Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

Τι λοιπόν σας εξαπάτησε, ανόητοι, ώστε να αποκαλέσετε τον Κτίστη κτίσμα; Ή από πού αποκτήσατε αυτό το κενό φρόνημα και επαίρεστε για αυτό; Διότι οι Παροιμίες λένε μεν «έκτισε», αλλά δεν αποκαλούν τον Υιό κτίσμα, παρά γέννημα, και σύμφωνα με την προαναφερθείσα διάκριση από τις Γραφές, εννοώ μεταξύ του «έκτισε» και του «κτίσματος», αφενός αναγνωρίζουν ως ίδιον της φύσης του Υιού ότι αυτός είναι η μονογενής Σοφία και ο δημιουργός των κτισμάτων, αφετέρου, λέγοντας το «έκτισε», δεν αναφέρονται στην ουσία του, αλλά σημαίνουν ότι αυτός γίνεται «αρχή πολλών οδών», ώστε να αντιδιαστέλλεται το μεν «έκτισε» προς το γέννημα, το δε λεγόμενο «αρχή οδών» προς το γεγονός ότι αυτός είναι ο μονογενής Λόγος.

Διότι, εάν είναι γέννημα, πώς τον αποκαλείτε κτίσμα; Επειδή κανείς δεν λέει ότι γεννά αυτά τα οποία κτίζει, ούτε ονομάζει κτίσματα τα ίδια του τα γεννήματα. Και πάλι, εάν είναι μονογενής, πώς γίνεται αυτός «αρχή των οδών»; Διότι, εάν κτίστηκε πρώτος από όλα, είναι ανάγκη να μην είναι πλέον μόνος, εφόσον έχει αυτούς που δημιουργήθηκαν μετά από αυτόν. Διότι και ο Ρουβήμ, επειδή έγινε «αρχή των τέκνων», δεν ήταν μονογενής, αλλά ως προς μεν τον χρόνο ήταν πρώτος, ως προς δε τη φύση και τη συγγένεια ήταν ένας από αυτούς που ήλθαν μετά από αυτόν. Επομένως, εάν και ο Λόγος είναι «αρχή των οδών», θα πρέπει και αυτός να είναι όπως ακριβώς οι οδοί, και οι οδοί να είναι τέτοιες όπως είναι και ο Λόγος, έστω και αν κτίζεται χρονικά πρώτος από αυτές. Διότι και η αρχή μιας πόλεως είναι τέτοιας λογής, όπως είναι και τα άλλα μέρη της πόλεως, και τα ίδια τα μέρη, όταν ενώνονται με την αρχή, αποτελούν ολόκληρη και μία πόλη, ως «πολλά μέλη ενός σώματος», και δεν ανήκει το μεν ένα μέρος της σε εκείνα που δημιουργούν, το δε άλλο σε εκείνα που δημιουργούνται και υποτάσσεται στο έτερο μέρος, αλλά ολόκληρη έχει εξίσου τη φροντίδα και τη σύστασή της από εκείνον που την κατασκεύασε. Εάν λοιπόν και ο Κύριος κτίζεται κατ' αυτόν τον τρόπο ως αρχή των πάντων, είναι ανάγκη να αποτελεί μαζί με όλα τα άλλα μία κτίση και να μη διαφέρει από τα άλλα, έστω και αν γίνεται αρχή των πάντων, ούτε να είναι κύριος των άλλων μερών της κτίσεως, έστω και αν τυγχάνει να είναι χρονικά πρεσβύτερος· διότι μαζί με όλα έχει και αυτός τον ίδιο λόγο δημιουργίας και τον ίδιο Δεσπότη.

Επομένως, το πολυθρύλητο που λέγεται από εσάς, ότι ο Υιός είναι κτίσμα, δεν είναι αληθινό, αλλά αποτελεί μόνο δική σας φαντασίωση, και κατηγορείστε από τον Σολομώντα ότι πολλές φορές παραποιήσατε τα λόγια του. Διότι δεν τον ονόμασε κτίσμα, αλλά γέννημα και σοφία του Θεού, λέγοντας: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Και αυτή η ίδια η ρήση, αν εξεταστεί, ελέγχει τη δυσσέβειά σας· διότι έχει γραφτεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Συνεπώς, αν αυτός υπάρχει πριν από τα πάντα, και λέει «με έκτισε», όχι για να κάνω τα έργα, αλλά «για τα έργα», τότε είτε το «έκτισε» είναι μεταγενέστερο ως προς αυτόν, είτε θα φανεί ότι ο ίδιος έπεται των έργων, αφού, όταν κτίζεται, θα τα βρει να έχουν ήδη συσταθεί πριν από αυτόν, για τα οποία μάλιστα και δημιουργείται. Αν όμως συμβαίνει αυτό, πώς είναι πλέον ο ίδιος «πριν από τα πάντα»; Πώς επίσης «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «σε αυτόν συγκρατούνται»; Διότι, ιδού, σύμφωνα με εσάς, τα έργα για τα οποία κτίζεται και αποστέλλεται είχαν συσταθεί και πριν από αυτόν. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο· ψευδής είναι η αντίληψη των αιρετικών. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι ο Κτίστης· και λέει τότε παροιμιωδώς «με έκτισε», όταν ενδύθηκε την κτιστή σάρκα. Και αυτό πάλι είναι δυνατόν να το κατανοήσει κανείς και από την ίδια τη ρήση.

Αν πάλι φλυαρούν επειδή ονομάστηκε «παις», ας γνωρίζουν ότι και ο Ισαάκ ονομάστηκε παις του Αβραάμ, και ο υιός της Σουμανίτιδος ονομάστηκε παιδάριον. Εύλογα, λοιπόν, εφόσον εμείς είμαστε δούλοι, όταν εκείνος έγινε σαν κι εμάς, ονομάζει και ο ίδιος τον Πατέρα «Κύριο», όπως ακριβώς κι εμείς. Και το έπραξε αυτό ενεργώντας από φιλανθρωπία, ώστε κι εμείς, που είμαστε εκ φύσεως δούλοι, αφού λάβουμε «το Πνεύμα του Υιού», να βρούμε το θάρρος να αποκαλούμε αυτόν που είναι εκ φύσεως Κύριός μας, Πατέρα κατά χάριν. Αλλά όπως ακριβώς εμείς, όταν αποκαλούμε τον Κύριο, Πατέρα, δεν αρνούμαστε την εκ φύσεως δουλεία μας —διότι είμαστε δικά του έργα, και «αυτός μας εποίησε και όχι εμείς οι ίδιοι»—, έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου, λέει «Ο Κύριος με έκτισε», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι «εν αρχή ην ο Λόγος» και «πάντα δι’ αυτού εγένετο» και «εν αυτώ τα πάντα εκτίσθη». Το ρητό, εξάλλου, στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου. Διότι, αν λέει ότι κτίστηκε «για έργα», φαίνεται πως δεν θέλει να υποδηλώσει την ουσία του, αλλά τη θεία οικονομία που επιτελέστηκε για τα έργα, η οποία είναι δευτερεύουσα ως προς το είναι. Επειδή, όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως για να πράττουν εκείνα για τα οποία τους δίνει προσταγή ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι συμβαίνει με όλα τα πράγματα.

Διότι ο Αδάμ δημιουργήθηκε, όχι για να εργάζεται, αλλά για να υπάρχει πρώτα ως άνθρωπος· διότι μετά από αυτά έλαβε την εντολή να εργάζεται. Και ο Νώε δημιουργήθηκε όχι για την κιβωτό, αλλά για να υπάρχει πρώτα και να γίνει άνθρωπος· διότι μετά από αυτά έλαβε την εντολή να κατασκευάσει την κιβωτό· και για τον καθένα, εάν το αναζητήσει κανείς, αυτό θα έβρισκε. Διότι και ο μέγας Μωυσής πρώτα έγινε άνθρωπος και δεύτερον του εμπιστεύθηκαν την ηγεσία του λαού. Επομένως και εδώ αυτό είναι δυνατόν να εννοήσουμε· διότι βλέπεις ότι δεν κτίζεται για να λάβει την ύπαρξη, αλλά «εν αρχή» μεν «ην ο Λόγος», μετά από αυτά όμως αποστέλλεται «για τα έργα» και για την οικονομία αυτών· διότι, πριν γίνουν τα έργα, ο Υιός υπήρχε πάντοτε, αλλά δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να κτιστεί και αυτός. Όταν όμως δημιουργήθηκαν τα έργα και προέκυψε στη συνέχεια η ανάγκη της θείας οικονομίας για τη διόρθωσή τους, τότε ακριβώς και ο Λόγος παρέδωσε τον εαυτό του στο να συγκαταβεί και να εξομοιωθεί με τα έργα, πράγμα το οποίο μας φανέρωσε αφενός μέσω της λέξης «έκτισε», αφετέρου, θέλοντας να σημάνει το ίδιο, πάλι λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Και τώρα έτσι λέει ο Κύριος, αυτός που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του, για να συγκεντρώσω σε αυτόν τον Ιακώβ και τον Ισραήλ· θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου».

Ιδού, λοιπόν, και εδώ δεν πλάθεται για να λάβει ύπαρξη, αλλά για να συνάξει τις φυλές, οι οποίες υπήρχαν και πριν αυτός πλαστεί. Διότι, όπως ακριβώς εκεί αναφέρεται το «έκτισε», έτσι και εδώ το «έπλασε», και όπως εκεί το «για τα έργα», έτσι και εδώ το «για να συνάξει», ώστε από παντού να γίνεται φανερό πως το «έκτισε» και το «έπλασε» λέγονται μεταγενέστερα σε σχέση με την ύπαρξη του Λόγου. Διότι, όπως ακριβώς πριν από την πλάση υπήρχαν οι φυλές για τις οποίες και πλάστηκε, έτσι φαίνεται ότι υπήρχαν και τα έργα για τα οποία και κτίστηκε. Και όταν βέβαια «εν αρχή ην ο Λόγος», δεν υπήρχαν ακόμη τα έργα, όπως προείπα· όταν όμως τα έργα έγιναν και το απαίτησε η ανάγκη, τότε ειπώθηκε το «έκτισε». Και είναι σαν την περίπτωση όπου κάποιος υιός –όταν κάποια κτήματα είχαν χαθεί και βρεθεί στα χέρια των εχθρών εξαιτίας της αμέλειάς τους, και εφόσον προέκυψε ανάγκη– θα στελνόταν από τον πατέρα για να τα ανακτήσει και να τα συνάξει· και αυτός, πηγαίνοντας, θα φορούσε ενδυμασία όμοια με τη δική τους και θα έπαιρνε τη μορφή τους, ώστε να μην τον αναγνωρίσουν ως κύριο αυτοί που τα κατέχουν και τραπούν σε φυγή, και εμποδιστεί έτσι να κατέλθει και προς εκείνους που είχαν κρυφτεί κάτω από τη γη από αυτούς, και έπειτα εάν κάποιος τον ρωτούσε για το θέμα αυτό.

Στο ερώτημα γιατί [έγινε] αυτό, ο εν λόγω θα απαντούσε: ο πατέρας έτσι με έπλασε και με κατάρτισε για τα έργα του. Και λέγοντας αυτό, ούτε υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι δούλος ή ένα από τα δημιουργήματα, ούτε αναφέρει την αρχή της γέννησής του, αλλά τη μέριμνα για τα έργα που του ανατέθηκε μεταγενέστερα. Με τον ίδιο τρόπο και ο Κύριος, αφού ενδύθηκε τη δική μας σάρκα και «βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος», αν ερωτάτο από εκείνους που τον έβλεπαν έτσι και τον θαύμαζαν, θα έλεγε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» και «με έπλασε για να συνάξω τον Ισραήλ». Αυτό εξάλλου προσημαίνοντας το Πνεύμα, έλεγε στους Ψαλμούς: «Τον κατέστησες κύριο επί των έργων των χειρών σου», πράγμα που υποδηλώνοντας για τον εαυτό του ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ όμως καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στο άγιο όρος του, τη Σιών». Όπως ακριβώς δε, όταν έλαμψε σωματικά στη Σιών, δεν είχε τότε την αρχή της ύπαρξής του ούτε είχε την αρχή της βασιλείας του, αλλά, όντας Λόγος του Θεού και αΐδιος βασιλιάς, καταδέχθηκε να αναδείξει ανθρωπίνως τη βασιλεία του και στη Σιών, ώστε, αφού λυτρώσει και αυτούς και εμάς από την «αμαρτία που βασιλεύει μέσα τους», να μας υπαγάγει στην πατρική του βασιλεία, έτσι, όταν εγκαθίσταται στα «έργα», δεν εγκαθίσταται σε εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη, αλλά καθίσταται σε αυτά που ήδη υπάρχουν και έχουν ανάγκη διόρθωσης.

Επομένως, το «έκτισε», το «έπλασε» και το «κατέστησε», έχοντας την ίδια έννοια, δεν φανερώνουν την αρχή της ύπαρξής του, ούτε δεικνύουν ότι η ουσία του είναι κτιστή, αλλά φανερώνουν την ανανέωση που έγινε σε εμάς ως δική του ευεργεσία. Λέγοντας λοιπόν αυτά, δίδασκε συγχρόνως ότι ο ίδιος υπήρχε και πριν από αυτά, όταν έλεγε: «πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι» και «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του» και «ήμουν δίπλα του δημιουργώντας». Και όπως ακριβώς ο ίδιος υπήρχε πριν γίνει ο Αβραάμ, ενώ ο Ισραήλ προήλθε μετά τον Αβραάμ, έτσι είναι φανερό ότι, αν και προϋπάρχει, αργότερα «πλάθεται»· και αυτή η πλάση δεν σημαίνει την αρχή της ύπαρξής του, αλλά την ενανθρώπηση, μέσω της οποίας και συνάγει τις φυλές του Ισραήλ. Έτσι λοιπόν, όντας διαρκώς μαζί με τον Πατέρα, ο ίδιος είναι ο δημιουργός της κτίσης, και είναι προφανές ότι τα έργα έρχονται δεύτερα σε σχέση με αυτόν, και το «έκτισε» δεν υποδηλώνει την αρχή της ύπαρξής του, αλλά καθιστά γνωστή τη θεία οικονομία που συντελέστηκε για χάρη των έργων, την οποία επιτέλεσε εν σαρκί. Διότι έπρεπε αυτός, εφόσον είναι διαφορετικός από τα έργα και μάλλον όντας ο δημιουργός τους, να αναλάβει ο ίδιος και την ανανέωσή τους, ώστε, καθώς εκείνος κτίζεται για εμάς, να ανακαινίσει τα πάντα στον εαυτό του. Διότι και όταν είπε «έκτισε», πρόσθεσε αμέσως και την αιτία λέγοντας «τα έργα», ώστε το «να κτίζεται για τα έργα» να υποδηλώσει το ότι γίνεται άνθρωπος για την ανανέωσή τους.

Επομένως, δεν ήλθε για τον εαυτό Του, αλλά για τη δική μας σωτηρία, και για να καταργηθεί ο θάνατος, και για να κατακριθεί η αμαρτία, και για να αναβλέψουν οι τυφλοί και να αναστηθούν όλοι από τους νεκρούς. Εάν, λοιπόν, δεν ήλθε για τον εαυτό Του, αλλά για εμάς, άρα δεν «κτίζεται» για τον εαυτό Του, αλλά για εμάς. Και εάν δεν κτίζεται για τον εαυτό Του, αλλά για εμάς, επομένως ο Ίδιος δεν είναι κτίσμα, αλλά λέει αυτά επειδή ενδύθηκε τη δική μας σάρκα. Και το ότι οι Γραφές έχουν αυτό το νόημα, μπορεί κανείς να το διδαχθεί από τον απόστολο· διότι λέει στην προς Εφεσίους επιστολή: «αφού κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, δηλαδή την έχθρα, με τη σάρκα του, καταργώντας τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάξεις, ώστε να κτίσει τους δύο μέσα Του σε έναν νέο άνθρωπο». Εάν, λοιπόν, μέσα σε Αυτόν κτίζονται οι δύο και αυτοί βρίσκονται στο σώμα Του, ευλόγως, φέροντας τους δύο μέσα Του, μιλά ως να έχει κτιστεί ο Ίδιος· διότι ένωσε μέσα Του αυτούς που κτίστηκαν, και ήταν ο Ίδιος μέσα σε αυτούς, όπως και εκείνοι. Έτσι, λοιπόν, εφόσον οι δύο κτίστηκαν μέσα σε Αυτόν, καταλλήλως θα μπορούσε να πει το «ο Κύριος με έκτισε». Διότι, όπως ακριβώς λέγεται ότι ο Ίδιος ασθενεί, επειδή ανέλαβε τις δικές μας ασθένειες, καίτοι ο Ίδιος δεν ασθενεί, εφόσον είναι η δύναμη του Θεού, και έγινε για χάρη μας αμαρτία και κατάρα, καίτοι ο Ίδιος δεν αμάρτησε, αλλά επειδή ο Ίδιος βάσταξε τις αμαρτίες και την κατάρα μας, έτσι και τώρα, ανακτίζοντάς μας μέσα στον εαυτό Του, ας λέει ότι «με έκτισε για τα έργα», καίτοι ο Ίδιος δεν είναι κτίσμα.

Επειδή, εάν σύμφωνα με εκείνους, με το να θεωρούν την ουσία του Λόγου κτιστή, λέγει «ο Κύριος με έκτισε» όντας ο ίδιος κτίσμα, τότε δεν κτίσθηκε για εμάς. Εάν όμως δεν κτίσθηκε για εμάς, δεν κτισθήκαμε ούτε εμείς «εν αυτώ»· και εφόσον δεν κτισθήκαμε εν αυτώ, δεν τον είχαμε μέσα μας, αλλά τον είχαμε εξωτερικά, εάν βέβαια δεχθήκαμε από αυτόν τη διδασκαλία όπως από κάποιον διδάσκαλο. Και εάν εμείς βρισκόμασταν σε αυτή την κατάσταση, πάλι εξίσου η αμαρτία θα «εβασίλευε» στη σάρκα, παραμένοντας και μη έχοντας αποβληθεί από αυτήν. Αλλά ο απόστολος εναντιώνεται σε αυτούς, λέγοντας λίγο πριν από αυτά: «διότι δικό του ποίημα είμαστε, έχοντας κτισθεί εν Χριστώ Ιησού». Εάν όμως εμείς κτισθήκαμε εν Χριστώ, άρα δεν είναι αυτός εκείνος που κτίζεται, αλλά εμείς είμαστε εκείνοι που κτιζόμαστε εν αυτώ· και για χάρη μας ειπώθηκε η φράση «έκτισε». Διότι, εξαιτίας της δικής μας ανάγκης, μολονότι ο Λόγος είναι Κτίστης, καταδέχθηκε και την έκφραση που αρμόζει στα κτίσματα. Και η έκφραση αυτή δεν είναι δική του, καθόσον είναι Λόγος, αλλά το «έκτισε» είναι έκφραση που χαρακτηρίζει εμάς, οι οποίοι κτιζόμαστε εν αυτώ. Και όπως ο Πατέρας υπάρχει πάντοτε, έτσι πάντοτε υπάρχει και ο Λόγος αυτού και, υπάρχοντας πάντοτε, λέγει: «εγώ ήμουν εκείνος στον οποίο έχαιρε· και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του»· και «εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί», έτσι, όταν εξαιτίας της δικής μας ανάγκης έγινε άνθρωπος, ο ίδιος κατά συνέπεια λέγει τα δικά μας ως ένας από εμάς, το «ο Κύριος με έκτισε», ώστε, αφού αυτός ενοίκησε στη σάρκα, να εκδιωχθεί εντελώς η αμαρτία από τη σάρκα και εμείς να αποκτήσουμε ελεύθερο το φρόνημα.

Τι έπρεπε, λοιπόν, να πει αφού έγινε άνθρωπος; «Στην αρχή ήμουν άνθρωπος»; Αλλά αυτό ούτε του ταίριαζε ούτε ήταν αληθές. Όπως ακριβώς, λοιπόν, δεν έπρεπε να πει αυτό, έτσι είναι οικείο και χαρακτηριστικό να λέγεται για τον άνθρωπο το «έκτισε» και το «τον εποίησε». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προστίθεται και η αιτία του «έκτισε», η οποία είναι η ανάγκη των έργων. Όπου δε προστίθεται η αιτία, αυτή η ίδια η αιτία πάντοτε αποσαφηνίζει ορθά το ανάγνωσμα. Διότι και εδώ, στο μεν «έκτισε» παραθέτει την αιτία, δηλαδή «τα έργα», ενώ υποδηλώνοντας τη γέννηση από τον Πατέρα με τρόπο απόλυτο, αμέσως πρόσθεσε: «προ δε πάντων των βουνών με γεννά»· όχι για κάποια αιτία, όπως στο «με έκτισε» πρόσθεσε λέγοντας «για τα έργα», αλλά απολύτως «με γεννά», όπως ακριβώς το «εν αρχή ην ο Λόγος». Διότι, ακόμη και αν δεν είχαν δημιουργηθεί τα έργα, ο Λόγος του Θεού υπήρχε και «ο Λόγος ήταν Θεός»· το να γίνει όμως άνθρωπος δεν θα συνέβαινε, εάν η ανάγκη των ανθρώπων δεν είχε γίνει η αιτία. Άρα ο Υιός δεν είναι κτίσμα· διότι εάν ήταν κτίσμα, δεν θα έλεγε «με γεννά», επειδή τα μεν κτίσματα είναι εξωτερικά έργα εκείνου που τα δημιουργεί, το δε γέννημα δεν είναι κάτι το εξωτερικό ως έργο, αλλά προέρχεται από τον Πατέρα ως ίδιον της ουσίας Του. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα μεν είναι κτίσματα, ο δε Λόγος του Θεού είναι Υιός μονογενής.

Το ότι το κτίσμα και το γέννημα δεν ταυτίζονται, αλλά διαφέρουν μεταξύ τους τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τη σημασία των λέξεων, το αποδεικνύει ο ίδιος ο Κύριος μέσα στις ίδιες τις Παροιμίες. Διότι, αφού είπε «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», προσέθεσε: «προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Εάν, λοιπόν, ο Λόγος ήταν εκ φύσεως και κατ' ουσίαν κτίσμα και υπήρχε διαφορά του γεννήματος ως προς το κτίσμα, δεν θα είχε προσθέσει το «με γεννά», αλλά θα αρκούνταν στο «έκτισε», θεωρώντας ότι αυτή η λέξη σημαίνει το «εγέννησε». Τώρα, όμως, αφού είπε «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», προσέθεσε όχι απλώς το «με γεννά», αλλά συνυφασμένο με τον σύνδεσμο «δε», διασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη λέξη «έκτισε», λέγοντας: «προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Διότι το «με γεννά», το οποίο επιφέρεται σε συμπλοκή με το «έκτισε», δημιουργεί ένα ενιαίο νόημα και αποδεικνύει ότι το μεν «έκτισε» ειπώθηκε για κάποιον σκοπό, ενώ το «με γεννά» είναι προγενέστερο του «έκτισε». Διότι, όπως ακριβώς, εάν είχε πει αντίστροφα «ο Κύριος με γεννά» και προσέθετε «προ δε πάντων με έκτισε», το «έκτισε» θα προηγείτο οπωσδήποτε του «εγέννησε», έτσι και τώρα, έχοντας πει πρώτα το «έκτισε» και προσθέτοντας στη συνέχεια το «προ δε πάντων με γεννά», αποδεικνύει κατ' ανάγκην ότι το «εγέννησε» προηγείται του «έκτισε».

Διότι και με το να λέει «πριν από όλα με γεννά» υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι κάτι διαφορετικό από όλα, αφού η αλήθεια έχει ήδη αποδείξει στα προηγούμενα ότι κανένα απολύτως από τα κτίσματα δεν δημιουργήθηκε πριν από κάποιο άλλο, αλλά όλα τα δημιουργήματα έλαβαν υπόσταση αθρόα και συγχρόνως με ένα και το αυτό πρόσταγμα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, όσα ακολουθούν το «έκτισε» δεν βρίσκονται και στο «με γεννά»· αλλά, ενώ στο «έκτισε» προστίθεται το «αρχή των οδών», στο «με γεννά» δεν είπε «ως αρχή με γεννά», αλλά «πριν από όλα με γεννά». Αυτός, όμως, που υπάρχει πριν από όλα δεν αποτελεί την αρχή των πάντων, αλλά είναι διαφορετικός από όλα. Και αν είναι διαφορετικός από όλα, μέσα στα οποία συμπεριλαμβάνεται και η αρχή των πάντων, είναι προφανές ότι είναι διαφορετικός από τα κτίσματα. Και συνάγεται σαφώς ότι ο Λόγος, εφόσον είναι διαφορετικός από τα πάντα και υπάρχει πριν από τα πάντα, αργότερα κτίζεται «ως αρχή των οδών για τα έργα» μέσω της ενανθρώπησης, έτσι ώστε, όπως είπε ο απόστολος, «ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, για να γίνει αυτός ο πρώτος σε όλα».

Εφόσον, λοιπόν, είναι τέτοια η διαφορά μεταξύ του «έκτισε» και του «με γεννά», καθώς και της «αρχής των οδών» και του «προ πάντων», ο Θεός, όντας Κτίστης των ανθρώπων κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως έχει ειπωθεί, γίνεται στη συνέχεια και Πατέρας εξαιτίας του Λόγου Του που κατοικεί μέσα σε αυτούς. Στην περίπτωση του Λόγου, όμως, συμβαίνει το αντίστροφο: ο Θεός, όντας κατά φύση Πατέρας Του, γίνεται μετέπειτα και κτίστης και ποιητής Του, όταν ο Λόγος ενδύεται την κτισθείσα και ποιηθείσα σάρκα και γίνεται άνθρωπος. Διότι, όπως ακριβώς οι άνθρωποι, λαμβάνοντας «το πνεύμα του Υιού», «γίνονται τέκνα» δι' αυτού, έτσι και ο Λόγος του Θεού, όταν ενδύθηκε και ο ίδιος τη σάρκα των ανθρώπων, τότε λέγεται ότι και κτίζεται και δημιουργείται. Αν, λοιπόν, εμείς είμαστε κατά φύση υιοί, είναι προφανές ότι και Εκείνος είναι κατά φύση κτίσμα και ποίημα· αν όμως εμείς γινόμαστε υιοί κατά θέσιν και κατά χάριν, είναι προφανές ότι και ο Λόγος, έχοντας γίνει άνθρωπος για τη δική μας χάρη, είπε: «Ο Κύριος με έκτισε». Έπειτα, επειδή ενδυόμενος το κτιστό έγινε όμοιος με εμάς κατά το σώμα, για τον λόγο αυτόν ευλόγως ονομάστηκε και «αδελφός» μας και «πρωτότοκος».

Αν όμως ονομάζεται και «πρωτότοκος της κτίσεως», δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά (διότι πώς θα μπορούσε, από τη στιγμή που ο ίδιος είναι «μονογενής»;), αλλά εξαιτίας της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και «αδελφός» πολλών. Διότι, βεβαίως, ο μονογενής είναι μονογενής επειδή ακριβώς δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί· ενώ ο πρωτότοκος λέγεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό ακριβώς πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού», αλλά το «μονογενής» και το «Υιός» και «ο Λόγος» και «η Σοφία» έχουν την αναφορά τους και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα· διότι «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα» και «απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον μονογενή» και «στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και «ο Λόγος ήταν προς τον Θεό» και «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία» και «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός» και «εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζωντανού Θεού». Το «πρωτότοκος» όμως εμπεριέχει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι και ονομάστηκε πρωτότοκός της. Και το «έκτισε» πάλι αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (δημιουργήματα)· διότι για χάρη αυτών και κτίζεται. Αν λοιπόν είναι μονογενής, όπως άλλωστε και είναι, ας ερμηνεύεται ανάλογα το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, ας μην είναι μονογενής.

Αφού λοιπόν η αλήθεια απέδειξε ότι ο Λόγος δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση του, είναι επόμενο να εξηγήσουμε πώς ονομάστηκε «αρχή των οδών». Διότι, επειδή η πρώτη οδός, εκείνη μέσω του Αδάμ, χάθηκε και αντί για τον παράδεισο εκτραπήκαμε προς τον θάνατο και ακούσαμε το «γη είσαι και σε γη θα επιστρέψεις», γι’ αυτό ο φιλάνθρωπος Λόγος του Θεού, με το θέλημα του Πατέρα, ενδύεται την κτιστή σάρκα, ώστε εκείνη που νέκρωσε ο πρώτος άνθρωπος με την παράβαση, αυτήν ο ίδιος να τη ζωοποιήσει με το αίμα του ιδίου σώματός Του και να εγκαινιάσει για εμάς «οδό πρόσφατη και ζωντανή», όπως είπε ο Απόστολος, «μέσω του καταπετάσματος, δηλαδή μέσω της σάρκας Του». Αυτό υποδηλώνοντας και σε άλλο σημείο, λέγει: «Ώστε αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση· τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια». Εάν λοιπόν έγινε καινή κτίση, χρειαζόταν να υπάρχει κάποιος πρώτος αυτής της κτίσης· βέβαια, ένας άνθρωπος απλός και μόνο χοϊκός, σαν κι αυτούς που γίναμε εμείς από την παράβαση, δεν μπορούσε να είναι αυτός. Διότι και στην πρώτη κτίση οι άνθρωποι στάθηκαν άπιστοι και εξαιτίας τους χάθηκε η πρώτη· υπήρχε δε ανάγκη ενός άλλου, ο οποίος να ανακαινίζει την πρώτη και να διατηρεί την καινή που δημιουργήθηκε.

Επομένως, από φιλανθρωπία, όχι κάποιος άλλος, αλλά ο Κύριος, ως αρχή της καινής κτίσεως, κτίζεται ως οδός και εύλογα λέγει: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», ώστε να μην πολιτεύεται πλέον ο άνθρωπος σύμφωνα με εκείνη την πρώτη κατάσταση, αλλά, δεδομένου ότι υπάρχει αρχή καινής κτίσεως και έχοντας τον Χριστό ως αρχή των οδών αυτής, να ακολουθούμε πλέον αυτόν που λέγει: «Εγώ είμαι η οδός». Διότι αυτό διδάσκοντας ο μακάριος Απόστολος στην προς Κολοσσαείς επιστολή έλεγε: «Αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, ώστε να γίνει αυτός πρωτεύων στα πάντα».

Διότι εάν, όπως έχει λεχθεί, ονομάζεται «απαρχή» εξαιτίας της ανάστασης από τους νεκρούς και εξαιτίας αυτής είναι ο ίδιος η αρχή, η δε ανάσταση έλαβε χώρα τότε που, φορώντας τη δική μας σάρκα, παρέδωσε τον εαυτό του στον θάνατο για χάρη μας, καθίσταται προφανές ότι και το λεγόμενο από αυτόν «με έκτισε ως αρχή των οδών» δεν είναι δηλωτικό της ουσίας του, αλλά της ενσώματης παρουσίας του. Διότι ο θάνατος ήταν χαρακτηριστικό ίδιον του σώματος. Και όπως ο θάνατος είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του σώματος, κατά παρόμοιο τρόπο και το λεγόμενο «με έκτισε ως αρχή των οδών του» θα αποτελούσε ίδιον της σωματικής παρουσίας. Διότι, καθώς ο Σωτήρας κτίστηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο κατά σάρκα και έγινε η αρχή αυτών που ανακτίζονται και έχει τη δική μας απαρχή, την ανθρώπινη σάρκα που προσέλαβε, κατά συνέπεια μετά από αυτόν κτίζεται και ο μελλοντικός λαός, σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ: «Ας γραφτεί αυτό για μία άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Και πάλι στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του στον λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Διότι πλέον δεν θα ακούσουμε: «Την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα πεθάνετε», αλλά «Όπου είμαι εγώ, εκεί θα είστε και εσείς», ώστε να μπορούμε εμείς να λέμε: «Διότι δικό του ποίημα είμαστε, έχοντας κτιστεί» από αυτόν «για έργα αγαθά».

Πάλι δε, επειδή το έργο του Θεού, δηλαδή ο άνθρωπος που πλάστηκε τέλειος, κατέστη ελλιπής εξαιτίας της παραβάσεως και έγινε νεκρός λόγω της αμαρτίας, και επειδή ήταν απρεπές να παραμείνει το έργο του Θεού ατελές, γι' αυτό και δέονταν όλοι οι άγιοι γι' αυτό το ζήτημα, λέγοντας στον εκατοστό τριακοστό έβδομο ψαλμό: «Ο Κύριος θα ανταποδώσει για χάρη μου· Κύριε, μην παραβλέψεις τα έργα των χεριών σου». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ο τέλειος Λόγος του Θεού περιβάλλεται το ατελές σώμα και λέγεται ότι «κτίζεται για τα έργα», ώστε, εξοφλώντας την οφειλή αντί για εμάς, να τελειοποιήσει μέσω του εαυτού του όσα έλειπαν από τον άνθρωπο. Του έλειπε δε η αθανασία και η οδός προς τον παράδεισο. Και αυτό είναι εκείνο που λέγεται από τον Σωτήρα: «Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη· ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω»· και πάλι: «Τα έργα που μου έδωσε ο Πατέρας για να τα τελειώσω, αυτά τα ίδια τα έργα που εγώ πράττω, μαρτυρούν για μένα». Τα έργα δε που λέει εδώ ότι του έδωσε ο Πατέρας προς τελείωση, είναι αυτά για τα οποία κτίζεται, λέγοντας στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· διότι είναι ισοδύναμο το να πει «μου έδωσε ο Πατέρας τα έργα» και το «με έκτισε για τα έργα».

Ο Λόγος, λοιπόν, δεν είναι ούτε κτίσμα ούτε έργο· διότι το κτίσμα, το ποίημα και το έργο είναι το ίδιο πράγμα. Και εάν όντως ήταν κτίσμα και ποίημα, θα ήταν και έργο. Γι’ αυτό ακριβώς δεν είπε: «με έκτισε ως έργο» ούτε «με δημιούργησε μαζί με τα έργα», ώστε να μην θεωρηθεί ότι είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία· ούτε είπε ότι «με έκτισε για να δημιουργήσω έργα», ώστε να μην θεωρηθεί πάλι, σύμφωνα με την κακοβουλία των ασεβών, ότι γεννήθηκε ως όργανο εξαιτίας μας· αλλά ούτε ανήγγειλε ότι «με έκτισε πριν από τα έργα», ώστε, όπως είναι γέννημα πριν από τα πάντα, έτσι και κτιζόμενος πριν από τα έργα, να μην οδηγήσει στο να θεωρούνται το ίδιο το «γέννημα» και το «έκτισε». Αντιθέτως, με ακριβή παρατήρηση είπε «εις έργα», που ισοδυναμεί με το να πει: «ο Πατέρας με έπλασε ώστε να γίνω άνθρωπος με σάρκα», ώστε και από αυτό πάλι να αποδεικνύεται ότι ο ίδιος δεν είναι έργο, αλλά γέννημα. Διότι, όπως εκείνος που εισέρχεται σε ένα σπίτι δεν αποτελεί μέρος του σπιτιού, αλλά είναι οντότητα διαφορετική από το σπίτι, έτσι και εκείνος που κτίζεται «εις τα έργα» θα ήταν άλλος κατά τη φύση σε σχέση με τα έργα. Επειδή, αν κατά τη γνώμη σας, ω Αρειανοί, ο Λόγος του Θεού είναι έργο, τότε με ποιο χέρι και ποια σοφία δημιουργήθηκε και αυτός;

Αν όμως «όλη η κτίση συστενάζει» επιθυμώντας την ελευθερία της «από τη δουλεία της φθοράς», και ο Υιός δεν συγκαταλέγεται σε αυτούς που στενάζουν ούτε σε αυτούς που έχουν ανάγκη ελευθερίας, αλλά είναι ο ίδιος που καθιστά υιούς και ελευθερώνει τα πάντα, λέγοντας στους Ιουδαίους της εποχής εκείνης: «ο δούλος δεν μένει στην οικία εις τον αιώνα· ο Υιός μένει εις τον αιώνα· εάν λοιπόν ο Υιός σας ελευθερώσει, θα είστε πραγματικά ελεύθεροι», αποδεικνύεται πιο ξεκάθαρα και από το φως και από αυτά, ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά Υιός αληθινός και εκ φύσεως γνήσιος του Πατρός. Σχετικά λοιπόν με το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», αν και αναλύθηκαν με λίγα λόγια, ωστόσο είναι ικανά αυτά, όπως τουλάχιστον νομίζω, να δώσουν την αφορμή στους πιο λόγιους να αναπτύξουν περισσότερα επιχειρήματα για την αναίρεση της αρειανής αιρέσεως. Επειδή όμως οι αιρετικοί, διαβάζοντας και τον επόμενο στίχο, σκέφτονται κακόδοξα και γι' αυτόν και νομίζουν, επειδή ακριβώς έχει γραφτεί: «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», ότι και αυτά έχουν ειπωθεί για τη θεότητα του Λόγου και όχι για την ένσαρκη παρουσία του, είναι αναγκαίο, αναλύοντας και αυτόν τον στίχο, να καταδείξουμε την πλάνη τους.

Το δε «προ του αιώνος» και «πριν δημιουργήσει τη γη» και «πριν εδραιωθούν τα όρη» ας μην ταράσσει κανέναν· διότι και αυτό πάρα πολύ σωστά το συνέδεσε με το «εθεμελίωσε» και «έκτισε»· επειδή και αυτό πάλι αφορά την κατά σάρκα οικονομία. Διότι η «χάρις» που μας δόθηκε από τον Σωτήρα τώρα μεν «επεφάνη», όπως είπε ο Απόστολος, και πραγματοποιήθηκε με την έλευσή του, είχε όμως προετοιμαστεί πριν ακόμη υπάρξουμε εμείς, ή μάλλον και προ καταβολής κόσμου, και η αιτία είναι αγαθή και θαυμαστή. Δεν άρμοζε στον Θεό να σκεφτεί για εμάς εκ των υστέρων, ώστε να μη φανεί ότι αγνοεί τα όσα μας αφορούν. Δημιουργώντας μας, λοιπόν, δια του ιδίου του Λόγου ο Θεός των όλων, και γνωρίζοντας τα δικά μας πράγματα καλύτερα από εμάς, και προγνωρίζοντας ότι, ενώ πλαστήκαμε «καλοί», αργότερα θα γίνουμε παραβάτες της εντολής και θα εκδιωχθούμε από τον παράδεισο εξαιτίας της παρακοής, όντας φιλάνθρωπος και αγαθός, προετοιμάζει στον ίδιο του τον Λόγο, μέσω του οποίου και μας δημιούργησε, την οικονομία της σωτηρίας μας. Έτσι ώστε, ακόμη κι αν εξαπατηθούμε από τον όφι και εκπέσουμε, να μην παραμείνουμε τελειωτικά νεκροί, αλλά, έχοντας στο πρόσωπο του Λόγου προετοιμασμένη για εμάς τη λύτρωση και τη σωτηρία, να αναστηθούμε και πάλι και να παραμείνουμε αθάνατοι, όταν αυτός χάριν ημών «κτισθεί αρχή των οδών» και ο «πρωτότοκος της κτίσεως» γίνει «πρωτότοκος αδελφών» και αναστηθεί ο ίδιος ως «απαρχή των νεκρών».

Αυτό δε συνέβη, όπως εύλογα και ευσεβώς έρχεται στον νου κάποιου να σκεφτεί, ώστε, όπως προείπα, αφού αναστηθούμε από τον σύντομο θάνατο, να μπορέσουμε να ζήσουμε αιώνια· πράγμα που δεν θα μπορούσαμε να καταφέρουμε, όντας άνθρωποι προερχόμενοι από τη γη, εάν δεν είχε προετοιμαστεί για εμάς προ των αιώνων εν Χριστώ η ελπίδα της ζωής και της σωτηρίας. Επομένως, ευλόγως ο Λόγος, λαμβάνοντας τη δική μας σάρκα και «κτιζόμενος» εντός αυτής «ως αρχή των οδών του για τα έργα του», θεμελιώνεται με τέτοιο τρόπο, όπως ακριβώς βρισκόταν σε Αυτόν το θέλημα του Πατρός, καθώς έχει προειπωθεί: «προ του αιώνος και προτού δημιουργηθεί η γη, και προτού στερεωθούν τα όρη, και προτού αναβλύσουν οι πηγές», ώστε ακόμη και αν «η γη» και τα όρη και οι μορφές των ορατών πραγμάτων «παρέλθουν» κατά τη «συντέλεια του» «παρόντος» «αιώνος», και ομοίως με αυτά «παλιώσουμε» και εμείς, να μπορέσουμε όμως και μετά από αυτά να ζήσουμε, έχοντας τη ζωή και την πνευματική ευλογία που είχε ετοιμαστεί για εμάς κατ' εκλογήν πριν από όλα αυτά στον ίδιο τον Λόγο. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να μην έχουμε μια ζωή πρόσκαιρη, αλλά και μετά από αυτά να παραμείνουμε ζωντανοί εν Χριστώ, επειδή και πριν από αυτά η ζωή μας είχε θεμελιωθεί και ετοιμαστεί εν Χριστώ.

Αυτά, λοιπόν, θα ήταν αρκετά για να αποδείξουν ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά και ότι η έννοια του ρητού είναι ορθή. Επειδή όμως, όταν ερευνάται το ρητό, διαπιστώνεται ότι έχει από κάθε πλευρά ορθό νόημα, είναι λογικό να διατυπώσουμε και αυτό το νόημα, ώστε ίσως μέσα από τα πολλά επιχειρήματα να ντραπούν οι ανόητοι. Είναι πάλι αναγκαίο να υπενθυμίσουμε τα όσα έχουν προειπωθεί· διότι το προκείμενο ζήτημα αφορά την ίδια Παροιμία και την ίδια Σοφία. Ο Λόγος δεν είπε ότι ο ίδιος είναι εκ φύσεως κτίσμα, αλλά διατυπώνοντας παροιμία είπε το «ο Κύριος με έκτισε», και είναι φανερό ότι υποδηλώνει κάποιο νόημα, όχι ξεκάθαρα, αλλά κρυμμένα, το οποίο είναι δυνατόν να το βρούμε και εμείς, αν «αφαιρέσουμε το κάλυμμα» της παροιμίας. Διότι ποιος, ακούγοντας τη δημιουργική Σοφία να λέει «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του», δεν αναζητά αμέσως το βαθύτερο νόημα, συλλογιζόμενος πώς είναι δυνατόν εκείνη που κτίζει να κτίζεται; Ποιος, ακούγοντας τον Μονογενή Υιό του Θεού να λέει ότι ο ίδιος κτίζεται ως «αρχή των οδών», δεν ερευνά το νόημα απορώντας πώς είναι δυνατόν ο Μονογενής Υιός να γίνεται αρχή πολλών άλλων; Πρόκειται μεν για αίνιγμα· αλλά «ο συνετός», λέει, «θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».

Η μονογενής, λοιπόν, και αυτοσοφία του Θεού είναι πλάστης και δημιουργός των πάντων· διότι λέει: «τα πάντα εν σοφία εποίησας» και «γέμισε η γη από την κτίση σου». Για να μην υπάρχουν όμως απλώς τα δημιουργήματα, αλλά και να υπάρχουν με καλό τρόπο, ευδόκησε ο Θεός να συγκαταβεί η δική Του σοφία στα κτίσματα· ώστε να εναποθέσει σε όλα γενικά και στο καθένα ξεχωριστά κάποιον τύπο και απεικόνιση της δικής της εικόνας, για να αναδεικνύονται τα δημιουργήματα σοφά και άξια έργα του Θεού. Διότι, όπως ακριβώς επειδή ο Υιός του Θεού είναι Λόγος, ο δικός μας λόγος είναι εικόνα Του, έτσι και επειδή Αυτός είναι Σοφία, η σοφία που δημιουργήθηκε μέσα μας είναι πάλι εικόνα Του, μέσω της οποίας, αποκτώντας τη γνώση και τη φρόνηση, γινόμαστε δεκτικοί της δημιουργού Σοφίας και δι' αυτής μπορούμε να γνωρίζουμε τον Πατέρα της. Διότι λέει: «εκείνος που έχει τον Υιό, έχει και τον Πατέρα» και «εκείνος που δέχεται εμένα, δέχεται αυτόν που με απέστειλε». Εφόσον, λοιπόν, δημιουργήθηκε ένας τέτοιος τύπος της σοφίας μέσα μας και υπάρχει σε όλα τα έργα, ευλόγως η αληθινή και δημιουργός Σοφία, αναλαμβάνοντας στον εαυτό της τα γνωρίσματα του δικού της τύπου, λέει το: «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του». Διότι αυτά που είπε η σοφία που βρίσκεται μέσα μας, αυτά ο ίδιος ο Κύριος τα λέει ως δικά Του· και δεν είναι βέβαια ο ίδιος κτιστός, αφού είναι Κτίστης, αλλά εξαιτίας της δικής Του εικόνας που κτίσθηκε μέσα στα ίδια τα έργα, Αυτός λέει αυτά τα λόγια σαν να πρόκειται για τον εαυτό Του.

Και όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα», επειδή ο τύπος Του υπάρχει μέσα μας, έτσι, αν και δεν συγκαταλέγεται στα κτίσματα, εντούτοις, επειδή η εικόνα και ο τύπος Του κτίζονται μέσα στα έργα, ομιλεί σαν να πρόκειται για τον Ίδιο και λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του για τα έργα Του». Έτσι δημιουργήθηκε ο τύπος της σοφίας μέσα στα έργα, ώστε, όπως προείπα, να γνωρίζει ο κόσμος μέσω αυτής τον δημιουργό του, τον Λόγο, και μέσω Αυτού τον Πατέρα. Και αυτό είναι που έλεγε ο Παύλος: «Διότι το γνωστό του Θεού είναι φανερό σε αυτούς· επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε. Διότι τα αόρατα Αυτού, από την εποχή της κτίσεως του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Επομένως, ο Λόγος δεν είναι κτίσμα ως προς την ουσία, αλλά το ρητό των Παροιμιών αναφέρεται στη σοφία που υπάρχει μέσα μας και αποκαλείται έτσι.

Εάν, όμως, δεν πιστεύουν ούτε σε αυτά, ας μας πουν οι ίδιοι: υπάρχει κάποια σοφία μέσα στα κτίσματα ή δεν υπάρχει; Εάν λοιπόν δεν υπάρχει, πώς ο απόστολος απευθύνει κατηγορία, λέγοντας: «επειδή ακριβώς στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας»; Ή πώς, εάν δεν υπάρχει σοφία, αναφέρεται «πλήθος σοφών» μέσα στη Γραφή; Διότι και «ο σοφός, επειδή φοβήθηκε, απομακρύνθηκε από το κακό» και «με σοφία οικοδομείται οίκος». Ο δε Εκκλησιαστής λέει: «η σοφία του ανθρώπου θα φωτίσει το πρόσωπό του» και κατακρίνει τους βιαστικούς λέγοντας: «μην πεις: τι συνέβη και οι προηγούμενες ημέρες ήταν καλύτερες από αυτές; διότι δεν ρώτησες με σοφία γι' αυτό το πράγμα». Εάν όμως υπάρχει, όπως ακριβώς λέει και ο Σειράχ: «την εξέχεε πάνω σε όλα τα έργα του, σε κάθε σάρκα σύμφωνα με τη δωρεά του, και την χορήγησε σε εκείνους που τον αγαπούν», και αν μια τέτοια έκχυση δεν είναι γνώρισμα της ουσίας της Αυτοσοφίας και του Μονογενούς, αλλά εκείνης της σοφίας που έχει απεικονιστεί μέσα στον κόσμο, τι το απίστευτο υπάρχει αν η ίδια η δημιουργική και αληθινή Σοφία, της οποίας τύπος είναι η σοφία και η επιστήμη που έχει εκχυθεί μέσα στον κόσμο, μιλάει για τον εαυτό της, όπως προείπα, λέγοντας: «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του»; Διότι η σοφία που υπάρχει μέσα στον κόσμο δεν είναι εκείνη που κτίζει, αλλά αυτή που εγκτίζεται μέσα στα έργα, σύμφωνα με την οποία «οι μεν ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του».

Οι δε άνθρωποι, εάν φέρουν αυτήν μέσα τους, θα επιγνώσουν την αληθινή σοφία του Θεού· και θα αναγνωριστεί ότι όντως έχουν πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Και όπως ακριβώς, εάν κάποιος γιος βασιλιά, επειδή ο πατέρας του θέλει να οικοδομήσει μια πόλη, κατασκευάζοντάς την εγγράψει το όνομά του σε καθένα από τα έργα που γίνονται, χάριν ασφαλείας, ώστε να διατηρούνται τα έργα μέσω της αποτύπωσης του ονόματός του στο καθένα, και για να μπορούν εξαιτίας του ονόματος να ενθυμούνται τόσο τον ίδιο όσο και τον πατέρα του, αφού δε τελειώσει, εάν ρωτηθεί για την πόλη πώς κατασκευάστηκε, θα έλεγε: «Κατασκευάστηκε με ασφάλεια· διότι, σύμφωνα με το θέλημα του πατέρα, απεικονίστηκα σε κάθε έργο· διότι το δικό μου όνομα εγκτίστηκε στα έργα». Λέγοντας δε αυτό, δεν εννοεί ότι κτίστηκε η δική του ουσία, αλλά ο δικός του τύπος μέσω του ονόματος. Με τον ίδιο τρόπο, κατ’ αναλογία προς αυτό το παράδειγμα, σε εκείνους που θαυμάζουν τη σοφία η οποία ενυπάρχει στα κτίσματα, αποκρίνεται η αληθινή Σοφία: «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα»· διότι δικός μου είναι ο τύπος που υπάρχει μέσα τους· και εγώ με αυτόν τον τρόπο συγκατέβηκα στη δημιουργία.

Δεν πρέπει, εξάλλου, να παραξενευόμαστε εάν ο Υιός ομιλεί για τον τύπο που υπάρχει μέσα μας ωσάν να πρόκειται για τον εαυτό Του, εφόσον μάλιστα (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να λέμε το ίδιο πράγμα) και όταν τότε ο Σαύλος καταδίωκε την Εκκλησία, στην οποία υπήρχε ο τύπος και η εικόνα Του, Εκείνος έλεγε ωσάν να καταδιωκόταν ο ίδιος: «Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;». Επομένως, όπως ελέχθη, εάν ο ίδιος ο τύπος της Σοφίας που υπάρχει στα δημιουργήματα έλεγε το «με έκτισε για τα έργα», κανείς δεν θα παραξενευόταν. Έτσι, εάν και αυτή η αληθινή και δημιουργός Σοφία του Θεού, ο Μονογενής Του Λόγος, αναφέρει τα της δικής Του εικόνας ωσάν να αφορούν τον εαυτό Του με το «με έκτισε για τα έργα», ας μην παραβλέψει κανείς εκείνη που έχει εγκτιστεί στον κόσμο και στα έργα, για να νομίσει ότι το ρήμα «έκτισε» έχει ειπωθεί για την ουσία της Αυτοσοφίας, ώστε να μη φανεί ότι νοθεύει την αλήθεια «αναμειγνύοντας τον οίνο με ύδωρ». Διότι Αυτή μεν είναι που κτίζει και δημιουργεί, ενώ ο τύπος της εγκτίζεται στα δημιουργήματα, όπως ακριβώς και το «κατ' εικόνα» προέρχεται από την Εικόνα.

Λέγει δε «αρχή των οδών», επειδή αυτού του είδους η σοφία γίνεται μια αρχή και τρόπον τινά θεμελίωση της γνώσης που οδηγεί στον Θεό· διότι, εάν κάποιος βαδίσει πρώτα σε αυτή την οδό και την τηρήσει με τον φόβο του Θεού, όπως είπε ο Σολομών: «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου», έπειτα, υψούμενος με τη διάνοια και κατανοώντας τη δημιουργική σοφία μέσα στην κτίση, θα κατανοήσει μέσω αυτής και τον Πατέρα της, όπως ο ίδιος ο Κύριος έχει πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και όπως γράφει ο Ιωάννης: «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα». «Προ του αιώνος δε», λέγει, «με εθεμελίωσε», επειδή σύμφωνα με το δικό της πρότυπο τα έργα παραμένουν σταθερά και παντοτινά. Έπειτα, για να μη νομίσει κάποιος, ακούγοντας για τη σοφία που δημιουργήθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα στα έργα, ότι η αληθινή Σοφία του Θεού, δηλαδή ο Υιός, είναι κατά φύσιν κτίσμα, προσέθεσε αναγκαίως το «πριν από τα όρη» και «πριν από τη γη» και «πριν από τα ύδατα» και «πριν από τους λόφους με γεννά», ώστε, λέγοντας «πριν από κάθε κτίση» —διότι με αυτά δήλωσε ολόκληρη την κτίση— να αποδείξει ότι δεν κτίσθηκε μαζί με τα έργα κατά την ουσία του. Διότι, εάν κτίσθηκε «για τα έργα», αλλά υπάρχει πριν από τα έργα, είναι φανερό ότι υπάρχει και πριν κτιστεί. Επομένως, δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά, όπως ο ίδιος προσέθεσε, είναι γέννημα. Το τι διαφέρει, όμως, ή πώς διαχωρίζεται ως προς τη φύση το κτίσμα από το γέννημα, έχει ήδη αποδειχθεί στα προηγούμενα.

Και θα ντραπούν τουλάχιστον ακούγοντας: «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού», κατά τον προαναφερθέντα τρόπο, «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν». Διότι ο Θεός δεν θέλησε πλέον, όπως στα παλαιότερα χρόνια, να γίνεται γνωστός μέσω της εικόνας και της σκιάς της σοφίας που βρίσκεται μέσα στα κτίσματα, αλλά έκανε την ίδια την αληθινή σοφία να λάβει σάρκα, να γίνει άνθρωπος και να υπομείνει σταυρικό θάνατο, ώστε μέσω της πίστεως σε αυτόν, όλοι πλέον όσοι πιστεύουν να μπορούν να σώζονται. Αυτή είναι βεβαίως η σοφία του Θεού, η οποία προηγουμένως, μέσω της δικής της εικόνας που βρίσκεται στα κτίσματα, για την οποία και λέγεται ότι «κτίζεται», φανέρωνε τον εαυτό της και μέσω του εαυτού της τον δικό της Πατέρα· αργότερα όμως, όντας η ίδια ο Λόγος, «έγινε σάρκα», όπως είπε ο Ιωάννης, και αφού «κατήργησε τον θάνατο» και έσωσε το γένος μας, αποκάλυψε ακόμη περισσότερο τον εαυτό του και μέσω του εαυτού του τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Δώσε σε αυτούς να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και τον Ιησού Χριστό τον οποίο απέστειλες».

Αποδείχθηκε λοιπόν από παντού κενό το καύχημά σας, ω Χριστομάχοι, και μάταια διατυμπανίσατε και διαδώσατε παντού το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», παρερμηνεύοντας το νόημά του και διακηρύσσοντας μάλλον τη δική σας επινόηση παρά τη σκέψη του Σολομώντα. Διότι ιδού, το μεν δικό σας φρόνημα αποδείχθηκε ότι αποτελεί απλώς φαντασία· το δε χωρίο των Παροιμιών και όλα όσα προαναφέρθηκαν αποδεικνύουν ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά γνήσιο γέννημα του Πατρός, αληθινή σοφία και λόγος, «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα».

Εάν δε είπε: «Εν αρχή ην», ερεύνησε με ακρίβεια, και θα βρεις την αλήθεια· έπειτα ρώτησε τον μέγα ευαγγελιστή λέγοντάς του: Ω ευαγγελιστά, πες μας την πραγματεία περί της αρχής και περί του υπάρχοντος Θεού Λόγου· διότι οι χριστομάχοι Αρειανοί νομίζουν ότι ο κτίστης των όλων είναι κτίσμα. Αμέσως θα σου απαντήσει ο μέγας ευαγγελιστής: Διάβασε τη Γένεση της κοσμοποιίας, η οποία λέει τα εξής: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Ας έλθουν, λοιπόν, τα μη όντα στην ύπαρξη, για τα όσα πρόκειται να υπάρξουν. Ο Θεός Λόγος ήταν μαζί με τον Πατέρα, διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Επομένως, ορθά λέει ο ευαγγελιστής: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Ιδού τρεις φορές αναφέρεται το «ην», και πουθενά το «ουκ ην». Και ο μέγας αρχάγγελος Γαβριήλ, όταν έλεγε προς την άχραντη και απειρόγαμη Θεοτόκο: «Πνεύμα άγιον θα επέλθει σε εσένα, και δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει», δεν είπε ότι Πνεύμα θα γίνει πάνω σου, ή ότι δύναμη θα κατασκευαστεί πάνω σου, αλλά «Πνεύμα άγιον θα επέλθει σε εσένα, και δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει». Αυτό ακριβώς φανέρωσε και ο μακάριος Απόστολος λέγοντας: «Χριστός Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Αλλά απέναντι σε αυτά ο Αρειομανίτης θα αντιτείνει: Πώς λέει ο Παροιμιαστής ότι «Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»;

Από τον ίδιο. Το «εγώ είμαι η άμπελος» και το «ο Πατήρ μου είναι μεγαλύτερός μου» και το «με έκτισε» και το «εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος», καθώς και όσα ταπεινά είπε για τον εαυτό του στα Ευαγγέλια και στους Προφήτες, έχουν ειπωθεί αναφορικά με το σώμα που ενδύθηκε για εμάς.

Από τον ίδιο λόγο Ελεγχόμενοι, λοιπόν, από τους αγίους όσοι χαρακτηρίζουν κτίσμα τον εκ Πατρός Λόγο, είτε ας παύσουν την ασεβή βλασφημία τους είτε ας αποκηρυχθούν από όλους ως Χριστομάχοι. Διότι σε εκείνο ακριβώς στο οποίο στηρίζουν την πεποίθησή τους, δηλαδή στο χωρίο των Παροιμιών που λέει «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», εκεί ολισθαίνουν. Επειδή ο Σολομών, προφητεύοντας για τον κυριακό άνθρωπο που επρόκειτο να κτιστεί από τη Μαρία προς ευεργεσία ολόκληρου του κόσμου, είπε εκ προσώπου του το: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του».

Και μετά από λίγα: Αφού, λοιπόν, καταδείξαμε από τις Γραφές αυτόν τον οποίο ο Σολομών είπε ότι εκτίσθη ως αρχή των οδών, και αυτήν που ο Ιερεμίας αναφέρει ότι εκτίσθη ως νέα σωτηρία και κάτι νέο μέσα στη γυναίκα, δηλαδή τον Ιησού Χριστό, τον οποίο υπέρ ημών και δι' ημάς η σοφία οικοδόμησε ως οίκο για τον εαυτό της, ας προχωρήσουμε στα επόμενα, για τα οποία κάποιοι, είτε έχοντας άγνοια είτε όντας προκατειλημμένοι και παραμένοντας στην πλάνη, δεν θέλουν ούτε να διδάσκουν ορθά ούτε να διδάσκονται: —

Από τον ίδιο λόγο Οι σαρκόφρονες, μη θέλοντας να διδάσκονται από τους πνευματικούς που έχουν πλήρη επίγνωση των Γραφών, αλλά νομίζοντας ότι μπορούν να διδάξουν και τους πιο ακέραιους, τους παρασύρουν στον λάκκο (για αυτούς εκπληρώνεται το γεγραμμένο: «όταν τυφλός οδηγεί τυφλό, και οι δύο θα πέσουν στον λάκκο», δηλαδή στον Άδη· διότι κυριολεκτικά ο τυφλός δεν μπορεί να οδηγήσει τυφλό, αλλά εννοείται αυτός που είναι τυφλός ως προς την επίγνωση των θείων μυστηρίων), λέγοντας στον καθένα από τους αμαθείς: «Δεν είπε ο ίδιος μέσω του Σολομώντα "ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του"; Και αφ' εαυτού του λέει ο Υιός: "ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου", και πάλι είπε: "από τον εαυτό μου δεν λέω τίποτα, ο Πατέρας μού έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω", καθώς και το "δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε"». Έτσι φρονούν ότι άλλο θέλημα έχει ο Πατέρας και άλλο ο Υιός. Διότι, αν έχουν διχασμένο το θέλημα, πώς λέει «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο» και τα εξής; Δεν διακρίνουν όμως ποια χωρία αρμόζουν στη θεότητα και ποια στον άνθρωπο τον οποίο ενδύθηκε.

Γιατί; Ορθ. Διότι όλα τα κτίσματα θα ήταν γεννήματά του, εάν δεν είχε γεννηθεί ο Υιός. Ανόμ. Δεν κτιστήκαμε, λοιπόν, διά του Υιού; Ορθ. Βεβαιότατα. Αλλά εμείς μεν κτιστήκαμε διά του Υιού, ο δε Υιός γεννήθηκε εκ του Θεού και δεν κτίστηκε. Ανόμ. Ο ίδιος λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Ορθ.

Και αυτός λέγει: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, και μοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Ανόμ. Τι κοινό υπάρχει ανάμεσα στο «με έκτισε» και στο «τρύπησαν τα χέρια και τα πόδια μου»; Ορθ. Όπως ακριβώς μιλούσε για αυτό που επρόκειτο να γίνει στον σταυρό σαν να είχε ήδη γίνει, έτσι μιλούσε και για αυτό που επρόκειτο να γίνει κατά τη σάρκωση σαν να είχε ήδη γίνει. Εξάλλου δεν είπε: «Ο Κύριος με έκτισε πριν από την αρχή της οδού»· αλλά επειδή είχε χαθεί η οδός των άλλων, και επρόκειτο να δημιουργηθεί για εμάς οδός νέα και ζώσα, γι' αυτό λέγει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Ανόμ. «Πριν από τον αιώνα με εθεμελίωσε», λέγει, «πριν φτιάξει τη γη». Ορθ. Πες και εσύ: «Δεν έχεις ακόμη κλείσει τα σαράντα χρόνια», και εθεμελιώθης πριν από τον αιώνα; Για να ακούσεις την απάντηση: «Αμήν, αμήν σου λέγω, πριν δημιουργηθούν οι αιώνες, εγώ είμαι». Ανόμ. Και υπήρχε η σάρκωσή του πριν δημιουργηθούν οι αιώνες; Ορθ. Κατά την πρόγνωση του Θεού υπήρχε μέχρι και το ίδιο το πάθος· ώστε να λέγει ο ίδιος: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, και μου έδωσαν ως τροφή χολή, και στη δίψα μου με πότισαν όξος». Ανόμ. Αλλά αυτό δεν ειπώθηκε πριν από τον αιώνα, αλλά από τα χρόνια του Δαβίδ. Ορθ. Και από τα χρόνια του υιού του Δαβίδ, δηλαδή του Σολομώντα, έχει ειπωθεί το «Ο Κύριος με έκτισε».

Ανόμ. Αλλά, έχει λεχθεί: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε». Ορθ. Διότι «προ του αιώνος το μυστήριο αυτό ήταν αποκρυμμένο», όπως λέει ο Παύλος, «το οποίο τώρα φανερώθηκε στους υιούς των ανθρώπων». Και για το ότι αυτός είναι το προ των αιώνων θεμελιωμένο, άκουσέ τον να λέει και σε άλλο σημείο: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός», αυτός δηλαδή που λέει: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε». Ο δε Θεός Λόγος ονομάστηκε έκτοτε Ιησούς Χριστός, από τότε που ο Λόγος έγινε σάρκα· και ειπώθηκε από τον άγγελο: «Θα καλέσεις το όνομά του Ιησού». Επομένως το, «Ο Κύριος με έκτισε», και το, «Προ του αιώνος με θεμελίωσε», έχουν λεχθεί για τη σάρκωσή του, του αληθώς προ των αιώνων αποκρυμμένου μυστηρίου.