Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

Αυτά διδάσκοντας και ο Διονύσιος, έγραψε στην επιστολή του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο εξαιτίας του Σαβέλλιου για όσα λέγονται κατά τρόπο ανθρώπινο σχετικά με τον Σωτήρα (διότι με ανθρώπινους όρους έχουν λεχθεί για αυτόν το «εγώ είμαι η άμπελος, ο πατέρας είναι ο γεωργός» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον δημιούργησε» και το «έκτισε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος των αγγέλων»), όμως δεν αγνοούσε το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι γνωρίζουμε ότι αυτά τα έγραψε στις άλλες επιστολές του· επειδή και εκεί, γράφοντας αυτά, μνημόνευσε τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Κυρίου. Διότι, όπως ακριβώς «ενώ είχε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου» και «ενώ ήταν πλούσιος έγινε φτωχός για χάρη μας», έτσι, ενώ οι λόγοι σχετικά με τη θεότητά του είναι υψηλοί και πλούσιοι, υπάρχουν και οι ταπεινές και φτωχές εκφράσεις σχετικά με την ένσαρκη παρουσία του. Και το ότι αυτά έχουν λεχθεί κατά τρόπο ανθρώπινο για τον Σωτήρα, αρμόζει να το εξετάσουμε από το εξής: ο μεν γεωργός είναι ξένος ως προς την ουσία σε σχέση με την άμπελο, τα δε κλήματα τυγχάνει να είναι ομοούσια, συγγενή και αδιαίρετα με την άμπελο, και τόσο αυτά όσο και η άμπελος έχουν μία και την αυτή προέλευση. Και ισχύει, όπως είπε ο Κύριος: «αυτός είναι η άμπελος, εμείς τα κλήματα».

Εφόσον λοιπόν το ρητό αυτό έχει αυτήν την ερμηνεία, είναι ανάγκη να γράφονται για την αποκαλούμενη άμπελο το «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έκτισε». Διότι όταν έλαβε αυτό ακριβώς που έπρεπε να προσφέρει υπέρ ημών, και αυτό ήταν το σώμα από την Παρθένο Μαρία, τότε έχει γραφτεί γι' αυτόν ότι και έχει κτιστεί και έχει ποιηθεί και έχει γίνει· διότι σε ανθρώπους αρμόζουν τέτοιες εκφράσεις. Άλλωστε, δεν έγινε ανώτερος από τους αγγέλους μετά την πρόσληψη του σώματος, για να μη φανεί ότι προηγουμένως ήταν κατώτερος ή ίσος με αυτούς. Αντίθετα, γράφοντας προς τους Ιουδαίους και συγκρίνοντας την ανθρώπινη διακονία του Κυρίου με αυτήν του Μωυσή, είπε: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι «μέσω αγγέλων λαλήθηκε ο νόμος»· επειδή «ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη ήλθε μέσω του Ιησού Χριστού», όπως και η χορηγία του Πνεύματος. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ κηρυσσόταν ο νόμος, τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους» και τα έθνη προσκυνούν τον Χριστό και δι’ αυτού γνωρίζουν τον Πατέρα. Επομένως, αυτά έχουν γραφτεί για τον Σωτήρα ανθρωπίνως, και δεν ισχύει κάτι διαφορετικό.

Διότι ο Πατέρας, δίνοντάς του την κληρονομία των πάντων, δεν στέρησε από τον εαυτό του αυτά που έχει αγεννήτως μέσα του· διότι είναι η πηγή των πάντων. Ώστε υπάρχουν τρεις υποστάσεις. Και ο μεν Θεός, όντας το αίτιο των πάντων, είναι άναρχος και απολύτως μόνος, ενώ ο Υιός, ο οποίος γεννήθηκε αχρόνως από τον Πατέρα και δημιουργήθηκε και θεμελιώθηκε προ των αιώνων, δεν υπήρχε πριν από τη γέννησή του, αλλά, αφού γεννήθηκε αχρόνως προ των πάντων, έλαβε την υπόστασή του μόνος από τον Πατέρα. Διότι ούτε αΐδιος είναι, ούτε συναΐδιος, ούτε συναγέννητος με τον Πατέρα, ούτε κατέχει την ύπαρξη ταυτόχρονα με τον Πατέρα, όπως υποστηρίζουν μερικοί για τα «προς τι» εισάγοντας δύο αγέννητες αρχές, αλλά ως μονάδα και αρχή των πάντων, έτσι ο Θεός υπάρχει προ των πάντων. Γι’ αυτό και υπάρχει πριν από τον Υιό, όπως έχουμε διδαχθεί και από εσένα όταν κήρυττες εν μέσω της εκκλησίας. Καθόσον λοιπόν, από τον Θεό έχει το είναι, τις δόξες και τη ζωή, και τα πάντα του έχουν παραδοθεί, σύμφωνα με αυτό ο Θεός είναι η αρχή του. Διότι άρχει επ' αυτού, ως Θεός του και ως υπάρχων πριν από αυτόν. Εάν όμως το «εξ αυτού», το «εκ γαστρός» και το «εξήλθα από τον Πατέρα και ήλθα» νοείται από κάποιους ως ομοούσιο μέρος του και ως προβολή, τότε ο Πατέρας θα είναι σύνθετος, διαιρετός, τρεπτός και σώμα, σύμφωνα με αυτούς, και κατά τις απόψεις τους ο ασώματος Θεός θα υπόκειται σε όσα πάθη ακολουθούν ένα σώμα.

Όμως, και εκείνους που με ασέβεια ισχυρίστηκαν ότι ο Υιός δεν έχει γεννηθεί με βούληση ούτε με θέληση, αλλά προφανώς απέδωσαν στον Θεό μια αβούλητη και απροαίρετη ανάγκη, ώστε να γεννήσει τον Υιό παρά τη θέλησή Του, τους αναγνωρίζουμε ως ασεβέστατους και ξένους προς την Εκκλησία, διότι αντίθετα προς τις κοινές περί Θεού αντιλήψεις και μάλιστα αντίθετα προς το βούλημα της θεόπνευστης Γραφής τόλμησαν να δογματίσουν τέτοια πράγματα γι' Αυτόν. Διότι εμείς, γνωρίζοντας τον Θεό ως αυτεξούσιο κυρίαρχο και κύριο του εαυτού Του, πιστεύουμε με ευσέβεια ότι γέννησε τον Υιό εκούσια και θεληματικά. Πιστεύοντας δε με φόβο Θεού και σε Εκείνον που λέει για τον εαυτό Του: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν θεωρούμε ότι Αυτός έχει γεννηθεί όμοια με τα κτίσματα ή τα δημιουργήματα που έγιναν δι' Αυτού. Διότι είναι ασεβές και ξένο προς την εκκλησιαστική πίστη το να συγκρίνει κανείς τον Κτίστη με τα δημιουργήματα που έχουν κτιστεί δι' Αυτού και να νομίζει ότι έχει και ο Ίδιος τον ίδιο τρόπο γένεσης με τα υπόλοιπα. Διότι οι θείες Γραφές μάς διδάσκουν ότι μόνος και με μοναδικό τρόπο ο μονογενής Υιός έχει γεννηθεί γνήσια και αληθινά.

