Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

ΑΛΛΟ, με αφηγηματικό τρόπο, στο χωρίο, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», και στη συνέχεια: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Εάν λέει ότι έχει γεννηθεί πριν από τα πάντα, δεν θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, αλλά διαφορετικός από αυτά. Διότι τα πάντα εμπεριέχουν και τη δική τους αρχή. επειδή δεν θα αποτελούσαν τα πάντα εάν κάτι από αυτά βρισκόταν να μένει απ' έξω. Εάν λοιπόν ο Υιός γεννήθηκε πριν από τα πάντα, τα πάντα θα ταξινομηθούν στον δικό τους αριθμό, ενώ η γέννηση του Υιού θα νοηθεί έξω από αυτά. Εκείνος όμως που δεν συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα, θα είναι διαφορετικής φύσεως από αυτά. Γεννήθηκε, λοιπόν, εφόσον είναι Λόγος, από τον Πατέρα. ενώ κτίσθηκε, εφόσον είναι άνθρωπος, και έγινε αρχή των οδών.

ΑΛΛΟ, σαφής διδασκαλία για το πώς πρέπει να νοείται ευσεβώς το χωρίο, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Δημιουργήθηκε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, και του δόθηκε οδός σωτηρίας από τον Θεό. Αυτήν την απώλεσε, έχοντας παραβεί τη θεία εντολή, έπεσε στη φθορά, παρασύρθηκε στην αμαρτία, κατήλθε στον θάνατο.

Έπρεπε πάλι να μας υποδειχθεί μια άλλη οδός, μέσω της οποίας θα μπορέσουμε να ανέλθουμε σε εκείνη την αρχική κατάσταση. Επειδή δε κανένας από τους ανθρώπους δεν φαινόταν ικανός για αυτό, αναγκαστικά ο ίδιος ο φιλάνθρωπος Λόγος του Θεού, αν και είναι άκτιστος κατά τη φύση, κτίζεται ως άνθρωπος για εμάς, περιβαλλόμενος τη δική μας σάρκα με το θέλημα του Πατρός, ώστε, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος, να εγκαινιάσει για εμάς οδό πρόσφατη και διαρκή, και να εκπληρώσει τα έργα του Πατρός, ανανεώνοντας μεν το σώμα στην αφθαρσία, καταργώντας δε τον θάνατο που επικράτησε εξαιτίας της αμαρτίας, και κατακρίνοντας την ίδια την αμαρτία, και κάνοντας όλα τα άλλα αγαθά όσα έγιναν στη φύση μέσω αυτού. Εάν λοιπόν έγινε άνθρωπος, για να γίνει για εμάς και οδός των αγαθών, και να εκπληρώσει αυτά τα έργα, τα οποία βεβαίως γίνονται από τον Πατέρα μέσω αυτού, ευλόγως θα μπορούσε να πει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Στη συνέχεια δε, δηλώνοντας πάλι την προαιώνια ύπαρξή του, λέει: «Πριν από τον αιώνα με εθεμελίωσε». Εάν δε και γεννάται και κτίζεται, θα αποδώσει και στα δύο το πρέπον. Διότι γεννάται μεν ως Λόγος από τον Πατέρα προ των αιώνων, όπως ακριβώς λέει, κτίζεται δε ως άνθρωπος, όταν για εμάς έγινε σάρκα· έτσι λέει ο ευαγγελιστής.

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Δαβίδ για τον Θεό Λόγο: «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων». Εάν λοιπόν ο Υιός υπάρχει προ των αιώνων, και λέει για τον εαυτό Του ότι κτίζεται για τα έργα του Πατρός, είναι απόλυτη ανάγκη να εννοήσουμε ότι κτίζεται ενώ τα έργα έχουν ήδη συσταθεί. Διότι, μετά την έλευση των δημιουργημάτων στην ύπαρξη, στους έσχατους καιρούς του αιώνα έγινε άνθρωπος, οπότε βεβαίως με κατάλληλο τρόπο και πολύ επίκαιρα λέει το «με έκτισε». Πώς λοιπόν ο Ίδιος θα ήταν ο δημιουργός αυτών, αν κτίζεται μετά από αυτά; Αν, πάλι, ο δημιουργός τους, ο Θεός Λόγος, υπάρχει πριν από τα έργα, αλλά κτίζεται για αυτά, το «έκτισε» δεν θα μπορούσε να δηλώνει την ουσία Του· μάλλον σημαίνει εύλογα την ενανθρώπηση, όταν, για τη διόρθωση των έργων του Πατρός, έγινε σάρκα. Και για τον λόγο αυτόν λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του».

