Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 4:23

Και ο Ισίδωρος, που στόλισε και την Εκκλησία των Πηλουσιωτών, στέλνει επιστολή και διδάσκει τον πάνσοφο Κύριλλο σαν πατέρας τον υιό του, λέγοντας: «Με κάθε προσοχή φύλαγε την καρδιά σου, μήπως δεχθείς μία φύση στον Χριστό μετά τη σάρκωση· διότι η συγκατάθεση στη μία είναι άρνηση και των δύο». Και μάλιστα, για το ζήτημα αυτό είχε πάμπολλες αποδείξεις από τον άγιο πατέρα μας Αθανάσιο, άνδρα που είχε διεισδύσει υπερφυώς στα θεία.

Πρωτίστως, λοιπόν, πρέπει με κάθε προφύλαξη να διαφυλάσσουμε την καρδιά από τους ρυπαρούς λογισμούς. Διότι από αυτήν εξέρχονται, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, πονηροί διαλογισμοί, φόνοι, μοιχείες, πορνείες και τα λοιπά. Διότι και η νηστεία μάς έχει προσταχθεί όχι μόνο για την κακουχία του σώματος, αλλά και για τη νήψη του νου, ώστε να μη σκοτιστεί από το πλήθος των τροφών και καταστεί ανίκανος στην προφύλαξη από τους λογισμούς. Πρέπει λοιπόν να επιδεικνύουμε κάθε ζήλο όχι μόνο στη σωματική νηστεία, αλλά και στην προσοχή των λογισμών και στην πνευματική μελέτη, χωρίς τα οποία είναι αδύνατον να ανέλθουμε στο ύψος της αληθινής αγνείας και καθαρότητας. Αρμόζει λοιπόν σε εμάς να καθαρίζουμε πρωτίστως, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, το εσωτερικό του ποτηριού και της παροψίδας, ώστε να γίνει και το εξωτερικό καθαρό. Για τον λόγο αυτόν, εάν έχουμε την προθυμία, κατά τον Απόστολο, να αθλήσουμε νομίμως και να στεφανωθούμε, νικώντας το ακάθαρτο πνεύμα της πορνείας, ας μην στηριχθούμε στη δική μας δύναμη ή άσκηση, αλλά στη βοήθεια του Δεσπότη Θεού. Διότι ο άνθρωπος δεν παύει να πολεμείται από αυτόν τον δαίμονα, έως ότου πιστέψει αληθινά ότι όχι με τον δικό του ζήλο ή κόπο, αλλά με τη χάρη και τη βοήθεια του Θεού απαλλάσσεται από αυτή τη νόσο και ανέρχεται στο ύψος της αγνείας.

Διότι, ακόμη και αν μια τέτοια κίνηση δεν λογίζεται ως αμαρτία, εντούτοις αποτελεί τεκμήριο ότι η ψυχή νοσεί και ότι δεν έχει απαλλαγεί ακόμη από το πάθος. Και για τον λόγο αυτόν, οφείλουμε να πιστεύουμε ότι οι αισχρές φαντασίες που μας συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του ύπνου αποτελούν έλεγχο της προηγηθείσας ραθυμίας και της αδυναμίας που υπάρχει μέσα μας, καθώς η ρύση που λαμβάνει χώρα κατά τη χαλάρωση του ύπνου φανερώνει τη νόσο που είναι κρυμμένη στα απόκρυφα της ψυχής. Γι' αυτό και ο ιατρός των ψυχών εναπέθεσε το φάρμακο στα απόκρυφα της ψυχής, εκεί όπου γνώριζε ότι υπάρχουν και οι αιτίες της νόσου, λέγοντας: «Όποιος κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει κιόλας διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του»· μη διορθώνοντας τόσο τους πορνικούς και περίεργους οφθαλμούς, όσο την ψυχή που εδρεύει στο εσωτερικό μας, η οποία κάνει κακή χρήση των οφθαλμών που δόθηκαν από τον Θεό για το αγαθό. Γι' αυτόν τον λόγο και η σοφή παροιμία δεν λέει, «Με κάθε προφύλαξη να φυλάγεις τους οφθαλμούς», αλλά, «Με κάθε προφύλαξη να φυλάγεις την καρδιά σου»· επιβάλλοντας κατεξοχήν σε εκείνη τη θεραπεία της προφύλαξης, καθώς αυτή χρησιμοποιεί τους οφθαλμούς για όσα η ίδια επιθυμεί.

Ο πέμπτος αγώνας μας είναι ενάντια στο πνεύμα της λύπης, το οποίο σκοτίζει την ψυχή από κάθε πνευματική θεωρία και την εμποδίζει από κάθε αγαθή εργασία. Διότι, όταν αυτό το πονηρό πνεύμα κυριεύσει την ψυχή και τη σκοτεινιάσει ολόκληρη, δεν της επιτρέπει να επιτελεί τις προσευχές με προθυμία, ούτε να καρτερεί στην ωφέλεια των ιερών αναγνωσμάτων· δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να είναι πράος και ευπροσήγορος προς τους αδελφούς, και προκαλεί μίσος για κάθε ενασχόληση με τα έργα, καθώς και για αυτήν την ίδια την επαγγελία του βίου. Και, απλούστατα, η λύπη, αφού συγχύσει όλα τα σωτηριώδη βουλεύματα της ψυχής και παραλύσει τη ζωτικότητα και την καρτερία της, την καθιστά άφρονα και παράφρονα, δένοντάς την πλέον με τον λογισμό της απελπισίας. Γι' αυτό, ένας ας είναι ο σκοπός μας: να αγωνιστούμε τον πνευματικό αγώνα και να νικήσουμε, με τη χάρη του Θεού, τα πνεύματα της πονηρίας, και με κάθε επαγρύπνηση να διαφυλάξουμε την καρδιά μας από το πνεύμα της λύπης.

Ζώντας, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο, ας νήφουμε με ασφάλεια· και, όπως είναι γεγραμμένο, με κάθε προφύλαξη ας φυλάσσουμε την καρδιά μας. Διότι έχουμε εχθρούς φοβερούς και πανούργους, τους πονηρούς δαίμονες· και εναντίον αυτών είναι η πάλη μας, όπως είπε ο Απόστολος: Δεν είναι η πάλη μας προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, προς τα πνεύματα της πονηρίας στα επουράνια. Είναι, λοιπόν, μεγάλο το πλήθος τους στον αέρα που μας περιβάλλει, και δεν βρίσκονται μακριά μας· υπάρχει δε μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. Και για τη φύση τους βέβαια και τη διαφορά τους θα χρειαζόταν πολύς λόγος, και μια τέτοια διήγηση ανήκει σε άλλους, ανώτερους από εμάς· αυτό όμως που είναι τώρα κατεπείγον και αναγκαίο για εμάς, είναι να γνωρίσουμε μόνο τις πανουργίες τους εναντίον μας. Πρώτον, λοιπόν, ας γνωρίζουμε τούτο: ότι οι δαίμονες δεν δημιουργήθηκαν εξαρχής έτσι όπως φανερώνει η ονομασία τους· διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τίποτε το κακό. Αντιθέτως, δημιουργήθηκαν και αυτοί αγαθοί, αλλά αφού εξέπεσαν από το ουράνιο φρόνημα και έκτοτε κυλιούνται πάνω στη γη, τους μεν ειδωλολάτρες τους εξαπάτησαν με φαντασιοπληξίες, ενώ σε εμάς τους Χριστιανούς, επειδή μας φθονούν, κινούν τα πάντα θέλοντας να εμποδίσουν την άνοδό μας στους ουρανούς, ώστε να μην ανέλθουμε εμείς εκεί από όπου εξέπεσαν αυτοί.

Ζώντας, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο ας νήφουμε με ασφάλεια και, όπως έχει γραφτεί, «με κάθε προφύλαξη ας τηρήσουμε την καρδιά μας». Διότι έχουμε εχθρούς φοβερούς και πανούργους, τους πονηρούς δαίμονες. 3. Και εναντίον αυτών «είναι η πάλη μας, όπως είπε ο απόστολος, όχι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους του αιώνος τούτου, προς τα πνευματικά της πονηρίας στα επουράνια». 4. Πολύς, λοιπόν, είναι ο όχλος τους στον αέρα που μας περιβάλλει, και δεν βρίσκονται μακριά μας· υπάρχει δε μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. 5. Και για μεν τη φύση τους και τη διαφορά τους, πολύς λόγος θα μπορούσε να γίνει, και μια τέτοια διήγηση ανήκει σε άλλους, ανώτερους από εμάς· το κατεπείγον όμως τώρα και αναγκαίο για εμάς, είναι να γνωρίσουμε μόνο τις πανουργίες τους εναντίον μας. 1. Πρώτον, λοιπόν, ας γνωρίζουμε τούτο: ότι οι δαίμονες δεν δημιουργήθηκαν έτσι, όπως υποδηλώνει το όνομά τους· διότι ο Θεός δεν δημιούργησε κανένα κακό. 2. Αλλά και αυτοί δημιουργήθηκαν καλοί, έχοντας όμως εκπέσει από το ουράνιο φρόνημα, και κυλιόμενοι πλέον γύρω από τη γη, τους μεν Έλληνες τους εξαπάτησαν με φαντασίες, εμάς δε τους Χριστιανούς επειδή μας φθονούν, κινούν τα πάντα, θέλοντας να εμποδίσουν την άνοδό μας στους ουρανούς, ώστε να μην ανέλθουμε εμείς εκεί από όπου εξέπεσαν αυτοί. 3.

Στις απειλές, εξάλλου, συγκαταλέγεται και το ότι θα εγκαταλειφθεί κανείς σαν πολιορκημένη πόλη. Μας περικυκλώνουν οι εχθροί, παραμονεύοντας τη χαλάρωσή μας, για να μας επιτεθούν όταν είμαστε αφύλακτοι. Όπως ακριβώς, λοιπόν, μια πόλη που κυριεύθηκε με πολιορκία, αφού διαρπάχθηκε ο πλούτος που φυλασσόταν σε αυτήν, δεν έχει πια ούτε κλειστές πύλες ούτε φύλακες να αγρυπνούν στα τείχη, έτσι και η ψυχή, όταν κενωθεί από τους θησαυρούς της θείας δωρεάς που υπήρχαν σε αυτήν, παραβλέπεται πλέον ως ανάξια της θείας φρουράς. Γι' αυτό έχει ειπωθεί το: «Με κάθε προφύλαξη να τηρείς την καρδιά σου». Προκειμένου, λοιπόν, να γρηγορούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να νήφουμε, προσευχόμαστε, ώστε με το να επαγρυπνούμε εμείς οι ίδιοι για τη φύλαξή μας, να παρακαλούμε να μη νυστάξει ούτε να αποκοιμηθεί Εκείνος που φυλάσσει τον Ισραήλ. Διότι, «εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας». Όταν όμως, εξαιτίας της απουσίας των αγαθών έργων, εγκαταλείπει τη φρούρησή μας, μένουμε εκτεθειμένοι στους εχθρούς, έτοιμοι για διαρπαγή, αιχμαλωσίες και απαγωγές.

Και εκείνος που θα φθάσει εκεί, θα έχει έτοιμο και το ένδυμα του γάμου, για να μη ριφθεί, δεμένος χειροπόδαρα, από τον νυμφώνα στο εξώτερο σκοτάδι. —Είπα, λοιπόν, (λέγει) στον Άχαζ: Πρόσεχε να ησυχάσεις. Αυτό δε είναι χρήσιμο και σε εμάς, ώστε με κάθε προφύλαξη να τηρούμε την καρδιά μας· διότι, εάν ο ισχυρός φυλάσσει τη δική του αυλή με εγρήγορση, βρίσκονται σε ειρήνη όλα τα υπάρχοντά του, και αυτός ησυχάζει, αποτινάσσοντας τον όχλο και τον θόρυβο και μη φοβούμενος τον παθητικό φόβο, χωρίς πλέον να ασθενεί στην ψυχή, αλλά όντας καθοπλισμένος με το πνεύμα της ισχύος.

Περί της αγάπης προς τον Θεό και τον πλησίον. Λόγος Γ'. Εκείνοι που αποξενώνουν τον εαυτό τους από τις βιωτικές μέριμνες, οφείλουν να διαφυλάσσουν την καρδιά τους με κάθε προσοχή, ώστε να μην αποβάλουν ποτέ την έννοια του Θεού, ούτε να μολύνουν τη μνήμη των θαυμασίων Του με μάταιες φαντασίες· αλλά, μέσω της συνεχούς και καθαρής μνήμης, να φέρουν εντυπωμένη στις ψυχές μας, σαν ανεξίτηλη σφραγίδα, την όσια έννοια του Θεού. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο προσγίνεται σε εμάς η αγάπη προς τον Θεό, η οποία αφενός διεγείρει την εργασία των εντολών του Κυρίου, και αφετέρου συντηρείται και πάλι από αυτές ώστε να παραμένει διαρκής και αδιάπτωτη. Εκείνος δε που κατέχεται σφοδρά από την επιθυμία να ακολουθήσει τον Χριστό, δεν μπορεί πλέον να στραφεί σε τίποτα από την παρούσα ζωή, ούτε προς τη στοργή των γονέων ή των οικείων, όταν αυτή εναντιώνεται στα προστάγματα του Κυρίου.

Πίστευε στα λόγια μου, τα οποία προφέρονται από φιλάδελφη καρδιά. Να προστρέχεις σε αυστηρούς Γέροντες, οι οποίοι με παροιμιώδεις λόγους προετοιμάζουν τους νέους για τις ενάρετες πράξεις, ενώ δεν βλάπτουν απολύτως κανέναν κατά πρόσωπο. Με κάθε προφύλαξη να φυλάσσεις την καρδιά σου. Διότι, όπως ακριβώς ο χρυσός κατασκοπεύεται αδιάλειπτα από τους κλέφτες νύχτα και μέρα, και αρπάζεται απροσδόκητα, χωρίς να το αντιληφθείς· πρόσεχε μήπως σε πλανήσει ο εχθρός με την αμαρτία του προπάτορα, και σε εκβάλει τάχιστα από τον παράδεισο της τρυφής. Διότι εκείνος που στέρησε τη ζωή από τον Αδάμ με την κλοπή της βρώσεως, και περίμενε ότι θα υποσκελίσει ακόμη και τον Ιησού, δεν θα διστάσει πολύ περισσότερο να κεράσει και σε εσένα την πρώτη αιτία των κακών, γνωρίζοντας ότι αυτό αποτελεί ισχυρό δηλητήριο. Διότι το πάθος της γαστριμαργίας δεν έχει από τη φύση του την τάση να επιδεικνύει την ισχύ του στο πλήθος των φαγητών, αλλά στην επιθυμία και στην ελάχιστη γεύση. Εάν, λοιπόν, η επιθυμία μιας μικρής γεύσης κατορθώσει να σε υποτάξει στο πάθος της γαστριμαργίας, τότε αβίαστα θα σε παραδώσει στον θάνατο. Διότι, όπως ακριβώς το νερό, όταν μοιράζεται σε πολλά αυλάκια, κάνει να βλαστάνει όλος ο τόπος γύρω από αυτά· έτσι και το πάθος της γαστριμαργίας, εάν εισχωρήσει στην καρδιά σου, θα ποτίσει όλες τις αισθήσεις σου και, αφού φυτέψει μέσα σου την ύλη της κακίας, θα καταστήσει την ψυχή σου κατοικητήριο θηρίων.

Επειδή το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς, είναι αδύνατο να επιτύχουμε τον σκοπό της ευαρέστησης προς τον Θεό, εφόσον ο Κύριος το δήλωσε κατηγορηματικά, ότι: «Έτσι, καθένας από εσάς, ο οποίος δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου». Έχοντας πράξει αυτό, πρέπει να φυλάσσουμε με κάθε προσοχή την καρδιά μας, ώστε ποτέ να μην αποβάλουμε την έννοια του Θεού, ούτε να ρυπαίνουμε τη μνήμη των θαυμασίων Του με φαντασίες μάταιων πραγμάτων· αντιθέτως, μέσω της συνεχούς και καθαρής μνήμης, οφείλουμε να φέρουμε διαρκώς μέσα μας την όσια έννοια του Θεού, εντυπωμένη στις ψυχές μας σαν ανεξίτηλη σφραγίδα.

«Μετανοήστε, λοιπόν, και ας βαπτιστεί ο καθένας σας στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και θα λάβετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Διότι για εσάς είναι οι υποσχέσεις και για τα παιδιά σας.» <Αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· παύστε από τις πονηρίες σας.> Αρκεί βέβαια για την έκπλυση της αμαρτίας το σωτήριο και άγιο βάπτισμα, και καθαρίζει την κηλίδα όσων σφαλμάτων έχουν ήδη προηγηθεί. Λέω όμως ότι εκείνοι που έχουν άπαξ αγιαστεί, πρέπει να φυλάττουν τις ψυχές τους καθαρές και άμωμες, όσο μπορούν, και να θυμούνται εκείνον που λέει: «Με κάθε προφύλαξη τήρει την καρδιά σου.» Και πάλι: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος αναβεί επάνω σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες.» Πάρα πολλές ηδονές, που αποβλέπουν στα αισχρότερα, συγκλονίζουν την ψυχή του ανθρώπου, και πριν από όλες τις άλλες, ο έμφυτος και εξαγριωμένος νόμος που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας· έπειτα, εκτός από αυτά, οι πονηροί διαλογισμοί, που καταβροχθίζουν σφόδρα τον νου που υπάρχει μέσα μας, σέρνοντάς τον προς κάθε είδος φαυλότητας. Πρέπει, λοιπόν, οι βαπτισμένοι να απέχουν από όλα αυτά τα κακά, και να αφαιρούν τις πονηρίες από τη δική τους ψυχή· και όχι μόνο ενώπιον των οφθαλμών των ανθρώπων, αλλά κυρίως ενώπιον των οφθαλμών του Θεού, ο οποίος γνωρίζει και επιβλέπει τα πάντα.

<Αποσπάσματα παραινέσεων> Πρέπει να προσευχόμαστε αδιαλείπτως στον Κύριο, για να αποδειχθούμε ανώτεροι από την επιβουλή των δαιμόνων. Διότι δεν μας θλίβουν μόνο όταν βρισκόμαστε μόνοι στην ησυχία, αλλά ακόμη και όταν συναθροιζόμαστε στον οίκο του Θεού, επαναστατούν εναντίον μας με σφοδρότητα, και μας υποβάλλουν τον πειρασμό να κοιτάζουμε με αναίδεια και απροφύλακτα τα πρόσωπα των ανδρών, φτάνοντας μέχρι το σημείο να ζωγραφίζουν στη φαντασία μας ακόμη και την ίδια τη μιαρή πράξη, ώστε να προκαλέσουν κάποια σύγχυση λογισμών στον νου μας και με αυτόν τον τρόπο να μας εμποδίσουν από τα μυστήρια του Χριστού. Όμως, με τη φύλαξη των οφθαλμών και την προσοχή του νου, ο εγκρατής θα τα υπερνικήσει αυτά, με τη συνεργεία της χάριτος. Με κάθε προσοχή πρέπει να διαφυλάσσουμε την καρδιά και τις αισθήσεις μας, διότι είναι μεγάλος ο πόλεμός μας και πολλή η μανία του εχθρού εναντίον μας. Αλλά γι' αυτό δεν πρέπει να παραιτούμαστε από τον αγώνα, αλλά να μην αφήνουμε να γίνονται ενεργές οι υποβολές του, και έτσι ας τον αφήνουμε να διαρρηγνύεται. Διότι ο Κύριος γνωρίζει αυτόν που μας θλίβει και πόσο μεγάλους καυτήρες βάζει στις καρδιές μας. Ωστόσο, ανήκει σε αυτούς που πυγμαχούν το να προσέχουν καλά ώστε να μη δεχθούν το χτύπημα. Όποιος όμως συνθηκολογεί με τα πάθη, πώς μπορεί να αναλάβει πόλεμο εναντίον τους; Διότι όπου υπάρχει έχθρα, εκεί υπάρχει και πόλεμος· και όπου πόλεμος, εκεί και αγώνας· και όπου αγώνας, εκεί και στέφανοι. Ώστε, αν κάποιος θέλει να απαλλαγεί από την πικρή δουλεία, ας συνάψει πόλεμο προς τον Εχθρό.

Πρέπει, επομένως, να φυλάσσουμε την καρδιά και τις αισθήσεις μας με κάθε προσοχή, διότι βρισκόμαστε σε μεγάλο πόλεμο σε τούτη τη ζωή, και ο Εχθρός μαίνεται. Αλλά δεν πρέπει να παραιτηθούμε από τον αγώνα. Ας νικήσουμε, όμως, σωματικά τις φαντασίες του και ας τον αφήσουμε να διαρρηγνύεται, διότι ο Κύριος γνωρίζει ότι αυτός που μας θλίβει προσάγει τόσο μεγάλους καυτήρες στις καρδιές μας μέσω των λογισμών.

Και πάλι ο Κύριος λέγει: «Αυτό που είναι υψηλό στους ανθρώπους, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· και, «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Και η Σοφία λέγει: «Ακάθαρτος είναι ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλοκάρδιος». Και αν συλλέξετε παρόμοια χωρία από τις Γραφές, θα βρείτε πάρα πολλά να έχουν ειπωθεί εναντίον των κρυφών παθών της ατιμίας στην ψυχή. Διότι το Άγιο Πνεύμα, επειδή γνωρίζει ότι τα κρυφά πάθη της αμαρτίας ενυπάρχουν βιαιότερα στην ψυχή, διδάσκοντάς μας με ποιον τρόπο είναι δυνατόν να γίνει η απαλλαγή από αυτά μέσω του Δαβίδ, λέγει: «Από τα κρυφά μου αμαρτήματα καθάρισέ με, και από τα ξένα προφύλαξε τον δούλο σου»· ώστε με πολλή δέηση και πίστη, και με τέλεια και αγαθή ορμή προς τον Θεό, να μπορέσουμε να υπερισχύσουμε των κρυφών παθών της ατιμίας μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς φροντίζουμε να προφυλάσσουμε τον εξωτερικό άνθρωπο, που είναι το σώμα, από τα φανερά αμαρτήματα, ως ναό του Θεού, καθώς είπε ο Απόστολος μιλώντας για το σώμα, «όποιος φθείρει τον ναό του Θεού, αυτόν θα φθείρει ο Θεός», έτσι πρέπει να φροντίζουμε και να αγωνιζόμαστε να προφυλάσσουμε τον εσωτερικό άνθρωπο, που είναι η ψυχή, από κάθε πονηρό λογισμό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Με κάθε προφύλαξη φύλαγε την καρδιά σου· διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή».

οστ΄. Εάν, εκτελώντας μια διακονία, αλείφεις με λάδι τον ασθενή, προφύλασσε το μάτι, τα χέρια και τη γλώσσα σου, ώστε να μην υπερβείς σε τίποτα τα όρια της σωφροσύνης· διότι αυτό αρμόζει στην ευσέβεια. οζ΄. Να απλώνεις τα χέρια σου στα μέλη του άλλου με ιερό δέος, σαν να αγγίζεις το ίδιο το αγίασμα. Διότι είναι πραγματικά άγιος ναός του Κυρίου, θαυμαστός μέσα στη δικαιοσύνη· επειδή λέει: Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, θα τον φθείρει ο Θεός· διότι ο ναός του Θεού είναι άγιος, και τέτοιοι είστε εσείς. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ας φυλάξουμε την καρδιά μας με κάθε προσοχή.

Εάν, λοιπόν, γνωρίζαμε τον καιρό της παρουσίας του κλέπτη, θα έπρεπε να αγρυπνούμε μόνο εκείνη την ώρα, ώστε να μην επιτρέψουμε να διαρρηχθεί ο οίκος μας. Επειδή όμως ο καιρός αυτός είναι άδηλος, θα πρέπει να αγρυπνούμε πάντοτε· διότι δεν γνωρίζουμε σε ποια φυλακή της νυκτός θα επιτεθεί. Γι' αυτό πρέπει να γρηγορούμε διαρκώς και με κάθε προφύλαξη να φυλάσσουμε την καρδιά μας σύμφωνα με τον παροιμιαστή, και να αγρυπνούμε καθ' όλη τη νύχτα του θνητού βίου, ώστε να παραμένουμε ασύλητοι, μην αφήνοντας να διαρρηχθούν οι θησαυροί της ψυχής μας. Διότι έτσι θα αποβούν σε εμάς καλά και τα δύο: και το ότι διαφυλάξαμε σώα την ύπαρξή μας, και το ότι τον Κύριό μας, όταν προσήλθε και έκρουσε τη θύρα της ψυχής μας, τον υποδεχθήκαμε με ετοιμότητα, όντας προετοιμασμένοι με άφθονο φως και έχοντας ζωσμένες τις οσφύες μας.

«Με κάθε προσοχή», λέει, «να φυλάς την καρδιά σου» αφού βρεις το ζητούμενο· διότι είναι σπουδαιότερο από το να βρεις κάτι, το να διαφυλάξεις τη χάρη που βρέθηκε. Για παράδειγμα, εκείνος που προσήλθε στην πίστη βρήκε την καθαρότητα μέσω του λουτρού, αλλά είναι μεγαλύτερος ο κόπος στο να διαφυλάξει αυτό που έλαβε, παρά στο να βρει αυτό που δεν είχε. Όπως λοιπόν είπαμε ότι η ευκαιρία της αναζήτησης δεν περιορίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, αλλά ότι ολόκληρος ο βίος αποτελεί έναν συνεχή καιρό για την αγαθή εκείνη αναζήτηση, έτσι αποφαινόμαστε ότι και ο χρόνος της διαφύλαξης εκτείνεται σε ολόκληρη τη ζωή, παραθέτοντας και τώρα την ίδια προφητική φωνή που λέει: «Οι οφθαλμοί μου είναι διαπαντός στραμμένοι προς τον Κύριο, διότι αυτός θα βγάλει τα πόδια μου από την παγίδα». Διότι σε αυτό ακριβώς έγκειται το να διαφυλαχθεί απαραβίαστη η αγαθή μας κτήση, στο να καταστήσουμε τον Θεό φύλακα των δικών μας. Επειδή, όταν οι οφθαλμοί μου είναι διαπαντός στραμμένοι προς τον Κύριο, τότε καθίστανται άπρακτες οι παγίδες του αντικειμένου, μέσω των οποίων εκείνος μηχανεύεται την επιβουλή ενάντια στα πολύτιμα αγαθά της ψυχής.

Πρέπει, λοιπόν, να υπάρχει ασφαλής φρούρηση, με το να στρέφεται κανείς συχνά προς την ψυχή του, σαν τον στρατηγό που αναβοά και προστάζει: «Άνθρωπε, με κάθε προφύλαξη φύλαγε την καρδιά σου, διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή». Φρουρά δε της ψυχής είναι ο ευσεβής λογισμός, ο οποίος έχει οχυρωθεί με τον φόβο του Θεού, τη χάρη του Πνεύματος και τα έργα της αρετής. Διότι εκείνος που καθόπλισε την ψυχή του με αυτά, εύκολα αποκρούει τις επιθέσεις του τυράννου, εννοώ δηλαδή τον δόλο, την επιθυμία, την αλαζονεία, την οργή, τον φθόνο και όλες τις πονηρές κινήσεις της κακίας που ελλοχεύουν μέσα μας. Πρέπει εξάλλου ο γεωργός της αρετής να είναι απλός και σταθερός, γνωρίζοντας να καλλιεργεί αποκλειστικά τους καρπούς της ευσέβειας, και ούτε να εκτρέπει ποτέ τον βίο του προς τις οδούς της κακίας, ούτε να αποσπά τον λογισμό της ευσέβειας από την πίστη, αλλά να είναι απόλυτα προσηλωμένος στον σκοπό του, ευθύς και αμέτοχος στα πάθη που βρίσκονται έξω από τη δική του οδό. Διότι δεν είναι δυνατόν εκείνη που συζεί με τον ένα και μόνο άνδρα της και εκείνη που εκπορνεύει τον γάμο της να προσδοκούν την ίδια ανταμοιβή για τον βίο τους.

102. Προς τον αναγνώστη Τιμόθεο. Κατά των Θεοπασχιτών και όσων υποστηρίζουν ότι υπάρχει μία φύση στον Χριστό. Όπως ακριβώς οι αλιείς κρύβουν το δόλωμα μέσα στην τροφή και ψαρεύουν τα ψάρια απροειδοποίητα, έτσι και οι πονηροί σύμμαχοι των αιρέσεων, καλύπτοντας την κακοβουλία τους με ωραία λόγια, παγιδεύουν σαν με αγκίστρι τους απλοϊκότερους, οδηγώντας τους στον θάνατο. Με κάθε προσοχή, λοιπόν, να φυλάς την καρδιά σου, μήπως τυχόν αποδεχθείς ως φαινομενική τη φύση του Χριστού μετά τη σάρκωση. Διότι η αποδοχή μίας εκ των δύο φύσεων αποτελεί αναίρεση της άλλης: είτε δηλαδή η θεία φύση έχει μεταβληθεί, είτε η δική μας ανθρώπινη έχει μειωθεί. Αυτή είναι η Χάρυβδη του Μάνη, μέσω της οποίας προσπάθησε να κατακρημνίσει τους πάντες στη γέεννα.

Διότι ο εχθρός ούτε να σέβεται γνωρίζει, ούτε να ντρέπεται ξέρει, ούτε απελπίζεται μέχρι τον θάνατο, αλλά αντί για όπλα και μηχανές, αρκούμενος στη δική του φύση, επιτίθεται σε κάθε περίσταση, χωρίς να σκέφτεται την ήττα, αλλά ονειρευόμενος τη νίκη. Με κάθε προφύλαξη λοιπόν φύλαγε την καρδιά σου. Διότι η μάχη εναντίον του δεν έχει μία μόνο μορφή, γιατί έτσι εύκολα θα νικιόταν, αλλά είναι ποικίλη και πολύτροπη. Διότι, όταν νικηθεί μέσω της σωφροσύνης, πολεμά μέσω της φιλαργυρίας.

Οι οδοί των ασεβών είναι σκοτεινές. [cod. f. 23 a.] Το σκότος αποτελεί πάντοτε πειρασμό και κίνδυνο. Εντούτοις, μέσα στους κινδύνους το φως δεν απομακρύνεται, μέχρις ότου διαλύσει τη νύχτα των πειρασμών. Με κάθε προφύλαξη φρούρει την καρδιά σου. [cod. f. 23 b.] Αντί του: με πολλή ασφάλεια και προσοχή, ή αντί του: σε κάθε καιρό· σύμφωνα με το, «Από φυλακής πρωίας μέχρι νυκτός», ασφάλιζε τη διάνοια, ώστε να μην επιτρέψεις καμία παρείσφρηση στον εχθρό· ή αντί του: και από πράξεις, και από λόγια, και από διαλογισμούς· διότι ο εχθρός δεν γνωρίζει να υφαρπάζει κρυφά μόνο μέσω των πράξεων, αλλά και μέσω των λόγων· επειδή από μια τέτοια φύλαξη θα προκύψει για εσένα ζωή.

Αφού λοιπόν το πράξουμε αυτό, αρμόζει να φυλάσσουμε την καρδιά μας με κάθε προσοχή, ώστε να μην αποβάλλουμε ποτέ τη σκέψη περί του Θεού, ούτε να ρυπαίνουμε τη μνήμη των θαυμασίων του με μάταιες φαντασιώσεις, αλλά, μέσω της αδιάκοπης και καθαρής μνήμης, να την έχουμε εντυπωμένη στις ψυχές μας και να φέρουμε μέσα μας την ιερή έννοια του Θεού σαν ανεξίτηλη σφραγίδα. Διότι με αυτόν τον τρόπο κατορθώνεται σε εμάς η αγάπη προς τον Θεό, η οποία αφενός μας παρακινεί στην εφαρμογή των εντολών του Κυρίου, και αφετέρου, μέσω αυτών, συντηρείται και η ίδια ώστε να παραμένει διαρκής και αδιάπτωτη. Και αυτό το φανερώνει ο Κύριος, λέγοντας άλλοτε: «Εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου», και άλλοτε: «Εάν τηρήσετε τις εντολές μου, θα μείνετε στην αγάπη μου». Και ακόμη πιο πειστικά: «Όπως εγώ έχω τηρήσει τις εντολές του Πατέρα μου και παραμένω στην αγάπη του». Εκείνος όμως που νοθεύει την ακρίβεια της εντολής κατά την εφαρμογή της, είναι φανερό ότι πάσχει ως προς τη μνήμη του Θεού.

Περί του να μην περιφρονεί κανείς την παιδαγωγία του Κυρίου· διότι, όποιον αγαπά ο Κύριος, τον παιδαγωγεί. Και, μακάριος ο άνθρωπος που θα βρει τη σοφία. Περί του να μην παρασύρεσαι, αλλά να τηρείς την ορθή βουλή και τη σύνεση, ώστε να υπάρξει ίαση στη σάρκα σου. Περί του να μην αποφεύγεις να ευεργετείς τον ενδεή, όταν το χέρι σου έχει τη δύναμη να βοηθήσει. Και, μην απεργάζεσαι κακά εναντίον του φίλου σου, διότι κάθε παράνομος είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου. Διότι, ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Και περί του να ακούει κανείς την παιδαγωγία του πατέρα. Περί του, Υιέ, πρόσεχε τα λόγια μου και με κάθε επαγρύπνηση φύλαγε την καρδιά σου, και ο Κύριος θα κάνει ευθείες τις πορείες σου. Περί του να μη δίνεις προσοχή σε φαύλη γυναίκα· διότι, δεν βαδίζει στους δρόμους της ζωής, κράτησε μακριά από αυτήν την συναναστροφή σου.

Όμως, εάν κάποιοι γίνουν ζηλωτές και φιλόπονοι, μέσα από την υπομονή στις προστριβές αναπληρώνουν και με το παραπάνω την έλλειψη και λαμβάνουν διπλούς στεφάνους. Ας προφυλάξουμε τους εαυτούς μας τηρώντας τους με κάθε επαγρύπνηση. Διότι ένα λιμάνι γεμάτο από πλοία είναι φυσικό να τα συντρίβει εύκολα, και μάλιστα εκείνα που έχουν φθαρεί κρυφά από τον θυμό, σαν από κάποιο σκουλήκι. Ας ασκήσουμε απόλυτη σιωπή και άγνοια ενώπιον του προεστώτος. Διότι ο σιωπηλός άνθρωπος είναι υιός της φιλοσοφίας, αποκτώντας πάντοτε πολλή γνώση. Είδα υποτακτικό να αρπάζει τη διήγηση από το στόμα του προεστώτος, και απελπίστηκα για την υποταγή του, βλέποντας ότι από αυτή την πράξη αντλούσε υπερηφάνεια και όχι ταπείνωση. Ας νήψουμε με κάθε νήψη, και ας προσέξουμε με κάθε προσοχή, και ας προφυλαχθούμε με κάθε προφύλαξη, στο πότε και πώς η διακονία πρέπει να προτιμάται της προσευχής.

Γι' αυτό πρέπει να περιφρουρούμε την ψυχή μας με κάθε προφύλαξη, μήπως, αποδεχόμενοι κάτι εξαιτίας της τέρψης των λόγων, δεχθούμε χωρίς να το καταλάβουμε τα χειρότερα, σαν να καταπίνουμε δηλητήρια μαζί με το μέλι. Η άσκηση στο κακό, όταν παγιωθεί με τον χρόνο, είναι δυσίατη, ή και εντελώς αθεράπευτη, αφού η συνήθεια τις περισσότερες φορές μετατρέπεται σε φύση.

Δεν ανέχεται να είναι ο άνθρωπος πράος και προσηνής απέναντι στους αδελφούς. Και προκαλεί μίσος ακόμη και προς την ίδια την επαγγελία του βίου. Γι' αυτόν τον λόγο, ένας είναι ο σκοπός μας αγωνιζόμενοι τον πνευματικό αγώνα: να διαφυλάξουμε με κάθε προσοχή την καρδιά μας από το πνεύμα της λύπης. Διότι, όπως ακριβώς ο σκόρος κατατρώει το ένδυμα και το σκουλήκι το ξύλο, έτσι και η λύπη κατατρώει την ψυχή του ανθρώπου, πείθοντάς την να αποφεύγει κάθε αγαθή συναναστροφή· και δεν την αφήνει ούτε να δεχθεί συμβουλές από τους γνήσιους φίλους της, ούτε της επιτρέπει να δώσει μια καλή και ειρηνική απάντηση, αλλά, αφού κυριεύσει ολόκληρη την ψυχή, τη γεμίζει με πικρία και δυσφορία. Και τελικά, της υποβάλλει την ιδέα ότι οι άλλοι άνθρωποι είναι οι υπαίτιοι της ταραχής της.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ΄. — Περί καθαρής καρδιάς και συνειδήσεως. «Με κάθε προφύλαξη να φυλάς την καρδιά σου. Διότι από αυτήν προέρχονται οι πηγές της ζωής.» — «Πολύτιμο απόκτημα είναι ο καθαρός άνθρωπος.» — «Η καλή βουλή θα σε φυλάξει και η όσια σκέψη θα σε προστατεύσει, για να σε γλιτώσει από τον κακό δρόμο και από άνθρωπο που δεν λέει τίποτα το αξιόπιστο.» — «Η καρδιά του ανθρώπου ας συλλογίζεται τα δίκαια, ώστε να κατευθύνονται σωστά από τον Θεό τα βήματά του.» — «Όπως δοκιμάζονται στο καμίνι ο άργυρος και ο χρυσός, έτσι και οι εκλεκτές καρδιές ενώπιον του Θεού.» — «Δρόμοι ζωής είναι οι σκέψεις του συνετού ανθρώπου.» — «Από τις σκέψεις του θα χορτάσει ο συνετός άνθρωπος.» — «Αγαπά ο Κύριος τις όσιες καρδιές, και δεκτοί σε αυτόν είναι όλοι οι άμεμπτοι.» — «Να περπατάς στους δρόμους της καρδιάς σου άμεμπτος, και να γνωρίζεις ότι για όλα αυτά ο Θεός θα σε φέρει σε κρίση. Και απομάκρυνε τον θυμό από την καρδιά σου, και διώξε την πονηρία από τη σάρκα σου.» «Μακάριος είναι εκείνος του οποίου η ψυχή δεν τον κατέκρινε.» «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» «Αυτή είναι η καύχησή μας: η μαρτυρία της συνειδήσεώς μας, ότι με την αγιότητα και την ειλικρίνεια του Θεού, και όχι με σαρκική σοφία, αλλά με τη χάρη του Θεού συμπεριφερθήκαμε μέσα στον κόσμο.» «Εάν η καρδιά μας δεν μας κατακρίνει, έχουμε παρρησία προς τον Θεό, και ό,τι κι αν ζητήσουμε το λαμβάνουμε από αυτόν, επειδή τηρούμε τις εντολές του.» Το πρώτο αξιομακάριστο αγαθό είναι η καθαρότητα της διάνοιάς μας· επειδή η ρίζα των ενεργειών που πραγματοποιούνται μέσω του σώματος είναι η βούληση της καρδιάς.

Και κανένας από τους ενάρετους ας μην νομίζει ότι έχει πράξει κάτι αγαθό μόνο με τη δική του δύναμη. Διότι ο αγαθός άνθρωπος δεν ενεργεί από τον εαυτό του, λέει ο Λόγος, αλλά «από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς βγάζει το αγαθό», ονομάζοντας θησαυρό το Άγιο Πνεύμα που είναι κρυμμένο στην καρδιά των πιστών. «Διότι η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με θησαυρό κρυμμένο στον αγρό, τον οποίο, όταν τον βρήκε ένας άνθρωπος, τον έκρυψε, και φεύγοντας πούλησε όλα όσα είχε και αγόρασε τον αγρό εκείνο.» Αυτό ταιριάζει απόλυτα με τα προλεχθέντα. Επειδή εκείνος που κατανόησε επακριβώς ότι έχει τον Χριστό κρυμμένο μέσα του από το βάπτισμα, σύμφωνα με τον Απόστολο, αφού εγκαταλείψει όλα τα πράγματα αυτού του κόσμου, παραμένει προσηλωμένος στην καρδιά του, φυλάσσοντάς την με κάθε προσοχή και αναζητώντας την έξοδο της ζωής, σύμφωνα με την Παροιμία.

Διότι, ενώ έχουμε λάβει την εντολή να μην μεριμνούμε για τίποτα, αλλά με κάθε προφύλαξη να φυλάσσουμε την καρδιά μας και να αναζητούμε τη βασιλεία των ουρανών που βρίσκεται μέσα μας, όταν ο νους απομακρυνθεί από την καρδιά και από την προαναφερθείσα αναζήτηση, αμέσως δίνει τόπο στην προσβολή του διαβόλου και γίνεται δεκτικός της πονηρής υποβολής. Αλλά ούτε και τότε έχει ο διάβολος την εξουσία να κινεί τους λογισμούς μας, επειδή αλλιώς δεν θα μας λυπόταν, επιβάλλοντας αναγκαστικά κάθε κακή σκέψη και μη επιτρέποντάς μας να σκεφτούμε τίποτα αγαθό.

ΚΑΝΟΝΑΣ Ρ'. «Τα μάτια σου ας βλέπουν ίσια και με κάθε προφύλαξη να φυλάς την καρδιά σου», παραγγέλλει η Σοφία. Διότι εύκολα οι αισθήσεις του σώματος εισάγουν τα δικά τους ερεθίσματα στην ψυχή. Επομένως, τις ζωγραφιές που γοητεύουν την όραση, είτε είναι αναρτημένες σε πίνακες είτε με οποιονδήποτε άλλον τρόπο, και οι οποίες διαφθείρουν τον νου και προκαλούν το άναμμα των αισχρών ηδονών, προστάζουμε να μην αποτυπώνονται πλέον με κανέναν απολύτως τρόπο. Εάν δε κάποιος επιχειρήσει να πράξει αυτό, ας αφορίζεται.

Συμφωνία. Επειδή μερικοί ζωγράφιζαν σε τοίχους και σανίδες κάποιες άσεμνες ζωγραφιές, όπως για παράδειγμα γυμνές γυναίκες ή γυναίκες που λούζονται ή που φιλιούνται από άνδρες, και άλλα τέτοια αισχρά, τα οποία εξαπατούν τα μάτια εκείνων που τα βλέπουν, και κινούν τον νου και την καρδιά προς σαρκικές επιθυμίες, για τον λόγο αυτό προστάζει ο παρών Κανόνας, τέτοιου είδους εικόνες με κανέναν τρόπο να μην ζωγραφίζονται, και εάν κάποιος τις ζωγραφίσει, να αφορίζεται, επειδή όλες οι πέντε αισθήσεις του σώματος, και μάλιστα η πρώτη και βασιλικότατη όραση, με ευκολία εισάγουν τις εικόνες εκείνων που βλέπουν μέσα στην ψυχή. Γι' αυτό και ο Σολομών συμβουλεύει να βλέπουν τα μάτια του καθενός ορθά και καλά πράγματα, και ο καθένας να φυλάττει με κάθε προφύλαξη τον νου και την καρδιά του από τα αισχρά αντικείμενα των αισθήσεων.

Διότι, όπως ακριβώς φροντίζουμε να φυλάμε τον εξωτερικό άνθρωπο, που είναι το σώμα, από τις φανερές αμαρτίες ως ναό του Θεού, καθώς είπε ο απόστολος: «Όποιος φθείρει τον ναό του Θεού», αναφερόμενος στο σώμα, «αυτόν θα φθείρει ο Θεός», έτσι πρέπει να φροντίζουμε και να αγωνιζόμαστε να φυλάμε και τον εσωτερικό άνθρωπο, που είναι η ψυχή, από κάθε μολυσμό ρυπαρών λογισμών ως νύμφη του Χριστού, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Με κάθε προφύλαξη φύλαγε την καρδιά σου, διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή».

ΟΜΙΛΙΑ ΛΖ. «Η φιλία του κόσμου», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, «είναι έχθρα προς τον Θεό». Γι' αυτό, η Γραφή προστάζει τον καθένα να φυλάσσει την καρδιά του «με κάθε προφύλαξη», ώστε, φυλάσσοντας τον λόγο μέσα της σαν παράδεισο, να απολαύσει τη χάρη, χωρίς να ακούει το φίδι που σέρνεται μέσα και συμβουλεύει αυτά που οδηγούν στην ηδονή, μέσα από την οποία γεννιέται ο αδελφοκτόνος θυμός και πεθαίνει η ψυχή που τον γεννά, αλλά ακούγοντας τον Κύριο που παραγγέλλει να φροντίζουμε για την πίστη και την ελπίδα, μέσα από τις οποίες γεννιέται η φιλόθεη και φιλάνθρωπη αγάπη που παρέχει την αιώνια ζωή. Σε αυτόν τον παράδεισο εισήλθε ο Νώε, τηρώντας και εφαρμόζοντας την εντολή, και μέσω της αγάπης λυτρώθηκε από την οργή. Φυλάσσοντας αυτόν, ο Αβραάμ άκουσε τη φωνή του Θεού. Φυλάσσοντας αυτόν, ο Μωυσής έλαβε δόξα στο πρόσωπό του. Παρομοίως, ο Δαβίδ φυλάσσοντας αυτόν εργαζόταν, και γι' αυτό κυριάρχησε στους εχθρούς του. Αλλά και ο Σαούλ, για όσο διάστημα φύλασσε την καρδιά του, ευοδωνόταν· όταν όμως τελικά παρέβη τον νόμο, εγκαταλείφθηκε ολοκληρωτικά. Διότι ο λόγος του Θεού έρχεται στον καθένα με μέτρο, κατά αναλογία· όσο κάποιος κυριαρχεί στον εαυτό του, τόσο κυριαρχείται από τον Θεό, και όσο φυλάσσει τον λόγο, τόσο φυλάσσεται.

Γ'. Επειδή, λέει, το Άγιο Πνεύμα γνωρίζει ότι τα αφανή και κρυφά πάθη είναι δυσκολοθεράπευτα και σαν να είναι ριζωμένα στην ψυχή, δείχνει μέσω του Δαβίδ πώς ακριβώς πρέπει να γίνεται η κάθαρση από αυτά: «Από τα κρυφά μου σφάλματα», λέει, «καθάρισέ με». Διότι μπορούμε να τα κατανικήσουμε με πολλή δέηση και πίστη, και με την τέλεια στροφή μας προς τον Θεό, με τη συνέργεια του Πνεύματος, εφόσον όμως και εμείς αντιστεκόμαστε σε αυτά και διαφυλάσσουμε την καρδιά μας με κάθε προσοχή.

Δ'. Πρέπει να φυλάττουμε την ψυχή και να τη διατηρούμε ακοινώνητη προς τους βέβηλους και πονηρούς λογισμούς. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα, όταν σμίξει με άλλο σώμα προς ακαθαρσία, μιαίνεται, έτσι και η ψυχή φθείρεται όταν συνδέεται με πονηρούς και μιαρούς λογισμούς, συμφωνώντας και συγκατατιθέμενη σε αυτούς· όχι μόνο με τους λογισμούς της πονηρίας, αλλά και κάθε άλλης κακίας, όπως της απιστίας, του δόλου, της κενοδοξίας, της οργής, του φθόνου και της έριδας. Και αυτό ακριβώς σημαίνει το να καθαρίζουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος. Διότι πρέπει να γνωρίζεις ότι υπάρχει φθορά και πορνεία και στο αθέατο μέρος της ψυχής, η οποία ενεργείται μέσω των άτοπων λογισμών. Και όπως εκείνον που φθείρει τον ναό του Θεού, σύμφωνα με τον μέγα Απόστολο, θα τον φθείρει ο Θεός, πράγμα το οποίο είναι το σώμα, έτσι και εκείνος που φθείρει την ψυχή και τον νου, με τη συγκατάθεσή του στα άτοπα, καθίσταται ένοχος τιμωρίας. Αρμόζει, επομένως, να προφυλάσσουμε, όπως ακριβώς το σώμα από το ορατό αμάρτημα, έτσι και την ψυχή από τους άτοπους λογισμούς, διότι είναι νύμφη του Χριστού. «Σας αρραβώνιασα», λέει, «με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό»· και, άκουε τη Γραφή που λέει: «Με κάθε προφύλαξη να τηρείς την καρδιά σου, διότι από αυτήν πηγάζουν οι έξοδοι της ζωής»· και πάλι, να μαθαίνεις από τη θεία Γραφή που διδάσκει ότι «οι σκολιοί λογισμοί χωρίζουν από τον Θεό».

Ανατρέποντας, λέει, λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Δες μέχρι ποιου σημείου εκτείνει το τόλμημά του ο αλαζόνας, με το να θέλει να καταρρίψει ακόμη και εκείνους που ήδη κατέχουν το Θείο μέσω της επίγνωσης της αλήθειας. Ώστε, πρέπει με κάθε προφύλαξη να φυλάσσει κανείς την καρδιά του και να ζητά από τον Θεό πολλή σύνεση, για να μας δώσει την ικανότητα να αποκαλύπτουμε τα τεχνάσματα της κακίας. Και αρμόζει να καλλιεργούμε και να ασκούμε τον νου με σύνεση, καθώς και τους λογισμούς αδιάκοπα, και να τους καταρτίζουμε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο ούτε πιο τίμιο έργο από αυτό. Διότι, λέει, εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο Του.

Υπάρχει, λοιπόν, ανάγκη για πολλή επαγρύπνηση, νήψη και σύνεση, σύμφωνα με το ρητό: «με κάθε προσοχή φύλαγε την καρδιά σου, διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή», ώστε πάντοτε ο ηγεμόνας νους να έχει ως θώρακα και όπλο τον λόγο των αγίων εντολών και την πεποίθηση στον Θεό, για να μπορεί να διέρχεται άφοβα και ακίνδυνα μέσα από τις οδούς των αισθήσεων σε αυτόν τον αιώνα, και να στήσει ως φρουρό τον ορθό και ευσεβή λογισμό, σαν θυρωρό στις πύλες της ψυχής, ώστε να υποδέχεται με χαρά τους γνώριμους και οικείους λογισμούς στην πόλη της καρδιάς, ενώ τους κακούργους και ξένους λογισμούς της κακίας να τους απωθεί και να κλείνει τις πύλες της καρδιάς στις φαύλες σκέψεις, δηλαδή να τον διαφυλάττει εντελώς αμέτοχο στην πονηρία, προκειμένου έτσι να μπορέσει η πόλη της ψυχής, διαφυλασσόμενη ακίνδυνη και αλώβητη από επιβουλές, να γίνει ευάρεστη στον Βασιλέα Χριστό.

Σύμφωνα με το γεγραμμένο, ότι «η φιλία του κόσμου τούτου είναι έχθρα προς τον Θεό». Γι' αυτό η Γραφή προστάζει «με κάθε προφύλαξη να τηρεί κανείς την καρδιά του», ώστε, φυλάγοντας τον λόγο Του σαν παράδεισο να απολαμβάνει τη χάρη, χωρίς να ακούει το φίδι που συστρέφεται μέσα του και τον συμβουλεύει προς την ηδονή, από την οποία γεννιέται αδελφοκτόνος θυμός και πεθαίνει η ψυχή που τον γεννά, αλλά ακούγοντας τον Κύριο που προστάζει να επιμελείται την πίστη και την ελπίδα, από τις οποίες γεννιέται η φιλόθεη και φιλάνθρωπη αγάπη, η οποία παρέχει την αιώνια ζωή. Σε αυτόν τον παράδεισο εισήχθη ο Νώε, φυλάγοντας και εργαζόμενος την εντολή, και μέσω της αγάπης λυτρώθηκε από την οργή. Αυτόν φυλάγοντας ο Αβραάμ άκουγε τη φωνή του Θεού. Αυτόν φυλάγοντας ο Μωυσής λάμβανε δόξα στο πρόσωπό του και μετέβαλλε την κτίση. Ομοίως και ο Δαβίδ, φυλάγοντας αυτόν εργαζόταν, και γι' αυτό κυριάρχησε επί των εχθρών του. Αλλά και ο Σαούλ, όσο φύλαγε την καρδιά του, ευοδωνόταν. Όταν όμως στο τέλος παρέβη, τότε στο τέλος κυριεύτηκε. Διότι ο λόγος του Κυρίου έρχεται στον καθένα με μέτρο και κατ' αναλογία. Όσο τον συγκρατεί κανείς, τόσο συγκρατείται, και όσο τον φυλάσσει, τόσο φυλάσσεται.

Όπως λοιπόν πρέπει να διαφυλάσσεται το σώμα καθαρό από φανερά και ορατά αμαρτήματα, επειδή είναι ναός του Θεού, έτσι πρέπει να διαφυλάσσεται και η ψυχή καθαρή από πονηρούς και ακάθαρτους λογισμούς, ώστε να μην φθείρονται τα νοήματα εκουσίως και να μην μολύνεται ο νους - όπως λέει κάπου: «Με κάθε προφύλαξη φύλαγε την καρδιά σου, διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή», και πάλι: «Οι δόλιοι λογισμοί χωρίζουν από τον Θεό» - διότι η ψυχή είναι νύμφη του μεγάλου βασιλέως Χριστού. «Διότι σας αρραβώνιασα», λέει, «με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό». Διότι έτσι ευδόκησε ο Θεός και έτσι πρόσταξε σε όσους προσέρχονται σε αυτόν και ζητούν από αυτόν να ενοικήσει και να περιπατήσει ανάμεσά τους. Πρέπει λοιπόν να διαφυλάσσουμε την ψυχή καθαρή, ώστε να μην συναινεί και να μην συμπράττει με την κακία στους διαλογισμούς, και το σώμα να το διαφυλάσσουμε καθαρό από φανερές πονηρές πράξεις. Διότι δεν ευδοκεί ο Θεός να κατοικεί σε πόρνους και αχρείους και μιαρούς και ασελγείς, και δεν ευδοκεί να κατοικεί σε ψυχές που φθείρουν εκούσια τα νοήματά τους στα αόρατα πάθη, εξαιτίας της συνοικούσας κακίας του πονηρού και παλαιού ανθρώπου.