Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 3:34

Εκείνοι που καταφρονούν τους θείους νόμους περιπίπτουν στη νόσο της υπερηφάνειας και δέχονται την τιμωρία από τον δίκαιο Κριτή. Επήρθησαν, λοιπόν, κάποιοι εναντίον του Θεού, αλλά επιτιμήθηκαν από Αυτόν, όπως ο Φαραώ που χάθηκε στην Ερυθρά Θάλασσα επειδή υπερηφανεύτηκε, και ο Σενναχειρείμ, ο οποίος, αφού επάρθηκε στα ύψη, εξολοθρεύτηκε από τους ίδιους του τους υιούς. Ομοίως και ο Ναβουχοδονόσορ, επειδή υπερηφανεύτηκε η καρδιά του, έβοσκε όμοια με τα κτήνη. Διότι τέτοιοι είναι οι μισθοί των αλαζόνων· επειδή ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, όπως είναι γραμμένο στις Παροιμίες. Επικατάρατοι είναι εκείνοι που εκκλίνουν από τις εντολές Σου. Με την έμπνευση του θείου Πνεύματος μίλησαν οι προφήτες, καθώς ομολογούμε και στο Σύμβολο της Πίστεώς μας: «Το λαλῆσαν διά των προφητών». Αυτό, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα βοά.

Αλήθεια σας λέγω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος, παρά εκείνος. Ω, πόσο μεγάλο κακό είναι το νόσημα της υπερηφάνειας! Στολισμένος ανέβηκε ο Φαρισαίος, σαν να στεφανωνόταν με τα κατορθώματά του ως άνθη· τον συνόδευσε ο τελώνης, γυμνός από κάθε δικαιολογία. Αλλά ο μεν, επειδή ταπείνωσε τον εαυτό του την κατάλληλη στιγμή, υψώθηκε· ο δε, επειδή εκσφενδόνισε τον εαυτό του σε άκαιρο ύψος, υπέστη καταγέλαστη απογύμνωση. Δεν ήταν καλύτερο να χρησιμοποιήσει πιο ταπεινά λόγια; Δεν ήταν προτιμότερο να ακούσει την προφητική φωνή που λέγει: «Ταπεινωθείτε ενώπιον του Κυρίου, και θα σας υψώσει»; Δεν ήταν μάλλον πιο συμφέρον να κρατήσει τη γλώσσα του και να διαφυλάξει τον πλούτο που απέκτησε με πολλούς κόπους; Διότι τις αρετές που συγκέντρωσε με την πάροδο του χρόνου, αυτές τις σκόρπισε σε μια στιγμή με τα λόγια του. Μήπως δεν άκουσε ο Φαρισαίος το γεγραμμένο, ότι «Ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος»; Δεν διδάχθηκε το τόσο σωστά ειπωμένο: «Αυτό που κάνει το δεξί σου χέρι, ας μην το γνωρίζει το αριστερό σου»; Ίσως βέβαια να τα γνώριζε και τα δύο, αλλά τον νίκησε η δύναμη της κενοδοξίας. Εμείς, λοιπόν, ας αποκτήσουμε την ταπείνωση του τελώνη και ας αποθέσουμε το βάρος των αμαρτιών μας. Και ας μισήσουμε την υπερηφάνεια, εξαιτίας της οποίας ο Φαρισαίος έχασε τον πλούτο των αρετών του. Διότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίδει χάρη». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Σου λέγω, αδελφέ, ότι αυτό οφείλει να σε προτρέπει περισσότερο στην ταπεινοφροσύνη. Διότι ο πλούσιος, όταν συμπεριφέρεται με μετριοφροσύνη, φανερώνει τη φιλανθρωπία του· ενώ ο πένης, ακόμη και αν δεν το επιθυμεί, έχει την ταπείνωση. Εσύ, επομένως, τότε θα αναδειχθείς μεγάλος, όταν εκείνο το οποίο ο άλλος εφαρμόζει από ανάγκη, εσύ το πράττεις από ελεύθερη προαίρεση. Εάν όμως δεν πείθεσαι από αυτά, άκουσε την Γραφή: Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους ταπεινούς όμως δίδει χάρη. Εάν δε καταφρονείς και αυτά, θα καταφρονηθείς από τον Θεό· τότε η οίηση της αναισθησίας, επιθυμώντας να σε αναβιβάσει σε μετέωρο ύψωμα, πρόκειται να σε ανυψώσει σε μεγάλο βαθμό, για να σε κατακρημνίσει ακόμη περισσότερο. Διότι, τι είναι ο πλούτος; Ύλη η οποία μεταπηδά από τον έναν στον άλλον· επειδή, όταν επέλθει ο θάνατος, αυτός μεν αποχωρίζεται από εσένα, τα κακά όμως που πηγάζουν εξ αυτού ουδέποτε σε εγκαταλείπουν.

Εμείς, λοιπόν, ας αποκτήσουμε την ταπείνωση του τελώνη και ας αποβάλουμε το βάρος των αμαρτημάτων· ας μισήσουμε δε την υπερηφάνεια, εξαιτίας της οποίας ο Φαρισαίος απώλεσε τον πλούτο των αρετών. Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Και τι να λέω για τους δίκαιους ανθρώπους; Τη στιγμή που ο ίδιος ο Θεός και σωτήρας μας, ο Κύριος Χριστός, προήλθε από μητρικά σπλάχνα και έπλυνε τα πόδια των μαθητών Του· ο Μονογενής, αυτός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ιωάννη, ο σύνθρονος και σύγχρονος με τον Πατέρα, αυτός που συμβασιλεύει μαζί Του στην ατελεύτητη βασιλεία, ήρθε και ανέλαβε τη μορφή του δούλου· αυτός που περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο, αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβείμ, έπλυνε τα πόδια των αποστόλων· και όχι μόνο τα έπλυνε, αλλά πήρε και ένα λέντιο και ζώστηκε (για τον οποίο η Γραφή λέει: «Η άβυσσος είναι το περιβόλαιό του σαν ιμάτιο»), για να σε καθοδηγήσει προς εκείνη την ταπεινοφροσύνη και, μέσω αυτής, να σε ανταμείψει με τα χαρίσματα που αυτή προσφέρει· διότι στους ταπεινούς δίνει χάρη, ενώ στους υπερηφάνους αντιτάσσεται.

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Περί του να μην περιφρονεί κανείς την παιδαγωγία του Κυρίου· διότι, όποιον αγαπά ο Κύριος, τον παιδαγωγεί. Και, μακάριος ο άνθρωπος που θα βρει τη σοφία. Περί του να μην παρασύρεσαι, αλλά να τηρείς την ορθή βουλή και τη σύνεση, ώστε να υπάρξει ίαση στη σάρκα σου. Περί του να μην αποφεύγεις να ευεργετείς τον ενδεή, όταν το χέρι σου έχει τη δύναμη να βοηθήσει. Και, μην απεργάζεσαι κακά εναντίον του φίλου σου, διότι κάθε παράνομος είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου. Διότι, ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Και περί του να ακούει κανείς την παιδαγωγία του πατέρα. Περί του, Υιέ, πρόσεχε τα λόγια μου και με κάθε επαγρύπνηση φύλαγε την καρδιά σου, και ο Κύριος θα κάνει ευθείες τις πορείες σου. Περί του να μη δίνεις προσοχή σε φαύλη γυναίκα· διότι, δεν βαδίζει στους δρόμους της ζωής, κράτησε μακριά από αυτήν την συναναστροφή σου.

Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Ποιος λοιπόν μπορεί να τους ελεήσει; Ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος. Και ποιος λοιπόν μπορεί να καθαρίσει έναν τέτοιο άνθρωπο; Παιδαγωγία για τον υπερήφανο είναι η πτώση, αγκάθι ο δαίμονας, και εγκατάλειψη από τον Θεό η παραφροσύνη. Και τα μεν πρώτα πολλές φορές θεραπεύτηκαν από ανθρώπους, το τελευταίο όμως είναι ανίατο από τους ανθρώπους. Εκείνος που απορρίπτει τον έλεγχο, φανερώνει το πάθος, εκείνος όμως που προστρέχει σε αυτόν, έχει ελευθερωθεί από τα δεσμά του. Αν χωρίς κανένα άλλο πάθος κάποιος έπεσε από τους ουρανούς εξαιτίας αυτού και μόνο, πρέπει να εξεταστεί μήπως ενδέχεται και χωρίς άλλη αρετή, να ανεβεί κάποιος στους ουρανούς μόνο με την ταπείνωση. Η υπερηφάνεια είναι απώλεια του πνευματικού πλούτου και των κόπων. Φώναξαν, και δεν υπήρχε κανείς να τους σώσει, επειδή προφανώς το έκαναν με υπερηφάνεια. Φώναξαν προς τον Κύριο, και δεν τους εισάκουσε, επειδή προφανώς δεν απέκοπταν τις αιτίες των παθών εναντίον των οποίων προσεύχονταν.

Ζ΄. Και πάλι, θα στρέψω τον λόγο προς εσένα, πολυπόθητη νύμφη του Χριστού, πόθησε επάξια Αυτόν που σε πόθησε. Άνοιξε σε Αυτόν ολόκληρο το ταμείο της καρδιάς σου, για να κατοικήσει πλήρως μέσα σου ο Χριστός μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα. Άδειασε από αυτήν όλα τα γήινα, ώστε να βρει είσοδο σε αυτήν. Διότι ένα σπίτι δεν μπορεί να δεχθεί ταυτόχρονα χώμα και ρεύμα αέρα. Όσο βάζεις μέσα το χώμα, θα διώχνεις την πνοή του αέρα· και όσο βάζεις μέσα στην καρδιά σου τα γήινα, θα απομακρύνεις το Άγιο Πνεύμα. Από πού προέρχονται οι πορνείες; Από πού οι μοιχείες; Από πού οι έριδες, οι φιλονικίες, οι φθόνοι, οι φόνοι και ολόκληρο το σμήνος των κακών; Δεν προέρχονται από την επιθυμία των γήινων πραγμάτων; Αποδίωξε κάθε κενοδοξία, τη μητέρα της απιστίας. Διότι δεν μπορείτε, λέει ο Χριστός, να πιστεύετε σε εμένα, όταν λαμβάνετε δόξα από ανθρώπους. Εξόρισε από την καρδιά σου κάθε αλαζονεία, υπερηφάνεια και έπαρση. Διότι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος. Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Απαρνήσου κάθε αυθάδεια και αυταρέσκεια, ώστε να υποταχθείς μόνο στον νόμο του Θεού. Και Εκείνος θα σε οδηγήσει στο λιμάνι του θελήματός Του. Μην εισαγάγεις άλλον νυμφίο στον νυμφώνα της καρδιάς σου.

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί της μισοπονηρίας και περί αυτών που δεν αρέσουν στον Θεό. «Άτοπα πράγματα δεν θέλει να βλέπει ο Κύριος· απέναντί του δεν θα εισέλθει ο Κύριος.» «Διότι δεν είσαι Θεός που θέλει την ανομία. Δεν θα κατοικήσει μαζί σου αυτός που πράττει την πονηρία, ούτε θα παραμείνουν.» —«Εμίσησας όλους όσοι τηρούν ματαιότητες ανωφελώς.» —«Αγάπησας τη δικαιοσύνη και εμίσησας την ανομία.» —«Ο Θεός διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ντροπιάστηκαν, διότι ο Θεός τους εξουδένωσε.» —«Εξουδένωσες όλους εκείνους που αποστατούν από τα προστάγματά σου, διότι άδικη είναι η σκέψη τους.» «Βδέλυγμα για τον Κύριο είναι τα ψευδή χείλη· βδέλυγμα για τον Κύριο είναι ο άδικος λογισμός.» «Εκείνος που κρίνει δίκαιο τον άδικο, και άδικο τον δίκαιο, είναι ακάθαρτος και βδελυρός ενώπιον του Κυρίου.» «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους.» —«Βδέλυγμα στον Κύριο είναι οι διεστραμμένες οδοί.» —«Ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος.» «Εγώ είμαι ο Κύριος, που αγαπώ τη δικαιοσύνη και μισώ τις αρπαγές από αδικία.» «Μου γίνατε βάρος· δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας. Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς. Και εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω. Διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.» «Μισητή ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων είναι η υπερηφάνεια.» Αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου.

Αλλά δεν έχω συλλάβει ακόμη με ακρίβεια την εικόνα. Μου φαίνεται ότι μοιάζεις με στουπί που έχει καεί. Διότι και εκείνο, ενώ φαίνεται να φουσκώνει μετά την πίεση και να ορθώνεται, αν υποστεί ένα μικρό άγγιγμα του χεριού, καταρρέει ολόκληρο και εμφανίζεται πιο ευτελές και από την ίδια τη στάχτη. Και όπως οι φυσαλίδες που υψώνονται εύκολα σπάζουν, έτσι και εκείνοι που φουσκώνουν από κενοδοξία εύκολα χάνονται. Μια φυσαλίδα που υψώθηκε, μόλις σπάσει, γρήγορα θα εξαφανιστεί. Έτσι και η μνήμη του υπερήφανου χάνεται ταχύτερα. Από υπερηφάνεια νοσεί εκείνος που αποχωρίζει τον εαυτό του από τον Θεό και αποδίδει τα λόγια και τα κατορθώματά του στη δική του δύναμη. Και όπως αυτός που πατάει πάνω σε ιστό αράχνης πέφτει μέσα και κατακρημνίζεται ξαφνικά, έτσι πέφτεις και εσύ, έχοντας εμπιστοσύνη στη δική σου δύναμη. Το σκουλήκι και το μυρμήγκι, όταν βγάλουν φτερά και υψωθούν, γίνονται αμέσως τροφή για τα πτηνά. Και ο αλαζόνας και ο αυθάδης, όταν επαρθούν από έπαρση, γίνονται παρανάλωμα των δαιμόνων. Η υπερηφάνεια γκρέμισε αρχάγγελο από τον ουρανό. Και η ψυχή του υπερήφανου, αφού επαρθεί υπερβολικά, από εκεί κατακρημνίζεται ελεεινά στο βάραθρο της απώλειας, και μακάρι να μην συνέβαινε αυτό. Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, και ποιος λοιπόν θα μπορέσει να τους βοηθήσει; Κάθε υψηλοκάρδιος είναι ακάθαρτος ενώπιον του Θεού, και ποιος άραγε θα μπορέσει να τον καθαρίσει; Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, αποφάνθηκε ο Χριστός, και ποιος θα θελήσει να ανορθώσει έναν τέτοιο άνθρωπο; Για ποια πράγματα λοιπόν υπερηφανεύεσαι; Είσαι ισχυρός; Και γι' αυτό υπερηφανεύεσαι;

Αυτά τα είπαμε όχι για να κατακρίνουμε άλλους, αλλά για να ομολογήσουμε τις δικές μας ελλείψεις. Διότι το πρώτο είναι γνώρισμα υπερηφάνειας, ενώ το δεύτερο ταπεινοφροσύνης. Και «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», μέσω της οποίας μας οδηγεί όχι μόνο στη γνώση, αλλά και στην έξη της ιερής αρετής, εννοώ δηλαδή της απερίσπαστης προσευχής, την οποία ο μακάριος Παύλος, θέλοντας να μην την παραμελούμε καθόλου, λέει: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Συγχρόνως δε, φανερώνοντας και το αμετεώριστο του νου, είπε: «Μην προσαρμόζεσθε στο σχήμα αυτού του αιώνα, αλλά να μεταμορφώνεσθε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο». Επειδή, δηλαδή, απέναντι στην ολιγοπιστία και την ασθένειά μας ο Θεός έθεσε διάφορες εντολές, έτσι ώστε ο καθένας, ανάλογα με τη δική του προθυμία, να αποφύγει την κόλαση και να επιτύχει τη σωτηρία, για τον λόγο αυτό ο Απόστολος μας οδηγεί στο τέλειο θέλημα του Θεού, μη επιθυμώντας καθόλου να κατακριθούμε. Γνωρίζοντας δε ότι η προσευχή συνεργεί στο να κατορθωθούν όλες οι εντολές, δεν παύει με πολλούς τρόπους και μορφές να δίνει παραγγελίες γι' αυτήν λέγοντας: «Να προσεύχεσθε σε κάθε καιρό εν πνεύματι, και για τον σκοπό αυτό να αγρυπνείτε με κάθε επιμονή και δέηση». Από αυτό κατανοούμε ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ προσευχής και προσευχής.

Ο Κύριος, όπως λέγεται, αντιτάσσεται στους υπερήφανους· ποιος λοιπόν θα τους βοηθήσει; Στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη· ποιος άραγε θα βλάψει αυτούς, που απέκτησαν ως μοναδικό σύμμαχο τον κραταιό στους πολέμους; Θ. Αδρανεί κάθε δύναμη και χάρη του λόγου μπροστά στο υπερβάλλον μέγεθος του δικού σου μυστηρίου, Θεογεννήτρια, και η ταχύτητα του νου νικιέται καθώς προσπαθεί να το φτάσει, και δέχεται με χαρά εκείνο που μπόρεσε να συλλάβει με φλογερό πόθο.

Δηλαδή, είναι καλός ο μακρόθυμος, διότι διαθέτει πολλή φρόνηση, μη πράττοντας ούτε προφέροντας κάποιον παράλογο λόγο από μικροψυχία· δεν είναι όμως καλός ο υψηλόφρων, διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενεργώντας εναντίον τους επειδή δεν έχουν το δικό Του φρόνημα. Ας μην κινείται, λοιπόν, με ευκολία η ψυχή σου προς οργήν, ακόμη κι αν την προσποιείσαι προκειμένου, με τη σκυθρωπότητα του προσώπου σου, να αναστείλεις την ορμή των πολλών προς την αμαρτία· διότι ο θυμός ενοικεί μέσα στους ασύνετους, και όχι στους σοφούς.

Εάν, λοιπόν, θέλουμε τη ζωή και αγαπούμε «να δούμε ημέρες αγαθές», ας συγκρατήσουμε τη γλώσσα μας «από το κακό και τα χείλη από το να» προφέρουν δόλο. Ας απομακρυνθεί η μνησικακία· διότι «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο»· ας αποβάλουμε την υπερηφάνεια, διότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς» και υπάκουους «δίνει χάρη».

Εάν βεβαίως θεωρείται καλό για χάρη της σαφήνειας, ας αναλάβει κάποιος το πρόσωπο του ορθοδόξου και, κατεβαίνοντας στον στίβο, ας αντιμετωπίσει πιο μαχητικά τον λόγο του αντιπάλου· διότι, εφόσον αυτός αποτόλμησε να καταγράψει και να στηλιτεύσει τη δική του πλάνη, όποιος κι αν είναι, πρέπει βεβαίως και εδώ να αντιπαραταχθεί λόγος απέναντι σε λόγο. Και ο μεν αγώνας ας γίνει δημόσιο θέαμα, εσύ δε κάθισε στην προεδρία βασιλικά, έχοντας ως πάρεδρο την αλήθεια, συγκροτώντας αυτό το λογικό θέατρο, και διαιτήτευσε τον αγώνα με αμεροληψία, κατά τη συνήθειά σου. Και δες εμένα, τον ασπρομάλλη και γηραιό στα χρόνια, τον μικρό όμως στην ηλικία ανάμεσα στους αδελφούς μου τους επισκόπους, και τον πιο ευτελή και ελάχιστο από όλους, να αναμετρώμαι με τον μεγαλόστομο, τον αγέρωχο και υψηλό εξίσου στον θρόνο και στο φρόνημα· ώστε ο Κύριος, που αντιτάσσεται στους υπερήφανους και δίνει χάρη στους ταπεινούς, Αυτός που συλλαμβάνει τους σοφούς μέσα στην πανουργία τους και εκλέγει τα μωρά και τα ασθενή του κόσμου, για να καταισχύνει και να καταβάλει μέσα από αυτά τον πρώτο, τον ισχυρό στην κακία και υπερήφανο κοσμοκράτορα, καθώς και τους οπαδούς του, Αυτός ας ενδυναμώσει και τη δική μου ασθένεια και ας με ενθαρρύνει να βγω σε αναμέτρηση με εκείνον που εξέφρασε με παράδοξο τρόπο την αλλότρια πίστη. Κι εγώ, αφού του αποσπάσω τη μάχαιρα, δηλαδή τη δύναμη του λόγου, που καυχιέται ότι μόνο εκείνος διαθέτει –αλλά αποφεύγω να πω το επόμενο, καθώς είναι σκληρό– αρκούμαι να πω ότι η θεία χάρη οπωσδήποτε θα επικρατήσει και θα καταβάλει τον υπερόπτη.

