Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

Διότι έπρεπε, εφόσον ο ίδιος είναι διαφορετικός από τα δημιουργήματα, και μάλλον αφού ο ίδιος είναι ο Δημιουργός τους, να αναλάβει στον εαυτό του και την ανανέωσή τους, ώστε, με το να κτιστεί ο ίδιος για εμάς, να ανακτίσει τα πάντα στον εαυτό του. Διότι, αναφέροντας το «έκτισε», αμέσως παρέθεσε και την αιτία, προσθέτοντας «για τα έργα», έτσι ώστε η φράση «να κτίζεται για τα έργα» να δηλώνει το ότι έγινε άνθρωπος για την ανανέωσή τους. Και αυτή είναι η συνήθεια της Θείας Γραφής· διότι, όταν μεν δηλώνει την κατά σάρκα γέννηση του Λόγου, παραθέτει και την αιτία για την οποία έγινε άνθρωπος· όταν όμως για τη θεότητά του μιλάει είτε ο ίδιος είτε το διακηρύσσουν οι θεράποντές του, όλα διατυπώνονται με απλή έκφραση και με νόημα απόλυτο, και τίποτα δεν λέγεται συνυφασμένο με κάποια αιτία.

Εάν λοιπόν δεν κτίζεται για τον εαυτό του, αλλά για εμάς, δεν είναι συνεπώς ο ίδιος κτίσμα, αλλά τα λέει αυτά έχοντας ενδυθεί τη δική μας σάρκα. Και ότι αυτή την έννοια έχουν οι Γραφές, μπορεί κανείς να το μάθει από τον Απόστολο· διότι λέει στην προς Εφεσίους επιστολή: «Αφού γκρέμισε το μεσότοιχο του φραγμού, καταργώντας με τη σάρκα του την έχθρα, δηλαδή τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάξεις, για να κτίσει στον εαυτό του τους δύο σε έναν καινούργιο άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη». Εάν λοιπόν οι δύο κτίζονται σε αυτόν, και αυτοί βρίσκονται μέσα στο σώμα του, εύλογα τότε, φέροντας τους δύο μέσα του, θεωρείται ότι έχει κτιστεί ο ίδιος· διότι ένωσε στον εαυτό του αυτούς που κτίστηκαν, και ήταν ο ίδιος μέσα σε αυτούς, όπως και εκείνοι. Έτσι, εφόσον οι δύο κτίστηκαν μέσα σε αυτόν, ταιριαστά θα μπορούσε να πει: «Ο Κύριος με έκτισε». Διότι, όπως ακριβώς αναλαμβάνοντας τις δικές μας ασθένειες λέγεται ότι ο ίδιος ασθενεί, καίτοι ο ίδιος δεν ασθενεί, αφού είναι η δύναμη του Θεού, και έγινε για εμάς αμαρτία και κατάρα, καίτοι ο ίδιος δεν αμάρτησε, επειδή όμως βάσταξε ο ίδιος τις αμαρτίες μας και την κατάρα, με τον ίδιο τρόπο, κτίζοντάς μας μέσα στον εαυτό του, ας λέει το «Με έκτισε για έργα», καίτοι ο ίδιος δεν είναι κτίσμα.

Επειδή, αν σύμφωνα με αυτούς, λέει το «ο Κύριος με έκτισε» επειδή η ουσία του Λόγου είναι κτιστή, και επομένως είναι κτίσμα, τότε δεν κτίστηκε για εμάς. Εάν όμως αυτός δεν κτίστηκε για εμάς, δεν κτιστήκαμε εν αυτώ· και αν δεν κτιστήκαμε εν αυτώ, δεν θα τον είχαμε μέσα μας, αλλά θα τον είχαμε απ' έξω, εάν βέβαια δεχόμασταν τη διδασκαλία από αυτόν όπως από διδάσκαλο. Και αν ήμασταν σε αυτή την κατάσταση, η αμαρτία πάλι θα κυριαρχούσε στη σάρκα, παραμένοντας και μη έχοντας εκδιωχθεί από αυτήν. Αλλά ο Απόστολος εναντιώνεται σε αυτούς λίγο πριν από αυτά, λέγοντας: «Διότι δικό του ποίημα είμαστε, κτισθέντες εν Χριστώ Ιησού». Εάν λοιπόν εμείς κτιστήκαμε εν Χριστώ, δεν είναι άρα αυτός που κτίζεται, αλλά εμείς είμαστε που κτιζόμαστε εν αυτώ· και για εμάς ειπώθηκε το «έκτισε». Διότι, για τη δική μας ανάγκη, αν και ο Λόγος είναι Δημιουργός, υπέμεινε και τη φωνή των κτισμάτων· και η έκφραση αυτή δεν ανήκει αποκλειστικά σε αυτόν, καθόσον είναι Λόγος, αλλά το «έκτισε» ανήκει σε εμάς που κτιζόμαστε εν αυτώ. Και όπως, επειδή ο Πατέρας υπάρχει πάντοτε, υπάρχει πάντοτε και ο Λόγος Του, και υπάρχοντας πάντοτε λέει: «Εγώ ήμουν εκείνος με τον οποίο χαιρόταν· και κάθε ημέρα ευφραινόμουν ενώπιόν Του»· και «Εγώ είμαι εν τω Πατρί, και ο Πατήρ εν εμοί»· έτσι, όταν για τη δική μας ανάγκη έγινε άνθρωπος, ακολούθως λέει ο ίδιος τα δικά μας ως ένας από εμάς: «Ο Κύριος με έκτισε»· ώστε, με την ενοίκησή του στη σάρκα, να εκδιωχθεί τελείως η αμαρτία από τη σάρκα, και εμείς να έχουμε ελεύθερο το φρόνημα.

Όπου δε παρατίθεται η αιτία, αυτή η ίδια η αιτία διασαφηνίζει πάντοτε ορθά το ανάγνωσμα. Διότι και εδώ, στο μεν «έκτισε», θέτει ως αιτία τα έργα· ενώ, υποδηλώνοντας την εκ του Πατρός γέννηση κατά τρόπο απόλυτο, αμέσως πρόσθεσε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· δεν πρόσθεσε το γιατί, όπως έπραξε στο «με έκτισε» λέγοντας «για τα έργα», αλλά κατά τρόπο απόλυτο είπε: «με γεννά», όπως ακριβώς το «Εν αρχή ην ο Λόγος». Διότι, και εάν ακόμη δεν είχαν κτιστεί τα έργα, ο Λόγος του Θεού υπήρχε, και Θεός ήταν ο Λόγος. Το να γίνει όμως άνθρωπος δεν θα συνέβαινε, εάν δεν είχε καταστεί αιτία η ανάγκη των ανθρώπων.

Το ότι το κτίσμα και το γέννημα δεν είναι το ίδιο πράγμα, αλλά διαφέρουν μεταξύ τους τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τη σημασία των λέξεων, ο ίδιος ο Κύριος το αποδεικνύει στις ίδιες τις Παροιμίες. Διότι, αφού είπε το «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», πρόσθεσε: «Προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Εάν λοιπόν ο Λόγος ήταν από τη φύση του και την ουσία του κτίσμα, και υπήρχε διαφορά μεταξύ του γεννήματος και του κτίσματος, δεν θα είχε προσθέσει το «με γεννά», αλλά θα αρκούνταν στο «έκτισε», υπολαμβάνοντας ότι αυτή η λέξη σημαίνει το «εγέννησε». Τώρα όμως, αφού είπε, «Με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν πρόσθεσε απλώς το «με γεννά», αλλά σε συμπλοκή με τον σύνδεσμο «δε», διασφαλίζοντας μέσω αυτού τη λέξη «έκτισε», λέγοντας: «Προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Διότι το «με γεννά», όταν ακολουθεί σε συμπλοκή με το «έκτισε», δημιουργεί ένα ενιαίο νόημα και αποδεικνύει ότι το μεν «έκτισε» ειπώθηκε για κάποιο συγκεκριμένο σκοπό, ενώ το «με γεννά» προηγείται του «έκτισε». Όπως ακριβώς, εάν έλεγε το αντίστροφο, «Ο Κύριος με γεννά», και πρόσθετε: «Προ δε πάντων των βουνών με έκτισε», το «έκτισε» θα προηγείτο οπωσδήποτε του «εγέννησε»· έτσι και τώρα, αφού είπε πρώτα «έκτισε», και έπειτα πρόσθεσε «προ δε πάντων με γεννά», αποδεικνύει κατ' ανάγκην ότι το «εγέννησε» προηγείται του «έκτισε».

Γι' αυτό, λοιπόν, όσα τίθενται στο «έκτισε», δεν τίθενται και στο «με γεννά»· αλλά στο μεν «έκτισε» προστίθεται το «αρχή των οδών», ενώ στο «με γεννά» δεν είπε «με γεννά ως αρχή», αλλά «προ πάντων με γεννά». Αυτός, όμως, που υπάρχει προ πάντων δεν είναι αρχή των πάντων, αλλά είναι διαφορετικός από τα πάντα. Αν, λοιπόν, είναι διαφορετικός από τα πάντα, μεταξύ των οποίων σημαίνεται και η αρχή των πάντων, είναι φανερό ότι είναι διαφορετικός από τα κτίσματα. Και αποδεικνύεται ξεκάθαρα ότι, ενώ ο Λόγος είναι διαφορετικός από τα πάντα και υπάρχει προ πάντων, αργότερα κτίζεται ως αρχή των οδών για τα έργα εξαιτίας της ενανθρωπήσεως, ώστε, όπως είπε ο Απόστολος, «ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, για να γίνει αυτός ο πρώτος στα πάντα».

Εφόσον, λοιπόν, είναι τέτοια η διαφορά μεταξύ του «έκτισε» και του «με γεννά», καθώς και του «αρχή των οδών» και του «προ πάντων»· ο μεν Θεός, όντας κτίστης των ανθρώπων, με αυτόν τον τρόπο, όπως έχει λεχθεί, γίνεται στη συνέχεια και Πατέρας, μέσω του Λόγου του ο οποίος κατοικεί μέσα τους. Ως προς τον Λόγο, όμως, συμβαίνει το αντίστροφο· διότι ο Θεός, όντας κατά φύσιν Πατέρας του, γίνεται μετέπειτα και κτίστης και ποιητής του, όταν ο Λόγος ενδυθεί την κτισθείσα και δημιουργηθείσα σάρκα και γίνει άνθρωπος.

Διότι, όπως ακριβώς οι άνθρωποι, λαμβάνοντας το Πνεύμα του Υιού, γίνονται τέκνα μέσω αυτού, έτσι και ο Λόγος του Θεού, όταν και ο ίδιος ενδύθηκε την ανθρώπινη σάρκα, τότε λέγεται ότι και κτίζεται και δημιουργείται. Εάν λοιπόν εμείς είμαστε κατά φύση υιοί, είναι φανερό ότι και εκείνος είναι κατά φύση κτίσμα και δημιούργημα· εάν όμως εμείς γινόμαστε υιοί κατά θέση και κατά χάρη, είναι φανερό ότι και ο Λόγος, έχοντας γίνει άνθρωπος για τη χάρη που δόθηκε σε εμάς, είπε: «Ο Κύριος με έκτισε». Έπειτα, επειδή ενδύθηκε το κτιστό και έγινε όμοιος με εμάς ως προς το σώμα, γι' αυτό δικαιολογημένα ονομάστηκε και αδελφός μας και πρωτότοκος. Διότι, αν και έγινε άνθρωπος μετά από εμάς για χάρη μας, και αδελφός μας λόγω της ομοιότητας του σώματος, ωστόσο και ως προς αυτό λέγεται και είναι πρωτότοκός μας, επειδή, ενώ όλοι οι άνθρωποι χάνονταν εξαιτίας της παραβάσεως του Αδάμ, πρώτη από όλες τις άλλες σώθηκε και ελευθερώθηκε η δική του σάρκα, καθώς έγινε σώμα του ίδιου του Λόγου, και στο εξής εμείς, όντες σύσσωμοι, σωζόμαστε μέσω αυτής. Διότι εντός αυτού του σώματος ο Κύριος γίνεται και οδηγός μας προς τη βασιλεία των ουρανών και προς τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Εγώ είμαι η οδός και η θύρα, και μέσω εμού πρέπει να εισέλθουν όλοι».

Και όπως αναστήθηκε ως πρωτότοκος ανάμεσα σε αδελφούς, και ως απαρχή των κεκοιμημένων εκ νεκρών· έτσι, επειδή ακριβώς έπρεπε να πρωτεύει Αυτός στα πάντα, για τον λόγο αυτό κτίζεται και ως αρχή οδών· ώστε, αφού βαδίσουμε σε αυτήν και εισέλθουμε μέσω Αυτού που λέει: «Εγώ είμαι η οδός και η θύρα», και αφού γίνουμε μέτοχοι της γνώσης περί του Πατρός, να ακούσουμε και εμείς: «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό» και «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Εφόσον, λοιπόν, η αλήθεια απέδειξε ότι ο Λόγος δεν είναι εκ φύσεως κτίσμα, το επόμενο λογικό βήμα είναι να εξηγήσουμε πώς έχει ονομαστεί και «αρχή των οδών». Διότι, επειδή η πρώτη οδός, αυτή που υπήρξε μέσω του Αδάμ, χάθηκε, και αντί για τον παράδεισο παρεκκλίναμε προς τον θάνατο, και ακούσαμε το «χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις», για τον λόγο αυτό ο φιλάνθρωπος Λόγος του Θεού, με το θέλημα του Πατρός, ενδύεται την κτιστή σάρκα, ώστε εκείνη που νέκρωσε ο πρώτος άνθρωπος με την παράβαση, αυτήν να τη ζωοποιήσει ο Ίδιος με το αίμα του δικού του σώματος, και να εγκαινιάσει για εμάς οδό νέα και ζωντανή, όπως έχει πει ο Απόστολος, διαμέσου του καταπετάσματος, δηλαδή διαμέσου της σάρκας του. Το οποίο υποδηλώνει και σε άλλο σημείο λέγοντας: «Ώστε, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί νέα κτίση· τα παλαιά παρήλθαν, ιδού, τα πάντα έγιναν νέα». Εάν, όμως, δημιουργήθηκε νέα κτίση, έπρεπε να υπάρχει κάποιος που να είναι ο πρώτος αυτής της κτίσης· ένας απλός και μόνο χοϊκός άνθρωπος, σαν αυτούς που γίναμε εμείς εξαιτίας της παράβασης, δεν μπορούσε να είναι. Διότι και στην πρώτη κτίση οι άνθρωποι φάνηκαν άπιστοι, και εξαιτίας τους χάθηκε η πρώτη· υπήρχε, επομένως, ανάγκη κάποιου άλλου, ο οποίος θα ανανέωνε την πρώτη και θα διαφύλασσε τη νέα που δημιουργήθηκε.

Επομένως, από φιλανθρωπία, όχι κάποιος άλλος, αλλά ο Κύριος, κτίζεται ως οδός, αποτελώντας την αρχή της νέας κτίσεως, και εύλογα λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ώστε ο άνθρωπος να μην πολιτεύεται πλέον σύμφωνα με εκείνη την πρώτη κατάσταση, αλλά, εφόσον υπάρχει πια η αρχή της νέας κτίσεως και έχοντας τον Χριστό ως αρχή των οδών της, αυτόν πλέον ας ακολουθούμε, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η οδός». Διότι διδάσκοντας αυτό και ο μακάριος Απόστολος στην προς Κολοσσαείς επιστολή, έλεγε: «Αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, ώστε να γίνει αυτός ο πρωτεύων στα πάντα».

Διότι εάν, όπως έχει ειπωθεί, λέγεται εξαιτίας της εκ νεκρών αναστάσεως και εξαιτίας αυτής είναι ο Ίδιος η αρχή, η ανάσταση δε συνέβη τότε που, φέροντας τη δική μας σάρκα, παρέδωσε τον εαυτό Του στον θάνατο υπέρ ημών· θα ήταν φανερό ότι και η φράση που ειπώθηκε από τον Ίδιο, «Έκτισέ με αρχήν οδών», δεν υποδηλώνει την ουσία Του, αλλά την ενσώματη παρουσία Του.

Διότι ο θάνατος ήταν ίδιον του σώματος· και όπως ακριβώς ο θάνατος είναι ίδιον του σώματος, έτσι και στη σωματική παρουσία θα ανήκε ως ίδιον το ρητό: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του». Διότι, αφού ο Σωτήρας κτίστηκε με αυτόν τον τρόπο κατά σάρκα και έγινε η αρχή όσων ανακτίζονται, και αφού κατέχει ως δική μας απαρχή την ανθρώπινη σάρκα την οποία προσέλαβε, ακολούθως μετά από αυτόν κτίζεται και ο μελλοντικός λαός, καθώς λέει ο Δαβίδ: «Ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο»· και πάλι στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά· και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Διότι δεν πρόκειται πια να ακούσουμε το: «Εκείνη την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα πεθάνετε»· αλλά το: «Όπου είμαι εγώ, θα είστε και εσείς»· ώστε να μπορούμε να λέμε: «Διότι δικό του ποίημα είμαστε, κτισθέντες για έργα αγαθά».

Και πάλι, επειδή το έργο του Θεού, δηλαδή ο άνθρωπος, αν και δημιουργήθηκε τέλειος, κατέστη ελλιπής εξαιτίας της παραβάσεως και νεκρώθηκε από την αμαρτία, ήταν απρεπές να παραμείνει το έργο του Θεού ατελές· γι' αυτό και όλοι οι άγιοι ικέτευαν για τούτο λέγοντας στον εκατοστό τριακοστό έβδομο ψαλμό: «Κύριε, θα ανταποδώσεις υπέρ εμού· Κύριε, τα έργα των χειρών σου μην τα παραβλέψεις»· για τον λόγο αυτό ο τέλειος Λόγος του Θεού περιβάλλεται το ατελές σώμα, και λέγεται ότι κτίζεται για τα έργα, ώστε, αποδίδοντας την οφειλή αντί για εμάς, να τελειοποιήσει μέσω του εαυτού του όσα λείπουν από τον άνθρωπο. Του έλειπε δε η αθανασία και η οδός προς τον παράδεισο. Και αυτό είναι εκείνο που λέγεται από τον Σωτήρα: «Εγώ σε δόξασα επί της γης· ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω»· και πάλι: «Τα έργα που μου έδωσε ο Πατέρας για να τα τελειώσω, αυτά τα ίδια τα έργα που κάνω μαρτυρούν για μένα»· τα έργα δε που λέει εδώ ότι του έχει δώσει ο Πατέρας προς τελείωση, αυτά είναι εκείνα για τα οποία κτίζεται, όταν λέει στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· διότι είναι ισοδύναμο το να πει «Μου έδωσε ο Πατέρας τα έργα» με το «Με έκτισε ο Κύριος για τα έργα».

Εάν, λοιπόν, όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, τότε του δόθηκαν τα έργα, είναι φανερό ότι, όταν έγινε άνθρωπος, τότε και κτίζεται για τα έργα. Επομένως, το «έκτισε» δεν είναι δηλωτικό της ουσίας του, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές, αλλά της σωματικής του γεννήσεως. Διότι τότε, επειδή εξαιτίας της παραβάσεως τα έργα είχαν καταστεί ατελή και χωλά, λέγεται σωματικά ότι κτίζεται, ώστε, αφού τα τελειοποιήσει και τα καταστήσει ολόκληρα, να παραστήσει την Εκκλησία στον Πατέρα, όπως είπε ο Απόστολος: «Χωρίς να έχει σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι από τα παρόμοια, αλλά για να είναι άγια και άμωμη». Τελειοποιήθηκε, λοιπόν, στο πρόσωπό του και αποκαταστάθηκε το ανθρώπινο γένος, ακριβώς όπως είχε δημιουργηθεί κατά την αρχή, και μάλιστα με ακόμη μεγαλύτερη χάρη· διότι, αφού αναστηθούμε από τους νεκρούς, δεν φοβόμαστε πλέον τον θάνατο, αλλά εν Χριστώ θα βασιλεύουμε πάντοτε στους ουρανούς. Αυτό δε συνέβη, επειδή ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, όντας οντολογικά οικείος και προερχόμενος εκ του Πατρός, ενδύθηκε τη σάρκα και έγινε άνθρωπος. Διότι, εάν γινόταν άνθρωπος ενώ ήταν κτίσμα, ο άνθρωπος θα παρέμενε το ίδιο άνθρωπος, ακριβώς όπως και ήταν, χωρίς να έχει ενωθεί με τον Θεό. Πώς άλλωστε, όντας ο ίδιος δημιούργημα, θα ενωνόταν με τον Κτίστη μέσω ενός δημιουργήματος;

Ούτε λοιπόν είναι κτίσμα ο Λόγος, ούτε έργο· διότι το κτίσμα, το ποίημα και το έργο είναι το ίδιο πράγμα· και αν πράγματι ήταν κτίσμα και ποίημα, θα ήταν και έργο. Γι' αυτό ακριβώς δεν είπε: «Με έκτισε ως έργο»· ούτε «Με εποίησε μαζί με τα έργα», για να μη θεωρηθεί ότι είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία· ούτε ότι «Με έκτισε, για να δημιουργήσω έργα», για να μη νομιστεί πάλι, σύμφωνα με την κακοήθεια των ασεβών, ότι έγινε ως όργανο για χάρη μας· αλλά ούτε και ανέφερε ότι «Πριν από τα έργα με έκτισε», ώστε, επειδή είναι γέννημα πριν από όλα, με το να λέγεται ότι κτίζεται πριν από τα έργα, να μην κάνει να θεωρηθεί ταυτόσημο το «γέννημα» με το «έκτισε»· αντίθετα, με ακριβή διατύπωση είπε: «για τα έργα»· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει: «Ο Πατέρας με εποίησε σάρκα για να γίνω άνθρωπος»· ώστε και από αυτό πάλι να αποδεικνύεται ότι αυτός δεν είναι έργο, αλλά γέννημα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που εισέρχεται σε ένα σπίτι δεν αποτελεί μέρος του σπιτιού, αλλά είναι κάτι διαφορετικό από το σπίτι, έτσι και εκείνος που κτίζεται «για τα έργα» είναι κατά τη φύση διαφορετικός από τα έργα· επειδή, αν σύμφωνα με εσάς ο Λόγος του Θεού είναι έργο, ω Αρειανοί, με ποιο χέρι άραγε και με ποια σοφία έγινε και ο ίδιος;

Αν όμως ολόκληρη η κτίση συστενάζει προσδοκώντας την ελευθερία από τη δουλεία της φθοράς, και ο Υιός δεν συγκαταλέγεται σε αυτούς που στενάζουν, ούτε σε αυτούς που έχουν ανάγκη ελευθερίας, αλλά είναι ο ίδιος που καθιστά υιούς και ελευθερώνει τα πάντα, λέγοντας στους Ιουδαίους της εποχής εκείνης: «Ο δούλος δεν μένει στην οικία αιώνια· ο υιός μένει αιώνια· εάν λοιπόν ο Υιός σας ελευθερώσει, θα είστε πραγματικά ελεύθεροι»· αποδεικνύεται και από αυτά, πιο λαμπρά και από το φως, ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά Υιός αληθινός και εκ φύσεως γνήσιος του Πατρός. Σχετικά λοιπόν με το χωρίο, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», αν και αναλύθηκε με λίγα λόγια, εντούτοις είναι ικανά, όπως τουλάχιστον νομίζω, να δώσουν αφορμή στους λογιοτέρους να διατυπώσουν περισσότερα επιχειρήματα για την αναίρεση της αρειανικής αίρεσης· επειδή, όμως, οι αιρετικοί, διαβάζοντας και τον επόμενο στίχο, σκέπτονται εσφαλμένα και γι' αυτόν και νομίζουν, επειδή είναι γραμμένο: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε», ότι και αυτά έχουν ειπωθεί για τη θεότητα του Λόγου και όχι για την ένσαρκη παρουσία του, είναι αναγκαίο, αναλύοντας και αυτόν τον στίχο, να καταδείξουμε την πλάνη τους.

Το δε «Πριν από τον αιώνα» και «Πριν δημιουργήσει τη γη» και «Πριν εδραιωθούν τα όρη», ας μην ταράζει κανέναν· διότι πάρα πολύ ορθά συνέδεσε και αυτό με το «εθεμελίωσε» και με το «έκτισε». Επειδή και αυτό πάλι αφορά την κατά σάρκα οικονομία. Διότι η χάρη που μας δόθηκε από τον Σωτήρα, τώρα μεν φανερώθηκε, όπως είπε ο Απόστολος, και πραγματοποιήθηκε με την έλευσή Του· είχε όμως προετοιμαστεί αυτή και πριν υπάρξουμε εμείς, ή μάλλον και πριν από την καταβολή του κόσμου· και η αιτία είναι κατά κάποιον τρόπο αγαθή και θαυμαστή. Δεν έπρεπε ο Θεός να βουλευθεί για εμάς εκ των υστέρων, για να μη φανεί ότι αγνοεί τα όσα μας αφορούν.

Αυτό δε συνέβη, όπως τουλάχιστον μπορεί κανείς ευσεβώς και συνετά να αναλογιστεί, ώστε, όπως προείπα, αφού αναστηθούμε από τον πρόσκαιρο θάνατο, να μπορέσουμε να ζήσουμε αιώνια· κάτι που δεν θα μπορούσαμε να κατορθώσουμε όντας άνθρωποι πλασμένοι από το χώμα της γης, εάν δεν είχε προετοιμαστεί για εμάς προαιωνίως εν Χριστώ η ελπίδα της ζωής και της σωτηρίας. Επομένως, ευλόγως ο Λόγος, εισερχόμενος στη δική μας σάρκα και κτιζόμενος σε αυτήν ως αρχή των οδών για τα έργα Του, θεμελιώνεται κατ' αυτόν τον τρόπο, καθώς υπήρχε σε Αυτόν το θέλημα του Πατρός, όπως έχει ειπωθεί, προαιωνίως, και πριν δημιουργηθεί η γη, και πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν αναβλύσουν οι πηγές· ώστε, ακόμη κι αν η γη, και τα όρη, και οι μορφές των φαινομένων παρέλθουν κατά τη συντέλεια του παρόντος αιώνος, να μην παλαιωθούμε και εμείς μαζί με αυτά· αλλά να μπορέσουμε να ζήσουμε και μετά από αυτά, έχοντας τη ζωή και την πνευματική ευλογία που είχε ετοιμαστεί για εμάς, προτού υπάρξουν αυτά, μέσα στον ίδιο τον Λόγο, σύμφωνα με την εκλογή. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να μην έχουμε μια πρόσκαιρη ζωή, αλλά να παραμείνουμε και έπειτα από αυτά ζωντανοί εν Χριστώ· επειδή, πριν καν υπάρξουν αυτά, η ζωή μας είχε ήδη θεμελιωθεί και ετοιμαστεί εν Χριστώ Ιησού.

Υπάρχει πάλι ανάγκη για όσα ειπώθηκαν προηγουμένως· διότι το προκείμενο θέμα αφορά την ίδια παροιμία και την ίδια σοφία. Ο Λόγος δεν είπε ότι ο ίδιος είναι εκ φύσεως κτίσμα, αλλά στο βιβλίο των Παροιμιών είπε το, «Ο Κύριος με έκτισε»· και είναι φανερό ότι υποδηλώνει κάποιο νόημα όχι ανοιχτά, αλλά κρυμμένα, το οποίο είναι δυνατόν να βρούμε κι εμείς, εάν αφαιρέσουμε το κάλυμμα της παροιμίας. Διότι ποιος, ακούγοντας τη δημιουργική σοφία να λέει, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», δεν αναζητεί αμέσως το νόημα, αναλογιζόμενος πώς είναι δυνατόν αυτή που κτίζει να κτίζεται; Ποιος, ακούγοντας τον μονογενή Υιό του Θεού να λέει ότι κτίζεται ως αρχή των οδών, δεν ερευνά το νόημα, απορώντας πώς είναι δυνατόν ο μονογενής Υιός να γίνεται αρχή πολλών άλλων; Πρόκειται βέβαια για αίνιγμα· αλλά, όπως λέει, «ο συνετός θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».

Διότι, όπως ακριβώς, επειδή ο Υιός του Θεού είναι Λόγος, εικόνα Του είναι ο δικός μας λόγος, έτσι, επειδή Αυτός είναι Σοφία, εικόνα Του πάλι είναι η σοφία που έχει δημιουργηθεί μέσα μας· στην οποία κατέχοντας τη γνώση και τη φρόνηση, γινόμαστε δεκτικοί της δημιουργικής Σοφίας, και μέσω αυτής μπορούμε να γνωρίσουμε τον Πατέρα της. Διότι λέει: «Εκείνος που έχει τον Υιό, έχει και τον Πατέρα»· και, «Εκείνος που δέχεται εμένα, δέχεται αυτόν που με απέστειλε». Εφόσον λοιπόν δημιουργήθηκε μέσα μας ένας τέτοιος τύπος της Σοφίας και υπάρχει σε όλα τα έργα, ευλόγως η αληθινή και δημιουργική Σοφία, αναλαμβάνοντας στον εαυτό της όσα ανήκουν στον δικό της τύπο, λέει το: «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του». Διότι αυτά που εξέφρασε η σοφία που βρίσκεται μέσα μας, αυτά ο ίδιος ο Κύριος τα λέει ως δικά Του· και ενώ ο Ίδιος δεν κτίζεται, εφόσον είναι Κτίστης, εντούτοις εξαιτίας της εικόνας Του που έχει κτιστεί μέσα στα έργα, ο Ίδιος τα λέει αυτά σαν να αφορούν τον εαυτό Του. Και όπως ακριβώς ο ίδιος ο Κύριος έχει πει: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα», λόγω του ότι ο δικός Του τύπος υπάρχει μέσα μας· έτσι, αν και δεν ανήκει στα κτίσματα, εντούτοις εξαιτίας του ότι η εικόνα και ο τύπος Του κτίζεται μέσα στα έργα, μιλάει σαν να επρόκειτο για τον Ίδιο, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του».

Εάν, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα, όπως ακριβώς λέει και ο Σιράχ: «Την εξέχεε πάνω σε όλα τα έργα του, μαζί με κάθε σάρκα σύμφωνα με τη δωρεά του, και τη χορήγησε σε όσους τον αγαπούν». Τέτοιου είδους έκχυση, όμως, δεν αποτελεί γνώρισμα της ουσίας της Αυτοσοφίας και του Μονογενούς, αλλά εκείνης της σοφίας που αποτυπώθηκε ως εικόνα μέσα στον κόσμο. Τι το απίστευτο υπάρχει, εάν η ίδια η δημιουργική και αληθινή Σοφία, της οποίας τύπος είναι η σοφία και η επιστήμη που εκχύθηκε στον κόσμο, μιλά σαν να πρόκειται για τον εαυτό της, όπως προείπα, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του»; Διότι η σοφία που υπάρχει στον κόσμο δεν είναι αυτή που κτίζει, αλλά αυτή που συνεκτίζεται μέσα στα έργα, σύμφωνα με την οποία οι μεν ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του. Οι άνθρωποι δε, εάν την φέρουν μέσα τους, θα επιγνώσουν την αληθινή Σοφία του Θεού· και θα αναγνωριστεί ότι όντως έχουν πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Και όπως ακριβώς εάν κάποιος γιος βασιλιά, όταν ο πατέρας του ήθελε να οικοδομήσει μια πόλη, φρόντιζε να αναγραφεί το όνομά του σε καθένα από τα έργα που κατασκευάζονταν, αφενός χάριν ασφαλείας, ώστε να διατηρούνται τα έργα μέσω της εμφάνισης του ονόματός του σε καθένα από αυτά, και αφετέρου για να μπορούν εξαιτίας του ονόματος να θυμούνται τόσο τον ίδιο όσο και τον πατέρα του· και όταν ολοκλήρωνε το έργο, εάν τον ρωτούσαν για την πόλη πώς κατασκευάστηκε, θα απαντούσε: «Έγινε με ασφάλεια· διότι, σύμφωνα με το θέλημα του πατέρα, αποτυπώθηκα ως εικόνα σε κάθε έργο· αφού το όνομά μου ενσωματώθηκε κατά την κτίση μέσα στα έργα».

Λέγοντας δε αυτό, δεν εννοεί ότι κτίσθηκε η δική του ουσία, αλλά υποδηλώνει τον δικό του τύπο μέσω του ονόματος· με τον ίδιο τρόπο, κατά την ομοιότητα του παραδείγματος, σε εκείνους που θαυμάζουν τη σοφία μέσα στα κτίσματα απαντά η αληθινή Σοφία: Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα· διότι δικός μου τύπος είναι αυτός που υπάρχει μέσα σε αυτά· και εγώ κατ' αυτόν τον τρόπο συγκατέβηκα στη δημιουργία.

Δεν πρέπει, πάλι, να παραξενευόμαστε εάν ο Υιός μιλά για τον τύπο που υπάρχει μέσα μας σαν να πρόκειται για τον εαυτό Του, εφόσον (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να λέμε το ίδιο) και τότε που ο Σαύλος καταδίωκε την Εκκλησία —στην οποία υπήρχε ο τύπος και η εικόνα Του— ο Ίδιος έλεγε, σαν να καταδιωκόταν Αυτός: «Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;». Επομένως, όπως έχει ειπωθεί, αν ο ίδιος ο τύπος της Σοφίας που υπάρχει στα έργα έλεγε «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα», κανείς δεν θα παραξενευόταν. Έτσι, εάν και αυτή η αληθινή και δημιουργός Σοφία, ο μονογενής Λόγος του Θεού, λέει τα λόγια της δικής Του εικόνας σαν να αφορούν τον Ίδιο, δηλαδή το «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα», ας μην νομίσει κανείς, παραβλέποντας τη σοφία που έχει εγκτιστεί στον κόσμο και στα έργα, ότι το ρήμα «έκτισε» έχει λεχθεί για την ουσία της Αυτοσοφίας, ώστε, αναμειγνύοντας τον οίνο με το νερό, να μη φανεί ότι νοθεύει την αλήθεια. Διότι Αυτή μεν η Σοφία είναι κτίζουσα και δημιουργός, ενώ ο δικός Της τύπος εγκτίζεται στα έργα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με το «κατ' εικόνα» της Εικόνας. Και ονομάζεται «Αρχή οδών», επειδή αυτού του είδους η σοφία γίνεται μια αρχή και, τρόπον τινά, μια στοιχειώδης θεμελίωση της γνώσης του Θεού. Διότι, εάν κάποιος εισέλθει πρώτα σε αυτή την οδό και την τηρήσει με τον φόβο του Θεού —όπως είπε ο Σολομών: «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου»— έπειτα, ανεβαίνοντας ψηλότερα με τη διάνοια και κατανοώντας τη δημιουργό Σοφία που υπάρχει μέσα στην κτίση, θα κατανοήσει μέσω Αυτής και τον Πατέρα Της, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Σε τι λοιπόν χαίρεται ο Πατέρας, παρά βλέποντας τον εαυτό Του στη δική Του εικόνα, η οποία είναι ο Λόγος Του; Και αν βέβαια ευφραινόταν με τους υιούς των ανθρώπων αφού ολοκλήρωσε την οικουμένη, όπως είναι γραμμένο στις ίδιες τις Παροιμίες, όμως και αυτό το ίδιο ακριβώς νόημα έχει. Διότι ευφραινόταν και κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι επειδή Του προστέθηκε κάποια νέα χαρά, αλλά επειδή έβλεπε και πάλι τα έργα πλασμένα σύμφωνα με τη δική Του εικόνα· ώστε και το να χαίρεται έτσι ο Θεός, να έχει ως αφορμή τη δική Του εικόνα. Πώς όμως και ο Υιός ευφραίνεται, παρά βλέποντας τον εαυτό Του μέσα στον Πατέρα; Διότι αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και, «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Αποδείχθηκε λοιπόν από παντού εντελώς κενό το καύχημά σας, ω χριστομάχοι, και μάταια περιφέρατε πομπωδώς και διατυμπανίζατε παντού το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του», παρερμηνεύοντας το νόημά του και διακηρύσσοντας μάλλον τη δική σας επινόηση παρά τον νου του Σολομώντα. Διότι ιδού, το μεν δικό σας φρόνημα αποδείχθηκε ότι είναι μονάχα φαντασία· ενώ το ρητό στις Παροιμίες, και όλα όσα προαναφέρθηκαν, αποδεικνύουν ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα ως προς τη φύση και την ουσία, αλλά γνήσιο γέννημα του Πατέρα, αληθινή Σοφία και Λόγος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ. Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας άπαξ αποφασίσει να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, προσπαθούν πεισματικά να ελκύσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα»· διότι ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν βρίσκονται σε αδιέξοδο ντρέπονται· αλλά, έχοντας όψη πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους με τις ασέβειές τους. Και πράγματι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «Ο Κύριος με έκτισε», και το «Έγινε ανώτερος από τους αγγέλους», και το «Πρωτότοκος», και το «Όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι οι ίδιοι, σαν να περιλούστηκαν από το δηλητήριο του φιδιού, και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, σαν να τα ξερνούν από τα βάθη της ασεβούς καρδιάς τους, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο του Κυρίου: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικώς δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, από τη στιγμή που και για εμάς έχει γραφτεί: "Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε, και κινούμαστε, και υπάρχουμε";»

Λένε, λοιπόν, ότι έχει γραφτεί στις Παροιμίες: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ενώ στην προς Εβραίους επιστολή ο απόστολος λέει: «έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό είναι το όνομα που έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς» και λίγο πιο κάτω: «γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», και στις Πράξεις επίσης: «ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός εποίησε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Προβάλλοντας αυτά διαρκώς και πλανώμενοι ως προς το νόημά τους, νόμισαν εξαιτίας αυτών ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα και ποίημα και ένα από τα γενητά. Και έτσι εξαπατούν τους άφρονες, προβάλλοντας ως πρόφαση τα ρητά, ενώ αντί για την αληθινή έννοια σπέρνουν το δηλητήριο της δικής τους αίρεσης. Διότι, «αν γνώριζαν, δεν θα ασεβούσαν απέναντι στον Κύριο της δόξης» ούτε θα παρερμήνευαν αυτά που έχουν γραφτεί ορθά.

Του ιδίου, κατά Αρειανών λόγος τρίτος Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας αποφασίσει μια για πάντα να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, επιμένουν πεισματικά να εφαρμόσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί τα πάντα»· διότι, ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν περιέρχονται σε αδιέξοδο ντρέπονται, αλλά σαν να έχουν «πρόσωπο πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους» μέσα στις ασέβειές τους. Διότι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «ο Κύριος με έκτισε» και το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «πρωτότοκος» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον έκανε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι αυτοί, σαν να περιλούστηκαν με το «δηλητήριο του όφεως» και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, ξεστομίζοντας λόγια σαν από το βάθος της ασεβούς τους καρδιάς, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικά δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό, που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει, αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, εφόσον και για εμάς έχει γραφτεί: "διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε";»

Του ιδίου, Λόγος δεύτερος κατά των Αρειανών Εγώ μεν νόμιζα ότι οι υποκριτές της αρειανικής μανίας θα αρκούνταν στους προηγηθέντες ελέγχους εναντίον τους και στις αποδείξεις περί της αλήθειας και ότι, σταματώντας πλέον, θα μετανοούσαν για όσα κακόδοξα σκέφθηκαν και είπαν για τον Σωτήρα. Αυτοί όμως, δεν γνωρίζω πώς, ούτε και έτσι υποχωρούν, αλλά ως χοίροι και κύνες που κυλιούνται «στα ίδια τους τα εμέσματα» και στον δικό τους «βούρκο», μάλλον εφευρίσκουν για τον εαυτό τους νέες επινοήσεις προς ασέβεια. Μη κατανοώντας, λοιπόν, ούτε το γεγραμμένο στις Παροιμίες «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ούτε αυτό που ειπώθηκε από τον απόστολο «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», φιλονικούν, λέγοντας απλώς ότι ο Υιός του Θεού είναι ποίημα και κτίσμα. Και θα τους αρκούσε βέβαια, από τα όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, να αντιληφθούν —εκτός κι αν έχουν χάσει τελείως και τη λογική τους— εφόσον η αλήθεια το έχει μαρτυρήσει, ότι ο Υιός δεν προέρχεται από τα μη όντα ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά. Διότι, όντας Θεός, δεν θα μπορούσε να είναι ποίημα, ούτε είναι θεμιτό να τον αποκαλεί κανείς κτίσμα.

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα εγκλώβιζαν τον εαυτό τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· όταν δε, κατά την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε ευλόγως λέχθηκε για αυτόν από μεν τον Ιωάννη το «ο Λόγος έγινε σάρκα», από δε τον Πέτρο: «τον έκανε Κύριο και Χριστό», και μέσω του Σολομώντα, σαν από τον ίδιο τον Κύριο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και από τον Παύλο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «επομένως, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, που είναι πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε». Διότι όλα αυτά τα ρητά έχουν το ίδιο νόημα, το οποίο αποβλέπει στην ευσέβεια και καταδεικνύει τη θεότητα του Λόγου, καθώς και όσα λέγονται με ανθρώπινο τρόπο για αυτόν εξαιτίας του γεγονότος ότι έγινε και Υιός ανθρώπου.

Όπως, λοιπόν, όταν διαβάζουμε αυτά σκεφτόμαστε σωστά και, ενώ ακούμε τον Σολομώντα να αποκαλείται δούλος, δεν θεωρούμε ότι είναι δούλος, αλλά εκ φύσεως και γνήσιος υιός, έτσι, εάν και για τον Σωτήρα, ο οποίος αληθινά ομολογείται Υιός και είναι εκ φύσεως Λόγος, λένε οι άγιοι: «επειδή στάθηκε πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» ή εάν ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: «ο Κύριος με έκτισε» και «εγώ είμαι δούλος σου και υιός της δούλης σου» και όλα τα παρόμοια, ας μην αρνούνται κάποιοι εξαιτίας αυτών την ιδιότητά του που προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά, όπως στην περίπτωση του Σολομώντα και του Δαβίδ, ας σκέφτονται ορθά για τον Υιό και τον Πατέρα. Διότι, εάν ακούγοντας τον Σολομώντα να αποκαλείται «δούλος» τον ομολογούν υιό, πώς δεν τους αξίζει πολλαπλώς η απώλεια, επειδή δεν διατηρούν την ίδια κατανόηση και στην περίπτωση του Κυρίου, αλλά από τη μια, όταν ακούνε για γέννημα, Λόγο και Σοφία, καταβάλλουν προσπάθεια να τα παρερμηνεύσουν και να αρνηθούν τη φυσική και γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα· ενώ από την άλλη, όταν ακούσουν φράσεις και λέξεις περί ποιήματος, αμέσως παρασύρονται στο να θεωρούν τον Υιό εκ φύσεως ποίημα και αρνούνται τον Λόγο, αν και θα μπορούσαν, εξαιτίας του ότι έγινε άνθρωπος, να αποδώσουν όλες αυτές τις λέξεις στην ανθρώπινη φύση του. Πώς, λοιπόν, δεν αποδεικνύονται και εξαιτίας αυτού «βδελυροί» ενώπιον του Κυρίου, διατηρώντας για τους εαυτούς τους «διπλά ζύγια», και με το ένα να κρίνουν εκείνα τα ζητήματα, ενώ με το άλλο να βλασφημούν τον Κύριο;

Εάν λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι, ακόμη κι αν πει κανείς για τον ίδιο τον Λόγο το ρήμα «εποίησε», το λέει αντί του «εγέννησε», ποια επιπλέον επινόηση κακοβουλίας θα μπορέσουν άραγε να εφεύρουν ως προς αυτό, εφόσον βεβαίως από παντού ο λόγος, έχοντας διασαφηνίσει το ρητό, έδειξε ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ως προς μεν την ουσία είναι γέννημα εκ του Πατρός, ως προς δε την οικονομία, κατά την ευδοκία του Πατρός, εποιήθη για εμάς άνθρωπος και συνίσταται; Και για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, λέγεται από μεν τον απόστολο «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», στις δε Παροιμίες αναφέρεται και το ότι «κτίζεται». Διότι, εφόσον ομολογείται ότι «έγινε άνθρωπος», δεν διαφέρει σε τίποτα να λέμε, όπως έχει προειπωθεί, είτε «έγινε» είτε «έχει ποιηθεί» είτε «έχει κτιστεί» είτε «έχει πλαστεί» είτε «δούλος» είτε «υιός δούλης» είτε «υιός ανθρώπου» είτε «καταστάθηκε» είτε «αποδήμησε» είτε «νυμφίος» είτε «αδελφιδός» είτε «αδελφός». Επειδή όλες αυτές οι λέξεις τυγχάνει να προσιδιάζουν στην ανθρώπινη σύσταση· και τα παρόμοια δεν δηλώνουν την ουσία του Λόγου, αλλά το ότι ο ίδιος έγινε άνθρωπος. Τέτοιο νόημα έχει και το ρητό του Πέτρου στις Πράξεις των Αποστόλων, το οποίο προβάλλεται πάλι από αυτούς, όπου λέει ότι «τον εποίησε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Διότι ούτε και εδώ έχει γραφτεί ότι εποίησε για τον εαυτό του Υιό ή ότι εποίησε για τον εαυτό του Λόγο, ώστε να φαντάζονται τέτοια πράγματα.

Επομένως, πολύ περισσότερο ο Πέτρος τα έλεγε αυτά χωρίς να υποδηλώνει ότι η ουσία του Λόγου είναι δημιούργημα (ποίημα)· διότι τον γνώριζε, εφόσον τον είχε ομολογήσει Υιό του Θεού: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού», αλλά (υποδήλωνε) τη βασιλεία και κυριότητα που δημιουργήθηκε και έγινε κατά χάρη και για εμάς τους ίδιους. Διότι, λέγοντας αυτά, δεν αποσιώπησε την αΐδια και πατρική θεότητα του Υιού, αλλά είχε ήδη προαναφέρει ότι εξέχεε το Πνεύμα επάνω μας. Το να δίνει όμως κανείς το Πνεύμα με εξουσία δεν είναι ίδιον κτίσματος ούτε δημιουργήματος, αλλά δώρο Θεού. Διότι τα μεν κτίσματα αγιάζονται από το Άγιο Πνεύμα· ο δε Υιός, εφόσον δεν αγιάζεται από το Πνεύμα, αλλά μάλλον ο ίδιος το δίνει σε όλους, αποδεικνύεται ότι δεν είναι κτίσμα, αλλά αληθινός Υιός του Πατρός. Παρά ταύτα, αυτός που δίνει το Πνεύμα λέγεται ότι και δημιουργήθηκε (εποιήθη)· εποιήθη μεν Κύριος ανάμεσά μας λόγω της ανθρώπινης φύσης, το δίνει όμως, επειδή είναι Λόγος του Θεού. Διότι πάντοτε ήταν και είναι, όπως ακριβώς Υιός, έτσι και Κύριος και παμβασιλέας των πάντων, όντας όμοιος κατά πάντα με τον Πατέρα και έχοντας όλα τα του Πατρός, όπως έχει πει ο ίδιος. Ας εξετάσουμε λοιπόν και αυτό που λέγεται στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· αν και βεβαιότατα, εφόσον αποδείχθηκε ότι ο Λόγος δεν είναι ποίημα, έχει αποδειχθεί ότι δεν είναι ούτε κτίσμα.

Αν και τα όσα προαναφέρθηκαν, λοιπόν, αποδεικνύουν περίτρανα ότι και αυτή τους η επινόηση είναι μάταιη, εντούτοις, επειδή με το ρητό από τις Παροιμίες έχουν προκαλέσει παντού θόρυβο και σε πολλούς, οι οποίοι αγνοούν την πίστη των Χριστιανών, δίνουν την εντύπωση ότι λένε κάτι το ορθό, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε και το ίδιο το ρητό καθ' εαυτό· όπως δηλαδή το «όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε», έτσι και το «έκτισε», ώστε, όπως σε όλα, έτσι και σε τούτο να αποδειχθεί ότι δεν διαθέτουν τίποτε περισσότερο από φαντασία.

Αυτά λοιπόν πραγματευθήκαμε έως τώρα, πριν από το ρητό των Παροιμιών, αντιτασσόμενοι στις παράλογες μυθοπλασίες της καρδιάς τους· προκειμένου, έχοντας κατανοήσει ότι δεν αρμόζει να αποκαλείται ο Υιός του Θεού κτίσμα, να μάθουν και οι ίδιοι να αναγινώσκουν σωστά το ρητό των Παροιμιών, το οποίο έχει και αυτό την ορθή του έννοια. Διότι έχει γραφτεί: «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Αλλά, επειδή πρόκειται για παροιμίες και ειπώθηκαν με παροιμιώδη τρόπο, δεν πρέπει να εκλαμβάνουμε την πρόχειρη λέξη απλουστευτικά, αλλά να αναζητούμε το πρόσωπο και έτσι, με ευσέβεια, να εφαρμόζουμε το νόημα σε αυτό. Διότι όσα λέγονται στις παροιμίες δεν λέγονται ξεκάθαρα, αλλά εξαγγέλλονται με τρόπο κρυμμένο, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες· έρχεται η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία». Επομένως, πρέπει να αποκαλύπτουμε το νόημα του ρητού και να το αναζητούμε ως κάτι κρυμμένο, και όχι να το εκλαμβάνουμε απλώς σαν να έχει ειπωθεί με παρρησία, ώστε να μην παρερμηνεύσουμε τα λόγια και πλανηθούμε μακριά από την αλήθεια. Εάν λοιπόν το γραμμένο αναφέρεται σε άγγελο ή σε κάποιο άλλο από τα γενητά όντα, όπως για παράδειγμα σε ένα από εμάς τα δημιουργήματα, ας γίνεται αποδεκτό το ρήμα «έκτισε»· εάν όμως αυτή που μιλά για τον εαυτό της είναι η Σοφία του Θεού, εντός της οποίας δημιουργήθηκαν όλα τα γενητά, τι άλλο πρέπει να κατανοήσουμε παρά ότι, χρησιμοποιώντας τη λέξη «έκτισε», δεν λέει κάτι το αντίθετο προς το «εγέννησε»;

Ούτε επειδή λησμόνησε ότι η ίδια είναι κτίστρια και δημιουργός ή επειδή αγνοεί τη διαφορά μεταξύ του δημιουργού και των δημιουργημάτων συγκαταλέγει τον εαυτό της στα κτίσματα, αλλά υποδηλώνει κάποιο νόημα, όπως συνηθίζεται στις παροιμίες, όχι φανερά αλλά κρυμμένα. Αυτό το νόημα ενέπνεε στους αγίους να το προφητεύουν, και η ίδια, λίγο αργότερα, αποδίδοντας με άλλες λέξεις και σε παραλληλισμό το «έκτισε», λέει: «η σοφία οικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της». Είναι δε φανερό ότι οίκος της σοφίας είναι το δικό μας σώμα, το οποίο αφού ανέλαβε, έγινε άνθρωπος. Και εύλογα από τον μεν Ιωάννη λέγεται: «ο Λόγος σάρξ εγένετο», μέσω δε του Σολομώντα η σοφία λέει για τον εαυτό της με προσοχή και ακρίβεια, όχι ότι είμαι κτίσμα, αλλά μόνο ότι «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Αλλά δεν με έκτισε ως προς την ουσία της ύπαρξής μου, ούτε σημαίνει ότι έχω αρχή και γένεση κτίσματος.

Διότι και εδώ ο Λόγος, μιλώντας μέσω του Σολομώντα, δεν δήλωνε την ουσία της θεότητάς του ούτε την αιώνια και γνήσια γέννησή του από τον Πατέρα, αλλά πάλι την ανθρώπινη φύση και την οικονομία του προς εμάς. Γι' αυτό, όπως προείπα, δεν είπε «είμαι κτίσμα» ή «έγινα κτίσμα», αλλά μόνο «έκτισε». Διότι τα μεν κτίσματα, εφόσον έχουν κτιστή ουσία, ανήκουν στα γενητά και λέγεται ότι κτίζονται, και βεβαίως το κτίσμα κτίζεται. Όμως, η λέξη «έκτισε», όταν λέγεται μόνη της, δεν σημαίνει οπωσδήποτε την ουσία ή τη γέννηση, αλλά δηλώνει ότι κάτι άλλο συμβαίνει ως προς εκείνον για τον οποίο γίνεται λόγος· και δεν σημαίνει απολύτως ότι αυτό που λέγεται πως κτίζεται, είναι ήδη και κατά τη φύση και κατά την ουσία κτίσμα. Και αυτή τη διαφορά τη γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν λέει αφενός για τα κτίσματα: «γέμισε η γη από την κτίση σου» και «η ίδια η κτίση συστενάζει και συνωδίνει»· και στην Αποκάλυψη λέει: «και πέθανε το ένα τρίτο των κτισμάτων που βρίσκονταν στη θάλασσα, όσα είχαν ψυχή», καθώς και ο Παύλος λέει: «κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο, όταν λαμβάνεται με ευχαριστία», και στη Σοφία είναι γραμμένο: «και με τη σοφία σου κατασκεύασες τον άνθρωπο, για να δεσπόζει στα κτίσματα που δημιουργήθηκαν από εσένα». Και το ότι η Γραφή λέει γι' αυτά ότι είναι κτίσματα και ότι κτίζονται, κατ' αυτόν τον τρόπο πάλι μπορεί κανείς να ακούσει τον Κύριο να λέει: «από την αρχή όμως εκείνος που τους έκτισε, άρρεν και θήλυ τους εποίησε».

Τέτοιο είναι και αυτό που λέγεται από τον Ιερεμία: «Ο Κύριος έκτισε καινή σωτηρία για καταφύτευση, μέσα στην οποία σωτηρία θα περιέλθει ο άνθρωπος»· λέγοντας δε αυτό, δεν υποδηλώνει κάποια ουσία κτίσματος, αλλά προφητεύει τη σωτηρία που ανακαινίζεται στους ανθρώπους, η οποία πραγματοποιήθηκε για εμάς εν Χριστώ. Εφόσον, λοιπόν, υπάρχει τέτοια διαφορά σχετικά με τα κτίσματα και την απλή αναφορά της λέξης «έκτισε», αν μεν βρείτε κάπου στην Αγία Γραφή να ονομάζεται ο Κύριος κτίσμα, αποδείξτε το και αγωνιστείτε γι' αυτό· αν όμως πουθενά δεν είναι γραμμένο ότι Αυτός είναι κτίσμα, αλλά ο Ίδιος λέει για τον Εαυτό Του στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε», ντραπείτε εξαιτίας της προαναφερθείσας διαφοράς και όσων έχουν διατυπωθεί παροιμιωδώς. Και επομένως, το «έκτισε» μην το εκλαμβάνετε ως κτίσμα, αλλά ως την ανθρώπινη φύση που Εκείνος προσέλαβε· διότι σε αυτήν προσιδιάζει το να κτίζεται. Ειδάλλως, πώς είναι δυνατόν να μην αδικείτε την αλήθεια, όταν, ακούγοντας μεν από τον Δαβίδ και τον Παύλο το «έκτισε», δεν εννοείτε την ουσία και τη γένεση, αλλά την ανακαίνιση, ενώ, ακούγοντας από τον Κύριο το «έκτισε», συγκαταλέγετε την ουσία Του ανάμεσα στα κτίσματα;

Και πάλι, ακούγοντας το «η σοφία οικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της και εστήριξε επτά στύλους», τον μεν οίκο τον ερμηνεύετε αλληγορικά, το δε «έκτισε», λαμβάνοντάς το με αυτόν τον τρόπο, τον μετατρέπετε σε κτίσμα. Και ούτε το γεγονός ότι αυτός είναι ο δημιουργός σας δυσώπησε, ούτε το ότι είναι το μοναδικό γνήσιο γέννημα του Πατέρα φοβηθήκατε, αλλά απλώς, έχοντας ταχθεί εναντίον του, τον πολεμάτε και σχηματίζετε γι' αυτόν κατώτερες αντιλήψεις απ' ό,τι για τους ανθρώπους.

Διότι και το ίδιο το ρητό αποδεικνύει ότι είναι αποκλειστικά δική σας επινόηση το να αποκαλείτε τον Κύριο κτίσμα. Επειδή ο Κύριος, γνωρίζοντας τη δική Του ουσία ως μονογενή Σοφία και γέννημα του Πατρός, και ότι είναι διαφορετική από τα γενητά και τα εκ φύσεως κτίσματα, από φιλανθρωπία λέει τώρα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του», το οποίο ισοδυναμεί με το να πει ότι ο Πατέρας «μου κατήρτισε σώμα» και με έκτισε για τους ανθρώπους, υπέρ της σωτηρίας των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς ακούγοντας τον Ιωάννη να λέει «ο Λόγος έγινε σάρκα», δεν εννοούμε ότι ολόκληρος ο Λόγος είναι σάρκα, αλλά ότι ενδύθηκε τη σάρκα και έγινε άνθρωπος, και όπως όταν ακούμε ότι «ο Χριστός έγινε για εμάς κατάρα» και ότι «εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία», δεν εννοούμε ότι ο Ίδιος έγινε εξ ολοκλήρου κατάρα και αμαρτία, αλλά ότι ανέλαβε την κατάρα που βάραινε εμάς, όπως είπε ο Απόστολος: «μας εξαγόρασε από την κατάρα», ενώ τις αμαρτίες μας, όπως μεν είπε ο Ησαΐας, «τις βάσταξε», και όπως έγραψε ο Πέτρος, «τις σήκωσε με το σώμα Του επάνω στο ξύλο», έτσι, εάν ακούμε στις Παροιμίες το ρήμα «έκτισε», δεν πρέπει να εννοούμε ολόκληρο τον Λόγο ως εκ φύσεως κτίσμα, αλλά ότι ενδύθηκε το κτιστό σώμα, και ο Θεός Τον έκτισε για χάρη μας αναμεσά μας, έχοντας «καταρτίσει», όπως είναι γραμμένο, κτιστό «σώμα» σε Αυτόν, προκειμένου εντός αυτού να μπορέσουμε να ανακαινιστούμε και να θεωθούμε.