν, αλλά εκείνους που δεν μετανόησαν.

Γιατί, λοιπόν, δεν είδε ο Λάζαρος τον πλούσιο; Επειδή αυτός που βρίσκεται στο φως δεν βλέπει αυτόν που βρίσκεται στο σκοτάδι, αλλά αυτός που είναι στο σκοτάδι βλέπει εκείνον που είναι στο φως. Και είπε: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με». Τώρα λες «Ελέησε», όταν δεν υπάρχει πια καιρός για έλεος. Δεν άκουσες αυτόν που λέει: «Ανίλεη θα είναι η κρίση για εκείνον που δεν έδειξε έλεος»; Τώρα μετανοείς, όταν δεν υπάρχει πλέον καιρός για εξομολόγηση. Δεν άκουσες τον Δαβίδ που λέει: «Και στον άδη, ποιος θα σε εξομολογηθεί;» «Ελέησέ με, και στείλε τον Λάζαρο». Τον Λάζαρο τώρα τον γνωρίζεις; Τώρα αναγνωρίζεις αυτόν που βρισκόταν πάνω στην κοπριά, τον οποίο κάποτε δεν ήθελες να τιμήσεις ούτε όσο τους σκύλους σου; Έκλεισες τα σπλάχνα σου απέναντί του κατά τη διάρκεια της εύπορης ζωής σου· κλείνω κι εγώ τώρα τους κόλπους της αναπαύσεως κατά τον καιρό της τιμωρίας. Δεν άκουσες τον Θεό που σου φώναζε μέσω όλων των προφητών και έλεγε: «Να τηρείς το έλεος και τη δικαιοσύνη, και να πλησιάζεις τον Θεό σου, διότι έλεος θέλω μάλλον παρά θυσία»· και, «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· και πάλι, «Αυτός που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»; Όπου, λοιπόν, έσπειρες, εκεί ζήτα και να θερίσεις· όπου δάνεισες, εκεί και να απαιτήσεις. Εσύ όμως δεν έριξες ποτέ σου σπόρο ελεημοσύνης, ούτε δάνεισες τον Θεό μέσω της ελεημοσύνης προς τον φτωχό, αλλά τα θησαύρισες όλα για τη δική σου κοιλιά. Όπου είχες τον θησαυρό σου, εκεί έχε και την καρδιά σου.

Ελάτε εσείς, που επιδείξατε τον σπόρο της ευσπλαχνίας, εγώ σας έχω προετοιμάσει τον θερισμό της χαράς. Πες, Δέσποτα, την αιτία. Πείνασα, και μου δώσατε να φάω. Κανείς, λοιπόν, ας μην αποπέμπει τον φτωχό επειδή είναι άπορος· διότι παραβλέπει πεινασμένο τον ίδιο τον Δικαστή των μελλόντων αιώνων. Ας αποκτήσουμε, επομένως, ως οφειλέτη μας Εκείνον που πρόκειται να μας κρίνει εκεί. Διότι αυτός που ελεεί τον φτωχό, αναφέρει η Γραφή, δανείζει στον Θεό. Ας αγωνιστούμε να αναδειχθούμε άξιοι της μερίδας που βρίσκεται στα δεξιά, ας μισήσουμε τη βδελυρή συγγένεια με τα ερίφια, και ας επιδιώξουμε την κοινωνία με τους αμνούς· διότι έχουμε την εξουσία της επιλογής του καλύτερου. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ο Κριτής μάς προανήγγειλε εκείνο το Δεσποτικό και φοβερό δικαστήριο, καθώς και την αυστηρότητα της απόφασης, ώστε, μαθαίνοντας την απειλή, να αποφύγουμε την τιμωρία.