Ας πουν λοιπόν, από πού άραγε το έμαθαν και αυτοί ή ποιος τους το παρέδωσε και άρχισαν να σχηματίζουν τέτοιες αντιλήψεις για τον Σωτήρα. «Διαβάσαμε», θα πουν, «στις Παροιμίες: "Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του"». Διότι και οι περί τον Ευσέβιο φαινόταν να υποστηρίζουν αυτό ακριβώς, και εσύ γράφοντας δήλωσες ότι, αν και ανατρέπονταν και καταδικάζονταν μέσω πολλών αποδείξεων, εντούτοις οι ίδιοι, περιφέροντας διαρκώς αυτό το ρητό, έλεγαν ότι ο Υιός είναι ένα από τα κτίσματα και τον συγκατέλεγαν ανάμεσα στα γενητά. Αλλά φρονώ ότι ούτε και αυτό το έχουν κατανοήσει ορθά· διότι έχει νόημα ευσεβές και εξαιρετικά ορθό, το οποίο, αν το είχαν κατανοήσει και αυτοί, δεν θα είχαν βλασφημήσει τον Κύριο της δόξης. Ας παραβάλουν, λοιπόν, τα προειρημένα με αυτό το ρητό, και θα διαπιστώσουν τη μεγάλη διαφορά που υπάρχει σε αυτά. Διότι ποιος, διαθέτοντας ορθή κρίση, δεν αντιλαμβάνεται ότι τα μεν κτιζόμενα και δημιουργούμενα βρίσκονται έξω από αυτόν που τα δημιουργεί, ενώ ο Υιός, όπως απέδειξε προηγουμένως ο λόγος, δεν προέρχεται απ' έξω, αλλά υπάρχει εκ του Πατρός που τον γεννά; Διότι και ο άνθρωπος κτίζει μεν οικία, αλλά γεννά υιό, και κανείς δεν θα μπορούσε, αντιστρέφοντας τα πράγματα, να πει ότι η οικία και το πλοίο γεννιούνται από τον κατασκευαστή, ενώ ο υιός κτίζεται και δημιουργείται από αυτόν, ούτε πάλι ότι η μεν οικία αποτελεί εικόνα αυτού που την κτίζει, ενώ ο υιός είναι ανόμοιος προς εκείνον που τον γεννά.

Άραγε, λοιπόν, γράφτηκε μάταια αυτό το ρητό; Διότι αυτό πάλι εκείνοι το επαναλαμβάνουν βουίζοντας ολόγυρα σαν σμήνος κουνουπιών. Όχι βέβαια, δεν γράφτηκε μάταια, αλλά αντιθέτως ήταν εξαιρετικά αναγκαίο. Διότι πράγματι λέγεται ότι κτίζεται, αλλά όταν έγινε άνθρωπος· διότι αυτό είναι ίδιον του ανθρώπου. Αυτό δε το νόημα θα το βρει να διατυπώνεται ορθά μέσα στα ιερά κείμενα εκείνος που δεν θεωρεί την ανάγνωση ως πάρεργο, αλλά ερευνά και τον χρόνο και τα πρόσωπα και τη σκοπιμότητα των όσων έχουν γραφτεί, και με αυτόν τον τρόπο διακρίνει και κατανοεί τα αναγνώσματα. Τον μεν χρόνο αυτού του ρητού θα τον ανακαλύψει και θα γνωρίσει ότι ο Κύριος, ενώ υπάρχει αιώνια, αργότερα κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος, και, ενώ είναι Υιός του Θεού, έγινε και Υιός ανθρώπου. Τη δε σκοπιμότητα θα την κατανοήσει, ότι δηλαδή, επειδή ήθελε να καταργήσει τον δικό μας θάνατο, έλαβε για τον εαυτό του σώμα από την Παρθένο Μαρία, ώστε, προσφέροντάς το ως θυσία υπέρ όλων στον Πατέρα, να «απαλλάξει όλους εμάς, οι οποίοι εξαιτίας του φόβου του θανάτου ήμασταν ένοχοι δουλείας σε όλη μας τη ζωή». Το δε πρόσωπο είναι του Σωτήρος, και λέγεται τότε, όταν πλέον, έχοντας λάβει το σώμα, λέει: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Διότι, όπως ακριβώς, επειδή είναι Υιός του Θεού, του αρμόζει απολύτως το να υπάρχει αιώνια και να βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, έτσι, και αφού έγινε άνθρωπος, είναι πρέπουσα έκφραση το «ο Κύριος με έκτισε». Διότι τότε λέγεται για αυτόν: και πείνασε, και δίψασε, και ρωτούσε πού κείτεται ο Λάζαρος, και έπαθε, και αναστήθηκε.

Και όπως, όταν ακούμε ότι αυτός είναι Κύριος και Θεός και φως αληθινό, κατανοούμε ότι προέρχεται από τον Πατέρα, έτσι είναι σωστό, όταν ακούμε το «έκτισε» και το «δούλος» και το «έπαθε», να μην τα αποδίδουμε στη θεότητα, διότι είναι αταίριαστο, αλλά να τα αποδίδουμε στη σάρκα, την οποία φόρεσε για εμάς. Διότι αυτά αποτελούν δικά της χαρακτηριστικά γνωρίσματα, και αυτή η σάρκα δεν ανήκει σε άλλον, αλλά στον Λόγο. Αν δε κάποιος θα ήθελε να μάθει και τη χρησιμότητα που προκύπτει από αυτό, θα βρει και τούτο: «διότι ο Λόγος έγινε σάρκα», προκειμένου και να την προσφέρει υπέρ πάντων και να μπορέσουμε εμείς, μεταλαμβάνοντας από το Πνεύμα του, να θεοποιηθούμε, πράγμα που δεν θα το πετυχαίναμε διαφορετικά, αν δεν είχε ντυθεί αυτός το δικό μας κτιστό σώμα. Διότι έτσι αρχίσαμε πλέον να ονομαζόμαστε άνθρωποι του Θεού και άνθρωποι εν Χριστώ. Αλλά όπως εμείς, λαμβάνοντας το Πνεύμα, δεν χάνουμε τη δική μας ουσία, έτσι και ο Κύριος, αφού έγινε για εμάς άνθρωπος και φόρεσε σώμα, δεν ήταν καθόλου λιγότερο Θεός. Διότι δεν μειωνόταν με την περιβολή του σώματος, αλλά απεναντίας το θεοποιούσε και το καθιστούσε αθάνατο.

