Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 19:17

Το έργο της ελεημοσύνης καθαρίζει τις αμαρτίες, κατακαυχάται της κρίσεως, καταπραΰνει τη φλόγα της κολάσεως, δυσωπεί τον Κριτή, μάλλον δε μας ενώνει με τον Θεό, καθιστώντας μας μέλη στους χορούς των αγίων· μας μεταφέρει δε και στην άνω πόλη, μας εξασφαλίζει τη βασιλεία των ουρανών, δόξα αμάραντη, ελπίδα βέβαιη και εδραιωμένη· και τι άλλο άραγε; Δεν ανήκει σε εκείνα που μας τελειοποιούν οδηγώντας μας σε ακλόνητη ευφροσύνη; Εκείνος που διανέμει τον δικό του πλούτο σε όσους βρίσκονται σε ανέχεια και φτώχεια, δεν φτωχαίνει ποτέ. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό». Αξιόχρεος είναι αυτός που δανείζεται, αξιόπιστος αυτός που δέχεται. Γνωρίζει να ξεπληρώσει με τόκο αυτό που του δόθηκε. Πλούσιος και φιλόδωρος είναι εκείνος που λαμβάνει την παρακαταθήκη του σπλαχνικού ανθρώπου.

Εάν αυτός που περιφρονεί τον φτωχό παροξύνει Εκείνον που τον δημιούργησε, τότε αυτός που φροντίζει το δημιούργημα τιμά τον Δημιουργό. «Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό», λέει. Ποιος δεν δέχεται έναν οφειλέτη που θα επιστρέψει στον κατάλληλο καιρό το δάνειο μαζί με τους καρπούς του; Με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες. Ας καθαριστούμε, λοιπόν, δείχνοντας έλεος.

Εκείνος που βρέχει την οικουμένη, σε επαιτεί για μια σταγόνα χαλκού. Εκείνος που προκαλεί τις βροντές και τις αστραπές, σου λέει: «Ελέησον». Εκείνος που περιβάλλει τον ουρανό με σύννεφα, ζητά από εσένα ένα παλιόρουχο. Σου αρκεί που οι φτωχοί σε παρακαλούν και σε ικετεύουν σαν να είσαι Θεός: Οικτίρμον, ελέησον· ελεήμον, σπλαγχνίσου. Εσύ, όμως, ανασηκώνεις υπεροπτικά τα φρύδια, και με δυσκολία κάμπτεσαι από τις ικεσίες. Δώσε τους τα δικά τους, προτού παραστείς στο λογοθέσιο. Δώσε τους τα δικά τους· έχουν Πατέρα Βασιλιά. Δώσε τους τα δικά τους, και λάβε από τον Πατέρα τους την αμεριμνησία. Ποια αμεριμνησία, λέει; «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελαχίστους, σε εμένα το πράξατε». Διότι, «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό», λέει ο προφήτης.

Το πιο σκληρό πράγμα σε καιρούς λιμού είναι η αναλγησία και η απληστία των εχόντων. Διότι παραμονεύουν τις κατάλληλες ευκαιρίες, εμπορεύονται την ανέχεια και εκμεταλλεύονται τις συμφορές, χωρίς να δίνουν σημασία στα λόγια ότι εκείνος που ελεεί τους φτωχούς δανείζει τον Κύριο, ούτε ότι όποιος κατακρατεί το σιτάρι είναι καταραμένος από τον λαό, ούτε σε τίποτε άλλο από όσα έχουν υποσχεθεί στους φιλανθρώπους ή με όσα έχουν απειληθεί οι απάνθρωποι. Αντιθέτως, γίνονται πιο άπληστοι από το πρέπον και σκέφτονται εσφαλμένα, κλείνοντας τα δικά τους σπλάχνα ευσπλαχνίας προς εκείνους, και κλείνοντας για τους εαυτούς τους τα σπλάχνα του Θεού, του Οποίου έχουν μεγαλύτερη ανάγκη, χωρίς να το γνωρίζουν, από όση έχουν οι άλλοι από αυτούς. Αυτά κάνουν οι έμποροι και οι κάπηλοι του σίτου, οι οποίοι ούτε τη συγγένεια της ανθρώπινης φύσης σέβονται, ούτε δείχνουν ευγνωμοσύνη προς το Θείο, από το οποίο τους δόθηκε η ευπορία, την ώρα που οι άλλοι δοκιμάζονται.

Πες μου, λοιπόν, για ποιο σκοπό τόσα χρόνια τρέχεις και αγρυπνείς και μοχθείς και συγκεντρώνεις χρυσάφι; Όχι για να γίνεις λαμπρός και θαυμαστός και ξακουστός; Σε όλους βέβαια είναι φανερό, και ούτε εσύ ο ίδιος θα φέρεις αντίρρηση. Επομένως, αν αληθινά θέλεις να γίνει αυτό, αυτά που επρόκειτο να ξοδέψεις σε φίλους και γείτονες και στους ισχυρούς γύρω από τον βασιλιά, ώστε να σε βοηθήσουν να ανέλθεις σε λαμπρό αξίωμα, ξόδεψέ τα για τους αδελφούς του Χριστού, και εκείνοι, γινόμενοι προθυμότατοι μεσίτες για εσένα, θα Τον πείσουν αμέσως να σου χαρίσει τη βασιλεία των ουρανών. Διότι ό,τι προσφέρεις σε κάθε φτωχό, ο Ίδιος ομολογεί ότι το λαμβάνει, και για πληρέστερη διαβεβαίωση σου συνέταξε έγγραφο: «όποιος ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό· και ό,τι τοποθετείς στο χέρι του πένητα, αυτό θα το βρεις στην παλάμη του Δικαστή». Εκεί, κατά τη γνώμη μου, ας εναποθέσουμε από πριν όλο τον πλούτο μας, ώστε, όταν αναχωρήσουμε από εδώ, να βρούμε αδαπάνητο θησαυρό εν Χριστώ, στον Οποίο ανήκει η δόξα και η προσκύνηση στους ατελεύτητους αιώνες. Αμήν.

Διότι ο ανελεήμων διαθέτει οπωσδήποτε κάθε είδους σκληρότητα και επιθυμεί άπληστα τα ξένα αγαθά· επειδή αρπάζει, πλεονεκτεί και καταπιέζει τον φτωχό, για να εκπληρώσει ίσως το ρητό του Σολομώντα που αναφέρει ότι «εκείνος που καταθλίβει τον φτωχό, παροργίζει τον δημιουργό του», ενώ «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό». Και «η συμβουλή μου ας σου είναι αρεστή, βασιλιά», είπε στον Ναβουχοδονόσορα ο θείος εκείνος Δανιήλ, «εξαγόρασε τις αμαρτίες σου με ελεημοσύνες και τις ανομίες σου δείχνοντας ευσπλαχνία στους φτωχούς». Τώρα όμως βλέπουμε να συμβαίνουν καθημερινά τα αντίθετα από αυτά, ότι δηλαδή επιδιώκουμε να αυξήσουμε τις ανομίες και τις αμαρτίες μας, καταπιέζοντας τους φτωχούς. «Πείνασα», λέει, «και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν μου δώσατε να πιω· ξένος ήμουν, και δεν με περιμαζέψατε· γυμνός, και δεν με ντύσατε· ασθενής και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε» και «εφόσον δεν τα κάνατε αυτά σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, ούτε σε εμένα τα κάνατε».

Αν όμως, λέει, αυτός που ζητά το δάνειο τύχει να είναι κακοπροαίρετος ή φτωχός και εντελώς άπορος, πώς λοιπόν να του δανείσω; Και αν δανείσω, ποιος θα μου εξοφλήσει την οφειλή; Εάν λοιπόν είσαι εύπορος, δάνεισε στον Θεό, δηλαδή δώσε στον φτωχό όχι ως δανειστής αλλά ως ελεήμων, και έτσι δανείζεις στον Θεό· διότι «εκείνος που ελεεί τον φτωχό», λέει, «δανείζει στον Θεό». Και ποιος άραγε από τους δανειστές θα μπορούσε να είναι πιο μακάριος από εσένα, που έχεις οφειλέτη τον Θεό, ο οποίος υπόσχεται να σου εξοφλήσει την οφειλή την κατάλληλη στιγμή στο μυριαπλάσιο;

Επειδή το νερό μπορεί να συμβολίζει αινιγματικά διάφορες καταστάσεις πραγμάτων, δεν θα ήταν παράλογο, αν αυτός που εξετάζει το προκείμενο χωρίο έλεγε ότι αρμόζει να ασκεί κανείς την ελεημοσύνη παντοτινά, ατενίζοντας τις αέναες πηγές των υδάτων και μεταφέροντας τη δική τους ενέργεια στο έλεος μέσω της μίμησης, ώστε να μην προσφέρει το έλεος άλλοτε μεν και άλλοτε να το αναστέλλει, αλλά να αναβλύζει για όσους έχουν ανάγκη τα ρεύματα συνεχή και αδιάκοπα. Διότι μπορούμε να ακούσουμε τον Δαβίδ να ψάλλει: «όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος»· και εάν «εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει στον Θεό», πώς θα μπορούσε κάποιος που είναι φιλόθεος και διατηρεί την ευγένεια του κατ' εικόνα να θεωρήσει ανεκτό να μην καθιστά διαρκώς τον Θεό οφειλέτη του, αλλά να περικόπτει και να αποστερεί τον εαυτό του από τη συνεισφορά ενός τόσο μεγάλου και σπουδαίου κέρδους; Είναι δε φανερό ότι ένας τέτοιος άνθρωπος, πάντοτε μεν, αλλά κυρίως στο πλήρωμα των ημερών, θα βρει τη συνεχή ανταπόδοση που του αποθησαύρισε η προσφορά του άρτου.

Αλλά ας συναισθανθούμε, έστω και αργά, πού οδηγούμαστε, και ότι εκείνη την ημέρα ούτε να κοπιάσουμε μπορούμε· διότι τότε δεν είναι καιρός για εργασία· ούτε είναι πρέπον να επαιτούμε· διότι μωρές ονομάζονται οι παρθένες που επαιτούν. Τι απομένει, λοιπόν; Το να κάνουμε τους αδελφούς συμμέτοχους αυτών των χρημάτων, ώστε, όταν εκλείψουμε από εδώ, δηλαδή όταν αναχωρήσουμε από αυτόν τον βίο, να μας δεχθούν οι πένητες στις αιώνιες σκηνές· διότι στους εν Χριστώ πένητες έχουν κληρωθεί οι αιώνιες σκηνές, στις οποίες μπορούν να δεχθούν όσους συμφιλιώθηκαν μαζί τους εδώ μέσω της προσφοράς των χρημάτων, τα οποία, όντας Δεσποτικά, έπρεπε εξ αρχής να δοθούν στους πένητες. Διότι αυτοί είναι οι οφειλέτες σύμφωνα με το ρητό: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος»· και πάλι: «Εκείνος που ελεεί τον πτωχό δανείζει τον Θεό». Έπρεπε, λοιπόν, κατά προτεραιότητα να δοθούν τα πάντα σε αυτούς τους καλούς οφειλέτες, οι οποίοι τα αποδίδουν εκατονταπλάσια. Πλην όμως, επειδή αποδεικνυόμαστε οικονόμοι της αδικίας, παρακρατώντας αδίκως εκείνα που έχουν οριστεί για άλλους, ας μην παραμείνουμε εντελώς σε αυτή την απανθρωπία, αλλά ας τα μεταδώσουμε στους πένητες, ώστε να γίνουμε δεκτοί από αυτούς στις αιώνιες σκηνές. Αν εκλάβουμε, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο την παραβολή, τίποτα το περιττό, ή περίεργο, ή ονειροκριτικό δεν θα συναντήσουμε στην εξήγηση. Φαίνεται, όμως, να σημαίνει κάτι αλλόκοτο το χωρίο: «Οι υιοί του αιώνος τούτου είναι φρονιμότεροι», και τα εξής. Δεν είναι όμως δυσνόητο, ούτε παράξενο.