Άκουσε τον Σολομώντα που λέει: «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό». Είδες την ξένη και παράδοξη φύση αυτού του δανείου; Άλλος είναι εκείνος που λαμβάνει, και άλλος εκείνος που καθιστά τον εαυτό του υπεύθυνο για το δάνειο. Γιατί δεν είπε, «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δίνει στον Θεό», αλλά «Δανείζει»; Για να μη θεωρήσεις ότι η ανταπόδοση είναι απλώς ίση. Η Γραφή γνωρίζει τη δική μας πλεονεξία· πρόσεξε ότι η απληστία μας, αποβλέποντας στην πλεονεξία, επιζητά το επιπλέον κέρδος, και ότι πουθενά αυτός που έχει χρήματα δεν επιθυμεί να δανείσει στον φτωχό χωρίς ασφάλεια, ή υποθήκη, ή ενέχυρα, ή εγγύηση. Και επειδή γνωρίζει ο Θεός ότι χωρίς αυτά κανείς δεν δανείζει, ούτε αποβλέπει στη φιλανθρωπία, παρά κοιτάζει μόνο το κέρδος, και επειδή ο φτωχός στερείται όλων αυτών, μην έχοντας υποθήκη, διότι δεν κατέχει τίποτα, μη φέροντας ενέχυρα, διότι είναι απογυμνωμένος από τα πάντα, μη παρέχοντας εγγυητή, διότι δεν του δείχνουν εμπιστοσύνη εξαιτίας της ανέχειάς του· καθώς είδε λοιπόν τον μεν φτωχό να κινδυνεύει λόγω της ανέχειας, και αυτόν που έχει χρήματα να κινδυνεύει λόγω της απανθρωπίας του, έθεσε τον Εαυτό Του στο μέσο, γινόμενος εγγυητής για τον πένητα, και ενέχυρο για εκείνον που δανείζει: «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό», λέει, «δανείζει στον Θεό». Και όμως, εάν πρέπει να δανείσουμε, αναζητούμε με επιμέλεια εκείνους που αποδίδουν πολλά, και ψάχνουμε προσεκτικά για τους φερέγγυους· εδώ όμως πράττουμε το αντίθετο: τον μεν Θεό, ο οποίος είναι αξιόπιστος και επιστρέφει εκατονταπλάσια, τον αφήνουμε, ενώ εκείνους που δεν πρόκειται να μας επιστρέψουν ούτε καν το κεφάλαιο, αυτούς επιζητούμε.

Εάν αποκτήσεις πενήντα οβολούς, και δώσεις στον Θεό τους πέντε μέσω των αδυνάτων, και κρατήσεις τους σαράντα πέντε για τον εαυτό σου, ενίσχυσες την ψυχή σου στην πίστη, ενδυνάμωσες και το σώμα σου μέσω της προσευχής των άλλων, και έλαβες χάρη για να εργαστείς πάλι, και πάλι να κερδίσεις πολλαπλάσια, και έγινες από τους πλούσιους πλουσιότερος στην ελεημοσύνη. Αλλά οπωσδήποτε θα μου πεις: «Και τι θα κερδίσω από αυτό;» Το ότι δεν ονομάζεσαι πλέον φτωχός, αλλά δανειστής του Θεού. «Και πώς», θα πεις, «θα μου συμβεί αυτό;» Πίστεψε στη Γραφή που λέει: «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει τον Θεό»· και πρόκειται να ακούσεις από τον Ίδιο: «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το πράξατε σε εμένα». Άραγε, δεν είδες πολλές φορές, καθήμενος στην αγορά, κάποιον πλούσιο να περνά, και τον μακάρισες λέγοντας: «Μακάριος είναι αυτός ο πλούσιος, διότι δεν έχει ανάγκη από τη χορηγία των άλλων, αλλά μάλλον δανείζει κιόλας»; Και εκείνος μεν δανείζει σε ανθρώπους, εσύ όμως στον Θεό· εκείνος λαμβάνει τους κόπους του καθενός με μόχθο και με έριδες μέσα στην αμαρτία, εσύ όμως λαμβάνεις από τον Θεό άκοπα, αμέριμνα, με χαρά τα εκατονταπλάσια· εκείνος λαμβάνει σε αυτόν τον σύντομο βίο, εσύ όμως κληρονομείς ζωή αιώνια στον ατελεύτητο βίο. Εάν όμως δεν πιστεύεις εμένα, πίστεψε τον Θεό που σε διαβεβαίωσε με όρκο και λέει: «Αμήν σας λέγω, εκατονταπλάσια θα λάβετε, και ζωή αιώνια θα κληρονομήσετε».

Περί ελεημοσύνης. Λέγει η θεία Γραφή: «Εκείνος που ελεεί τον πτωχό, δανείζει τον Θεό». Πρόσεξε τι είδους οφειλέτη αποκτούν οι ελεήμονες, πόσο μεγάλο, πόσο εύπορο! Στον άνθρωπο βέβαια, εάν δανείσεις χρυσάφι, ή ασήμι, ή σιτάρι, συντάσσεις γραμμάτιο, και δεσμεύεις με έγγραφα το χέρι εκείνου που έλαβε το δάνειο. Στον Θεό όμως δεν συμβαίνει αυτό, αλλά δίνεις ενώπιον μαρτύρων στον πένητα, και ο Θεός σε προσκαλεί και σε καλεί να λάβεις την απόδοση των δανείων που έδωσες στον πένητα. Σπεύδει να εκπληρώσει την εγγύηση, και δεν τα αποδίδει απλώς, αλλά τα επιστρέφει με πολλή ευλογία, πολλαπλασιάζοντάς τα πλουσιοπάροχα. Παρομοίως και αυτός που αγοράζει κάτι, προσέρχεται θέλοντας να δώσει λίγα, ενώ αυτός που πουλάει ζητά περισσότερα· και έτσι, καταλήγοντας σε μια μέση τιμή, διαπραγματεύονται το συμφέρον τους. Και όταν, μετά από τόσο κόπο, αποκτήσεις αυτό που επιθυμείς, δεν έχεις καμία ασφάλεια. Διότι, πολλές φορές, προτού καν φθάσει στην οικία σου, είτε ψόφησε, είτε χάθηκε, είτε αποδείχθηκε ελαττωματικό, και ο κόπος γίνεται διπλός. Ως προς τη βασιλεία του Θεού, όμως, δεν υφίστασαι τίποτα τέτοιο: ούτε κόπους οδοιπορίας, ούτε καύσωνα, ούτε εξάντληση, ούτε τη λύπη της αποτυχίας, απολύτως τίποτα από αυτά. Ενώ κάθεσαι μέσα στην οικία σου, έρχεται ο πένης πουλώντας τον παράδεισο, και σου λέει: Δώσε άρτο, και λάβε τον παράδεισο· δώσε ένα φθαρμένο ρούχο, και λάβε τη βασιλεία των ουρανών. Πλην όμως, δεν σε εξαναγκάζει να δώσεις αυτό που δεν έχεις, αλλά από εκείνα που έχεις τη δύναμη να προσφέρεις.

Δώσε στον πένητα, κάνε τον Θεό οφειλέτη σου· όποιος ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό. Και πότε, θα πει κανείς, τα αποδίδει εκείνος που δανείστηκε; Όταν αφήσεις όλα τα επίγεια πλούτη, τις οικίες, τον χρυσό, το ασήμι, τον ιματισμό και όλα τα υπόλοιπα, και αναχωρήσεις για εκεί εγκαταλείποντας τα πάντα εδώ· τότε αυτός που δανείστηκε τα ανταποδίδει με ευγνωμοσύνη. Στείλε από πριν τα χρήματά σου, μην αναβάλλεις με την πάροδο του χρόνου, μην τα αποταμιεύεις, για να μην χάσεις την αιώνια ζωή. Άδηλος είναι ο θάνατος, δεν ξέρεις πότε έρχεται, ούτε γνωρίζεις ποια ώρα θα αναχωρήσεις· και εσύ μεν πηγαίνεις εκεί, ενώ τα χρήματα παραμένουν εδώ, και άλλοι, αφού διαμοιραστούν τον πλούτο σου, ούτε καν μνημονεύουν το όνομά σου. Πολλές φορές, μάλιστα, οι κληρονόμοι σου κατασπαταλούν την περιουσία σου, ενώ συγχρόνως σε καταριούνται.

Διότι μη ζητήσεις να σου τα επιστρέψουν οι φτωχοί· ο Θεός είναι εκείνος που σου τα ανταποδίδει και προσφέρει τις δωρεές στους φτωχούς, αυτός που κυβερνά τη ζωή μας εδώ, και στην άλλη ζωή θα μας διασώσει, εάν βεβαίως πράττουμε τα αρεστά σε αυτόν. Διότι εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει τον Θεό· και σύμφωνα με το δώρο του θα του ανταποδώσει· σύμφωνα με την προαίρεσή του, λέγει. Διότι όπου υπάρχει αγαθή προαίρεση, εκεί υπάρχει και δαψιλής χορηγία. Ας φοβηθούμε την ημέρα του Κυρίου, κατά την οποία ο οικοδεσπότης θα στείλει για τον θερισμό του σίτου, και θα συνάξει τον μεν σίτο στην αποθήκη, ενώ το άχυρο θα το κατακάψει με πυρ άσβεστο.

ΟΜΙΛΙΑ Γ'. Περί ελεημοσύνης, και για τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Α'. Μεγάλη είναι η ευεργεσία της ελεημοσύνης. Τίποτα άλλο δεν εξισώνεται με την ελεημοσύνη. Καμία αρετή δεν έχει τόση δύναμη στο να εξαλείφει αμαρτίες. Γι' αυτό και η θεία Γραφή αναφέρει: Όποιος ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό. Εάν δανείσεις σε άνθρωπο χρυσάφι, τον δεσμεύεις με συμφωνίες και με έγγραφα. Στην περίπτωση του Θεού όμως δεν συμβαίνει έτσι. Αντιθέτως, δίνεις στους φτωχούς έχοντάς τους ως μάρτυρες, και ο Θεός αναλαμβάνει να σου επιστρέψει το δάνειο.

Και πάλι μία άλλη χήρα, αυτή που μνημονεύεται στο Ευαγγέλιο, ενώ δεν είχε τίποτε άλλο παρά μόνο δύο λεπτά, τα έριξε και αυτά στο γαζοφυλάκιο, και αγόρασε τον παράδεισο. Δʹ. Εκείνος που πωλεί τον παράδεισο δεν ζητεί χρήματα, αλλά ψυχή ελεήμονα και καρδιά καλοπροαίρετη. Δώσε στον πένητα, και κάνε τον Θεό οφειλέτη σου. Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Και πότε, λέει, τα επιστρέφει αυτός που τα δανείστηκε; Πότε; Όταν, αφήνοντας τα χρήματα, τις οικίες, τον χρυσό, τον ιματισμό και όλα τα υπόλοιπα, αναχωρείς γυμνός, έχοντας εγκαταλείψει τα πάντα· τότε αυτός που τα δανείστηκε σου τα επιστρέφει με ευχαριστία.

Δώσε στα χέρια των πενήτων, και θα βρεις εκεί να σου ετοιμάζεται φιλοξενία. Μη φοβηθείς επειδή είναι άποροι οι πένητες· ο εγγυητής είναι πλούσιος και ευγνώμων. Διότι εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. ΙΒʹ. Ας φοβηθούμε την ημέρα εκείνη, κατά την οποία ο οικοδεσπότης καλεί τους εργάτες για τη συγκομιδή του σίτου, και θα συγκεντρώσει τον σίτο στις αποθήκες του, ενώ τα άχυρα θα τα κατακάψει με άσβεστο πυρ. Διότι ο οικοδεσπότης είναι ο Κύριος και οι εργάτες είναι οι άγγελοι, οι οποίοι θα συγκεντρώσουν τον κόσμο για την κρίση κατά την ώρα και την ημέρα εκείνη. Και τους μεν δικαίους θα τους συγκεντρώσουν στις αιώνιες σκηνές, τις οποίες ετοίμασε ο αναληφθείς Κύριος, τους δε αμαρτωλούς στο αιώνιο πυρ. Ας φροντίσουμε, λοιπόν, με ζήλο να αποδειχθούμε ώριμος σίτος μέσω της ελεημοσύνης, ώστε να εισέλθουμε στις αιώνιες σκηνές. Μαζί με τον Οποίο, στον Πατέρα, συνάμα με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή και η προσκύνηση στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Τρέφατε τους σκύλους, περιποιούσασταν τα άλογα, επιμελούσασταν τα κτήνη και επιβλέπατε τα γαϊδούρια, και μεριμνούσατε για τους χοίρους και τα πρόβατα· τα δικά μου όμως μέλη, τους φτωχούς και τους αδύναμους, ποτέ δεν τους ελεήσατε· γι' αυτό, ούτε και εσείς θα ελεηθείτε. Δεν γνωρίζετε, άθλιοι, ότι μέσω των φτωχών επιτυγχάνει κάθε άνθρωπος τη σωτηρία του; δεν διαβάσατε ότι τους ονόμασα αδελφούς μου; δεν ακούσατε τη Γραφή που λέει ότι «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό»; δεν μάθατε ότι «Η κρίση θα είναι ανελέητη για εκείνους που δεν έδειξαν έλεος»; Ω, πόσο κραύγαζαν οι πένητες, οι αδελφοί μου, οδυρόμενοι, κλαίγοντας και θρηνώντας; ποιον λόγο δεν επικαλούνταν με δυνατή φωνή για να κάμψουν την αμείλικτη καρδιά σας, λέγοντας: «Ελεήστε, βοηθήστε, δώστε οι αγαθοποιοί, δώστε οι ελεήμονες, δώστε οι φίλοι του Θεού, δώστε οι εύσπλαχνοι», χρησιμοποιώντας και μύρια άλλα λόγια και τρόπους που θα μπορούσαν να μαλακώσουν ακόμη και πέτρες, και να ημερέψουν τα άγρια θηρία· εσείς όμως σκληρύνατε τα σπλάχνα σας, και όχι μόνο δεν τους ελεούσατε και δεν τους παρηγορούσατε, αλλά απεναντίας τους καταδιώκατε από τόπο σε τόπο, με αποτέλεσμα πολλοί να πεθαίνουν από την πείνα και το κρύο; Ω, πόσα ορφανά αδικήσατε, πόσες χήρες εκμεταλλευτήκατε, πόσους αδύναμους θλίψατε, πόσους καταπονημένους ανθρώπους καταστήσατε γυμνούς και αιχμαλώτους; ω, πόσων εργατών τους μισθούς παρακρατήσατε, εξαιτίας των οποίων και θα τιμωρηθείτε αιώνια;

Η προσευχή και η νηστεία είναι έργο των αγγέλων, η νηστεία είναι η πύλη του παραδείσου, η νηστεία είναι το μέσο κάθαρσης των αμαρτωλών, η νηστεία είναι παρρησία προς τον Θεό, η νηστεία είναι καθαρότητα της καρδιάς, η νηστεία είναι το αποκορύφωμα όλων των αγαθών που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, η νηστεία είναι αγιασμός της ψυχής, η νηστεία είναι υγεία του σώματος, η νηστεία είναι ασφάλεια του οίκου, παιδαγωγός των νέων, φύλακας των νηπίων, σωφρονισμός των γερόντων, ευκοσμία και ευταξία των γυναικών. Αλλά όταν στην προσευχή και τη νηστεία συμπαρίσταται και η ελεημοσύνη, τότε ο εργάτης της ευσέβειας αναδεικνύεται πλούσιος κατά Θεόν. Διότι δανείζει στον Θεό εκείνος που προσφέρει στον φτωχό. Είδες τον Θεό να γίνεται εγγυητής υπέρ των ανθρώπων; Γι' αυτό και ο προφήτης, επειδή οι Ιουδαίοι δεν τηρούσαν τη νηστεία με όλη τους τη δύναμη, τους έλεγε ελέγχοντάς τους: «Δεν επέλεξα εγώ αυτήν τη νηστεία», λέει ο Κύριος, «το να ταπεινώνει και να ταλαιπωρεί ο άνθρωπος την ψυχή του». Διότι, ποιο είναι το όφελος να νηστεύει κανείς με το στόμα και να φονεύει με τα έργα; Ποιο το όφελος να απέχει από τροφές και να μολύνεται από την πορνεία; Κρέας δεν τρως, αλλά κατασπαράζεις τις σάρκες του αδελφού σου. Ποιο είναι το κέρδος να μην ευφραίνεσαι με κρασί και να μεθάς με τα χρήματα; Ποιο το όφελος να μην τρως ψωμί και να μεθάς από τον θυμό; Ποιο το κέρδος να μαραίνεσαι με τη νηστεία και να λοιδορείς τον πλησίον; Ποια η ωφέλεια να εγκρατεύεσαι στα φαγητά και να αρπάζεις τα ξένα; Ποιος ο λόγος να ξηραίνεις το σώμα και να μην τρέφεις εκείνους που πεινούν;