Σε αυτές μου φαίνεται ότι δεν έστρεψαν την προσοχή τους οι εισηγητές αυτής της δοξασίας, και για τον λόγο αυτό έχουν απομακρυνθεί εντελώς από την αλήθεια, ερμηνεύοντας το χωρίο «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του» διαφορετικά από ό,τι εννοεί η θεία και προφητική Γραφή. Διότι, όπως γνωρίζετε, η σημασία του ρήματος «έκτισε» δεν είναι μόνο μία· το «έκτισε» εδώ πρέπει να κατανοηθεί αντί του «εγκατέστησε επικεφαλής» στα έργα που έγιναν από Αυτόν, τα οποία μάλιστα έγιναν μέσω του ίδιου του Υιού. Σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε το «έκτισε» να ειπωθεί εδώ με την έννοια του «εποίησε» (δημιούργησε), διότι το να «ποιήσει» κανείς διαφέρει από το να «κτίσει». «Μήπως αυτός ο ίδιος δεν είναι ο πατέρας σου, ο οποίος σε απέκτησε, σε εποίησε και σε έκτισε;» αναφέρει ο Μωυσής στη μεγάλη ωδή στο Δευτερονόμιο. Προς αυτούς, λοιπόν, θα μπορούσε να πει κανείς: Ω ριψοκίνδυνοι άνθρωποι, είναι άραγε δημιούργημα ο πρωτότοκος όλης της κτίσης, αυτός που γεννήθηκε από τα σπλάχνα του Πατρός πριν από τον αυγερινό, αυτός που λέει ως Σοφία: «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Και σε πολλά σημεία των θείων λογίων θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι ο Υιός λέγεται πως έχει γεννηθεί, και όχι ότι έχει κατασκευαστεί. Από αυτά τα χωρία ελέγχονται καταφανώς ότι υποστηρίζουν ψεύδη σχετικά με τη γέννηση του Κυρίου εκείνοι που τολμούν να αποκαλούν «δημιουργία» (ποίηση) τη θεία και άρρητη γέννησή Του.

Διότι τα αόρατα αυτού, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Μας καθοδηγεί δε στην έννοια περί του Θεού, μέσα από όσα λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη»· και το «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, εγώ συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· και το «Ήμουν δίπλα του συναρμόζοντας τα πάντα· και εγώ ήμουν εκείνη με την οποία αυτός χαιρόταν». Διότι όλα αυτά τα λέει εξ ονόματός της, προσωποποιώντας σε εμάς τη σοφία, προκειμένου να μας παρουσιάσει ολοκάθαρα τη γνώση της. Και γενικά το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», το αναφέρει για τη σοφία που εμφαίνεται μέσα στον κόσμο, η οποία σχεδόν εκπέμπει φωνή μέσα από τα ορατά πράγματα, διακηρύσσοντας ότι προέρχεται από τον Θεό και ότι δεν είναι τυχαίο που μια τόσο μεγάλη σοφία διαπρέπει μέσα στα δημιουργήματα. Διότι, όπως «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του» (και βέβαια διηγούνται χωρίς φωνή)· αφού «δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται»· έτσι ακριβώς υπάρχουν και κάποιοι λόγοι της αρχέγονης σοφίας, αυτής που πριν από οτιδήποτε άλλο κατά τη δημιουργία συγκαταβλήθηκε με την κτίση.

Πάλι, μέσω του σοφού Σολομώντα στις Παροιμίες, αναφέρεται ότι κτίζεται. «Διότι ο Κύριος», λέει, «με έκτισε». Και ονομάζεται αρχή των ευαγγελικών οδών που μας οδηγούν προς τη βασιλεία των ουρανών, όχι επειδή είναι κτίσμα κατά την ουσία, αλλά επειδή έγινε οδός κατά την οικονομία. Διότι το να «έχει γίνει» και το να «έχει κτιστεί» δηλώνουν το ίδιο πράγμα. Διότι, όπως έγινε οδός και θύρα και ποιμένας και άγγελος και πρόβατο, και πάλι αρχιερέας και απόστολος, καθώς τα διάφορα ονόματα έχουν αποδοθεί κατά διαφορετική επίνοια. Τι θα μπορούσε να πει πάλι ο αιρετικός για τον ανυπότακτο Θεό και για Εκείνον που έγινε αμαρτία για χάρη μας; Διότι έχει γραφτεί: «Όταν υποταχθούν σε Αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα». Δεν φοβάσαι, άνθρωπε, που ο Θεός ονομάζεται ανυπότακτος για χάρη σου; Διότι κάνει δική Του τη δική σου υποταγή, και εξαιτίας του ότι εσύ αντιστέκεσαι στην αρετή, ονομάζει τον εαυτό Του ανυπότακτο. Έτσι κάποτε είπε ότι και ο ίδιος είναι αυτός που διώκεται. «Σαούλ», λέει, «Σαούλ, γιατί με διώκεις;», την ώρα που εκείνος έτρεχε προς τη Δαμασκό θέλοντας να δέσει τους μαθητές του Χριστού. Και πάλι ονομάζει τον εαυτό Του γυμνό, όταν κάποιος από τους αδελφούς βρίσκεται σε γυμνότητα. «Διότι ήμουν γυμνός», λέει, «και με ντύσατε».

Παραχωρώντας λοιπόν τόση διαφορά στον Υιό σε σχέση με την κτίση, τώρα πλέον δολιεύεται και αυτήν ακόμη την έννοια του Μονογενούς. ΕΥΝ.: Διότι γι' αυτό, λέει, ονομάζεται Μονογενής, επειδή, αφού γεννήθηκε και κτίστηκε μόνος από μόνον με τη δύναμη του αγεννήτου, έγινε τελειότατος υπηρέτης. ΒΑΣ.: Δεν γνωρίζω για ποιο από όσα ειπώθηκαν πρέπει να αγανακτήσω περισσότερο· άραγε για την πανουργία με την οποία παραποίησε το όνομα του Μονογενούς, εκλαμβάνοντας το νόημά του αντίθετα και προς τη συνήθεια των ανθρώπων και προς την ευσεβή παράδοση των Γραφών (διότι στην κοινή χρήση Μονογενής δεν προσαγορεύεται αυτός που έγινε από μόνον έναν, αλλά ο μόνος που έχει γεννηθεί)· ή για τη βλασφημία περί του κτίσματος, την οποία σκόπιμα συνέδεσε με το «γεννηθείς», ώστε να δείξει ότι ο Κύριος δεν μετέχει στην προσηγορία της γεννήσεως καθόλου διαφορετικά από τα κτίσματα, αλλά, όπως λέγεται το «Υιούς γέννησα και ύψωσα» και το «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ», έτσι έχει ονομαστεί Υιός και ο Κύριος, όχι επειδή κατέχει το όνομα το υπέρ παν όνομα, αλλά επειδή αξιώθηκε αυτής της προσηγορίας εξίσου με τους άλλους. Αυτοί όμως καταφεύγουν στη ρήση του Σολομώντα, και από εκεί, σαν από κάποιο ορμητήριο, καταδρομούν εναντίον της πίστεως. Επειδή, δηλαδή, ειπώθηκε εκ προσώπου της Σοφίας το «Ο Κύριος με έκτισε», θεώρησαν ότι τους επιτρέπεται να αποκαλούν τον Κύριο κτίσμα.

Εγώ, όμως, αν και έχω πολλά να πω για αυτήν τη λέξη· πρώτον μεν, ότι αναφέρεται μόνο μία φορά σε ολόκληρη την Αγία Γραφή, και έπειτα, ότι βρίσκεται σε ένα βιβλίο που έχει σε μεγάλο βαθμό κρυμμένο το νόημά του και εκφράζεται ως επί το πλείστον μέσα από παροιμίες, παραβολές, σκοτεινά λόγια και αινίγματα, ώστε να μην μπορεί κανείς να αντλήσει από αυτό κάτι το απολύτως αναμφισβήτητο και ξεκάθαρο· παραλείπω να τα αναφέρω, για να μην επιμηκύνω τον λόγο μου με μακροσκελείς παρεκβάσεις. Άλλωστε, η εξέταση των όσων παρερμήνευσαν αυτοί έχει μετατεθεί από εμάς σε ξεχωριστό σημείο, όπου, συν Θεώ, θα διασαφηνιστεί και αυτό το ζήτημα. Και φρονώ, και αυτό ας ειπωθεί με τη βοήθεια του Θεού, ότι κατά την εξέταση θα αναδειχθεί μια πολύ πιο συνεπής έννοια της εν λόγω λέξης, η οποία δεν ενέχει κανέναν κίνδυνο. Προς το παρόν, πάντως, ας μην αφήσουμε ούτε το εξής ασχολίαστο: ότι άλλοι ερμηνευτές, οι οποίοι προσέγγισαν πιο εύστοχα τη σημασία του εβραϊκού κειμένου, το απέδωσαν ως «Ἐκτήσατό με» (με απέκτησε), αντί του «Ἔκτισεν» (με έκτισε). Αυτό ακριβώς θα αποτελέσει το μέγιστο εμπόδιο για αυτούς απέναντι στη βλασφημία περί κτίσματος.

Σχετικά με το χωρίο: «Ο Κύριος με έκτισε». Εάν Εκείνος που σαρκώθηκε λέει: «Εγώ είμαι η οδός»· και ο ίδιος προσθέτει: «Ουδείς έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνον δι' εμού»· αυτός είναι και εκείνος που είπε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Οι όροι όμως «κτίσμα» και «ποίημα» χρησιμοποιούνται επίσης και για το γέννημα, όπως στη φράση: «Απέκτησα (έκτισα) άνθρωπο διά του Θεού»· και πάλι: «Εποίησε υιούς και θυγατέρες»· και όπως λέει ο Δαβίδ: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός», χωρίς να ζητά άλλη καρδιά, αλλά προφανώς ζητώντας να καθαριστεί η ήδη υπάρχουσα. Αναφέρεται επίσης και ο όρος «καινή κτίσις», όχι με την έννοια ότι έγινε κάποια άλλη δημιουργία, αλλά ότι εκείνοι που φωτίζονται αναπλάθονται για ανώτερα έργα.

Οι δε παροιμίες αποτελούν εικόνες άλλων πραγμάτων και όχι αυτά καθαυτά τα λεγόμενα. Εάν ο Θεός Υιός ήταν εκείνος που έλεγε «ο Κύριος με έκτισε», θα έλεγε μάλλον «ο Πατήρ με έκτισε». Διότι πουθενά δεν τον αποκάλεσε Κύριο του εαυτού του, αλλά πάντοτε τον ονόμαζε Πατέρα. Πρέπει λοιπόν να αποδώσουμε το μεν «γέννησε» στον Θεό Υιό, το δε «έκτισε» σε εκείνον που έλαβε τη μορφή του δούλου.

Α: Για ποιο λόγο λοιπόν ο Ίδιος μόνος Του είναι ελεύθερος και ελευθερωτής, καίτοι όλη η κτίση υποτάσσει ως δούλη τον αυχένα στον Θεό; Θα ήμασταν ανόητοι και θα φλυαρούσαμε ασυνάρτητα, φίλε μου, εάν τον κατά φύσιν από τον Θεό και συναΐδιο με τον Θεό και Πατέρα Υιό τον κατατάσσαμε σε αυτούς που είναι υιοί κατά χάριν. Διότι πού θα βρισκόταν και ποιο θα ήταν πλέον το δικό μας αρχέτυπο, εάν υποβιβαζόταν μαζί μας στο επίπεδο του «κατά θέσιν» και της μίμησης και Εκείνος προς τον Οποίο έχουμε μορφωθεί; Β: Μου φαίνεται ότι με πολύ ξεκάθαρο και σαφή τρόπο ολοκληρώνεις τον λόγο γι' αυτό το ζήτημα. Νομίζω όμως εγώ ότι οι αντίπαλοι θα έλεγαν: «Μήπως, ω γενναίοι, δεν ανύμνησαν εξαρχής οι ιεροί λόγοι τον Υιό ως δημιούργημα, και ο θείος και μέγας χορός των αποστόλων έτσι τον εγνώρισε; Διότι ο Σολομών λέει, ζωγραφίζοντας προφητικά το πρόσωπο του Υιού: "Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του". Και βέβαια ο εκλεκτός ανάμεσα στους άλλους Πέτρος λέει: "Ας γνωρίζει λοιπόν με ασφάλεια όλος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό". Τι λοιπόν θα μπορούσαμε να πούμε εάν και πάλι μας πολιορκούσαν με τέτοιους λόγους;» Α: Τι άλλο παρά αυτό που είναι το αληθινό να πούμε: «Οι δε εχθροί μας είναι ανόητοι;» Διότι ο νους που δεν καταλάμπεται από την άνωθεν σοφία, η οποία καταχέεται από τον Πατέρα των φώτων, είναι παχύς και σκοτεινός, και ανίκανος να διαπεράσει την ομίχλη της δυσμάθειας.

Και μου φαίνεται πως, για να ναρκώσουμε αυτήν την τόσο απεχθή νόσο, πρέπει να ψάλουμε προς τον Θεό μαζί με τον θεσπέσιο Δαβίδ: «Φώτισε τα μάτια μου, μήπως και κοιμηθώ τον ύπνο του θανάτου». Εμπρός λοιπόν, με γρήγορο και νηφάλιο νου, ας εξετάσουμε σε βάθος τη γνώση των προκειμένων θεμάτων, και όπως ακριβώς τα καλά κυνηγόσκυλα με την οξεία όσφρηση, ας ιχνηλατήσουμε την αλήθεια που βρίσκεται ακόμη μακριά και δεν μπορεί να συλληφθεί από τους πονηρούς. Διότι, ομολογουμένως, ο Υιός είπε ότι ο ίδιος κτίστηκε, ωστόσο δεν είπε ότι το υπέστη αυτό αναίτια, αλλά μάλλον για τα έργα Του, και ως «αρχή των οδών Του», δηλαδή προφανώς του Θεού και Πατέρα. Επομένως, η λέξη «κτίση» σε αυτές τις περιπτώσεις θα μπορούσε να σημαίνει, όχι τη δημιουργία από το μηδέν, αλλά την παραγωγή εκείνου που ήδη υπάρχει και υφίσταται, με σκοπό κάποια συγκεκριμένα έργα που πρόκειται να γίνουν. Όπως ακριβώς, για παράδειγμα, σε έναν υφαντή ή σε έναν σιδερά, οι οποίοι στέκονται και νοούνται έξω από κάθε δράση, η θέληση εκείνου που τους παρακινεί σε εργασία τους κάνει μεν ενεργούς στο έργο για το οποίο ο καθένας έχει ικανότητα, αλλά σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να υπονοηθεί ότι τους έφερε και στην ύπαρξη.

Αν, λοιπόν, ο Υιός έλεγε το «Ο Κύριος με έκτισε» χωρίς να προσθέτει απολύτως τίποτα, αυτό που θρυλούν δεν θα ήταν εντελώς απίθανο, όσον αφορά τουλάχιστον τη δημιουργία υποψίας. Επειδή όμως δεν λέει απλώς ούτε ασύνδετα ότι κτίστηκε, αλλά «για τα έργα (Του)» και (ως) «αρχή των οδών», γιατί δεν παραβλέπουν το άσχημο και δεν επιλέγουν το καλύτερο, κατανοώντας ότι έχει γραφτεί για τον Θεό: «Και ο Κύριος έγινε για μένα καταφύγιο»; Θα παραδεχόσουν άραγε ότι ο Θεός είναι κτιστός, επειδή αναφέρεται ότι έγινε για κάποιον καταφύγιο; Β. Σε καμία περίπτωση. Α. Τι έχουν πάθει, λοιπόν, πες μου, και έχουν τον νου τους στραμμένο αλλού και ατίθασο, και χρησιμοποιώντας πολύπλοκες απάτες σαν άλλη πανοπλία, επιτίθενται οι διεστραμμένοι, ενώ θα έπρεπε να αγαπούν πολύ να αποκαθιστούν προς την αλήθεια ακόμη και αυτό που φαίνεται ότι δεν έχει ειπωθεί με αρκετή θεοπρέπεια, εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης και της ομοίωσης του Υιού προς εμάς; Εξάλλου —διότι θεωρώ ότι αρμόζει να ειπωθεί και τούτο— λέγοντας ότι έχει κτιστεί, προσέθεσε ότι έχει και γεννηθεί. «Διότι πριν από όλα τα βουνά με γεννά», λέει. Ή λοιπόν θα αναιρέσουμε τη γέννηση εξαιτίας της αναφοράς στο ότι κτίστηκε, ή, αφήνοντας κατά μέρος το ότι κτίστηκε, θα παραδεχτούμε ότι έχει γεννηθεί.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΣΤΙΣ ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ <Ο Κύριος με έκτισε.> Του Κυρίλλου. Το «με έκτισε», εάν το εκλάβεις ως προς τη θεότητα, έχει την έννοια του «με κατέστησε»· όπως το «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ». Και το «Για να κτίσει τους δύο μέσα στον εαυτό του». Διότι δεν αναφέρεται ουσιωδώς στο να κτίσει αυτούς που έχουν ήδη δημιουργηθεί, αλλά στο να τους καταστήσει. Επομένως, με κατέστησε αρχή των προνοητικών και δημιουργικών του έργων. Διότι και στον Δαβίδ λέει: «Εγώ καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν».

ΛΟΓΟΣ ΙΕ'. Σχετικά με το χωρίο των Παροιμιών, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· ότι το ρήμα «έκτισε» δεν αναφέρεται στην ουσία του Λόγου, ούτε ο Υιός είναι κτίσμα ή δημιούργημα. Απόδειξη, μέσα από τη μελέτη των Γραφών, ότι κανένα από τα κτίσματα δεν προσκυνείται ως Θεός· ούτε βεβαίως ανέχονται τα ίδια να προσκυνούνται ή να δοξολογούνται.

Αντίθεση από τα δόγματα του Αρείου, η οποία προβάλλει ως αληθινή, όπως αυτοί νομίζουν, την αιτία του ότι ο Υιός έχει δημιουργηθεί, και στη συνέχεια η αναίρεσή της με πειστικούς συλλογισμούς. Ακόμη, σχετικά με το «Ο Κύριος με έκτισε». Ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα.

ΛΟΓΟΣ ΙΕ΄. Στο χωρίο των Παροιμιών: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Ότι το «έκτισε» δεν αναφέρεται στην ουσία του Λόγου· ούτε είναι κτίσμα ή δημιούργημα ο Υιός. Οι προστάτες της αρειανικής μανίας, ωραιοποιώντας τη δική τους ασέβεια με πειστικά, όπως νομίζουν, λόγια, λένε: Ο Υιός είναι κτίσμα, αλλά όχι όπως ένα από τα κτίσματα· είναι δημιούργημα, αλλά όχι όπως ένα από τα δημιουργήματα· είναι γέννημα, αλλά όχι όπως ένα από τα γεννήματα.

Ακόμη για το «Ο Κύριος με έκτισε»· ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα. Αν, σύμφωνα με εσάς, ω θεομάχοι, επειδή η φύση των δημιουργημάτων δεν μπορούσε να αντέξει την άμεση και αμιγή ενέργεια του Θεού και Πατέρα, προέκυψε η ανάγκη μεσίτη, και έτσι ο Πατέρας έκτισε τον Υιό, πώς ο Υιός, εφόσον είναι κτιστός κατά τη γνώμη σας, μπόρεσε να χωρέσει τη δύναμη του Πατέρα; Διότι είναι ανάγκη να δοθεί και σε αυτόν κάποιος που θα μεσιτεύει· αλλά και εκείνος, αν είναι κτιστός, χρειάζεται πάλι άλλον μεσίτη, και έτσι το επιχείρημα θα καταλήξει σε ένα άπειρο πλήθος μεσιτών. Επομένως, είναι μάταιο το σχετικό σόφισμα, το οποίο ανατρέπει συλλήβδην όλη τη δημιουργία. Διότι, αν δεν βρισκόταν, ή μάλλον αν δεν αναζητούνταν μεσίτης, τα δημιουργήματα δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν.

Ακόμη, σχετικά με το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του.» Ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, αλλά συναΐδιος με τον Πατέρα. Το πώς όμως πρέπει να νοείται το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», θα το κατανοήσουμε από τα επόμενα χωρία. Πρώτον μεν πρέπει να λεχθεί εκείνο, ότι όσα λέγονται παροιμιωδώς φαίνεται μεν να σημαίνουν κάτι σύμφωνα με την πρόχειρη κατανόηση, ωστόσο δεν έχουν όπως ακριβώς λέγονται, αλλά κυοφορούν ένα διαφορετικό νόημα. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας προς τους μαθητές του: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες. Έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία», δεδομένου ότι η παροιμία στερείται της παρρησίας. Επομένως, εκφράζοντας σαφέστερα το «με έκτισε», η σοφία διατυπώνει πάλι μια τέτοια φράση: «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο.» Αν λοιπόν η σοφία είναι ο Λόγος του Θεού και οικοδομεί η ίδια για τον εαυτό της τον οίκο, πρέπει ευλόγως να εξεταστεί πού χωράει το «με έκτισε». Αυτός λοιπόν που το λέει αυτό είναι ο Χριστός, ως έχοντας ήδη γεννηθεί και γίνει άνθρωπος, για τον οποίο το «με έκτισε» μπορεί να ειπωθεί χωρίς καμία βλασφημία, καθόσον είναι άνθρωπος. Έγινε δε οίκος της σοφίας, κατασκευασμένος από την ίδια, αυτό το κοινό σώμα που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, μέσα στο οποίο ευδόκησε να κατοικήσει σωματικά όλο το πλήρωμα της θεότητας, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου. Επομένως, επειδή ακριβώς ο Λόγος έγινε σάρκα, η θεία Γραφή διατυπώνει γι' αυτόν το «με έκτισε», καθόσον έγινε σάρκα. Και έτσι πρέπει να νοείται αυτό που λέγεται.

Άλλο επιχείρημα. Ότι η φράση «με έκτισε», όταν παρατίθεται απλώς στο κείμενο, δεν σημαίνει οπωσδήποτε το αίτιο, αλλά τη μετάβαση από κάποια κατασκευή ή πράγμα σε κάτι άλλο. Ας θεωρηθεί δε, εάν θέλεις, το «έκτισε» αορίστως για τον Χριστό. «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Εάν κάποιος θελήσει να κατανοήσει με ακρίβεια το γεγραμμένο, θα βρει ότι το «έκτισε» εδώ δεν σημαίνει την ουσία του Λόγου ως δημιουργημένη, αλλά έχει κάποια άλλη ορθή έννοια.

Ο σοφότατος Παύλος, βέβαια, δεν λέει ότι δύο κάποιοι άνθρωποι αναδημιουργούνται μέσω του Χριστού σε φυσική ενότητα, λαμβάνοντας με αυτόν τον τρόπο την αρχή της υπάρξεώς τους· αλλά λέει ότι και εκείνοι που προέρχονται από τον Ισραήλ και εκείνοι που προέρχονται από τα έθνη θα μεταβληθούν σε μια καινούργια νοοτροπία· ξεχνώντας οι μεν τη λατρεία σύμφωνα με τον νόμο, οι δε τη συνηθισμένη τους πλάνη. Και πάλι, παραγγέλλει σε όλους μας να ενδυθούμε τον νέο άνθρωπο, ο οποίος κτίστηκε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Και είναι φανερό ότι δεν εννοεί κάποιον άνθρωπο που δημιουργήθηκε ως προς την ουσία του, τον οποίο πρέπει να ενδυθούμε, αλλά τον ενάρετο βίο και την ανακαίνιση της προαιρέσεως. Αν λοιπόν το να κτίζεται κάτι δεν δηλώνει πάντοτε την ουσία, με ποια λογική, ή πώς δεν είναι ανόητο, στην περίπτωση των όντως κτισμάτων να ερμηνεύουμε ορθά τα γραφόμενα, ενώ στην περίπτωση του Θεού Λόγου, για τον οποίο μάλιστα πρέπει κατεξοχήν να τηρείται αυτό, να βρισκόμαστε να κάνουμε σαθρές σκέψεις; Διότι λέει: «Ο Κύριος με έκτισε»· και δεν σταματά τη δύναμη του νοήματος μέχρι το «με έκτισε», αλλά προσθέτει ότι τον έκτισε «αρχή των οδών του» για τα έργα του, και όχι φέρνοντάς τον στην ύπαρξη, αλλά τον έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του· πράγμα που θα το κατανοήσεις ως εξής. Ο κατά νόμον τρόπος ζωής τιμούνταν μεν από τους Ιουδαίους, ενώ στα έθνη δεν ήταν καθόλου γνωστός ο βίος σύμφωνα με τη δικαιοσύνη. Έγινε, λοιπόν, δηλαδή κτίστηκε, σάρκα ο Λόγος του Θεού, τουτέστιν άνθρωπος, ώστε να βρεθεί για όλους ως αρχή των οδών του Κυρίου και των έργων του.

Με άλλον τρόπο για το ίδιο. «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του.» Το «έκτισε», δεν πρέπει να αποδοθεί στην ουσία του Λόγου· διότι είναι πραγματικά βλάσφημο και ασεβές να λέμε ότι εκείνος που υπάρχει πάντοτε και κατά τον ίδιο τρόπο μαζί με τον Πατέρα, κτίστηκε τώρα. Αλλά θα το κατανοήσεις πιο πειστικά ως εξής: «Με έκτισε, λέει, αρχή των οδών του.» Οδούς εδώ ονομάζει τόσο τον νομοθέτη Μωυσή όσο και τους προφήτες, επί των οποίων έχει ταχθεί ο Χριστός ως κάποια αρχή και εξουσία· μετασχηματίζοντας προς την καινότητα των ευαγγελικών κηρυγμάτων τα όσα ειπώθηκαν από εκείνους, και αυτό με εξουσιαστικό τρόπο. Διότι ο μεν νόμος λέει: «Δεν θα πορνεύσεις», ο δε Χριστός: «Εγώ όμως σας λέω· δεν θα επιθυμήσεις.» Και ονόμασε οδούς τους αγίους, επειδή έχουν τη δύναμη να καθοδηγούν προς τον Θεό μέσω της νουθεσίας. Έτσι θα κατανοήσεις και το χωρίο στον Ιερεμία: «Σταθείτε πάνω στις οδούς, και ρωτήστε για τα αιώνια μονοπάτια του Κυρίου, και μάθετε ποια είναι η αγαθή οδός, και βαδίστε σε αυτήν, και θα βρείτε εξαγνισμό για τις ψυχές σας.» Και είναι φανερό ότι δεν μιλάει για αυτές τις οδούς που εννοούνται με τη συνηθισμένη έννοια. Διότι πώς θα μπορούσε κάποιος να τις ρωτήσει; Και πώς θα μπορούσε να μάθει από αυτές;

Έκτισέ με λοιπόν, λέει, δηλαδή με κατέστησε αρχή, ήτοι εξουσία, πάνω στον νόμο και τους προφήτες, όχι βέβαια για να καθιερώνω τα δικά τους τυπικά λόγια, αλλά για να νομοθετώ τα ανώτερα για τα έργα του. Το ότι δε το «έκτισε» δεν δηλώνει απαραίτητα την ουσία, έχει ήδη προειπωθεί επαρκώς.

Άλλως το ίδιο. Το «Κύριος έκτισέ με» είναι σαν να έλεγε: «Ο Πατέρας μου ετοίμασε σώμα, και με έκτισε ως άνθρωπο για τη σωτηρία των ανθρώπων». Διότι, όπως ακριβώς, όταν ο Ιωάννης λέει: «Ο Λόγος έγινε σάρκα», και όταν ο Παύλος γράφει για τον Χριστό: «Ότι έγινε για εμάς κατάρα», και πάλι: «Εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία για χάρη μας», ούτε πιστεύουμε ότι ο Λόγος μεταβλήθηκε σε σάρκα, ούτε βέβαια λέμε ότι ο Χριστός έγινε όντως ο ίδιος κατάρα ή αμαρτία, αλλά, παρότι η θεία Γραφή μιλάει έτσι, εμείς το κατανοούμε με ευσέβεια· κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο, αν ο Λόγος του Θεού λέει για τον εαυτό του το «Έκτισέ με», πρέπει να νοηθεί αντί του «με έκανε άνθρωπο», και ας μην εκλαμβάνουμε το λεχθέν ως αναφερόμενο στην ουσία του.

ΑΛΛΟ, για το ίδιο θέμα. Οι θείες Γραφές ονομάζουν Μονογενή τον Λόγο του Θεού. Εάν λοιπόν ισχύει αυτό, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι κτίστηκε κατά την ουσία ως αρχή άλλων, τις οποίες ο Παροιμιαστής ονόμασε οδούς; Διότι, εάν γενικά κατατάσσεται μαζί με άλλα και αποτελεί την αρχή κάποιων, τότε θα ήταν μέρος του όλου σώματος, και δεν θα είναι μονογενής, αφού έχει πολλούς να ακολουθούν, των οποίων λέει ότι έχει κτιστεί ως αρχή.

Πώς όμως θα μπορούσε να είναι και Κύριος εκείνος που έχει δημιουργηθεί μαζί με τα άλλα ως δούλος, και ο οποίος αποτελεί μέρος όλης της κτίσεως; Αλλά αυτό είναι άτοπο· επομένως, το «έκτισε» δεν αναφέρεται στην ουσία.

Άλλο. Εάν ο Υιός κτίστηκε κατά την ουσία, όπως εσείς ισχυρίζεστε, όντας η αρχή αυτών που ακολούθησαν, όπως έχει γραφτεί, πώς έχει τη δύναμη να δημιουργεί και πώς έγινε ποιητής των άλλων; Διότι είναι αναγκαίο αυτό που αποτελεί αρχή κάποιου πράγματος να είναι της ίδιας ουσίας με το όλον, του οποίου και είναι αρχή. Εάν λοιπόν ο Υιός, όντας κτίσμα, έχει και δημιουργική δύναμη, θα την έχουν αυτήν και τα άλλα κτίσματα, έστω και αν έγιναν μέσω του Υιού, έχοντας και τα ίδια δημιουργική φύση.

Άλλο, το ίδιο μέσω της εις άτοπον απαγωγής. «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του.» Εάν κάποιος θελήσει να εξετάσει τα λεγόμενα με πιο φιλόνεικη διάθεση, κακόβουλα θα πει: Εάν κτίστηκε πρώτος και έγινε αρχή σύμφωνα με εσάς, πώς κτίζεται για τα έργα;

Διότι δεν είπε: «Με έκτισε ο Κύριος για να κάνω τα έργα του», αλλά «για τα έργα του». Διότι, ωσάν τα έργα να υφίσταντο ήδη, λέει ότι εκτίστηκε γι' αυτά. Εάν όμως συμβαίνει αυτό, πώς είναι πλέον πρώτος αυτός που έρχεται δεύτερος μετά από εκείνα; Και πώς θα μπορούσε να είναι η αρχή των άλλων αυτός που δημιουργήθηκε μετά από αυτά; Και πώς τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, εάν ο ίδιος υπάρχει μετά από αυτά; Εφόσον λοιπόν δεν είναι θεμιτό να το σκεφτόμαστε αυτό, το «έκτισε» δεν θα αναφερθεί στην ουσία του Θεού Λόγου, αλλά θα κατανοηθεί από εμάς με ευσέβεια, καθώς το νόημά του ανάγεται στον λόγο περί της ενανθρωπήσεως.

ΑΛΛΟ. «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του.» Δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι ο Υιός θα είναι κτιστής φύσεως, ούτε θα νοηθεί ως ποίημα κατά την ουσία· διότι δεν λέει απλώς ότι κτίστηκε, αλλά για τα έργα και για την αρχή των οδών του. Εφόσον δε προβάλλεται η αιτία για την οποία λέει ότι κτίστηκε, είναι προφανές ότι δεν εννοεί την κίνησή του από τη μη ύπαρξη στην ύπαρξη, αλλά τη μετάσταση από κάτι σε κάτι άλλο. Διότι, εν αρχή μεν ήταν ο Λόγος, και αφού έγινε σάρκα, σύμφωνα με τα λόγια του Ιωάννη, έγινε για εμάς η αρχή κάθε αγαθής οδού. Υπάρχοντας λοιπόν πάντοτε ο Λόγος, ως προς το ότι έγινε άνθρωπος λέει για τον εαυτό του ότι κτίστηκε για τα έργα του Πατέρα.

Και πάλι ο Σωτήρας λέει για τον εαυτό του: «Για κρίση ήρθα εγώ σε τούτον τον κόσμο, ώστε αυτοί που δεν βλέπουν να δουν, και αυτοί που βλέπουν να γίνουν τυφλοί». Όταν λοιπόν έγινε άνθρωπος για να εκπληρώσει αυτά τα έργα, και να γίνει η αρχή τέτοιων οδών, εύλογα θα μπορούσε να πει για τον εαυτό του: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Διότι δεν κτίστηκε προκειμένου να έρθει στην ύπαρξη, αλλά, ενώ είναι και υπάρχει πάντοτε, κτίστηκε ως σάρκα για τους προαναφερθέντες λόγους.

Ακόμη, σχετικά με το «Ο Κύριος με έκτισε», προς απόδειξη του ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα. Λέει κάπου ο Παύλος για τον Σωτήρα μας Χριστό: «Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, αυτός που κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, την έχθρα, καταργώντας με τη σάρκα του τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάγματα, για να κτίσει τους δύο μέσα στον εαυτό του σε έναν νέο άνθρωπο». Αν λοιπόν ο Χριστός κτίζει τους δύο μέσα στον εαυτό του, και τους αναμορφώνει σε έναν νέο άνθρωπο, δηλαδή στον ενάρετο βίο· διότι εμείς ήμασταν εκείνοι που κτίζονταν σε αυτόν, εφόσον προσέλαβε την ομοίωση με εμάς, και σε αυτόν πρώτο λάβαμε τις αρχές του τρόπου ζωής που είναι αρεστός στον Θεό, ανακτιζόμενοι για έναν καλύτερο βίο· εύλογα θα μπορούσε να λέει και τώρα, ως κτιζόμενος για χάρη μας σε αυτόν τον έναν άνθρωπο: «Ο Κύριος με έκτισε».

ΑΛΛΟ. Έχει γραφτεί κάπου για τον Σωτήρα μας Χριστό: «Επειδή ο ίδιος σηκώνει τις ασθένειές μας.» Και πάλι: «Έγινε για εμάς κατάρα.» Και πάλι: «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για εμάς αμαρτία.» Όπως λοιπόν λέγεται ότι ασθένησε, καίτοι δεν ασθένησε ποτέ (διότι είναι δύναμη του Θεού), επειδή βάσταξε τις δικές μας ασθένειες· και η θεία Γραφή λέει ότι ο ίδιος έγινε κατάρα, όχι σημαίνοντας ότι ο ίδιος μεταβλήθηκε σε κατάρα, αλλά ότι υπέμεινε την κατάρα για εμάς· και πάλι λέγεται ότι έγινε αμαρτία, όχι επειδή λησμόνησε τη δική του φύση, ούτε επειδή μετατράπηκε σε αμαρτία αυτός που δεν την γνώριζε, αλλά επειδή σήκωσε τις αμαρτίες μας, όπως έχει γραφτεί, στο σώμα του πάνω στο ξύλο· έτσι, όταν εμείς κτιζόμαστε εν αυτώ σε έναν νέο άνθρωπο, λέγεται ότι κτίζεται και ο ίδιος. Και γι' αυτό λέει: «Ο Κύριος με έκτισε», ενώ ο ίδιος δεν είναι κτίσμα, αλλά ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός.

ΑΛΛΟ. Εάν, κατά τη γνώμη σας, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού καθ' εαυτόν είναι κτιστής ουσίας, και λέει για τον εαυτό του: «Ο Κύριος με έκτισε», άρα δεν έγινε για εμάς άνθρωπος εκείνος που υπήρχε πολύ πριν από εμάς. Εάν όμως κάποιος δεχθεί ότι ισχύει αυτό, τότε ούτε εμείς κτιστήκαμε εν αυτώ, ούτε αυτός μας είχε μέσα του. Πώς λοιπόν κτιζόμαστε ως ένας νέος άνθρωπος εν Χριστώ; Διότι θα σας ελέγξει, έστω και αν δεν το θέλετε, ο Παύλος λέγοντας: «Διότι δικό του δημιούργημα είμαστε, έχοντας κτιστεί εν Χριστώ Ιησού». Εάν όμως κτιστήκαμε εν Χριστώ, άρα ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτιστής ουσίας. Αλλά όταν έγινε άνθρωπος, κτιζόμαστε εν αυτώ, και αυτός είναι που κατά κάποιον τρόπο λέει μέσω ημών: «Ο Κύριος με έκτισε». Διότι δεν θα ταίριαζε σε αυτόν να λέει μια τέτοια φράση με την ιδιότητα του Λόγου, αλλά για τη δική μας σωτηρία, αν και είναι Κτίστης, ήλθε εν σαρκί, ώστε έχοντας εμάς να κτιζόμαστε εν αυτώ, να πει: «Ο Κύριος με έκτισε». Και όπως, εξηγώντας την αιώνια ύπαρξή του μαζί με τον Πατέρα λέει: «Εγώ ήμουν εκείνος με τον οποίο χαιρόταν, και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του»· και πάλι: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· έτσι, όταν για τη σωτηρία όλων μας ενδύθηκε την ανθρώπινη μορφή, εύλογα ως άνθρωπος λέει: «Ο Κύριος με έκτισε».

ΑΛΛΟ. Αν πιστεύεται ότι ο Χριστός έγινε όντως άνθρωπος, πώς δεν είναι αναγκαίο να λέγει αυτά που αρμόζουν στον άνθρωπο; Διότι έπρεπε να πει: Δεν ήμουν εξαρχής άνθρωπος, πράγμα που ταιριάζει μόνο στη θεία φύση, αλλά να τηρήσει αυτό που αρμόζει στην ουσία των δημιουργημάτων. Ο άνθρωπος όμως είναι δημιουργημένος· γι' αυτό λέγει: «Ο Κύριος με έκτισε», επειδή έγινε άνθρωπος, ώστε το να υπάρχει πάντοτε και ανάρχως να διαφυλάσσεται μόνο για τον Θεό.

Άλλο. «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του.» Εάν εξαιτίας αυτής της φράσης νομίζετε ότι η ουσία του Υιού είναι οπωσδήποτε κτιστή, εφόσον στη συνέχεια φαίνεται να λέει: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», ας διαφύγει την κατηγορία του ότι έχει κτιστεί, διακηρύσσοντας ότι έχει γεννηθεί. Διότι άλλο πράγμα είναι το γέννημα και άλλο το κτίσμα. Διότι το μεν ένα προέρχεται φυσικά από την ουσία εκείνου που γεννά, ενώ το άλλο προέρχεται απ' έξω, ως κάτι ξένο. Εάν, λοιπόν, ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε άνθρωπος, ας λέει μεν ως άνθρωπος: «Ο Κύριος με έκτισε». Την προαιώνια όμως ύπαρξή του ας τη δηλώνει, αναφωνώντας: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά».