Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

Ἀπό το έργο του αγίου Αθανασίου, από τον λόγο του στο «Κύριος ἔκτισέ με» και κατά των Αρειανών: Και πράγματι, όταν ερχόταν προς τον σταυρό, προσεύχεται εκτενώς και γονατίζει, λέγοντας: «Πάτερ, ας παρέλθει από μένα το ποτήριο αυτό· όμως ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, αλλά το δικό Σου». Και ονομάζει δικό Του θέλημα εκείνο της σάρκας, επειδή ακριβώς οικειώθηκε μέσα στον εαυτό Του και αυτήν ακόμη τη δική μας σάρκα.

Του αγίου Αθανασίου, από τον λόγο στο «Κύριος έκτισέ με» και κατά Αρειανών. Και βεβαίως, προσερχόμενος προς τον σταυρό, προσεύχεται εκτενώς και κλίνει το γόνυ, λέγοντας: «Πατέρα, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο· όμως ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, αλλά το δικό σου»· ονομάζοντας ως δικό του θέλημα το θέλημα της σάρκας, διότι ακριβώς οικειώθηκε στον εαυτό του την ίδια τη δική μας σάρκα.

Άρ. είπε: Γνωρίζεις και ο ίδιος ότι και οι προφήτες και οι απόστολοι ανέφεραν σε πολλά σημεία ότι ο Υιός είναι κτίσμα. Αθ. είπε: Σε άκουσα να λες πριν από λίγη ώρα ότι το είπε ο ίδιος ο Υιός. Μόλις τώρα μεταπήδησες στους προφήτες και τους αποστόλους. Όμως, υπέδειξέ μου, ποιος προφήτης είπε τέτοια πράγματα για αυτόν; Άρ. είπε: Και τώρα υποστηρίζω ότι ο Υιός ομιλεί μέσω των αγίων προφητών και αποστόλων, όπως ακριβώς είπε και μέσω του Σολομώντα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Βλέπεις ότι ο Θεός τον έκτισε πριν από όλα εξαιτίας των έργων που επρόκειτο να γίνουν μέσω αυτού. Αθ. είπε: Επομένως, σύμφωνα με σένα, η αφορμή της δημιουργίας των κτισμάτων αποτέλεσε την αιτία για να κτιστεί ο Υιός. Άρ. είπε: Έτσι έχουν τα πράγματα.

Άρ. είπε: Η αλήθεια με περιορίζει, και όχι εσύ. Όμως επειδή με έφερες σε αυτό το σημείο, και εγώ θα σε περικλείσω μέσα στις πολλές μαρτυρίες, οι οποίες διατείνονται ότι ο Υιός είναι κτίσμα. Αθ. είπε: Πρόφερε από τον θησαυρό σου τα όσα έχουν αποθησαυριστεί από τον πατέρα σου. Άρ. είπε: Πατέρας μου είναι Εκείνος τον οποίο προσκυνώ ως Θεό· όμως εσύ απάντησέ μου για το «Ο Κύριος με έκτισε», εφόσον ο Κύριος ομολόγησε για τον εαυτό Του ότι έχει κτιστεί από τον ίδιο Του τον Πατέρα. Αθ. είπε: Το ρητό αυτό κρύβει μέσα του άλλη, πνευματική δύναμη, και κατέχει εναποτεθειμένο έναν θείο θησαυρό. Άρ. είπε: Δεν περιορίζω τα λόγια του Σολομώντα μόνο στο γράμμα του ρητού· διότι δεν είμαι ασύνετος, αλλά κατανοώ ότι το πνευματικό νόημα ερευνάται από τους γνώστες. Γι' αυτό και εγώ, επειδή δεν είμαι άμοιρος της μυήσεως, λέω τα εξής: το μεν «Ο Κύριος με έκτισε» το εκλαμβάνω κατά γράμμα, όμως τη δύναμη που κρύβει μέσα του, τη βλέπω μεγαλύτερη, την οποία εσύ, επειδή δεν την κατανόησες, διακατεχόμενος από άγνοια, πλανάσαι, και είναι χαρακτηριστικό του κακού ανθρώπου να φθονεί τους ανώτερους. Αθ. είπε: Όσα λοιπόν φρονείς, εξέφρασέ τα και σε εμένα χωρίς φθόνο, ό,τι δηλαδή σου φαίνεται σωστό.

Ο Αρ. είπε: Διότι το «ο Κύριος με έκτισε», το κατανοώ με την έννοια του «με εγέννησε». Ο Αθ. είπε: Εάν λοιπόν γεννήθηκε ο Υιός, δηλαδή δεν κτίστηκε· εάν όμως κτίστηκε, δεν γεννήθηκε. Ο Αρ. είπε: Εσύ δεν κατανοείς αυτήν τη σημασία.

Ο Αθανάσιος είπε: Σε παρακαλώ, μην οκνήσεις να με ανεχθείς μέχρι να κατανοήσω. Ο Άρειος είπε: Για να μην εννοηθεί πάθος, είπε: «Ο Κύριος με έκτισε»· επομένως, προκειμένου περί του Θεού, το να κτίζει είναι το ίδιο με το να γεννά. Ο Αθανάσιος είπε: Αν λοιπόν, προκειμένου περί του Θεού, το να κτίζει και το να γεννά είναι το ίδιο, τότε όλα τα κτίσματα είναι γεννήματα του Θεού. Αν όμως αυτά έχουν έτσι, άρα ο Κύριος, σύμφωνα με εσένα, τυγχάνει αδελφός όλων όσων έγιναν δι' αυτού. Πού είναι λοιπόν ο Μονογενής του Θεού; Ο Άρειος είπε: Ο όρος «μονογενής» αποδίδεται σε κάτι το εξαιρετικό, το έξοχο και το μέγιστο. Ο Αθανάσιος είπε: Δεν σου φαίνεται ότι ο ουρανός είναι μέγιστος; Ο Άρειος είπε: Και βέβαια. Ο Αθανάσιος είπε: Επομένως ο ουρανός είναι Υιός σύμφωνα με εσένα, ενώ η γη και η θάλασσα είναι θυγατέρες σύμφωνα με εσένα. Ο Άρειος είπε: Μη γένοιτο! Ο Θεός ένα και μόνο Υιό εποίησε. Ο Αθανάσιος είπε: Σου φαίνεται ότι όλα τυγχάνουν μονογενή με τον ίδιο όρο της γεννήσεως, ναι ή όχι; Ο Άρειος είπε: Έτσι έχουν τα πράγματα. Ο Αθανάσιος είπε: Επομένως, αν ο Υιός ποιήθηκε όπως και τα υπόλοιπα δημιουργήματα, πώς είναι Υιός του Θεού; Ο Άρειος είπε: Σε παρακαλώ, εσύ πώς εννοείς το: «Ο Κύριος με έκτισε»; Ο Αθανάσιος είπε: Να είσαι βέβαιος, δεν θα σου απαντούσα, αλλά θα μιλήσω για χάρη αυτών που ακροώνται. Ο Σολομών, όντας δίκαιος και γεμάτος σοφία, αξιώθηκε να προσημάνει παραβολικά την κτίση του ναού, δηλαδή του σώματος του Κυρίου Ιησού, όπως λέει και ο ίδιος ο Κύριος στους Ιουδαίους: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω».

Αυτός λοιπόν ο Λόγος και Θεός, ο οποίος είναι η πατρική σοφία και δύναμη, όντας ασώματος, όπως ακριβώς ο Θεός και Πατέρας του, για τη δική μας σωτηρία οικοδόμησε το σώμα του στην κοιλιά της Μαρίας της Θεοτόκου, χωρίς τη συμμετοχή άνδρα, και έγινε, όπως είπα, άνθρωπος, και κατέστησε τον εαυτό του υπόδειγμα κάθε αρετής· ώστε όσοι επιθυμούν να τον ακολουθήσουν να έχουν ως οδό το θείο πρότυπο, με το οποίο εξομοιούμενοι, γίνονται κοινωνοί της θείας φύσεως, όπως λέει το Σκεύος της εκλογής: «Να γίνεστε μιμητές μου, όπως ακριβώς και εγώ του Ιησού Χριστού». Μετά λοιπόν το πάθος και την ανάστασή του, η σοφία, η δύναμη, ο Λόγος και Θεός, απέστειλε τους αποστόλους προς όλους τους άφρονες, τους ασύνετους εθνικούς, οι οποίοι δεν γνώριζαν τον Θεό, αφού πρώτα παρέθεσε τράπεζα, δηλαδή το άγιο θυσιαστήριο, και πάνω σε αυτήν άρτο ουράνιο και άφθαρτο, ο οποίος χαρίζει ζωή σε όλους όσοι μεταλαμβάνουν από αυτόν, δηλαδή το άγιο και πανάγιο σώμα του, και οίνο που ευφραίνει την καρδιά, και δημιουργεί νήψη στην ψυχή καθενός από εκείνους που τον γεύονται, έχοντας αναμείξει, σαν σε κρατήρα, το ίδιο του το αίμα, και έχοντας καλέσει τους κλητούς και εκλεκτούς μέσω των αποστόλων του, ώστε εκείνοι που υπακούουν στη φωνή του να εγκαταλείπουν κάθε αφροσύνη και να αναδεικνύονται πολίτες της βασιλείας των ουρανών. Ο Άρ. είπε: Επειδή συνέδεσες με το σώμα το χωρίο «Ο Κύριος με έκτισε», καλώς, και εγώ συμφωνώ μαζί σου διά της έγγραφης μαρτυρίας.

Εσείς όμως από πού εξαπατηθήκατε; Από ποιους τα ακούσατε, ή ποιος είναι ο τρόπος αυτής της πλάνης σας; «Διαβάσαμε», λένε, «στον προφήτη Αμώς, όπου ο Θεός λέει: "Διότι ιδού, εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή, και κτίζει πνεύμα, και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του· αυτός που δημιουργεί την αυγή και την ομίχλη, και επιβαίνει πάνω στα υψώματα της γης, Κύριος ο Θεός ο παντοκράτορας είναι το όνομά του". Και από αυτό πειστήκαμε στους Αρειανούς που λένε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα». Έπειτα, αυτό μεν που βρίσκεται στον Αμώς το διαβάσατε· εκείνο όμως που λέγεται στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν το διαβάσατε, ή μήπως το διαβάσατε; Και αυτό μεν, σύμφωνα με την αλήθεια, το ερμηνεύετε, για να μην πείτε ότι ο Λόγος είναι κτίσμα· το χωρίο όμως του προφήτη δεν το ερμηνεύετε, αλλά ακούγοντας απλώς τη λέξη «πνεύμα», νομίσατε ότι υπονοείται ως κτίσμα το Άγιο Πνεύμα; Καίτοι στις Παροιμίες φανερά η Σοφία είναι αυτή που λέει το «έκτισέ με»· και όμως, πολύ σωστά πράττοντας, ερμηνεύετε το ρητό, για να μη συγκαταλέξετε τη δημιουργό Σοφία ανάμεσα στα κτίσματα. Ενώ το ρητό του προφήτη δεν έχει κάποιο γνώρισμα που να αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, αλλά απλώς κάνει λόγο περί πνεύματος.

Αλλά επειδή προβάλλουν ως πρόφαση αυτό που είναι γραμμένο στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και συλλογίζονται: «Ιδού, λέει έκτισε, άρα είναι κτίσμα», είναι αναγκαίο και από αυτό να δείξουμε πόσο πλανώνται, επειδή δεν γνωρίζουν τον σκοπό της θείας Γραφής. Εάν λοιπόν είναι Υιός, ας μην ονομάζεται κτίσμα· εάν πάλι είναι κτίσμα, ας μην ονομάζεται Υιός. Διότι έχει αποδειχθεί προηγουμένως πόση διαφορά υπάρχει μεταξύ κτίσματος και Υιού. Και επειδή η τελείωση δεν εδραιώνεται σε κτίστη και κτίσμα, αλλά σε Πατέρα και Υιό, είναι ανάγκη ο Κύριος να μην ονομάζεται κτίσμα, αλλά Υιός. «Δεν είναι λοιπόν γραμμένο;» θα πει κάποιος. Ναι, είναι γραμμένο, και έχει ειπωθεί αναγκαίως· όμως οι αιρετικοί κατανοούν εσφαλμένα αυτό που έχει ειπωθεί ορθά. Διότι, εάν κατανοούσαν και γνώριζαν τον χαρακτήρα του Χριστιανισμού, δεν θα έλεγαν ότι ο Κύριος της δόξης είναι κτίσμα, ούτε θα προσέκρουαν σε αυτό που έχει γραφτεί ορθά. Εκείνοι λοιπόν «δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν»· γι' αυτό, όπως είναι γραμμένο, «πορεύονται στο σκοτάδι». Εμείς όμως είναι αναγκαίο να μιλήσουμε, ώστε αφενός εκείνοι να αποδειχθούν και σε αυτό άφρονες, και αφετέρου εμείς να μην παραλείψουμε τον έλεγχο κατά της ασέβειάς τους, μήπως τυχόν μετανοήσουν και οι ίδιοι.

«Αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία· γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου.» Και στον Ησαΐα ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε.» Ο δε Πέτρος ομολόγησε ότι: «Εσύ είσαι ο Χριστός ο Υιός του Θεού του ζώντος»· έτσι, γνωρίζοντας ότι αυτός έγινε άνθρωπος, δεν αρνούμαστε όσα λέγονται γι' αυτόν με ανθρώπινο τρόπο, όπως είναι το να πεινά, να διψά, να ραπίζεται, να δακρύζει, να κοιμάται, και τέλος να καταδεχθεί τον θάνατο στον σταυρό για χάρη μας· διότι όλα αυτά έχουν γραφτεί γι' αυτόν. Έτσι και το «έκτισε», εφόσον αρμόζει σε ανθρώπους, δεν το απέκρυψε η Γραφή, αλλά το ανέφερε. Διότι εμείς οι άνθρωποι έχουμε κτιστεί και έχουμε δημιουργηθεί. Αλλά όπως, όταν ακούμε ότι πείνασε, κοιμήθηκε, ραπίστηκε, δεν αρνούμαστε τη θεότητά του, έτσι, ακούγοντας το «έκτισε», φυσικό επακόλουθο θα ήταν να θυμόμαστε ότι, αν και είναι Θεός, κτίστηκε ως άνθρωπος.

Διότι ίδιον των ανθρώπων είναι το να δημιουργούνται ως κτίσματα, όπως και τα προαναφερθέντα, το να πεινούν και τα παρόμοια. Διότι και εκείνο πάλι, το οποίο ορθώς μεν έχει λεχθεί, κακώς όμως κατανοείται από αυτούς· εννοώ δηλαδή το, «Περί της ημέρας ή της ώρας εκείνης ουδείς γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι, ούτε ο Υιός», έχει ορθό νόημα. Επειδή εκείνοι νομίζουν από το ότι λέγει «ούτε ο Υιός», εφόσον δηλώνει άγνοια, ότι Εκείνος είναι κτίσμα. Δεν έχουν όμως έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο! Διότι, όπως ακριβώς όταν λέει «Με έκτισε», το εξέφρασε ανθρωπίνως, έτσι και όταν λέει «ούτε ο Υιός», το είπε ανθρωπίνως. Και η αιτία για την οποία το εξέφρασε έτσι είναι εύλογη. Διότι, επειδή έγινε άνθρωπος, όπως είναι γεγραμμένο, και γνώρισμα των ανθρώπων είναι το να αγνοούν, όπως ακριβώς το να πεινούν και τα λοιπά (επειδή δεν γνωρίζουν, εάν δεν ακούσουν και δεν μάθουν), για τον λόγο αυτό επιδεικνύει και την άγνοια των ανθρώπων, εφόσον έγινε άνθρωπος· πρώτον μεν, για να δείξει ότι φέρει αληθινά ανθρώπινο σώμα· έπειτα δε, ώστε, έχοντας την άγνοια των ανθρώπων στο σώμα του, αφού τη λυτρώσει και την καθαρίσει από όλα, να παραστήσει την ανθρωπότητα τέλεια και αγία στον Πατέρα.

Ποια άλλη πρόφαση θα βρουν πλέον οι Αρειανοί; Τι θα επινοήσουν, λοιπόν, για να γογγύσουν; Καταδικάστηκαν επειδή αγνοούσαν το «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του». Και αποδείχθηκε ότι δεν κατανοούν το «Για την ημέρα δε εκείνη ουδείς γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι, ούτε ο Υιός». Διότι, όπως ακριβώς λέγοντας το «έκτισε» υποδηλώνει την ανθρώπινη φύση, ότι δηλαδή έγινε άνθρωπος και κτίστηκε· λέγοντας δε, «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί», υποδηλώνει την αϊδιότητα και το ομοούσιο προς τον Πατέρα· έτσι, λέγοντας «Ουδείς γνωρίζει, ούτε ο Υιός», ομιλεί πάλι ως άνθρωπος· διότι η άγνοια είναι ίδιον των ανθρώπων. Λέγοντας όμως, «Ουδείς γνωρίζει τον Πατέρα ει μη μόνον ο Υιός, ούτε τον Υιό ει μη μόνον ο Πατήρ», γνωρίζει κατά πολύ περισσότερο τα γενητά.

Εσείς, όμως, από πού εξαπατηθήκατε; Από ποιους το ακούσατε, ή ποιος είναι ο τρόπος αυτής σας της πλάνης; «Διαβάσαμε», λένε, «στον προφήτη Αμώς, ότι ο Θεός λέει: “Ιδού, εγώ που στερεώνω τη βροντή, και κτίζω πνεύμα, και εξαγγέλλω στους ανθρώπους τον Χριστό του· που δημιουργώ τον όρθρο και την ομίχλη, και επιβαίνω στα υψηλά της γης, Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ είναι το όνομά του”. Και από αυτό πειστήκαμε από τους Αρειανούς, οι οποίοι λένε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα». Έπειτα, αυτό μεν που γράφει ο Αμώς το διαβάσατε· εκείνο όμως που λέγεται στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν το διαβάσατε, ή το διαβάσατε; Και αυτό μεν, σύμφωνα με την αλήθεια, το ερμηνεύετε, για να μην ονομάσετε τον Λόγο κτίσμα. Εκείνο, όμως, στον προφήτη δεν το ερμηνεύετε, αλλά ακούγοντας απλώς τη λέξη «πνεύμα», νομίσατε ότι το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται κτίσμα; Καίτοι, στις Παροιμίες φανερά η Σοφία είναι αυτή που λέει το «με έκτισε»· και όμως, πολύ καλά πράττοντας, ερμηνεύετε το χωρίο, για να μη συγκαταλέξετε τη δημιουργό Σοφία ανάμεσα στα κτίσματα. Το χωρίο του προφήτη, αντίθετα, δεν έχει κάποιο γνώρισμα που να αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, αλλά γίνεται απλώς λόγος περί πνεύματος.

Αλλά επειδή προφασίζονται αυτό που έχει γραφτεί στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», και λένε μεταξύ τους: «Ιδού, τον έκτισε, επομένως είναι κτίσμα», είναι αναγκαίο να δείξουμε και από αυτό πόσο πλανώνται, μη γνωρίζοντας τον σκοπό της θείας Γραφής. Εάν λοιπόν είναι Υιός, ας μην ονομάζεται κτίσμα· εάν πάλι είναι κτίσμα, ας μην ονομάζεται Υιός. Διότι έχει αποδειχθεί προηγουμένως πόση διαφορά υπάρχει μεταξύ κτίσματος και Υιού. Και επειδή η τελείωση δεν ισχύει ως προς τον κτίστη και το κτίσμα, αλλά ως προς τον Πατέρα και τον Υιό, είναι ανάγκη ο Κύριος να μην ονομάζεται κτίσμα, αλλά Υιός. «Δεν έχει γραφτεί λοιπόν;» λέει κάποιος. Ναι, έχει γραφτεί, και αναγκαίως ειπώθηκε· αλλά οι αιρετικοί κατανοούν κακώς αυτό που έχει ειπωθεί ορθώς. Διότι, εάν εννοούσαν και γνώριζαν τον χαρακτήρα του Χριστιανισμού, δεν θα έλεγαν ότι ο Κύριος της δόξης είναι κτίσμα, ούτε θα προσέκρουαν σε αυτό που έχει γραφτεί ορθώς. Εκείνοι λοιπόν «δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν»· γι' αυτό, όπως έχει γραφτεί, «πορεύονται στο σκοτάδι»· εμείς όμως είναι αναγκαίο να μιλήσουμε, ώστε εκείνοι αφενός να αποδειχθούν άφρονες και σε αυτό, και εμείς αφετέρου να μην παραλείψουμε τον έλεγχο κατά της ασέβειάς τους, μήπως ίσως και οι ίδιοι μετανοήσουν.

«Αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία· γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Και στο βιβλίο του Ησαΐα, ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι επάνω μου, και γι' αυτό με έχρισε». Ο δε Πέτρος ομολόγησε ότι: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Γνωρίζοντας, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο ότι αυτός έγινε άνθρωπος, δεν αρνούμαστε όσα λέγονται για αυτόν με ανθρώπινο τρόπο, όπως είναι το να πεινά, να διψά, να ραπίζεται, να δακρύζει, να κοιμάται, και τελικά να καταδέχεται στον σταυρό τον θάνατο για χάρη μας· διότι όλα αυτά έχουν γραφτεί για αυτόν. Έτσι και τη λέξη «έκτισε», η οποία αρμόζει στους ανθρώπους, η Γραφή δεν την απέκρυψε, αλλά τη διατύπωσε. Διότι εμείς οι άνθρωποι έχουμε κτιστεί και πλαστεί. Αλλά, όπως ακριβώς όταν ακούμε ότι πείνασε, κοιμήθηκε, ραπίστηκε, δεν αρνούμαστε τη θεότητά του, έτσι και όταν ακούμε το «έκτισε», το λογικό επακόλουθο θα ήταν να θυμόμαστε ότι, ενώ είναι Θεός, κτίστηκε ως άνθρωπος.

Διότι ίδιον των ανθρώπων είναι το να δημιουργούνται, όπως ακριβώς και τα προαναφερθέντα, το να πεινούν και τα παρόμοια. Διότι και εκείνο πάλι, το οποίο έχει μεν διατυπωθεί ορθά, κατανοείται δε εσφαλμένα από αυτούς· εννοώ δηλαδή το, «Για την ημέρα ή την ώρα εκείνη κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι, ούτε ο Υιός», έχει ορθό νόημα. Επειδή εκείνοι νομίζουν, εξαιτίας της φράσης «ούτε ο Υιός», πως το ότι αγνοεί φανερώνει ότι είναι κτίσμα. Δεν έχουν όμως έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο! Διότι, όπως ακριβώς λέγοντας το «Με έκτισε» μίλησε σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, έτσι και με το να πει «ούτε ο Υιός», μίλησε ανθρώπινα. Και η αιτία που μίλησε με αυτόν τον τρόπο έχει την εύλογη εξήγησή της. Επειδή, δηλαδή, έγινε άνθρωπος, όπως έχει γραφτεί, και γνώρισμα των ανθρώπων είναι το να αγνοούν, όπως και το να πεινούν και τα υπόλοιπα (επειδή δεν γνωρίζουν, αν δεν ακούσουν και δεν μάθουν), για τον λόγο αυτό και, ως άνθρωπος που έγινε, επιδεικνύει την άγνοια των ανθρώπων· πρώτον μεν, για να αποδείξει ότι έχει αληθινά ανθρώπινο σώμα· έπειτα δε, για να μπορέσει, φέροντας την άγνοια των ανθρώπων στο σώμα του, αφού καθαρίσει και λυτρώσει την ανθρωπότητα από όλα, να την παρουσιάσει τέλεια και άγια στον Πατέρα.

Ποια πρόφαση θα βρουν ακόμη οι Αρειανοί; Τι λοιπόν θα επινοήσουν τώρα για να γογγύσουν; Καταδικάστηκαν επειδή δεν γνώριζαν το, «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του». Και αποδείχθηκε ότι δεν κατανοούν το, «Για την ημέρα δε εκείνη κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι, ούτε ο Υιός». Διότι, όπως ακριβώς λέγοντας το «έκτισε» υποδηλώνει την ανθρώπινη φύση του, ότι δηλαδή έγινε άνθρωπος και κτίστηκε· ενώ λέγοντας, «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», και, «Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και, «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε μένα», υποδηλώνει την αϊδιότητα και το ομοούσιο με τον Πατέρα· έτσι και όταν λέει, «Κανείς δεν γνωρίζει, ούτε ο Υιός», πάλι μιλάει ως άνθρωπος· διότι η άγνοια είναι χαρακτηριστικό των ανθρώπων. Λέγοντας όμως, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατήρ», τότε γνωρίζει κατά πολύ περισσότερο τα γενητά δημιουργήματα.

Αλλά, λένε, έχει γραφτεί: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· απαίδευτοι και με σκοτισμένο τον νου! Και δούλος ονομάστηκε στις Γραφές, και υιός δούλης, και αρνίο και πρόβατο, και ότι κοπίασε, και δίψασε, και χτυπήθηκε, και έπαθε. Αλλά τέτοιου είδους αναφορές έχουν την αφορμή και την εύλογη αιτία τους προφανή, όπως πάλι υποδεικνύεται από τις Γραφές. Και αυτή είναι ότι έγινε άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου, η οποία ήταν η ανθρώπινη σάρκα. Διότι «ο Λόγος», λέει ο Ιωάννης, «έγινε σάρκα». Και εφόσον έγινε άνθρωπος, δεν πρέπει μερικοί να σκανδαλίζονται από τέτοιες εκφράσεις· διότι ίδιον του ανθρώπου είναι το να κτίζεται, το να δημιουργείται, το να πλάθεται, το να κοπιάζει, το να πάσχει, το να πεθαίνει και το να ανασταίνεται από τους νεκρούς.

Αλλά έχει γραφεί, λένε: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Απαίδευτοι και σκοτισμένοι στον νου, και «δούλος» έχει ονομαστεί στις Γραφές, και «υιός παιδίσκης», και «αρνίο», και «πρόβατο», καθώς και ότι κοπίασε, δίψασε, χτυπήθηκε και έπαθε. Αλλά τούτο έχει εύλογη την αφορμή και την αιτία· και η σημασία τους βρίσκεται πολύ κοντά, υποδηλούμενη πάλι μέσα από τις Γραφές, και είναι η εξής: διότι έγινε άνθρωπος και υιός ανθρώπου, λαμβάνοντας τη μορφή δούλου, η οποία ήταν η ανθρώπινη σάρκα. «Διότι ο Λόγος», αναφέρει ο Ιωάννης, «έγινε σάρκα». Εάν λοιπόν έγινε άνθρωπος, δεν πρέπει ορισμένοι να σκανδαλίζονται από τέτοιου είδους εκφράσεις. Διότι ίδιον του ανθρώπου είναι το να κτίζεται, να δημιουργείται, να πλάθεται, να κοπιάζει, να πάσχει, να πεθαίνει και να εγείρεται από τους νεκρούς.

Λένε, λοιπόν, ότι είναι γραμμένο στις μεν Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· στην δε προς Εβραίους Επιστολή, λέγοντας ο Απόστολος: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς»· και λίγο παρακάτω: «Γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε»· και στις Πράξεις επίσης: «Ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε όλους σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός έκανε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε».

Επειδή, λοιπόν, δεν κατανοούν ούτε αυτό που έχει γραφτεί στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», ούτε αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «επειδή ήταν πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», απλώς ερίζουν, λέγοντας ότι ο Υιός του Θεού είναι ποίημα και κτίσμα. Και θα αρκούσε βέβαια να αντιληφθούν από τα προαναφερθέντα —εκτός αν έχουν χάσει τελείως και το λογικό τους— εφόσον η αλήθεια το έχει μαρτυρήσει, ότι ο Υιός δεν προέρχεται εκ του μη όντος ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά δημιουργήματα. Διότι, εφόσον είναι Θεός, δεν θα μπορούσε να είναι ποίημα, ούτε είναι θεμιτό να τον αποκαλούμε κτίσμα. Επειδή ίδιον των κτισμάτων και των ποιημάτων είναι να λέγεται γι' αυτά ότι προέρχονται εκ του μη όντος, καθώς και η φράση: «δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Αλλά επειδή, σαν να φοβούνται να απομακρυνθούν από τη δική τους μυθοπλασία, προβάλλουν συνήθως ως πρόφαση τα προαναφερθέντα ρητά των θείων Γραφών, τα οποία, αν και έχουν γραφεί ορθά, έχουν παραποιηθεί από αυτούς, εμπρός λοιπόν, εξετάζοντας και πάλι το νόημα των προαναφερθέντων, ας τα υπενθυμίσουμε στους πιστούς και ας αποδείξουμε, με βάση το καθένα από αυτά, ότι εκείνοι αγνοούν παντελώς τον Χριστιανισμό.

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα ενέκλειαν τους εαυτούς τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Όταν δε, με την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε εύλογα ειπώθηκε γι' αυτόν από μεν τον Ιωάννη το: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· από δε τον Πέτρο: «Κύριο και Χριστό τον έκανε»· και μέσω του Σολομώντα, σαν να ειπώθηκε από τον ίδιο τον Κύριο: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· από δε τον Παύλο: «Έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «Κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «Γι' αυτό, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον έκανε»· διότι όλα τα παρόμοια ρητά έχουν την ίδια ισχύ και έννοια που αποβλέπει στην ευσέβεια, και φανερώνουν τη θεότητα του Λόγου, καθώς και τα όσα λέγονται γι' αυτόν κατά τον ανθρώπινο τρόπο, εξαιτίας του ότι έγινε και Υιός Ανθρώπου.

Όπως λοιπόν διαβάζοντας αυτά τα κατανοούμε ορθά, και όταν ακούμε τον Σολομώντα να ονομάζεται δούλος, δεν νομίζουμε ότι είναι πραγματικά δούλος, αλλά κατά φύση και γνήσιος υιός, έτσι και για τον Σωτήρα, τον αληθινά ομολογούμενο Υιό που είναι κατά φύση Λόγος, εάν οι άγιοι λένε: «Όντας πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», ή εάν ο Ίδιος λέει για τον εαυτό Του: «Ο Κύριος με έκτισε», και «Εγώ είμαι δούλος σου, και υιός της δούλης σου», και όσα παρόμοια, ας μην αρνούνται κάποιοι εξαιτίας αυτού την ιδιότητά Του που προέρχεται από τον Πατέρα. Αντιθέτως, όπως στην περίπτωση του Σολομώντα και του Δαβίδ, ας έχουν ορθή αντίληψη περί του Πατρός και του Υιού. Διότι, εάν ακούγοντας τον Σολομώντα ως δούλο τον ομολογούν υιό, πώς δεν είναι άξιοι να απωλεσθούν πολλαπλώς, εφόσον δεν διατηρούν την ίδια αντίληψη και για τον Κύριο; Αλλά όταν μεν ακούν «γέννημα», και «Λόγο», και «Σοφία», βιάζονται να τα παρερμηνεύσουν και να αρνηθούν την κατά φύση και γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα· όταν δε ακούν φράσεις και λέξεις περί δημιουργήματος, αμέσως παρασύρονται στο να θεωρούν τον Υιό ως κατά φύση δημιούργημα, και αρνούνται τον Λόγο, καίτοι θα μπορούσαν, επειδή Εκείνος έγινε άνθρωπος, να αποδώσουν όλες αυτές τις λέξεις στην ανθρώπινη φύση Του.

Εάν λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι, ακόμη και όταν κάποιος χρησιμοποιεί για τον ίδιο τον Λόγο το «εποίησε» αντί για το «εγέννησε», με αυτή την έννοια το λέει, ποια άραγε νέα επινόηση, με ακόμη μεγαλύτερη κακοβουλία, θα μπορέσουν να εφεύρουν γι' αυτό, από τη στιγμή που από παντού ο λόγος, διασαφηνίζοντας το ρητό, έδειξε ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ως προς μεν την ουσία είναι γέννημα του Πατρός, ενώ ως προς τη θεία οικονομία, κατά την ευδοκία του Πατρός, εποιήθη για εμάς άνθρωπος και συνέστη ως τέτοιος; Και γι' αυτόν τον λόγο αναφέρεται αφενός από τον Απόστολο ότι «στάθηκε πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», αφετέρου στις Παροιμίες χρησιμοποιείται και το ότι «κτίστηκε». Διότι, εφόσον ομολογείται ότι έγινε άνθρωπος, δεν έχει καμία διαφορά να λέμε, όπως έχει προαναφερθεί, είτε ότι έγινε, είτε ότι έχει ποιηθεί, είτε ότι έχει κτιστεί, είτε ότι έχει πλαστεί, είτε δούλος, είτε υιός δούλης, είτε υιός ανθρώπου, είτε ότι κατεστάθη, είτε ότι αποδήμησε, είτε νυμφίος, είτε αδελφιδούς, είτε αδελφός. Επειδή όλες αυτές οι μικρές λέξεις τυγχάνει να είναι χαρακτηριστικές της ανθρώπινης συστάσεως· και τα παρόμοια δεν υποδηλώνουν την ουσία του Λόγου, αλλά το γεγονός ότι ο ίδιος έγινε άνθρωπος.

Επομένως, πολύ περισσότερο ο Πέτρος έλεγε αυτά, όχι για να υποδηλώσει ότι η ουσία του Λόγου είναι δημιούργημα· διότι τον γνώριζε, έχοντας ήδη ομολογήσει: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού», αλλά εννοούσε τη βασιλεία και την κυριότητά του, η οποία δημιουργήθηκε και έγινε σε εμάς κατά χάριν. Άλλωστε, λέγοντας αυτά, δεν αποσιώπησε την αΐδια και πατρική θεότητα του Υιού του Θεού, αλλά είχε ήδη προαναφέρει ότι εξέχυσε και το Πνεύμα σε εμάς. Το να δίνει όμως κανείς το Πνεύμα με εξουσία δεν είναι ίδιον κτίσματος ούτε δημιουργήματος, αλλά δώρο του Θεού. Διότι τα μεν κτίσματα αγιάζονται από το Άγιο Πνεύμα· ο δε Υιός, καθώς δεν αγιάζεται από το Πνεύμα, αλλά μάλλον ο ίδιος το δίνει σε όλους, αποδεικνύεται ότι δεν είναι κτίσμα, αλλά ότι είναι αληθινός Υιός του Πατρός. Εντούτοις, αυτός που δίνει το Πνεύμα, ο ίδιος λέγεται και ότι έχει δημιουργηθεί· αφενός μεν ότι δημιουργήθηκε ως Κύριος ανάμεσά μας εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης, αφετέρου δε ότι δίνει το Πνεύμα επειδή είναι Λόγος του Θεού. Διότι ήταν πάντοτε και είναι, όπως ακριβώς Υιός, έτσι και Κύριος και παμβασιλέας των πάντων, όντας όμοιος κατά πάντα με τον Πατέρα, και έχοντας όλα τα του Πατρός, όπως είπε ο ίδιος. Ας εξετάσουμε λοιπόν και αυτό που λέγεται στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του, για τα έργα του»· αν και βεβαίως, εφόσον έχει αποδειχθεί ότι ο Λόγος δεν είναι ποίημα, έχει αποδειχθεί αυτομάτως ότι δεν είναι ούτε κτίσμα.

Αν και λοιπόν σε μέγιστο βαθμό τα όσα ειπώθηκαν προηγουμένως αποδεικνύουν ότι και αυτή η επινόησή τους είναι μάταιη· όμως, επειδή με το ρητό από τις Παροιμίες έχουν προκαλέσει παντού θόρυβο, και σε πολλούς που αγνοούν τη χριστιανική πίστη δίνουν την εντύπωση ότι λένε κάτι το σωστό, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε καθ' εαυτό και το ίδιο το ρητό, όπως ακριβώς το «όντας πιστός σε εκείνον που τον έκανε», έτσι και το «έκτισε»· προκειμένου να αποδειχθούν, όπως σε όλα, έτσι και σε τούτο, ότι δεν διαθέτουν τίποτε περισσότερο από φαντασία.

Αυτά πραγματευτήκαμε μέχρι τώρα, πριν εξετάσουμε το ρητό των Παροιμιών, αντιτασσόμενοι στις παράλογες μυθοπλασίες της καρδιάς τους· ώστε, αφού κατανοήσουν ότι δεν αρμόζει να ονομάζουμε τον Υιό του Θεού κτίσμα, να μάθουν να αναγινώσκουν σωστά και οι ίδιοι το ρητό των Παροιμιών, το οποίο έχει και αυτό ορθή έννοια. Διότι είναι μεν γραμμένο: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· αλλά, επειδή πρόκειται για παροιμίες και εκφράστηκε με παροιμιώδη τρόπο, δεν πρέπει να εκλαμβάνουμε απλώς έτσι την επιφανειακή σημασία της λέξης, αλλά να αναζητούμε το πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται, και με αυτόν τον τρόπο να προσαρμόζουμε το νόημα σε αυτό με ευσέβεια.

Διότι όσα λέγονται με παροιμίες δεν λέγονται φανερά, αλλά εξαγγέλλονται με κρυμμένο νόημα, όπως δίδαξε ο ίδιος ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες, αλλά έρχεται η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία». Επομένως, πρέπει να αποκαλύπτουμε το νόημα του ρητού και να το αναζητούμε ως κάτι το κρυμμένο, και όχι να το εκλαμβάνουμε απλώς σαν να έχει ειπωθεί ξεκάθαρα, ώστε να μην παρερμηνεύσουμε τα λόγια και πλανηθούμε μακριά από την αλήθεια. Εάν, λοιπόν, αυτό που έχει γραφτεί αναφέρεται σε άγγελο ή σε κάποιο άλλο από τα γενητά, όπως για ένα από εμάς τα δημιουργήματα, ας γίνει δεκτό το «με έκτισε»· εάν, όμως, είναι η σοφία του Θεού, διά της οποίας έχουν δημιουργηθεί όλα τα γενητά, η οποία μιλάει για τον εαυτό της, τι άλλο πρέπει να νοήσουμε παρά ότι, όταν λέει «έκτισε», δεν το λέει σε αντίθεση με το «εγέννησε»; Ούτε βέβαια συγκαταλέγει τον εαυτό της στα κτίσματα, επειδή δήθεν ξέχασε ότι η ίδια είναι πλάστης και δημιουργός, ή επειδή αγνοεί τη διαφορά ανάμεσα στον κτίστη και τα κτίσματα· αντίθετα, σημαίνει κάποιο κρυμμένο νόημα, όπως συμβαίνει στις παροιμίες, και όχι ξεκάθαρο. Αυτό το νόημα ενέπνεε στους αγίους να προφητεύουν, ενώ η ίδια, λίγο παρακάτω, εκφράζοντας εκ παραλλήλου το «έκτισε» με άλλες λέξεις, λέει: «Η Σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο».

Είναι δε φανερό ότι το δικό μας σώμα αποτελεί τον οίκο της Σοφίας, το οποίο αφού προσέλαβε έγινε άνθρωπος· και ευλόγως από τον μεν Ιωάννη λέγεται: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· μέσω δε του Σολομώντα η Σοφία αναφέρει για τον εαυτό της κάνοντας τη διευκρίνιση, όχι ότι «είμαι κτίσμα», αλλά μόνο ότι «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», χωρίς ωστόσο να με κτίσει για να έρθω στην ύπαρξη, ούτε σημαίνει ότι έχω την αρχή και τη προέλευση ενός κτίσματος.

Διότι και εδώ ο Λόγος, μιλώντας μέσω του Σολομώντα, δεν δήλωνε την ουσία της θεότητάς του, ούτε την αΐδια και γνήσια γέννησή του από τον Πατέρα, αλλά και πάλι την ανθρώπινη φύση και την οικονομία του για εμάς. Γι' αυτό και, όπως προείπα, δεν είπε: «Είμαι κτίσμα» ή «Έγινα κτίσμα», αλλά μόνο: «έκτισε». Διότι τα μεν κτίσματα, έχοντας κτιστή την ουσία τους, ανήκουν στα γενητά, και λέγεται ότι κτίζονται, και βεβαίως το κτίσμα κτίζεται. Αντιθέτως, η λέξη «έκτισε», όταν αναφέρεται μόνη της, δεν σημαίνει οπωσδήποτε την ουσία ή τη γέννηση, αλλά δηλώνει ότι κάτι άλλο συμβαίνει σχετικά με εκείνον για τον οποίο γίνεται λόγος. Και δεν είναι πάντοτε εκείνο που λέγεται ότι κτίζεται και εκ φύσεως και κατ' ουσίαν κτίσμα. Και αυτή τη διαφορά τη γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν μιλάει για τα κτίσματα λέγοντας: «Γέμισε η γη από την κτίση σου» και: «Η ίδια η κτίση συστενάζει και συνωδίνει». Ενώ στην Αποκάλυψη λέει: «Και πέθανε το τρίτο μέρος των κτισμάτων που βρίσκονταν στη θάλασσα, τα οποία είχαν ψυχές». Όπως λέει και ο Παύλος: «Κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτε δεν είναι απορριπτέο, όταν λαμβάνεται με ευχαριστία». Και στη Σοφία (του Σολομώντος) είναι γραμμένο: «Και με τη σοφία σου κατασκεύασες τον άνθρωπο, για να εξουσιάζει τα κτίσματα που έγιναν από εσένα». Και ότι αυτά, επειδή είναι κτίσματα, λέει ότι κτίζονται, μπορούμε πάλι να το ακούσουμε με αυτόν τον τρόπο από τον Κύριο, ο οποίος λέει: «Από την αρχή Εκείνος που τους έκτισε, άρρεν και θήλυ τους εποίησε».

Τέτοιο είναι και εκείνο που αναφέρεται από τον Ιερεμία: «Έκτισε ο Κύριος νέα σωτηρία για φύτευση, στην οποία σωτηρία θα περιπατήσουν οι άνθρωποι»· λέγοντας όμως αυτό, δεν εννοεί κάποια ουσία κτίσματος, αλλά προφητεύει τη σωτηρία που ανακαινίζεται στους ανθρώπους, η οποία συντελέστηκε σε εμάς εν Χριστώ. Εφόσον λοιπόν είναι τέτοια η διαφορά, τόσο σχετικά με τα κτίσματα όσο και με την απλή χρήση της λέξης «έκτισε», αν μεν βρείτε κάπου στην Αγία Γραφή να ονομάζεται ο Κύριος κτίσμα, υποδείξτε το και πολεμήστε· αν όμως δεν έχει γραφτεί πουθενά ότι αυτός είναι κτίσμα, αλλά ο ίδιος λέει για τον εαυτό του στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε», ας ντραπείτε από την προαναφερθείσα διαφορά και από όσα έχουν ειπωθεί παροιμιωδώς. Και στο εξής, ακούγοντας το «έκτισε», μην το εκλαμβάνετε ως κτίσμα, αλλά ως την ανθρώπινη φύση που προσέλαβε· διότι δικό της γνώρισμα είναι το να κτίζεται. Εξάλλου, πώς δεν αδικείτε την αλήθεια, όταν, ακούγοντας τη λέξη «έκτισε» από τον Δαβίδ και τον Παύλο, δεν εννοείτε την ουσία και τη γένεση, αλλά την ανανέωση, ενώ, ακούγοντας το «έκτισε» από τον Κύριο, συγκαταλέγετε την ουσία του ανάμεσα στα κτίσματα;

Διότι και το ίδιο το ρητό αποδεικνύει ότι είναι αποκλειστικά δική σας εφεύρεση το να αποκαλείτε τον Κύριο κτίσμα. Επειδή δηλαδή ο Κύριος γνωρίζει ότι η δική του ουσία είναι η μονογενής σοφία και γέννημα του Πατρός, και ότι είναι διαφορετική από τα γενητά και τα εκ φύσεως κτίσματα, από φιλανθρωπία λέει τώρα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του»· το οποίο ισοδυναμεί με το να έλεγε: Ο Πατέρας μού ετοίμασε σώμα, και με έκτισε για τους ανθρώπους, υπέρ της σωτηρίας των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς όταν ακούμε τον Ιωάννη να λέει: «Ο Λόγος έγινε σάρκα», δεν εννοούμε ότι ο ίδιος ο Λόγος μεταβλήθηκε ολόκληρος σε σάρκα, αλλά ότι ντύθηκε σάρκα και έγινε άνθρωπος· και όταν ακούμε ότι «Ο Χριστός έγινε για εμάς κατάρα», και «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία», δεν εννοούμε ότι ο ίδιος έγινε εξολοκλήρου κατάρα και αμαρτία, αλλά ότι αφενός την εναντίον μας κατάρα την ανέλαβε, όπως είπε ο Απόστολος: «Μας εξαγόρασε από την κατάρα»· και αφετέρου, τις αμαρτίες μας, όπως μεν είπε ο Ησαΐας, τις βάσταξε, και όπως έγραψε ο Πέτρος, τις σήκωσε με το σώμα του πάνω στο ξύλο. Έτσι λοιπόν, εάν ακούμε στις Παροιμίες το «έκτισε», δεν πρέπει να εννοούμε τον Λόγο εξολοκλήρου ως κτίσμα κατά τη φύση του, αλλά ότι ντύθηκε το κτιστό σώμα, και ότι ο Θεός τον έκτισε για χάρη μας, ετοιμάζοντας σε αυτόν το κτιστό σώμα για εμάς, όπως έχει γραφτεί, ώστε δι' αυτού να μπορέσουμε να ανακαινισθούμε και να θεοποιηθούμε. Τι λοιπόν σας εξαπάτησε, ω ανόητοι, ώστε να αποκαλείτε τον Κτίστη κτίσμα;

Ή από πού αποκτήσατε αυτό το καινοφανές φρόνημα και επιδεικνύεστε με αυτό; Διότι οι Παροιμίες αναφέρουν μεν τη λέξη «έκτισε», αλλά δεν αποκαλούν τον Υιό κτίσμα, αλλά γέννημα. Και σύμφωνα με την προαναφερθείσα διάκριση από τις Γραφές, εννοώ τη διάκριση μεταξύ του «έκτισε» και του «κτίσματος», αφενός αναγνωρίζουν ως ίδιον της φύσεως του Υιού το ότι Αυτός είναι η μονογενής Σοφία και ο δημιουργός των κτισμάτων· αφετέρου, όταν αναφέρουν το «έκτισε», δεν το λένε αναφορικά με την ουσία Του, αλλά υποδηλώνουν ότι Αυτός γίνεται η αρχή πολλών οδών, έτσι ώστε να αντιδιαστέλλεται το μεν «έκτισε» προς το «γέννημα», και το να αποκαλείται «αρχή οδών» προς το να είναι Αυτός ο μονογενής Λόγος.

Διότι, εάν είναι γέννημα, πώς τον ονομάζετε κτίσμα; Επειδή κανείς δεν λέει ότι γεννά αυτά τα οποία κτίζει, ούτε αποκαλεί κτίσματα τα ίδια του τα γεννήματα. Και πάλι, εάν είναι μονογενής, πώς γίνεται αυτός αρχή των οδών; Διότι είναι αναγκαίο, εφόσον κτίστηκε ως αρχή των πάντων, να μην είναι πλέον μόνος, έχοντας αυτούς που δημιουργήθηκαν μετά από αυτόν.

Άρα το πολυθρύλητο που λέγεται από εσάς, ότι δηλαδή ο Υιός είναι κτίσμα, δεν είναι αληθές, αλλά αποτελεί μόνο δική σας φαντασία, και κατηγορείστε από τον Σολομώντα ότι πολλές φορές ψευδολογήσατε εις βάρος του. Διότι δεν τον αποκάλεσε κτίσμα, αλλά γέννημα και σοφία του Θεού, λέγοντας: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη»· και: «Η Σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Και αυτό το ίδιο το ρητό, όταν εξετάζεται, ελέγχει τη δυσέβειά σας· διότι είναι γραμμένο: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Επομένως, εάν αυτός υπάρχει προ πάντων, και λέει «με έκτισε», όχι για να δημιουργήσω τα έργα, αλλά «για τα έργα», τότε ή το «έκτισε» είναι μεταγενέστερό του, ή ο ίδιος θα φανεί μεταγενέστερος των έργων, εφόσον κτιζόμενος βρίσκει τα έργα, για τα οποία και δημιουργείται, να υφίστανται ήδη πριν από αυτόν. Εάν όμως ισχύει αυτό, πώς πλέον είναι αυτός προ πάντων; Και πώς τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και σε αυτόν διατηρούνται; Διότι, ιδού, σύμφωνα με τις δικές σας απόψεις, τα έργα, για τα οποία αυτός κτίζεται και αποστέλλεται, είχαν ήδη συσταθεί πριν από αυτόν. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο! Η αντίληψη των αιρετικών είναι ψευδής.

Διότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά κτίστης· τότε δε λέγει παροιμιωδώς «με έκτισε», όταν ενδύθηκε την κτιστή σάρκα. Και αυτό πάλι είναι δυνατόν να κατανοηθεί και από το ίδιο το ρητό. Διότι, αν και είναι Υιός και έχει Πατέρα τον Θεό, εφόσον αποτελεί δικό Του γέννημα, ωστόσο ονομάζει τώρα τον Πατέρα Κύριο· όχι επειδή ήταν δούλος, αλλά επειδή ανέλαβε τη μορφή του δούλου. Διότι έπρεπε αυτός, επειδή ακριβώς είναι Λόγος που προέρχεται από τον Πατέρα, να αποκαλεί τον Θεό Πατέρα, καθώς αυτό είναι ίδιον του υιού προς τον πατέρα· έτσι, όταν ήλθε για να ολοκληρώσει το έργο και έλαβε μορφή δούλου, έπρεπε να ονομάζει τον Πατέρα Κύριο.

Αλλά όπως εμείς, αποκαλώντας τον Κύριο Πατέρα, δεν αρνούμαστε τη φυσική μας κατάσταση ως δούλων· διότι είμαστε δικά του έργα, και αυτός μας έπλασε και όχι εμείς· έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας μορφή δούλου, λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι εν αρχή ην ο Λόγος, και τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα. Το δε ρητό στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου· διότι, αν λέει ότι κτίστηκε για έργα, φαίνεται πως δεν επιθυμεί να υποδηλώσει τη δική του ουσία, αλλά τη θεία οικονομία που τελέστηκε για τα έργα του, πράγμα που έπεται της ίδιας της ύπαρξης. Διότι όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως έχουν το να πράττουν όσα τους προστάζει ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει σε όλα. Διότι ο Αδάμ κτίστηκε όχι για να εργάζεται, αλλά πρωτίστως για να υπάρχει ως άνθρωπος· και έπειτα από αυτό έλαβε την εντολή να εργάζεται.

Ιδού, λοιπόν, και εδώ δεν πλάθεται για να έλθει στην ύπαρξη, αλλά για να συγκεντρώσει τις φυλές, οι οποίες υπήρχαν και πριν αυτός πλαστεί. Διότι, όπως ακριβώς εκεί υπάρχει το «έκτισε», έτσι και εδώ το «έπλασε»· και όπως εκεί αναφέρεται στα έργα, έτσι και εδώ, στο να τα συγκεντρώσει. Ώστε από παντού να καθίσταται φανερό ότι το «έκτισε» και το «έπλασε» αναφέρονται ως μεταγενέστερα της υπάρξεως του Λόγου. Διότι, όπως ακριβώς πριν από την πλάση υπήρχαν οι φυλές, για χάρη των οποίων και πλάσθηκε, έτσι φαίνεται ότι υπήρχαν και τα έργα, για τα οποία και κτίσθηκε. Και όταν μεν εν αρχή ην ο Λόγος, δεν υπήρχαν ακόμη τα έργα, όπως προείπα· όταν όμως έγιναν τα έργα και το απαίτησε η ανάγκη, τότε ειπώθηκε το «έκτισε». Και όπως ακριβώς, εάν κάποιος υιός, όταν κάποια κτήματα είχαν χαθεί και βρίσκονταν στα χέρια των εχθρών εξαιτίας αμέλειάς τους, και αφού προέκυψε ανάγκη στελλόταν από τον πατέρα για να τα περισυλλέξει και να τα συγκεντρώσει· και αυτός, αναχωρώντας, ενδυόταν ενδυμασία όμοια με εκείνων και έπαιρνε μορφή όμοια με αυτούς, ώστε εκείνοι που τα κατέχουν να μην τον αναγνωρίσουν ως κύριο και τραπούν σε φυγή, και έτσι εμποδιστεί να κατέλθει και προς εκείνους που κρατούνται κρυμμένοι από αυτούς κάτω από τη γη· έπειτα, εάν κάποιος τον ρωτούσε: «Γιατί ενεργείς έτσι;»

Ένας τέτοιος θα έλεγε: Ο πατέρας με έπλασε έτσι και με κατήρτισε για τα έργα του· και λέγοντας έτσι, δεν υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι δούλος ούτε ένα από τα δημιουργήματα· ούτε αναφέρεται στην αρχή της γενέσεώς του, αλλά στη φροντίδα για τα έργα που του ανατέθηκε μεταγενέστερα. Με τον ίδιο τρόπο και ο Κύριος, αφού ενδύθηκε τη δική μας σάρκα και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, εάν ερωτάτο από εκείνους που τον έβλεπαν έτσι και θαύμαζαν, θα έλεγε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και: «Με έπλασε για να συνάξω τον Ισραήλ». Και αυτό πάλι το Πνεύμα, προμηνύοντάς το στους Ψαλμούς, έλεγε: «Τον κατέστησες επί των έργων των χειρών σου»· πράγμα που υποδηλώνοντας για τον εαυτό του και ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ δε καταστάθηκα από αυτόν βασιλιάς στο όρος Σιών, το άγιό του». Όπως ακριβώς, όταν έλαμψε σωματικά στη Σιών, δεν έλαβε τότε την αρχή της υπάρξεώς του ούτε της βασιλείας του, αλλά όντας Λόγος του Θεού και αΐδιος βασιλιάς, καταδέχθηκε να φανερώσει ανθρωπίνως τη βασιλεία του και στη Σιών, ώστε, αφού λυτρώσει αυτούς και εμάς από την αμαρτία που βασίλευε μέσα τους, να μας θέσει υπό την πατρική του βασιλεία· έτσι, καθιστάμενος υπεύθυνος για τα έργα, δεν καθίσταται σε εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη, αλλά σε εκείνα που ήδη υπάρχουν και έχουν ανάγκη διορθώσεως.

Όπως ακριβώς Αυτός υπήρχε πριν γεννηθεί ο Αβραάμ, ενώ ο Ισραήλ προήλθε μετά τον Αβραάμ, και είναι φανερό ότι, αν και προϋπάρχει, πλάθεται αργότερα, και αυτή η πλάση δεν σημαίνει την αρχή της υπάρξεώς Του, αλλά την ενανθρώπηση, κατά την οποία συγκεντρώνει τις φυλές του Ισραήλ· έτσι λοιπόν, συνυπάρχοντας πάντοτε με τον Πατέρα, Αυτός είναι ο δημιουργός της κτίσεως, και είναι φανερό ότι τα έργα είναι μεταγενέστερά Του, και η λέξη «έκτισε» δεν φανερώνει την αρχή της υπάρξεώς Του, αλλά την Οικονομία που έγινε για τα δημιουργήματα, την οποία επιτέλεσε εν σαρκί.