Πρέπει να είμαστε χρηστοί προς όσους έχουν περιπέσει σε συμφορές, και με το έλεος να αποκτούμε το έλεος. Μέσα από τις συμφορές των άλλων πρέπει να ρυθμίζουμε σωστά τα δικά μας, και να δανείζουμε στον Θεό το έλεος, εφόσον έχουμε και οι ίδιοι ανάγκη ελέους, και να μην περιφρονούμε τους ανθρώπους, όντας και εμείς άνθρωποι.

Μην αποφύγεις να ευεργετήσεις τον ενδεή, όταν το χέρι σου μπορεί να βοηθήσει. Μην πεις: «Πήγαινε, έλα πάλι, και αύριο θα σου δώσω», ενώ έχεις τη δυνατότητα να ευεργετήσεις. Διότι δεν γνωρίζεις τι πρόκειται να φέρει η αυριανή ημέρα.» «Ευλογία έρχεται στο κεφάλι εκείνου που μοιράζει. Ο ελεήμων άνθρωπος ευεργετεί την ίδια του την ψυχή.» «Λύτρο για την ψυχή του ανθρώπου είναι ο ίδιος του ο πλούτος. Οι δίκαιοι σπλαχνίζονται και ελεούν.» «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό είναι μακάριος.» «Με την ελεημοσύνη και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες.» «Εκείνος που σπλαχνίζεται θα ελεηθεί.» «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει στον Θεό· και ανάλογα με τη δωρεά του θα του το ανταποδώσει.» «Όσοι δίνουν στους φτωχούς δεν θα στερηθούν.» «Ο δρόμος της δικαιοσύνης και της ελεημοσύνης θα βρει ζωή και δόξα.» «Άνδρα χαρωπό και δότη αγαπά ο Θεός.» «Καθετί που θα βρει το χέρι σου να κάνει, κάνε το με όση δύναμη έχεις.» Γνώρισα ότι δεν υπάρχει άλλο καλό σε αυτούς, παρά να ευφραίνονται και να κάνουν το καλό στη ζωή τους.» «Η κρίση μου θα εξέλθει σαν φλόγα, διότι έλεος θέλω και όχι θυσία.» «Μοίραζε τον άρτο σου σε εκείνον που πεινά, και φτωχούς άστεγους βάλε μέσα στο σπίτι σου. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον. Εάν δώσεις από την ψυχή σου τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά και χορτάσεις την ταπεινωμένη ψυχή, τότε θα ανατείλει μέσα στο σκοτάδι το φως σου, και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν μεσημέρι, και ο Θεός θα είναι μαζί σου πάντοτε.» «

Όταν πρόκειται να προσφέρεις στον φτωχό για τον Κύριο, αυτό είναι και δώρο και δάνειο. Δώρο μεν, επειδή δεν υπάρχει ελπίδα απολαβής· δάνειο δε, εξαιτίας της μεγαλοδωρίας Εκείνου που το εξοφλεί αντί για εκείνον, ο Οποίος, λαμβάνοντας μικρά πράγματα μέσω του πένητα, θα ανταποδώσει μεγάλα αντ' αυτού· διότι, όπως λέει, «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό».