Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 4:23

«Με κάθε προφύλαξη, λοιπόν, πρέπει να φυλάμε την καρδιά μας» και να ζητάμε πολλή σύνεση από τον Θεό, ώστε να μας δώσει τη χάρη να αναγνωρίζουμε τις πανουργίες και τα τεχνάσματα της κακίας, για να μην μας υποτάξει ο πονηρός μέσω των κακοτεχνιών του. Πρέπει, επομένως, καθένας από εμάς να εργάζεται και να κοπιάζει διαρκώς με κάθε σύνεση και νήψη, και να καθαρίζει τον νου και τους λογισμούς, διότι δεν υπάρχει κανένα μεγαλύτερο, ούτε καλύτερο, ούτε πιο αξιότιμο έργο από το να καλλιεργεί κανείς την ίδια του την ψυχή και να καταρτίζει την προσωπική του προαίρεση σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Αυτό είναι το μόνο μεγάλο και τίμιο έργο ενώπιον του Θεού, όπως λέει ο Κύριος: «Να εργάζεστε όχι για την τροφή που φθείρεται (δηλαδή τα επιτηδεύματα της κακίας), αλλά για την τροφή που μένει εις ζωήν αιώνιον», και πάλι: «Εξομολόγηση», λέει, «και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο Του». Διότι, όταν κάποιος καλλιεργήσει έτσι την καρδιά του, ο Θεός τού δίνει άνωθεν ένα ουράνιο έργο στην ψυχή, ένα έργο αιώνιας ζωής της θεότητας του Πνεύματος.

Στον Δωρόθεο, άλλο μου τέκνο. Καλέ μου Δωρόθεε, χαίρε. Είθε να είναι μαζί σου χάρη και έλεος από τον Θεό και τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος σε ενίσχυσε ώστε, για χάρη Του, να παραδώσεις τον εαυτό σου σε μαστιγώσεις και πληγές, σε φυλακή και εξορία. Από πού σου ήλθε αυτό το αγαθό; Από αφανής έγινες εμφανής, από άδοξος ένδοξος, από το να υστερείς έναντι των εν Κυρίω αδελφών σου έγινες μέγας και τίμιος. Βλέπεις πώς σου απευθύνομαι εγώ ο ταπεινός; Πολλοί από αυτούς που προηγούνται από εσένα επιθυμούν να δεχθούν έστω και μία συλλαβή μου, σε εσένα όμως στέλνω επιστολή με εγκώμια. Διότι έτσι δοξάζει ο Θεός αυτούς που Τον δοξάζουν. Δόξαζε τον Θεό, ευχαρίστησέ Τον, διότι έπραξε σε εσένα μεγάλα και θαυμαστά, ώστε να ονομάζεσαι τώρα ομολογητής Του ανάμεσα στους χριστιανούς. Επεσκίασες πολλούς επισκόπους, πολλούς ηγουμένους, πολλούς ερημίτες, καθώς εκλάμπεις μέσα στην Εκκλησία. Βλέπε την κλήση σου, βλέπε τη δόξα σου. Μην αποκοιμηθείς πνευματικά, μην εκπέσεις, αλλά αγωνίσου με υπομονή μέχρι θανάτου. Διότι «αυτός που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός», λέει, «θα σωθεί». Με κάθε προσοχή προφύλαξε τον εαυτό σου, ώστε να μην παρασυρθείς σε κάποιο πάθος ατιμίας. Διότι και αυτό αποτελεί μέγα μαρτύριο, το να διατηρείς τη συνείδησή σου καθαρή από την αμαρτία. Καθάριζέ την πάντοτε με τη μετάνοια, με δάκρυα, με προσευχές, δεόμενος και για εμένα τον αμαρτωλό, ώστε να σωθώ από κάθε πονηρό έργο.

Η ανωμαλία και η αλλοίωση των πραγμάτων είναι προαιρετική, τέκνα μου, και θεληματική. Διότι τι εμποδίζει και τώρα με πατρικό ζήλο τον στυλίτη να ασκείται και την οσία έγκλειστη να ζει τον βίο της; Και δεν είναι τώρα η κατάλληλη στιγμή να απαριθμήσω βίους και άλλων· πρέπει και εμείς, που ζούμε κοινοβιακά, να εκλάμψουμε ως προς αυτό, ώστε μαζί με τους άλλους να αναδείξουμε και εμείς τον δικό μας βίο ισάξιο με των Πατέρων. Αυτό θα επιτευχθεί, εάν αγωνιστούμε περισσότερο, περιφρουρώντας τις καρδιές μας με κάθε προφύλαξη, και διατηρώντας σε όλα την ευπείθεια, επιδιώκοντας μέσα από την αναζήτηση και την έρευνα να μην ξεπέσουμε στην παράβαση καμίας εντολής του Κυρίου. Έτσι ελπίζω και έτσι προσδοκώ εγώ, ο τυφλός, ο άσωτος, που δεν έχω κανένα αγαθό· αλλά ο Κύριος, ο οποίος κάνει μεγάλα και ανεξιχνίαστα, είθε να σας στερεώσει, να σας στηρίξει, να σας εδραιώσει και να σας καταστήσει πρόθυμους, προς καύχημά μας, προς έπαινο, προς δόξα Θεού και ευχαριστία, και τώρα και στους απέραντους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αυτά λοιπόν συμβουλεύω και σε εσάς να σκέφτεστε, να μελετάτε και να ζείτε προσεκτικά, ως προς μεν τον εξωτερικό άνθρωπο με κάθε ευλάβεια και ταπεινοφροσύνη, εργατικότητα και υπομονή· ως προς δε τον εσωτερικό, με κάθε προφύλαξη να φυλάσσετε την καρδιά σας, και να μην αφήνετε να ψιθυρίζει και να επιτίθεται μέσα σας το σκολιό φίδι, ο μεγάλος δράκοντας, ούτε να κάνετε τον ναό του Θεού κατοικητήριο παθών· αλλά να παρουσιάζετε τους εαυτούς σας καθαρούς στον Κύριο, και από εδώ να ζείτε μακάρια ζωή, και πριν από τη μέλλουσα ζωή. Διότι τι είναι πιο μακάριο από το να ειρηνεύει κανείς με τον Θεό μέσω μιας καθαρής καρδιάς;

Αλλά ας ανανήψουμε, αδελφοί, έστω και αργά· ας επαναφέρουμε τους εαυτούς μας, ας απορρίψουμε τα πάθη, «ας αποβάλουμε τα έργα του σκότους και ας ενδυθούμε τα όπλα του φωτός», περιφρουρώντας τις καρδιές μας με κάθε προσοχή, ευαρεστώντας τον Κύριο με κάθε τρόπο, ώστε, σωζόμενοι με αυτόν τον τρόπο, να γίνουμε κληρονόμοι των αιώνιων αγαθών, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και τι είναι αυτό μέσα μας; Το δάκρυ και ο λόγος του Θεού, από τα οποία και στα οποία τρέφεται και διασώζεται η ψυχή, και με την έλλειψη των οποίων διαφθείρεται και προδίδεται. Επομένως, «ο λόγος του Θεού ας κατοικεί μέσα σας πλούσια», όπως έχει γραφτεί· και το δάκρυ ας μην εκλείπει. Συμβαίνει όμως προδοσία και από μέσα, όπως λένε. Και αυτό πάλι τι είναι; Τα πάθη που κατοικούν μέσα μας, και οι λογισμοί που αναζωπυρώνονται από το φρόνημα της σάρκας, οι οποίοι σαν συνωμότες ανοίγουν την πόρτα στους εχθρούς δαίμονες. Αυτούς πρέπει να τους εξορίζουμε και με κάθε επαγρύπνηση να προσέχουμε να μην κυριευθεί η πόλη μας, που είναι η ψυχή, ούτε να παρασυρθούμε από την αμαρτία, ούτε να συνθηκολογήσουμε με τα ολέθρια πάθη, αλλά να παραμένουμε στην αρετή, στην οποία πλαστήκαμε για τη δόξα του Κτίστη, ως καύχημα για μένα τον αμαρτωλό κατά την ημέρα του Χριστού. Και επειδή χθες οργίστηκα μαζί σας για την ψαλμωδία, παρακαλώ και ικετεύω να ψάλλετε με τάξη και σύμφωνα με τον κανόνα· και όχι πρόχειρα, όπως τύχει και με σύγχυση· διότι αυτό δεν λυπεί εμένα τον αμαρτωλό, αλλά το Άγιο Πνεύμα. Διότι αυτό είναι που προστάζει: «Ψάλατε συνετώς».

Και αφού συγκάλεσε τους μαθητές του, μιμείται τον Παύλο, ή μάλλον τον δικό μου Ιησού, και με αποχαιρετιστήρια λόγια τους παρηγορεί και τους στηρίζει, κληροδοτώντας στα παιδιά του με αυτόν τον τρόπο μια καλή κληρονομιά και αντάξια των κόπων που υπέμεινε, ώστε να αποκτήσει για τον εαυτό του μια τόσο μεγάλη περιουσία. Ποια είναι η κληρονομιά, ίσως επιθυμείτε να μάθετε; Τα λόγια του Θεού, τα οποία είναι πιο επιθυμητά από το χρυσάφι και τους πολλούς πολύτιμους λίθους, και η σοφία, την οποία είναι προτιμότερο να αποκτά κανείς παρά θησαυρούς χρυσού και αργύρου. «Διότι γνωρίζετε», λέει, «ω σπλάχνα μου, τη δύναμη των αιρετικών στην κακία, και πώς θολώνοντας τον λόγο του Θεού, σπεύδουν με κάθε τρόπο να ποτίσουν τους πλησίον με θολή καταστροφή, χρησιμοποιώντας και προβάλλοντας αυτά τα δύο, την πειστικότητα και την αυστηρότητα· την μεν στους πιο απλοϊκούς, τη δε στους πιο δειλούς. Όμως, για εσάς ελπίζω και εύχομαι οι ψυχές σας να στέκονται καλά και απέναντι στα δύο. Διότι ούτε από την πειστικότητα των λόγων θα παρασυρθείτε, ούτε μέσω κενής απάτης θα εξαπατηθείτε, καθώς έχετε θεμελιωθεί πάνω στην πέτρα της αποστολικής ομολογίας και διδασκαλίας, πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί η Εκκλησία και την οποία οι πύλες του Άδη δεν θα κατισχύσουν· γιατί είναι πιστός εκείνος που το υποσχέθηκε, ούτε από κάτι φοβερό θα κλονιστούν οι πύργοι των καρδιών σας. Διότι μάθατε να μην φοβάστε από τα ύψη της ημέρας, ούτε από αυτούς που σκοτώνουν το σώμα αλλά δεν μπορούν να βλάψουν την ψυχή. Μάλλον, λοιπόν, να στηρίζετε τους άλλους, ώστε να φυλάττουν την παρακαταθήκη που λάβαμε από τους Αποστόλους και τους κατά καιρούς Πατέρες, για την οποία θα μας ζητηθεί λόγος την ημέρα της ανταποδόσεως. Ιδού, σας τα προείπα και με το να σας τα προείπω σας κατέστησα υπεύθυνους για αμαρτία αν παραβείτε· διότι λέει 'αν δεν είχα έλθει και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία'. Είμαι αθώος από το αίμα σας, διότι δεν απέφυγα να σας μιλήσω, αλλά αγρύπνησα στο έργο του σκοπού ως σκοπός σύμφωνα με τον Ιεζεκιήλ. Προσέχετε πώς ακριβώς θα πορευτείτε, όχι ως άσοφοι αλλά ως σοφοί, και με κάθε προφύλαξη να τηρήσετε τις δικές σας καρδιές και των αδελφών σας· διότι θα διαβείτε ανάμεσα από παγίδες και θα περπατήσετε πάνω σε επάλξεις πόλεων. Διότι και μετά τον θάνατό μου θα εισέλθουν εναντίον σας λύκοι βαρείς, που δεν θα λυπηθούν το ποίμνιο, για να εξαπατήσουν τον λαό και να τον πάρουν οπίσω τους· σε αυτούς να αντισταθείτε όντας στερεοί στην πίστη. Ο Παύλος σάς τα παραγγέλλει αυτά μέσω εμού».

Περί της προκοπής του Παχωμίου. Βλέποντας δε αυτά ο Παχώμιος, αυξανόταν μάλλον περισσότερο στον φόβο της πνευματικής προκοπής, ώστε να τηρεί την καρδιά του με κάθε προφύλαξη, όπως είναι γεγραμμένο. Γι' αυτό μάλιστα και ο αγαθός γέροντας τον θαύμαζε, διότι όχι μόνο υπέμενε με προθυμία τη φανερή και έντονη άσκηση, αλλά φρόντιζε να καθαρίσει τέλεια και τη συνείδησή του σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, προσδοκώντας την ελπίδα που αποταμιεύεται στους ουρανούς. Διότι, όταν άρχιζε να αναγινώσκει ή να μελετά από μνήμης τους λόγους του Θεού, δεν το έκανε αυτό απλώς ή όπως οι πολλοί, αλλά σε κάθε περίπτωση αγωνιζόταν να κατέχει τα πάντα μέσα του, την ταπεινοφροσύνη, την αλήθεια και την πραότητα, όπως λέει ο Κύριος: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά.» Αυτά δε τα μάθαμε από τους αρχαίους πατέρες που συναναστράφηκαν μαζί του για αρκετό χρόνο.

Κάποιοι μοναχοί από εκείνους που είχαν αφιερωθεί εκεί, επειδή κατέχονταν ακόμη από σαρκικό φρόνημα και δεν είχαν αποβάλει τελείως τον παλαιό άνθρωπο, αλλά ακόμη ήσαν προσκολλημένοι στα πράγματα του κόσμου, λυπούσαν πολύ τον άγιο και συνεχώς τον παρόργιζαν. Αυτός όμως, μη αγνοώντας τις σκέψεις τους, τους παρακαλούσε με οδύνη ψυχής να διαφυλάττουν τους εαυτούς τους με κάθε προσοχή και να μη λυπούν πλέον το Άγιο Πνεύμα, μέσω του οποίου λάβαμε τον αρραβώνα της ατελεύτητης ζωής. Εκείνοι όμως, κυριευμένοι από απείθεια και πλανεμένοι από πνεύμα δειλίας, αναχώρησαν κρυφά από τη μονή. Ο πατέρας λοιπόν, νιώθοντας τα σπλάχνα του να σπαράζουν γι' αυτούς, κυριεύθηκε από λύπη. Και προσευχόμενος έλεγε: «Θεέ, που έδωσες την εντολή να αγαπάμε τον πλησίον σαν τον εαυτό μας, μην παραβλέψεις τον δούλο σου, αλλά εμφύτευσε τον φόβο σου στις καρδιές τους, ώστε να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειάς σου. Και μην επιτρέψεις να γίνουν αντικείμενο χαιρεκακίας αυτού που επιζητεί να τους καταστρέψει». Καθώς λοιπόν προσευχόταν, περιήλθε σε έκσταση και είδε ένα καταπράσινο σπαρτό χωράφι που είχε ζιζάνια και κάποιους που τα ξερίζωναν. Και ακούστηκε φωνή προς αυτόν: «Κατανόησε, Παχώμιε. Διότι, εάν δεν απομακρυνθούν οι πονηροί, είναι αναπόφευκτο να παρασυρθούν και άλλοι από την πονηρία τους, επειδή είναι ευκολότερο να μεταλάβει κανείς την κακία παρά την αρετή». Αυτά διηγήθηκε ο μέγας εις επήκοον όλων μετά τους εωθινούς ύμνους εκείνης της νύχτας, κάνοντάς τους όλους να κατεχθούν από αγωνία.

11. Βλέποντας και ακούγοντας αυτά, ο Παχώμιος αύξανε ακόμη περισσότερο την άσκησή του· και αγωνιζόταν να φυλάττει την καρδιά του με κάθε προσοχή, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ώστε ο αγαθός γέροντας να τον θαυμάζει. Διότι όχι μόνο επιτελούσε πρόθυμα τη φανερή και εντατική άσκηση που συνήθιζε, αλλά φρόντιζε να διατηρεί πάντοτε τη συνείδησή του καθαρή σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, προσδοκώντας τη μεγάλη ελπίδα που του επιφυλάσσεται στους ουρανούς.