Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 3:34

Αφήνοντας δε τους πάντες κάτω, ανέβηκε στην κορυφή, όπως ο Μωυσής, όταν, αφού έστησε τον λαό στους πρόποδες, μόνος ανέτρεξε στην κορυφή του Σινά, λαμβάνοντας ασύγκριτη παρρησία προς τον Θεό. Θα ήταν δε μετριότερος και υποφερτός, αν είχε αφήσει τον άθλιο τελώνη ανενόχλητο από την υβριστική συμπεριφορά του. Τώρα, όμως, με έναν λόγο και εναντίον των απόντων εξεγείρεται και του παρισταμένου ξύνει τα τραύματα, ονειδίζοντάς του τις αμαρτίες και επιτιθέμενος σε αυτόν που θρηνεί, πατώντας αυτόν που είναι πεσμένος κάτω, καταφλέγοντας αυτόν που έχει ήδη καεί και σφίγγοντας τα δεσμά αυτού που είναι δεμένος. Και ενώ ο Φαρισαίος μεγαλαυχούσε ενώπιον του Θεού, αυτός χτυπούσε το στήθος του, έχοντας προσηλώσει το βλέμμα στη γη και μην τολμώντας ούτε στον ουρανό να αναβλέψει, το ομόδουλο κτίσμα. Διότι, φυσιολογικά, εκείνοι που έχουν προσκρούσει στον Δεσπότη αισχύνονται και τους ομοδούλους τους. Αλλά ποιο ήταν το τέλος; Ο ταπεινός υψώθηκε και ο υψηλός κατέπεσε, εκείνος που καυχιόταν έπεσε και εκείνος που οικτίρει τον εαυτό του δικαιώθηκε. Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη.

Επετίμησας τους υπερηφάνους. Εκείνος που αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, αυτός και επιτιμά τους υπερηφάνους. Ο Κύριος όμως αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, επομένως ο Κύριος και επιτιμά τους υπερηφάνους. Αφαίρεσε από εμένα τον ονειδισμό και την εξουδένωση. Οι ασεβείς, σε καιρό διωγμού, ονειδίζοντάς με θα με εξουθενώσουν. Παρακαλώ, λοιπόν, να αποβούν μάταιοι οι ονειδισμοί εναντίον μου. Και αν ποτέ, λέει, απέκτησα σαρκικό φρόνημα, τώρα όμως που επέστρεψα ζητώ να ζωοποιηθώ από τους θείους λόγους· αν έχω περιέλθει σε τέτοια έσχατη απόγνωση, λέει, καταδιωκόμενος, αξιώνω να σωθώ από τους παρανομούντες σύμφωνα με την υπόσχεσή σου.

Ερώτηση ΛΕ΄. Πώς αναγνωρίζεται ο υπερήφανος και πώς θεραπεύεται; Απόκριση. Αναγνωρίζεται μεν από το ότι επιζητά την υπεροχή· θεραπεύεται δε, εάν πιστέψει στην κρίση εκείνου που είπε: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Εκείνο πάντως πρέπει να γνωρίζουμε, ότι, όσο και αν φοβηθεί κανείς την καταδίκη της υπερηφανίας, δεν μπορεί να θεραπευθεί από το πάθος, εάν δεν απομακρυνθεί από όλες ανεξαιρέτως τις επιτηδεύσεις της υπεροχής. Όπως ακριβώς δεν μπορεί κανείς να ξεμάθει μια διάλεκτο ή οποιαδήποτε τέχνη, εάν δεν απέχει τελείως όχι μόνο από το να πράττει ή να λέει κάτι σύμφωνα με αυτήν την τέχνη, αλλά και από το να ακούει αυτούς που τη μιλούν και να βλέπει αυτούς που την εφαρμόζουν· πράγμα το οποίο πρέπει να προσέχουμε και σε κάθε κακία.

Και αν, βεβαίως, κάποιος κυριευθεί από οίηση και περιπέσει στην καταδίκη του διαβόλου, θα καταδικαστεί μαζί με τον αρχηγό και, τρόπον τινά, δημιουργό της υπερηφάνειας· διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Φαίνεται πως αρχή της υπερηφάνειας είναι η ύβρις. Διότι εκείνος που περιφρονεί τους άλλους και τους θεωρεί ένα τίποτα, αλλά τους εκλαμβάνει άλλους μεν ως φτωχούς, άλλους ως ταπεινής καταγωγής, και άλλους ως αμαθείς, παρασύρεται από αυτήν την ύβρη στο να νομίζει ότι μόνο αυτός είναι σοφός, συνετός, ευγενής, πλούσιος και δυνατός, λαμβάνοντας την υπεροψία ως αφετηρία για να υπερηφανεύεται. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει υπερηφάνεια: το να επιχειρεί κανείς να φανεί ανώτερος από τους πολλούς. Και πράττοντάς το αυτό, αφενός μεν εξουδενώνει τον πλησίον, αφετέρου δε εξυψώνει τον εαυτό του.

Διότι ο Κύριος, ο οποίος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους και ταπεινώνει τους αμαρτωλούς έως τη γη, αυτός υπόσχεται ότι θα ταπεινώσει την αλαζονεία των υπερηφάνων. Εκείνος, λοιπόν, που ταπεινώνει τους υπερηφάνους, αφενός τους απαλλάσσει από την ομοιότητα με τον διάβολο, ο οποίος είναι ο πατέρας της υπερηφάνειας, και αφετέρου τους οδηγεί στο να μαθητεύσουν σε Εκείνον που είπε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Γιατί υπερηφανεύεσαι για τον εαυτό σου, ότι δήθεν κατακόβεις έθνη και καταλύεις τις δυναστείες των πόλεων; Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε και το τσεκούρι να υπερηφανεύεται, επειδή ρίχνει κάτω στη γη τα ογκώδη δέντρα· και το πριόνι, επειδή διαχωρίζει τα συμπαγή και ενωμένα ξύλα. Αλλά ούτε το τσεκούρι κόβει χωρίς τα χέρια, ούτε το πριόνι χωρίς εκείνον που το κινεί.

Και όταν κάποτε επέπληξε τον Ιωσαφάτ για την πρόσφατη αμαρτία του, θυμήθηκε και τα κατορθώματά του, λέγοντας: «Όμως, βρέθηκαν σε σένα αγαθά στοιχεία». Έτσι, πολλές φορές η ταπεινοφροσύνη διασώζει εκείνον που έχει αμαρτήσει σε πολλά και μεγάλα. Μην δικαιώνεις, λοιπόν, τον εαυτό σου παραπάνω από κάποιον άλλον, μήπως και, αφού δικαιωθείς με τη δική σου κρίση, κατακριθείς από την κρίση του Θεού. Νομίζεις ότι κατορθώνεις κάτι αγαθό; Να ευχαριστείς τον Θεό και να μην υπερηφανεύεσαι εις βάρος του πλησίον. Διότι, σε τι ωφέλησες τον πλησίον, επειδή ομολόγησες την πίστη, ή υπέμεινες διωγμό για το όνομα του Κυρίου, ή εγκαρτέρησες στους κόπους της νηστείας; Το κέρδος δεν είναι κάποιου άλλου, αλλά δικό σου. Να φοβάσαι μήπως ομοιάσεις με την πτώση του διαβόλου, ο οποίος, επειδή υπερηφανεύτηκε εναντίον του ανθρώπου, έπεσε χαμηλότερα από τον άνθρωπο, και παραδόθηκε να καταπατείται από αυτόν που ο ίδιος είχε καταπατήσει. Γενικά, να θυμάσαι την αληθινή παροιμία: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη». Να έχεις πάντα πρόχειρο στον νου σου τον λόγο του Κυρίου: «Καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί».

Διότι υπερηφανευόμενοι εναντίον των εθνών, θεωρώντας τα ακάθαρτα, έγιναν οι ίδιοι αληθινά ακάθαρτοι· τα δε έθνη έχουν καθαρθεί. Και η μεν δικαιοσύνη αυτών έγινε σαν ράκος αποκαθημένης, των δε εθνών η ανομία και η ασέβεια εξαλείφθηκαν διά της πίστεως. Πάντοτε να θυμάσαι την αληθινή παροιμία: Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους δε ταπεινούς δίδει χάρη. Να έχεις πρόχειρο τον λόγο του Κυρίου: Καθένας που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί· και εκείνος που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Ας τον πλησιάσουμε, λοιπόν, με οσιότητα ψυχής, υψώνοντας προς αυτόν χέρια αγνά και αμόλυντα, αγαπώντας τον επιεική και εύσπλαχνο Πατέρα μας, ο οποίος μας έκανε εκλεκτό δικό του μέρος. Διότι έτσι έχει γραφτεί: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ, τμήμα της κληρονομιάς του ο Ισραήλ.» Και σε άλλο σημείο λέει: «Ιδού, ο Κύριος λαμβάνει για τον εαυτό του ένα έθνος μέσα από τα έθνη, όπως ακριβώς παίρνει ο άνθρωπος τον πρώτο καρπό από το αλώνι του· και θα προέλθουν από το έθνος αυτό τα άγια των αγίων.» Όντας λοιπόν άγια μερίδα, ας πράξουμε όλα όσα ανήκουν στον αγιασμό, αποφεύγοντας τις καταλαλιές, τις μιαρές και ακάθαρτες συμπλοκές, τις μέθες και τους νεωτερισμούς και τις βδελυρές επιθυμίες, τη μυσαρή μοιχεία και τη βδελυρή υπερηφάνεια. «Διότι ο Θεός», λέει, «αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη.» Ας προσκολληθούμε, λοιπόν, σε εκείνους στους οποίους έχει δοθεί η χάρη από τον Θεό. Ας ενδυθούμε την ομόνοια σκεπτόμενοι ταπεινά, εγκρατευόμενοι, κρατώντας τους εαυτούς μας μακριά από κάθε ψιθυρισμό και καταλαλιά, δικαιούμενοι με τα έργα και όχι με τα λόγια.

Και με έναν άλλο τρόπο, πάντοτε αποτελούσε μέριμνα των αγίων ευαγγελιστών το να δείχνουν ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός γνώριζε εκ των προτέρων τον καιρό του πάθους· ώστε να μην υπερηφανεύεται εναντίον της θείας δόξας Του κανένας από όσους συνηθίζουν να ετεροδοξούν, λέγοντας ότι δήθεν συνελήφθη εξαιτίας αδυναμίας, και, έχοντας περιπέσει ακούσια στις παγίδες των Ιουδαίων, υπέστη αυτόν τον τόσο φρικτό θάνατο. Επομένως, ο λόγος των αγίων είναι σύμφωνος με τη θεία οικονομία και ωφέλιμος. «Και ενώ γινόταν ο δείπνος, και ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Ιούδα του Σίμωνα του Ισκαριώτη να τον παραδώσει· γνωρίζοντας ο Ιησούς ότι ο Πατέρας τα έδωσε όλα στα χέρια του, και ότι από τον Θεό εξήλθε και προς τον Θεό πηγαίνει, σηκώνεται από το δείπνο και βγάζει τα ιμάτιά του, και παίρνοντας ένα λέντιο ζώστηκε με αυτό. Έπειτα βάζει νερό στον νιπτήρα, και άρχισε να νίβει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με το λέντιο με το οποίο ήταν ζωσμένος.» Ο Σωτήρας ξεριζώνει από τις διάνοιές μας την υπεροψία, καταστρέφοντάς την ως το πιο αισχρό από τα νοσήματα και άξιο της ύψιστης βδελυγμίας. Διότι γνωρίζει ότι τίποτα δεν συνηθίζει να βλάπτει τόσο την ψυχή του ανθρώπου, όσο προπάντων αυτό το μιαρό και αποτρόπαιο πάθος, στο οποίο και ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων, σαν να βρίσκεται σε θέση εχθρού, δικαίως εναντιώνεται· «διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους», σύμφωνα με τον λόγο του Σολομώντα.

Επομένως, είναι δίκαιη η απόφαση εναντίον τους, και η αφορμή για την αποστροφή προς αυτούς δεν είναι αβάσιμη. «Διότι ο Κριτής των πάντων είναι απροσωπόληπτος.» <Διότι γέμισε η χώρα τους από ασήμι και χρυσό, και οι θησαυροί τους ήταν αναρίθμητοι· και γέμισε η γη από άλογα, και τα άρματά τους ήταν αναρίθμητα.> Αναφέρει λοιπόν πάλι ότι σε αυτούς συνυπάρχουν δύο κακά που είναι τα πιο αισχρά από όλα, η φιλαργυρία μαζί με την υπεροψία. Και ότι βέβαια η φιλαργυρία είναι η ρίζα όλων των κακών, το έχει μαρτυρήσει ξεκάθαρα ο σοφότατος Παύλος. Το γεγονός δε ότι η αλαζονεία είναι κάτι το απεχθές ενώπιον του Θεού, είναι σε όλους σαφές. Διότι είναι γεγραμμένο ότι «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη.» Με ποιον τρόπο δεν θα μπορούσε κανείς να διακρίνει τη φαυλότητα που ενυπάρχει σε όσους επιθυμούν να πλουτίζουν; Διότι οι άνθρωποι αυτοί συγκεντρώνουν τα χρήματα από τόκους και τοκογλυφίες, από πλεονεξία και αδικία, από αρπαγή και συκοφαντία. Στον πλούτο επιπλέον προστίθεται και η έπαρση, καθώς και η υπερβολική προθυμία για την ικανοποίηση των πιο άτοπων και βδελυρών ηδονών.

«Διότι είπε: Με τη δύναμή μου θα ενεργήσω, και με τη σοφία της συνέσεώς μου, θα καταργήσω τα σύνορα των εθνών, και θα λεηλατήσω τη δύναμή τους· και θα συγκλονίσω κατοικημένες πόλεις, και με το χέρι μου θα καταλάβω ολόκληρη την οικουμένη σαν φωλιά πουλιών, και θα την πάρω όπως μαζεύει κανείς εγκαταλελειμμένα αυγά· και δεν υπάρχει κανείς που θα μου ξεφύγει, ή που θα μου φέρει αντίρρηση». Λέει, λοιπόν, ότι ο Ασσύριος, που έχει τόσο υπερφίαλα φρονήματα, δεν θα μείνει έξω από την κοινή μοίρα. Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και από όσους νοσούν από την αλαζονεία απαιτεί πάντοτε να δώσουν λόγο για τα αδικήματά της, και τους καθιστά οικτρούς και καταβεβλημένους, για να μάθουν να μην υψώνουν ψηλά το κέρας τους, σύμφωνα με τα γεγραμμένα· αλλά μάλλον να αποκτούν επίγνωση της δικής τους φύσης και αδυναμίας. Διότι, όταν, λέει, συντελέσει ο Κύριος όλα όσα κάνει στο όρος Σιών και στην Ιερουσαλήμ, δηλαδή όταν φτάσει στο τέλος της η οργή Του εναντίον τους, τότε θα επιφέρει το χέρι Του, και την τιμωρητική ράβδο, στον υπερήφανο νου, στον άρχοντα των Ασσυρίων.

Διότι πολεμώ τους υπερήφανους και μάχομαι εκείνους που έχουν επιλέξει να μην φρονούν μετριοπαθώς, αλλά μάλλον επαίρονται μάταια, σηκώνουν ψηλά την οφρύ και έχουν αγνοήσει την ασθένεια της δικής τους φύσεως. Έχει γραφτεί εξάλλου, ότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους.

Ωφελεί, λοιπόν, ο Προφήτης τους πλανημένους, αποδεικνύοντας ότι ο κατά φύσιν και αληθινός Θεός δεν είναι άψυχη ύλη, ούτε βέβαια ίσος με τις χρυσές δαμάλεις, ούτε όπως κάποιοι από τους θεούς που έχουν επινοηθεί από την ανθρώπινη τέχνη, αλλά είναι βασιλιάς και νομοθέτης των άνω πνευμάτων, καθώς και αυτών που βρίσκονται στη γη ομοίως, και κυβερνά τα στοιχεία, και μεταβάλλει τη φύση των όντων σύμφωνα με το θέλημά του. Γι' αυτόν τον λόγο, και μάλιστα πολύ δίκαια, λέει ότι το όνομα που του ταιριάζει είναι Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ. Επειδή, λοιπόν, είναι τέτοιος κατά φύσιν και αληθώς, επιφέρει συντριβή πάνω στην ισχύ, και προκαλεί ταλαιπωρία πάνω στο οχύρωμα· συλλαμβάνει, λέει, τους υπερήφανους, και σε αυτούς που αποβάλλουν τον ζυγό του επιμερίζει συντριβές. Αλλά ακόμη κι αν κάποιος νομίζει τυχόν από παραφροσύνη ότι είναι ισχυρός και μεγάλος, και σε αυτόν επιφέρει ταλαιπωρία. Αυτό δε υποδήλωνε ευφυώς, ότι δηλαδή εάν επιλέξουν να ραθυμούν και να παραμένουν ακόμη στα εγκλήματα της υπερηφάνειας, και να υπερηφανεύονται για τον εαυτό τους, θα περιπέσουν σε έσχατη ταλαιπωρία, συντριβόμενοι πλέον δίκαια από το χέρι Εκείνου που κρατεί τα πάντα. Διότι «ο Κύριος, λέει, αντιτάσσεται στους υπερήφανους», σύμφωνα με το γεγραμμένο, και θεωρεί εχθρό τον αλαζόνα, τον απειθή και τον ατίθασο· επιβλέπει όμως «στον ταπεινό και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους» του.

Διότι τα μεγάλα και απροσδόκητα κακά δεν περνούν χωρίς έκπληξη, αλλά συνήθως καταπλήσσουν εκείνους που τα βλέπουν, ή εκείνους που τα πληροφορούνται. Έτσι λοιπόν ο καθένας θα σφυρίξει γι' αυτήν και θα κινήσει τα χέρια του, χτυπώντας τα μεταξύ τους, όπως νομίζω, και χειροκροτώντας από την έκπληξη, και βγάζοντας από το στόμα του έναν ήχο όμοιο με σφύριγμα και άναρθρο. Μας περιγράφει δηλαδή πολύ καλά μέσω αυτών εκείνον που σαν να έχει καταπλαγεί από τις απροσδόκητες συμφορές. «Ο Θεός, λοιπόν, αντιτάσσεται στους υπερήφανους»· και θεωρώ ότι είναι σοφό και αξιοπρόσεκτο το παράγγελμα: «Μην εξυψώνεις τον εαυτό σου, για να μην πέσεις», και πάλι: «Εκείνος που κάνει υψηλό το σπίτι του, αναζητά τη συντριβή». Διότι, όπως ακριβώς τα οικοδομήματα που υψώνονται πάρα πολύ και πέρα από το μέτρο είναι πιο έτοιμα να κλονιστούν, και διατρέχουν τον μέγιστο κίνδυνο να γκρεμιστούν από μόνα τους· έτσι και η ψυχή του ανθρώπου, όταν διογκώνεται προς την υπεροψία από τη ματαιότητα των λογισμών, είναι σαθρή, ευανάτρεπτη και έτοιμη να πέσει. Αν μάλιστα αυτό το πράγμα γίνεται εναντίον του Θεού, τότε λοιπόν δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να αντισταθεί. <Αλίμονο στην επιφανή και λυτρωμένη πόλη, την περιστερά.> Προχωρεί αμέσως στην ανάμνηση της πόλης των Ιουδαίων, δηλαδή της Ιερουσαλήμ, για την οποία, επειδή την κυρίευσαν οι Ασσύριοι, πλήρωσαν το τίμημα.

Θα εκπληρωνόταν δε, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, και «η επιθυμία των οφθαλμών» γύρω από την ομορφιά των σωμάτων και τη λαμπρότητα της ύλης, και σε εκείνα με τα οποία η χρήση της οπτικής λειτουργίας συνηθίζει να μαγεύεται προς το πιο ευχάριστο. Όσο για την αλαζονεία και τη φιλοδοξία, πώς να περιγράψω πλέον σε ποιο μέτρο φαυλότητας φθάνουν; Διότι αυτόν που είναι υπερβολικά επηρμένος και υπερόπτης, ο Θεός τον συγκαταλέγει στους μεγαλύτερους εχθρούς. «Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι είναι γραμμένο: Ο Κύριος ανταποδίδει σε εκείνους που συμπεριφέρονται με υπερβολική υπερηφάνεια. Και πάλι: Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Όπως είναι γραμμένο: όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Γι' αυτό και στον ψαλμό λέει: είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαίρεται σαν τους κέδρους του Λιβάνου. Και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια. Και τον αναζήτησα, και δεν βρέθηκε ο τόπος του. Διατήρησε την αθωότητα και πρόσεχε την ευθύτητα, διότι υπάρχει μέλλον για τον ειρηνικό άνθρωπο. Και πάλι λέει: Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη.

Όσο για τα όσα σας συνέβησαν, ω Τύριοι, μην τα αποδίδετε σε αναγκαιότητα της ειμαρμένης, αλλά αναζητήστε μεταξύ σας ποιος τα βουλεύτηκε αυτά, ποιος έκρινε να τα πάθει αυτά η πατρίδα σας· διότι, αν ερευνήσετε, θα βρείτε ότι αυτά της συνέβησαν με δίκαιη κρίση του Θεού. Διότι ο Κύριος Σαβαώθ, ο οποίος ομολογείται ως Θεός μόνο από τους Εβραίους, εξέδωσε αυτή την απόφαση, ταπεινώνοντας την ύβρη και την υπερηφάνεια όχι μόνο της Τύρου, αλλά και των υπόλοιπων άθεων και ασεβών εθνών. Γι' αυτό και στη Βαβυλώνα απειλούσε παρόμοια δεινά στα προηγούμενα, καθώς και στον Μωάβ, στη Δαμασκό και στα υπόλοιπα έθνη που προαναφέρθηκαν· διότι «ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη». Επομένως, μην επαίρεσαι πλέον, εσύ που καυχιέσαι για τον πλούτο που προσπορίζεσαι από τη θάλασσα, αλλά τώρα που ταπεινώθηκες, ασχολήσου με τη δική σου γη καλλιεργώντας την και τρέφου από τους καρπούς της γης· διότι έχουν σταματήσει για εσένα τα κέρδη από τη θάλασσα. Εξάλλου, όσο τα απολάμβανες, δεν μπόρεσες να διαχειριστείς την ευδαιμονία σου, αλλά υπερηφανευόσουν παροξύνοντας όλους τους γειτονικούς βασιλείς.

Γι' αυτό και έχει λεχθεί: «πένθησε η γη, και φθάρθηκε η οικουμένη». Το ποια είναι δε η «γη που πένθησε και η οικουμένη που φθάρθηκε», το αποσαφηνίζει προσθέτοντας: «πένθησαν οι υψηλοί της γης»· διότι πρωτίστως αυτούς θα καταδιώξει η οργή του Θεού, επειδή «στους υπερήφανους εναντιώνεται, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη». Αντί δε του χωρίου: η «δε γη παρανόμησε εξαιτίας αυτών που την κατοικούν», ο Σύμμαχος λέει: η «δε γη μολύνθηκε από φόνους υπό αυτών που την κατοικούν»· διότι αυτοί οι προαναφερθέντες «υψηλοί της γης τη γέμισαν φόνους», διαπράττοντας φόνους και πλημμυρίζοντάς την με αίματα. Αυτά δε τα έπαθε η «γη εξαιτίας αυτών που την κατοικούν, διότι παρέβησαν τον νόμο και άλλαξαν το πρόσταγμα, διέλυσαν την αιώνια διαθήκη»· διότι όλοι οι άνθρωποι που από αιώνος κατοίκησαν την οικουμένη, «Έλληνες και βάρβαροι μαζί», έχοντας παραλάβει τον φυσικό «νόμο» και έχοντας τα «προστάγματα» του Θεού «γραμμένα» στις ψυχές τους, καθώς και έχοντας αποδεχθεί τη «διαθήκη» την από «αιώνος» μέσα από τις κοινές έννοιες, και έπειτα παραδίδοντας τους εαυτούς τους στα παρά φύσιν αμαρτήματα, έγιναν «παραβάτες» του φυσικού «νόμου».

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη», και «εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Έτσι λοιπόν, αφού υψώσει τους ταπεινούς, θα κατοικήσει μέσα τους· διότι, ως Ύψιστος, στα ύψη κατοικεί αιώνια. Στους ταπεινούς, λοιπόν, απευθύνεται, προκειμένου να τους υψώσει ώστε και να κατοικήσει μέσα τους, και κατά τον ίδιο τρόπο, ως άγιος που είναι ο ίδιος, εκλέγει τους αγίους ανάμεσα στους ανθρώπους για να αναπαύεται σε αυτούς· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Άγιος που αναπαύεται στους αγίους». Αλλά επειδή είναι και μακρόθυμος ο ίδιος, αναλογιζόμενος την ανθρώπινη αδυναμία, σε όσους καταπονούνται στον θνητό βίο εξαιτίας της ευσέβειας και μικροψυχούν μπροστά στις θλίψεις, δίνει μακροθυμία, προκειμένου να υπομένουν τις θλίψεις με σθένος και καρτερία.

Διότι ούτε από την ανατολή, ούτε από τη δύση, ούτε από έρημα βουνά, επειδή ο Θεός είναι κριτής. Και αυτά, λέγει, τα διακήρυξα μέσω των αποστόλων μου σε όλους τους ανθρώπους, για να θυμούνται την κρίση του Θεού και να παύσουν κάθε παρανομία, έχοντας την πεποίθηση ότι δεν απέχει κάπου μακριά ο κριτής των πάντων· αντιθέτως, τα πάντα πληροί και παντού είναι παρών. Γι' αυτό αρμόζει, εφόσον ζούμε μπροστά στα μάτια Του, να διάγουμε τον βίο μας με προσοχή. Διότι δεν απέχει μακριά, ώστε να νομίσει κανείς ότι έχει μετοικήσει κάπου μακριά, είτε στην ίδια την ανατολή, είτε στα δυτικά μέρη, είτε κάπου σε ερήμους και βουνά. Όντας παρών ανάμεσα στα πάντα, είναι κριτής των όλων. Και έργο της κρίσης Του είναι να απονέμει στον καθένα σύμφωνα με την αξία του, και τον μεν να ταπεινώνει, τον δε να υψώνει· να ταπεινώνει δηλαδή τους υπερήφανους και εκείνους που υψώνουν το κέρας τους ψηλά· και να υψώνει τους ταπεινούς, σύμφωνα με το ρητό: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη».

Εσύ όμως, με το «ο μεν Θεός, έχοντας την αρχή και το τέλος και τα μέσα όλων των όντων», παράβαλε από την προφητεία των Εβραίων το «εγώ είμαι ο Θεός ο πρώτος και εγώ [είμαι] έπειτα από αυτά», με το δε «περατώνει το έργο του ευθεία πορευόμενος σύμφωνα με τη φύση» το «το πρόσωπό του είδε ευθύτητες»· και προς το «τον ακολουθεί πάντοτε η Δίκη, η οποία τιμωρεί όσους εγκαταλείπουν τον θείο νόμο» σύγκρινε το «δίκαιος είναι ο Κύριος και αγάπησε τις δικαιοσύνες» και το «σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος» και το «διότι εκδικητής είναι ο Κύριος και ανταποδίδει σε εκείνους που πράττουν με υπερβολική υπερηφάνεια»· με το δε «από την οποία, όποιος πρόκειται να ευτυχήσει, κρατιέται και την ακολουθεί ταπεινός και κόσμιος» είναι σύμφωνο το «πίσω από τον Κύριο τον Θεό σου θα πορευτείς»· και με το «όποιος δε εξαρθεί από αλαζονεία εγκαταλείπεται έρημος από τον Θεό» το «ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους δε ταπεινούς δίνει χάρη» και «η χαρά των ασεβών είναι φοβερή πτώση». Αυτά λοιπόν είναι λίγα από τα αναρίθμητα [χωρία] σχετικά με τον επί πάντων Θεό. Δες όμως και τα σχετικά με το δεύτερο Αίτιο·

Μην απλώνεις τα χέρια σου σε ανομίες, ούτε να σφετερίζεσαι τα ξένα· αλλά τι πρέπει να κάνεις; Σπείρε με δικαιοσύνη, και αυτά θα τρυγήσουν από εκεί καρπό ζωής. Αν όμως θέλεις να πράττεις διαφορετικά, μάθε το τέλος των πράξεών σου από τη Θεόπνευστη Γραφή· και μάθε ότι, όπως ακριβώς έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα. Αν πάλι δεν το μάθεις εσύ, επειδή θα σε έχει προλάβει το τέλος, θα το μάθουν τα παιδιά σου, διδασκόμενα το αλάνθαστο των θείων λόγων από τα ίδια τους τα έργα. Εσύ βέβαια ήδη ενεργείς ασυλλόγιστα και προβαίνεις προς τον Σέρβο εχθρό σε πράξεις που αρμόζουν σε συγγένεια και συμμαχία, με σκοπό να υπάρξει έκχυση αίματος, και σε όλα τα άλλα έργα που χαρακτηρίζουν μια βαρβαρική κίνηση. Έναντι ποιου αδικήματος, όμως, είτε μικρού είτε και μεγαλύτερου, που διαπράχθηκε από εμάς κάνεις αυτά τα πράγματα; Κανένα απολύτως δεν έχεις να επικαλεστείς. Μόνο ο εξαιρετικά πλεονεκτικός τρόπος σου σε παρακινεί σε αυτά, καθώς και το ότι δεν έχεις τον φόβο του Θεού απέναντι στα μάτια σου. Για τον Κύριο δεν ακούς ότι είναι δίκαιος και αγάπησε τη δικαιοσύνη; Δεν γνωρίζεις ότι ο Θεός είναι Θεός εκδικήσεων; Και ότι αντιτάσσεται στους υπερήφανους, μισεί τους αλαζόνες και καταβάλλει τους καυχησιολόγους; Και ότι βδελύσσεται αυτούς που εναποθέτουν τις ελπίδες τους στο πλήθος του πλούτου τους και ενδυναμώνονται μέσα στη ματαιότητα;

ΛΒ΄. Διότι, πράγματι, φαίνεται να είναι δυσκολότερο το να διατηρήσει κανείς τα αγαθά από το να τα αποκτήσει όταν δεν τα έχει· και είναι ευκολότερο να ανακτήσει με επιμέλεια την ευημερία που χάθηκε, παρά να διασώσει την υπάρχουσα. Και της μεν συντριβής προηγείται η αλαζονεία, όπως ορθώς λέγουν οι Παροιμίες, της δε δόξας η ταπείνωση· ή, για να το διατυπώσω σαφέστερα, την αλαζονεία ακολουθεί η συντριβή, ενώ την ταπείνωση η δόξα. Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη, και ανταποδίδει τα αντίθετα στα αντίθετα, Εκείνος που σταθμίζει τα πάντα με δικαιοσύνη.

Ώστε όποιος με βλέπει να τρέμει και να γίνεται ισχυρότερος, φεύγοντας από το μαύρο έδαφος της Αιγύπτου και τα πικρά έργα, και από τον βασιλιά Φαραώ, και να οδεύει προς τη θεία πατρίδα, και να μην παραμένει στις πεδιάδες της τραχιάς Βαβυλώνας, αιχμάλωτος πολέμου, καθισμένος στις όχθες του ποταμού, έχοντας αφήσει στην άκρη όλα τα μουσικά όργανα της ωδής ασάλευτα και δακρυσμένος, αλλά να σπεύδει προς τα όρια της ιερής γης, έχοντας ξεφύγει από τον δουλικό ασσυριακό ζυγό που προηγουμένως τον κατέτρυχε, και να βάλει με τα χέρια του τα θεμέλια του μεγάλου ναού, τον οποίο εγώ ο πανάθλιος, από τότε που εγκατέλειψα, ποτέ δεν έπαψα να τον ποθώ. Βαριά οδύνη με κατέβαλε στα γηρατειά μου, και σκύβω προς τη γη, αυξάνοντας το πένθος στην ψυχή μου, νιώθοντας δέος και για τους θνητούς και για τον αθάνατο Βασιλιά, κατηφής στα ενδύματα και στην καρδιά, και άφωνος, ελκύοντας τον οίκτο του Άνακτα με τη δυστυχία μου, ο Οποίος δείχνει ευμένεια σε όλους τους ταπεινούς, αλλά περιφρονεί τους υπερόπτες. Σαν εκείνον τον οδοιπόρο που κατέβαινε από την ιερή πόλη των Ιεροσολύμων προς την ονομαστή πόλη της Ιεριχούς, όπως διηγούνται, τον οποίο έβλαψαν κακοί ληστές στήνοντάς του ενέδρα· οι οποίοι, αφού τον καταπλήγωσαν με φρικτά χτυπήματα και τον έγδυσαν από τα ενδύματα που τον σκέπαζαν, τον άφησαν με ανηλεή ψυχή να ψυχορραγεί· γρήγορα δε, βρέθηκαν στον δρόμο του οδοιπόροι, ένας Λευίτης και ένας ιερέας, αλλά και αυτοί τον εγκατέλειψαν με ανηλεή ψυχή.

Ε'. Τα δικά μας ζητήματα, λοιπόν, εμείς οι ίδιοι μεταξύ μας και τα έχουμε επιλύσει, και θα τα επιλύσουμε. Διότι δεν είναι δυνατόν τα τέκνα να κρίνουν άδικα τους πατέρες, με τη μεσιτεία μάλιστα της κοινής Τριάδος, υπέρ της οποίας δεχόμαστε πόλεμο και εξαιτίας της οποίας δεν θα πολεμήσουμε αναμεταξύ μας. Εγώ γίνομαι εγγυητής της ειρήνης, εγώ ο μικρός μπροστά σε ένα τόσο σπουδαίο έργο, επειδή ο Κύριος δίνει χάρη στους ταπεινούς και ταπεινώνει τους υπερηφάνους έως τη γη. Όμως για εσάς, τους κοινούς συμφιλιωτές μας, τι σημασία έχει αυτό; Διότι είστε συμφιλιωτές και άθελά σας μας προσφέρετε αυτήν την ευεργεσία. Διότι δεν γίνεστε εσείς ευσεβείς, εάν εμείς αποδειχθούμε κακοί σε κάτι μικρό ή μεγάλο· αντιθέτως, εμείς μεν δεν είμαστε αξιέπαινοι για την κακία, εάν τυχόν σφάλλουμε σε κάτι, εσείς όμως δεν είστε καθόλου λιγότερο ασεβείς, έστω κι αν εμείς αμαρτάνουμε, αν όχι και περισσότερο, στον βαθμό που είστε χειρότεροι και από εκείνους που σφάλλουν.

Εκείνοι μεν που είναι ταπεινοί στην ψυχή ως προς όσα επιδιώκονται σε τούτον τον κόσμο, εκείνοι δε που είναι υψηλοί στη διάνοια ως προς τις αιώνιες και απόρρητες ελπίδες, επειδή δεν γνωρίζουν με ποιον τρόπο να παρακαλέσουν, ούτε έχει την ικανότητα η ανθρώπινη φύση να επιδείξει κάποια τιμή που να φθάνει τη μεγαλοπρέπεια της θείας δόξας, μετέφεραν την καθιερωμένη μεταξύ των ανθρώπων εκδήλωση σεβασμού προς τιμήν του θείου. Και αυτό είναι η προσκύνηση: η αίτηση, που γίνεται με ικεσία και ταπεινότητα, κάποιου από τα επιθυμητά. Γι' αυτό και ο Δανιήλ κάμπτει τα γόνατα στον Κύριο, ζητώντας τη φιλανθρωπία Του για τον αιχμάλωτο λαό. Ακόμη και Εκείνος, ο οποίος βάσταξε τις ασθένειές μας και μεσιτεύει υπέρ ημών διά του ανθρώπου τον οποίο ανέλαβε, εξιστορείται από το Ευαγγέλιο ότι έπεφτε με το πρόσωπο στο έδαφος κατά την ώρα της προσευχής, και με αυτό το σχήμα προσευχόταν, νομοθετώντας, νομίζω, για την ανθρώπινη ζωή το να μην αυθαδιάζει κανείς κατά την ώρα της αίτησης, αλλά με κάθε τρόπο να προσαρμόζεται στη στάση εκείνου που ζητεί το έλεος, επειδή ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους δε ταπεινούς δίδει χάρη, και «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί». Εάν, λοιπόν, η προσκύνηση είναι σαν μια ικεσία, η οποία προβάλλεται για να συνηγορήσει υπέρ του σκοπού της αίτησης, και η αίτηση απευθύνεται προς τον κύριο της διανομής των δωρεών, ποιο είναι το νόημα αυτής της καινής νομοθεσίας;

Και τι να πούμε για την κενοδοξία και την αλαζονεία που βρίσκεται σαν αναβάτης ζεμένος πάνω της, για την οποία τους κατηγορούν οι πατέρες μας; Είναι δυνατόν οι αλαζόνες να είναι φωτισμένοι; Δεν αναφέρει ο απόστολος ότι αυτή αποτελεί το κατεξοχήν κατάκριμα του διαβόλου; Δεν «αντιτάσσεται ο Κύριος στους υπερηφάνους»; Πώς, λοιπόν, σε αυτούς στους οποίους αντιτάσσεται, εμφανίζεται μέσω φωτός;

Γιατί λοιπόν η ταπείνωση ανυψώνει στο ύψος της δικαιοσύνης, ενώ η έπαρση καταβιβάζει στο βάθος της αμαρτίας; Διότι αυτός που θεωρεί ότι είναι κάτι σπουδαίο, και μάλιστα ενώπιον του Θεού, εγκαταλείπεται δικαίως από τον Θεό, εφόσον νομίζει ότι δεν έχει ανάγκη τη δική Του βοήθεια. Εκείνος όμως που θεωρεί τον εαυτό του ένα τίποτα, και για τον λόγο αυτό προσβλέπει στην άνωθεν ευσπλαχνία, τυγχάνει δικαίως της θείας συμπόνιας, της βοήθειας και της χάρης του Θεού. Διότι, όπως λέει: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη».

Ο Φαρισαίος και ο Τελώνης ανέβηκαν στον ναό· διότι και για τους δύο ο σκοπός ήταν ένας, το να προσευχηθούν, έστω κι αν ο Φαρισαίος μετά την άνοδο κατέρριψε τον εαυτό του, έχοντας ανατραπεί από τον τρόπο του. Διότι ο σκοπός της ανόδου τους ήταν μεν ο ίδιος (αφού ανέβηκαν για να προσευχηθούν), ο τρόπος τους όμως αντίθετος. Ο μεν (Τελώνης) ανέβαινε συντετριμμένος και ταπεινωμένος, έχοντας μάθει από τον ψαλμωδό προφήτη ότι «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει», επειδή και ο ίδιος ο προφήτης λέει για τον εαυτό του, γνωρίζοντας προφανώς από πείρα, «ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Κύριος». Και τι λέω για τον προφήτη; Διότι ο Θεός των προφητών, ο οποίος έγινε σαν εμάς για εμάς, ταπείνωσε τον εαυτό του, όπως λέει ο απόστολος· γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε. Ο δε Φαρισαίος ανεβαίνει γεμάτος έπαρση και αλαζονεία, νομίζοντας ότι θα δικαιώσει τον εαυτό του· και αυτά τα κάνει ενώπιον του Θεού, στα μάτια του οποίου κάθε δικαιοσύνη μας είναι ως ράκος αποκαθημένης. Διότι δεν άκουσε αυτόν που λέει, «ακάθαρτος παρά Κυρίω είναι κάθε υψηλοκάρδιος», και «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους», και «αλίμονο σε αυτούς που δικαιώνουν τους εαυτούς τους και θεωρούν πως είναι συνετοί».

Γι' αυτό τον λόγο, νομίζω, συνομιλεί ανοιχτά μαζί τους ο Κύριος, ώστε να φανερωθεί ότι είναι τέτοιοι και με την ταπείνωση να υψωθούν και να βρουν δίκαια χάρη από αυτόν, ο οποίος την παρέχει άφθονα στους ταπεινούς, διότι «ο Κύριος εναντιώνεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», ο οποίος και τώρα τους λέει: «αλήθεια σας λέω, εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, το κάνατε σε εμένα». Τον αποκαλεί ελάχιστο εξαιτίας της ένδειας και της ασημότητας, και αδελφό, επειδή και ο ίδιος έζησε έτσι κατά σάρκα πάνω στη γη.

ΕΙΣ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΗΣ ΔΕΚΑΤΗΣ ΕΒΔΟΜΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΟΥ ΜΑΤΘΑΙΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΧΑΝΑΝΑΙΑΣ Στο οποίο γίνεται λόγος και για την ευτέλεια του ανθρώπου και για την αξιέπαινη ταπείνωση. Το ότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», ο Σολομών ο γιος του Δαβίδ με σοφία το προανήγγειλε, ενώ η προαιώνια Σοφία του Υψίστου Πατρός, η οποία συναναστράφηκε σε αυτόν τον βίο λαμβάνοντας σάρκα, το υπέδειξε με τα ίδια της τα έργα. Διότι στους Φαρισαίους και τους γραμματείς, οι οποίοι επαίρονταν εναντίον των μαθητών του και υπερηφανεύονταν εναντίον των νόμων του Θεού, ο Κύριος αντιτασσόμενος έλεγε: «Γιατί παραβαίνετε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας;», στη Χαναναία όμως, που προσήλθε με ταπείνωση και παρακάλεσε, έδωσε τη χάρη. Διότι αυτή, ως εθνική, όταν άκουσε από τον Κύριο να αποκαλείται σκύλος, ή μάλλον το έσχατο από τα σκυλιά (αφού ονομάστηκε σκυλάκι), με έντονη αυτομεμψία και ταπείνωση είπε: «Ναι, Κύριε». Ενώ οι δάσκαλοι του Ισραήλ, που αθετούσαν τον Θεό με την υποκρισία της ευλάβειας, όταν άκουσαν τον Κύριο να τους αποκαλεί υποκριτές, σκανδαλίστηκαν.

Σε αυτήν παρέχει την εξουσία, ώστε να μην υπάρξει ούτε διάλειμμα μεταξύ του λόγου και της ίασης· διότι λέει, «θεραπεύθηκε η κόρη της από την ώρα εκείνη». Ο δε Μάρκος αναφέρει ότι ο Κύριος της είπε πως «για αυτόν σου τον λόγο έχει βγει το δαιμόνιο από την κόρη σου»· δηλαδή, επειδή εξουθένωσες τον εαυτό σου και τον ταπείνωσες σε τέτοιο βαθμό και, αν και αποδιωχνόσουν σφοδρά, δεν απελπίστηκες ούτε παραπλανήθηκες από τον λόγο της οικονομίας, αλλά κατανόησες το μέγεθος της φιλανθρωπίας μου και παρέμεινες μέχρι τέλους προσευχόμενη με ελπίδα μέσα σε ταπείνωση· «διότι ο Θεός δίνει χάρη στους ταπεινούς», όπως προλάβαμε να πούμε στην αρχή, και «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί», και «ταπείνωσε», λέει, «τον εαυτό σου, και θα βρεις χάρη ενώπιον του Κυρίου», αλλά και «καθένας που ζητά λαμβάνει, και όποιος ψάχνει βρίσκει, και σε αυτόν που κρούει θα ανοιχτεί».

Να αποφεύγεις την υπερηφάνεια, διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Να αποστρέφεσαι την ψευδολογία, διότι θα αφανίσει ο Θεός όλους όσους μιλούν το ψεύδος. Να φυλάγεσαι από τον φθόνο, διότι αρχηγός του είναι ο διάβολος και διάδοχός του ο Κάιν, ο οποίος φθόνησε τον αδελφό του και από φθόνο διέπραξε φόνο. Να συμβουλεύεις τις αδελφές μου να αγαπούν τον Θεό και να αρκούνται μόνο στους δικούς τους άνδρες. Παρομοίως, να συμβουλεύεις και τους αδελφούς μου να αρκούνται στις συζύγους τους. Τις παρθένους να τις προφυλάσσεις ως κειμήλια του Χριστού. Να είσαι μακρόθυμος, για να έχεις πολλή φρόνηση. Να μην παραμελείς τους φτωχούς, ανάλογα με την ευχέρειά σου, διότι με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες.

Διότι αν εγώ σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα απέκτησα τέτοια οικειότητα με τον επίσκοπό σας, η οποία δεν είναι ανθρώπινη αλλά πνευματική, πόσο μάλλον μακαρίζω εσάς που είστε απόλυτα ενωμένοι μαζί του, όπως η Εκκλησία με τον Κύριο Ιησού και ο Κύριος με τον Θεό και Πατέρα Του, ώστε να είναι όλα σύμφωνα ενωμένα σε ενότητα. Ας μην πλανάται κανείς: εάν κάποιος δεν βρίσκεται εντός του θυσιαστηρίου, στερείται τον άρτο του Θεού. Διότι αν η προσευχή ενός ή δύο ανθρώπων έχει τόση δύναμη ώστε ο Χριστός να βρίσκεται ανάμεσά τους, πόσο μάλλον η προσευχή του επισκόπου και όλης της Εκκλησίας, που ανεβαίνει με συμφωνία προς τον Θεό, εξασφαλίζει να τους παραχωρηθούν όλα τα εν Χριστώ αιτήματά τους. Συνεπώς, εκείνος που χωρίζεται από αυτούς και δεν προσέρχεται στη σύναξη των θυσιών και στην εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι εγγεγραμμένοι στον ουρανό, είναι λύκος με δέρμα προβάτου, που επιδεικνύει ήμερη μορφή. Φροντίστε, αγαπητοί, να υποταχθείτε στον επίσκοπο, στους πρεσβυτέρους και στους διακόνους. Διότι αυτός που υποτάσσεται σε αυτούς υπακούει στον Χριστό που τους κατέστησε, ενώ εκείνος που τους απειθεί, απειθεί στον Ιησού Χριστό, και αυτός που απειθεί στον Υιό δεν θα δει τη ζωή, αλλά η οργή του Θεού μένει επάνω του. Επειδή είναι αυθάδης και εριστικός υπερήφανος, αυτός που δεν πειθαρχεί στους ανωτέρους του. Όπως λέει η Γραφή: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», και: «Οι υπερήφανοι παρανομούσαν υπερβολικά».

Κανείς ας μην πλανάται· εάν κάποιος δεν βρίσκεται εντός του θυσιαστηρίου, στερείται «τον άρτο του Θεού». Διότι, εάν η προσευχή ενός και δύο ανθρώπων έχει τόση δύναμη, πόσο μάλλον η προσευχή του επισκόπου και ολόκληρης της εκκλησίας; Εκείνος λοιπόν που δεν προσέρχεται στην κοινή σύναξη, αυτός ήδη υπερηφανεύεται και έχει αποκόψει τον εαυτό του. Διότι είναι γραμμένο: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους.» Ας φροντίσουμε λοιπόν να μην αντιτασσόμαστε στον επίσκοπο, για να είμαστε υποταγμένοι στον Θεό.

Και ότι πρέπει να ελέγχει κανείς τη λαιμαργία του, ας ακούσουν πάλι: «Και τους φόνευσε», λέει, «ανάμεσα στους πιο δυνατούς από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχει κανείς από τα δώρα, θα το μάθουν από το εξής: «Αν ρέει ο πλούτος», λέει, «μην προσηλώνετε την καρδιά σας». Και ότι πρέπει να κυριαρχεί στην επιθυμία της δόξας, και αυτό θα το βρουν: «Ούτε θα κατέβει μαζί του ακολουθώντας τον η δόξα του». Ότι δεν πρέπει να ζηλεύουν τους πονηρούς: «Μη ζηλεύεις όσους πράττουν την πονηρία». Ότι πρέπει να θεωρούν τις εξουσίες ως ένα τίποτα: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρείται σαν τους κέδρους του Λιβάνου, και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Ότι πρέπει να θεωρούν τα παρόντα ως μηδαμινά: «Εμακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος όμως είναι ο λαός του οποίου βοηθός είναι ο Κύριος και Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση: «Διότι Εσύ», λέει, «θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει κάθε μέρα; «Ο Θεός», λέει, «είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό», λέει, «τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Και πάλι: «Η αδικία τους θα προέλθει σαν από το πάχος (της ευημερίας τους)». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Δες πώς η αρχή της αμαρτίας είναι η υπερηφάνεια. Και πώς αρχή της υπερηφάνειας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο; Πολύ λογικά· διότι εκείνος που γνωρίζει τον Θεό όπως πρέπει να τον γνωρίζει, εκείνος που γνωρίζει ότι ο Υιός του Θεού ταπεινώθηκε τόσο πολύ, δεν υπερηφανεύεται. Εκείνος όμως που δεν τα γνωρίζει αυτά, υπερηφανεύεται· διότι η υπερηφάνεια ωθεί προς την αλαζονεία. Πες μου, λοιπόν, από πού προέρχεται το ότι αυτοί που πολεμούν την Εκκλησία ισχυρίζονται πως γνωρίζουν τον Θεό; Δεν προέρχεται από αλαζονεία; Ιδού σε τι γκρεμό τους έριξε το γεγονός ότι δεν γνωρίζουν τον Κύριο. Διότι, αφού ο Θεός αγαπά το συντετριμμένο πνεύμα, εξάπαντος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους και δίνει χάρη στους ταπεινούς. Κανένα κακό λοιπόν δεν είναι ίσο με την υπερηφάνεια· μετατρέπει τον άνθρωπο σε δαίμονα, υβριστή, βλάσφημο, επίορκο, και τον κάνει να επιθυμεί θανάτους και φόνους. Ο υπερήφανος συζεί πάντοτε με λύπες, πάντοτε αγανακτεί, πάντοτε βασανίζεται· δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να χορτάσει το πάθος του. Και αν ακόμη δει τον βασιλιά να υποκύπτει και να τον προσκυνά, δεν χορταίνει, αλλά μάλλον εξάπτεται περισσότερο. Διότι, όπως ακριβώς οι φιλάργυροι όσα και αν λάβουν, τόσο περισσότερα έχουν ανάγκη, έτσι και οι αλαζόνες, όση τιμή και αν απολαύσουν, τόσο περισσότερη επιθυμούν. Διότι μέσα τους αυξάνεται το πάθος (επειδή περί πάθους πρόκειται), και το πάθος δεν γνωρίζει όριο, αλλά σταματά μόνο τότε, όταν σκοτώσει εκείνον που το έχει. Δεν βλέπεις αυτούς που μεθούν, ότι πάντοτε διψούν; Διότι είναι πάθος, δεν είναι φυσική επιθυμία, αλλά κάποια διεστραμμένη αρρώστια. Δεν βλέπεις αυτούς που πάσχουν από βουλιμία, ότι πάντοτε πεινούν;

Είναι προφανές ότι είναι αυτός που δέχεται τον πόλεμο. Άκουσε λοιπόν τι λέει η Γραφή για τον καθέναν από αυτούς τους δύο: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Θα σε ρωτήσω πάλι και κάτι άλλο. Ποιος είναι ανώτερος, εκείνος που είναι αφιερωμένος στον Θεό και προσφέρει θυσία, ή εκείνος που βρίσκεται κάπου μακριά από την παρρησία προς Αυτόν; «Και ποια θυσία προσφέρει ο ταπεινός;» θα ρωτήσει κανείς. Άκουσε τον Δαβίδ που λέει: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Είδες την καθαρότητα αυτού; Δες και την ακαθαρσία εκείνου. Διότι, «ακάθαρτος είναι ενώπιον του Θεού κάθε υψηλοκάρδιος». Επιπλέον, ο μεν ταπεινός έχει τον Θεό να αναπαύεται επάνω του· διότι λέει: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ησύχιο και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου;». Ο δε υπερήφανος σύρεται μαζί με τον διάβολο, διότι εκείνος που έχει κυριευθεί από υπερηφάνεια θα πάθει τα ίδια με εκείνον. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Μήπως κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στο κρίμα του διαβόλου». Και του συμβαίνει το αντίθετο από αυτό που επιθυμεί. Διότι θέλει μεν να είναι αλαζόνας για να τιμάται, όμως αυτός είναι που καταφρονείται περισσότερο από όλους. Διότι αυτοί είναι κατά κύριο λόγο οι καταγέλαστοι, οι εχθροί και πολέμιοι όλων, αυτοί που γίνονται εύκολα υποχείρια των εχθρών, οι ευάλωτοι στην οργή, οι ακάθαρτοι ενώπιον του Θεού. Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να γίνει χειρότερο από αυτό; Διότι αυτό είναι το έσχατο των κακών. Και τι είναι πιο ευχάριστο από τους ταπεινούς; Τι πιο μακάριο, από το να είναι ποθητοί και αξιαγάπητοι στον Θεό;

Για να μάθεις όμως, αγαπητέ, πώς η καταλαλιά δεν παράγει καμία απολύτως αλήθεια, πρόσεξε την ίδια την ονομασία της λέξης, κάνοντας τη διάκριση και με το ρητό που ακολουθεί. Διότι η μεν καταλαλιά είναι διδάσκαλος της κατηγορίας· το δε «κρυφά», αποδεικνύει το ψευδές του πράγματος και την έλλειψη παρρησίας. Εάν βεβαίως πρόκειται για αλήθεια, είναι καλό να ελέγχεις κάποιον κατά πρόσωπο και με παρρησία να ειρηνοποιείς· εάν όμως αυτό γίνεται κρυφά, προβάλλεις μια ψευδή κατηγορία, δημιουργώντας κακή υποψία εις βάρος του πλησίον, μη μπορώντας μάλιστα να αποδείξεις αυτά που προφέρεις. Είναι καλό λοιπόν να διώχνουμε μακριά τον κατάλαλο ως ψεύτη και λωποδύτη, ώστε να μην ταράζουμε την ειρηνική ψυχή και διά της καταλαλιάς την κάνουμε εχθρική προς τον πλησίον. «Εκείνον, λοιπόν, που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα. Με εκείνον που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα». Και για το ότι η υπερηφάνεια είναι μισητή και στον ίδιο τον Θεό, άκουσε τη Γραφή που λέει: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Και πάλι αλλού: «Είναι μισητή η υπερηφάνεια ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων». Και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;» Και σε πολλά σημεία θα βρεις ότι η υπερηφάνεια είναι βδελυρή και εξαιρετικά μισητή.