Αν σε τραβάει στην πλεονεξία και στην άπληστη επιθυμία των χρημάτων, πες στον εαυτό σου εκείνη τη δαβιδική φωνή, ή μάλλον τη φωνή του Πνεύματος: θησαυρίζεις και δεν γνωρίζεις για ποιον τα συγκεντρώνεις. Και: πολλοί οδηγήθηκαν στην πτώση εξαιτίας του χρυσού. Και: αυτός που αγαπά τον χρυσό δεν θα δικαιωθεί. Και: ιδού ο άνθρωπος που δεν έθεσε τον Θεό βοηθό του, αλλά στήριξε τις ελπίδες του στο πλήθος του πλούτου του και ενδυναμώθηκε στη ματαιότητά του. Πρόσθεσε, αν θέλεις, και την απειλή του Σωτήρος: άφρον, εσύ που μετασκευάζεις και κάνεις πολυτελέστερες τις οικίες και τα οικοδομήματα, ώστε να αποθησαυρίζεται για σένα, επιδεικτικά, μεγαλύτερος ο όγκος και το φορτίο της απληστίας, αυτή τη νύχτα ζητούν την ψυχή σου από εσένα· αυτά λοιπόν που συγκέντρωσες, σε ποιον θα ανήκουν; Αν με υπερήφανο και αλαζονικό λογισμό επιχειρείς να εξάπτεις και να φουσκώνεις την ψυχή, μην προσπεράσεις το: ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Και το: ο άνθρωπος ομοιάζει με ματαιότητα, οι ημέρες του περνούν σαν σκιά. Και το: χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις. Και: γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη; Και: είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλοκάρδιος. Και: μην εξυψώνεις τον εαυτό σου, για να μην πέσεις και επιφέρεις ατιμία στην ψυχή σου και αποκαλύψει ο Κύριος τα κρυφά σου και σε καταρρίψει εν μέσω της εκκλησίας· διότι η υπερηφάνεια είναι μισητή ενώπιον του Κυρίου.

Διότι, όπως ακριβώς κάποιος φιλοχρήματος, που συγκέντρωσε αμέτρητα χρήματα, δεν σταμάτησε την επιθυμία του, αλλά αυτό που προστίθεται καθημερινά αυξάνει την όρεξή του για περισσότερα, και όπως κάποιος που αποσπάστηκε από ένα πάρα πολύ γλυκό και ευχάριστο ποτό δεν χόρτασε, αλλά μάλλον φούντωσε η δίψα του· έτσι και η γεύση του Θεού δεν έχει κορεσμό ή τέλος, αλλά όσο πιο πολύ πλουτίζει κανείς, τόσο θεωρεί τον εαυτό του φτωχό, και τρώγοντας και πίνοντας, φλέγεται με μεγαλύτερη όρεξη για αυτά που λαμβάνει. Τέτοιοι Χριστιανοί δεν θεωρούν την ψυχή τους σπουδαία, αλλά αισθάνονται σαν να είναι τιποτένιοι ενώπιον του Θεού και γίνονται δούλοι όλων των ανθρώπων. Και πολύ χαίρεται ο Κύριος και αναπαύεται σε μια τέτοια καρδιά εξαιτίας της ταπείνωσής της. «Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη».

Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σταθεί σπίτι χωρίς θεμέλια, έτσι είναι αδύνατον να οικοδομηθούν οι αρετές χωρίς βαθιά και ισχυρή ταπείνωση. Επειδή, αν αυτή δεν έχει τεθεί από πριν ως θεμέλιο, ή αν μετά την τοποθέτησή της αφαιρεθεί και αποσπαστεί αργότερα από τα πνεύματα της πονηρίας, αμέσως όλη η οικοδομή των αρετών, που έγινε με πολλούς ιδρώτες, κόπους και πόνους, καταρρέει και καταστρέφεται, επειδή «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», και πάλι «Ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος.» Αυτός, λοιπόν, που έχει αποκτήσει μέσα του την πηγή και τη ρίζα όλων των ψυχικών παθών, θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από όλους τους ανθρώπους και πιο απαθή, και δεν πείθεται ποτέ ότι υπάρχει κάποιος ανώτερός του στη γνώση, στην πράξη, στη θεωρία και στην απάθεια, γι' αυτό και εξουθενώνει τους πάντες, και δεν πιστεύει στα χαρίσματα που τους δίνονται από τον Θεό και από φθόνο τα διαβάλλει, και διαβεβαιώνει τους πάντες ότι άλλα είναι ψεύτικα και άλλα αδύνατα, και με αυτόν τον τρόπο παρασύρει και άλλους στο ίδιο βάραθρο του φθόνου, της απιστίας και της απώλειας. Εκείνος όμως που τρώει επάξια τη σάρκα του Υιού του Θεού και πίνει το αίμα Του, αν δεν γνωρίζει με σαφήνεια και ακρίβεια, με αίσθηση και επίγνωση, ότι «μένει στον Θεό και ο Θεός μένει σε αυτόν», τότε δεν έχει μεταλάβει ακόμη επάξια αυτά τα μυστήρια. Διότι, ποιος, ακόμη και από τους εντελώς αναίσθητους και νεκρούς, δεν θα αντιληφθεί την ένωση με τον Θεό όταν αυτή συμβεί μέσα του;

Είθε λοιπόν ο Κύριος και Θεός, ο οποίος εξάγει το άξιο μέσα από το ανάξιο· ο οποίος ανυψώνει τον φτωχό από την κοπριά· ο οποίος δίνει στους ταπεινούς χάρη και σύνεση· και περιζώνει με δύναμη τους αδυνάτους, να σας καταρτίσει, να σας ειρηνεύσει, να σας βραβεύσει, να σας δωρίσει ευζωία, να σας στηρίξει στα πάντα για κάθε τέλειο έργο, για την εκπλήρωση των εντολών, για τη θεία ευαρέστηση, για τη μίμηση των αγγέλων, για την κληρονομία της βασιλείας των ουρανών· ώστε όλοι ομόψυχα και με ένα στόμα να αναπέμψουμε αίνο στον Θεό, κατά την ατελεύτητη ημέρα, στην οποία βρίσκεται η κατοικία και η αγαλλίαση όλων όσων ευφραίνονται, στον ίδιο τον Χριστό τον Κύριό μας· μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ιδού, σας υπέδειξα τη δύναμη των διακονιών· σας παρακαλώ να μην ενεργείτε άφρονα, αλλά να γνωρίζετε την κατάσταση στην οποία βρίσκεστε, και να μη θεωρείτε καν τους εαυτούς σας άξιους της αποδοχής· διότι, εάν με αυτόν τον τρόπο ο καθένας εκτελεί τη διακονία του με χαρά και προθυμία, βρίσκοντας μέσα σε αυτήν τον Θεό και μην επιδιώκοντας από μόνος του άλλη, παρά μόνο όταν κρίνει Αυτός που κρίνει και μεταθέτει Αυτός που μεταθέτει· εάν όμως δεν γίνεται έτσι, από εκεί προέρχονται οι ταραχές και οι αταξίες, όταν οι διακονίες μένουν αδρανείς και υπεισέρχεται η αταξία. Αλλά σε καμία περίπτωση, σας παρακαλώ· ας μην πράττουμε έτσι, αλλά με σταθερότητα και θεοπρέπεια, όπως ακριβώς κάνετε ορισμένοι από εσάς, σύμφωνα με τον λόγο που είπα· διότι βλέπω και παρατηρώ, τόσο από τα εξωτερικά όσο και από τα εσωτερικά, τις διαθέσεις της ψυχής σας. Εάν επιζητάς οπωσδήποτε να γίνεις υψηλότερος και να αξιωθείς τελειότερης διακονίας, τίμησε αυτήν που έχεις, αγίασέ την και δόξασέ την, μέσα από την επιμέλεια και την αγρύπνια σου σε αυτήν· και, έστω κι αν δεν το θέλεις, οπωσδήποτε θα έρθει ο καιρός να αναλάβεις, όχι από τον εαυτό σου, αλλά από την ίδια την αλήθεια, και υψηλότερη διακονία από την προκείμενη· διότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους» και κάθε υψηλοκάρδιος είναι βδελυρός ενώπιόν Του. Είθε δε εσείς, περνώντας όλοι τη ζωή σας με φόβο Θεού και στολισμένοι με το χάρισμα της ταπεινώσεως, και τις παρούσες καταστάσεις να διέρχεστε καλώς και στο εξής να αναδεικνύεστε καλύτεροι σε κάθε αγαθή κατάσταση, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας· αμήν.

Διότι στεκόταν μακριά και με το σχήμα του, και με τα λόγια του, και με την κατάνυξη της καρδιάς του, απέχοντας πάρα πολύ από αυτόν, και όχι μόνο λόγω της τοπικής απόστασης. Επειδή ντρεπόταν να υψώσει τα μάτια του στον ουρανό, θεωρώντας ανάξια της θέας των άνω εκείνα τα μάτια που θέλησαν να βλέπουν και να καρπώνονται τα αγαθά της γης. Και χτυπούσε το στήθος του, σαν να πλήττει την καρδιά για τους πονηρούς διαλογισμούς της, και σαν να την ξυπνά από βαθύ ύπνο ώστε να συναισθανθεί, και δεν έλεγε τίποτε άλλο, παρά μόνο: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Και μέσω όλων αυτών κατέβηκε δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον, αντί του σε σύγκριση με εκείνον. Διότι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλόφρων, και ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Αλλά θα μπορούσε κανείς να απορήσει, πώς ο μεν Φαρισαίος, προφέροντας λίγα λόγια αλαζονείας κατακρίνεται, ενώ ο Ιώβ, έχοντας μιλήσει μεγαλόστομα για πάρα πολλά, στεφανώνεται; Διότι, βεβαίως, ο μεν Φαρισαίος, χωρίς να τον αναγκάζει κανείς, στεκόταν και ματαιολογούσε με τέτοιον τρόπο και κατέκρινε τους άλλους, χωρίς να τον πιέζει καμία απολύτως ανάγκη. Αντίθετα ο Ιώβ, επειδή οι φίλοι του τον καταπίεζαν, και τον φόρτωναν πιο βαριά και από την ίδια τη συμφορά, λέγοντάς του ότι εξαιτίας των αμαρτιών του τα έπαθε αυτά, αναγκάστηκε να απαριθμήσει τα προσωπικά του κατορθώματα, και το έπραξε αυτό για τη θεία δόξα, και για να μην ανακοπεί ο δρόμος των ανθρώπων προς την αρετή.

Δεν ήταν η κενοδοξία και η αρχομανία και το να θέλουν να αποκαλούνται από τους ανθρώπους ραβίνοι; Δεν ήταν ακριβώς αυτό που έκανε τους άθλιους θεοκτόνους; Ζητώ να μάθω ποιος είναι ο καπνός της οργής του Κυρίου, και ο Ησαΐας μου αποκρίνεται ότι είναι το «μην με αγγίζεις» που λέγεται από τους υπερήφανους, στους οποίους ο Κύριος αντιτάσσεται. Θα σου δείξω και έναν αξιοζήλευτο Φαρισαίο, τον Γαμαλιήλ, ο οποίος δεν εισηγήθηκε τίποτα το φαρισαϊκό εναντίον των αποστόλων, αλλά όλως αντιθέτως συμβούλευσε θεοσεβώς και ευλαβώς υπέρ αυτών.