ΑΛΛΟ. Το πιο ωραίο από τα έργα πάνω στη γη είναι ο άνθρωπος, ο οποίος, αν και δημιουργήθηκε τέλειος, βρέθηκε ατελής εξαιτίας της παράβασης, πέφτοντας από την αθανασία στον θάνατο και από την αφθαρσία στη φθορά. Επειδή λοιπόν φαινόταν ως ένα από τα πιο άτοπα πράγματα, και ήταν όντως αισχρό να παραμείνει για πάντα ατελές το έργο του Θεού, αναγκαστικά ο Λόγος του Θεού, ο τέλειος, περιβλήθηκε τον ατελή άνθρωπο· και γι' αυτό λέει ότι κτίζεται για τα έργα, για να τα τελειοποιήσει, για να τους προσδώσει πάλι την τελειότητα, αναπληρώνοντας μέσω του εαυτού Του αυτό που έλειπε από τον άνθρωπο. Και μάλιστα στα Ευαγγέλια λέει προς τον Πατέρα Του: «Εγώ σε δόξασα επί της γης, τελειώνοντας το έργο που μου έδωσες για να κάνω». Και πάλι: «Τα έργα που μου έδωσε ο Πατέρας, για να τα τελειώσω, αυτά τα έργα μαρτυρούν για μένα». Αν λοιπόν όταν έγινε άνθρωπος, τότε τελειοποιεί τα έργα και κτίζεται γι' αυτά, είναι προφανές βεβαίως ότι το «έκτισε» δεν θα μπορούσε να υποδηλώνει την ουσία του Λόγου· αλλά φανερώνει μάλλον τον καιρό της επίγειας παρουσίας Του, κατά τον οποίο, έχοντας γίνει σάρκα, λέγεται ότι κτίζεται.

Διότι τότε, αφού ολοκλήρωσε τα έργα του Πατρός και αποκατέστησε την ανθρώπινη φύση στην αρχική της κατάσταση, παρουσίασε στον εαυτό του την Εκκλησία χωρίς να έχει σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι παρόμοιο, αλλά άγια και άμωμη. Και γίναμε σε αυτόν νέα κτίση, η οποία δεν φέρει πλέον το ατελές εξαιτίας της παραβάσεως και της νεκρώσεως που προήλθε από την αμαρτία, αλλά έχει πλέον ανακτήσει το τέλειο δια της υπακοής του Χριστού και της εκ νεκρών αναστάσεως. Επομένως, έχοντας γίνει άνθρωπος για αυτούς τους λόγους, ευλόγως θα μπορούσε να πει το: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του.»

ΑΛΛΟ, στο χωρίο «Ο Κύριος με έκτισε», ότι ο Υιός του Θεού δεν είναι κτίσμα ούτε ποίημα. Και στο χωρίο «Προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Εάν ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα, σύμφωνα με εσάς, ω εφευρέτες κάθε ασέβειας, πώς προσκολλώμαστε στον Θεό και θεοποιούμαστε συναπτόμενοι με αυτόν; Και πώς είναι μεσίτης Θεού και ανθρώπων ο Χριστός; Διότι έρχεται σε επαφή με εμάς, καθόσον έγινε άνθρωπος. Αν όμως είναι κτίσμα και όχι Θεός, πώς θα έρθει σε επαφή με τον Θεό; Με ποιον τρόπο θα συναφθεί με Εκείνον; Διότι τα ανόμοια κατά την ουσία ποτέ δεν θα μπορούσαν να συναφθούν φυσικώς μεταξύ τους. Και πώς, αν είναι κτίσμα, έχουμε σωθεί δι' αυτού, όταν η θεία Γραφή λέει: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος τους έσωσε;» Και πώς, πιστεύοντας σε αυτόν δικαιωνόμαστε, εάν είναι κτίσμα; Και πώς το «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις» καταργείται δι' αυτού;

Στο «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε». Έχει γραφτεί: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Εάν, λοιπόν, η σοφία θεμελιώνει τη γη, και αυτή αποτελεί την ασφάλεια των πάντων (διότι παραμένει σταθερή εξαιτίας της), πρέπει να διερευνηθεί με ποιον τρόπο εκείνη που θεμελιώνει, θεμελιώνεται από τον Θεό. Έχει ειπωθεί, λοιπόν, και αυτό σύμφωνα με τον τύπο που αρμόζει στις παροιμίες, εκφραζόμενο έμμεσα και έχοντας κρυμμένο μέσα του το αληθέστερο νόημα· διότι τέτοιο είναι πάντοτε το σχήμα της παροιμίας. Θεμελιώνεται, λοιπόν, η σοφία, δηλαδή ο Υιός του Θεού, όχι κατά το ότι ως Λόγος λαμβάνει αρχή της ύπαρξής του, αλλά κατά το ότι έγινε άνθρωπος και φόρεσε την ομοίωση με εμάς, και γίνεται για εμάς αρχή και θεμέλιο, καθώς οικοδομούμαστε στην ευσέβεια μέσω της πίστεως σε αυτόν και αναμορφωνόμαστε στη νέα κτίση, όπως έχει γραφτεί. Λέει, επομένως, όχι απλώς, ο Θεός με έκανε Λόγο ή Υιό, ώστε να μην υπάρξει στους ετεροδόξους καμία αφορμή παρείσδυσης για να συκοφαντήσουν την ουσία του ως δημιουργημένη, αλλά λέει απολύτως, «Με θεμελίωσε». Διότι αυτό που έλεγε στα προηγούμενα, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», αυτό ακριβώς σημαίνεται και μέσα από τούτο.

Διότι εκεί μεν λέγει ότι ο ίδιος έχει γίνει αρχή των οδών, ενώ εδώ διαβεβαιώνει ότι έχει τεθεί ως θεμέλιο για όσους οικοδομούνται πάνω σε αυτόν, λέγοντας τα ίδια πράγματα με πολλούς τρόπους και επαναλαμβάνοντας τον λόγο μέσα από τα ίδια νοήματα. Διότι είναι το ίδιο πράγμα να πει κανείς αρχή και θεμέλιο.

ΑΛΛΟ. Ακόμη, σχετικά με το «Ο Κύριος με έκτισε» και με το «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε». Λέει κάπου ο Παύλος, γράφοντας προς τους Εφεσίους: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος μας ευλόγησε με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ, καθώς μας εξέλεξε σε αυτόν πριν από την καταβολή του κόσμου, για να είμαστε άγιοι και άμωμοι ενώπιόν του με αγάπη, προορίζοντάς μας για υιοθεσία μέσω του Ιησού Χριστού σε αυτόν». Εάν, λοιπόν, παρόλο που δεν είχαμε ακόμη δημιουργηθεί, προοριζόμαστε για υιοθεσία μέσω του Ιησού Χριστού σε αυτόν, και ευλογούμαστε με πνευματικές ευλογίες στα επουράνια, πώς, ακούγοντας τον Υιό του Θεού να λέει «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε», δεν θα υπέθετε κανείς ότι τα λέει αυτά όσον αφορά την πρόγνωση του Πατέρα, σύμφωνα με την οποία, έχοντας προγνωστεί σε αυτήν, έχουμε κληθεί και απολαμβάνουμε κάθε ευλογία, ενώ δεν είχαμε καθόλου έρθει ακόμη στην ύπαρξη, αλλά δημιουργηθήκαμε πολλούς καιρούς αργότερα; Και διδάσκοντάς μας σαφέστατα ακριβώς αυτό το πράγμα, ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου». Εάν, όμως, είχε ετοιμαστεί και η βασιλεία από τον Πατέρα για εκείνους που δεν είχαν ακόμη δημιουργηθεί, και μάλιστα πριν από την καταβολή του κόσμου, και είχε εξάπαντος ετοιμαστεί εν Χριστώ, εύλογα θα έλεγε για τον εαυτό του: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, πριν εδραιωθούν τα όρη, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων».

ΑΛΛΟ. Όπως ακριβώς ονομάστηκε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, επειδή εκείνοι που σώθηκαν δι' αυτού κλήθηκαν στην υιοθεσία του Θεού κατά χάριν· και πάλι, πρωτότοκος και απαρχή των νεκρών, επειδή ο ίδιος αναστήθηκε στην αφθαρσία πριν από όλους· έτσι λέγεται ότι κτίστηκε ως αρχή των οδών, επειδή μέσω αυτού μπορούν πλέον όλοι να πορεύονται προς τη σωτηρία.

Τα δε μελλοντικά παρουσιάζονται ως παρελθοντικά: «Αυτός είναι ο Θεός μας, μετά από αυτά εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους»· και το: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και το: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός σου με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου»· και τα παρόμοια. Εκείνα λοιπόν που αναφέρονται πριν από την ένωση, θα λεχθούν για αυτόν και μετά την ένωση· εκείνα όμως που αναφέρονται μετά την ένωση, σε καμία περίπτωση δεν λέγονται πριν από την ένωση, εκτός αν ειπωθούν προφητικά, όπως αναφέραμε.

Αλλά, λένε, είναι γεγραμμένο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και πρώτα απ' όλα, οι κενόδοξοι αγνοούν το όνομα του βιβλίου. Διότι το βιβλίο ονομάζεται Παροιμίες του Σολομώντα. Όμως, κάθε τι που διατυπώνεται με μορφή παροιμίας δεν ταυτίζεται με την κυριολεκτική σημασία του λόγου. Ιδού, για παράδειγμα, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μίλησε με παραβολές, και βλέπουμε ότι οι παραβολές δεν ταυτίζονται απολύτως κυριολεκτικά με το ζήτημα που εξετάζουμε. «Διότι η βασιλεία των ουρανών», λέει, «είναι όμοια με κόκκο σιναπιού»· και αν θελήσουμε να το κατανοήσουμε αυτό εν μέρει με τον δικό μας νου, είναι φανερό ότι η βασιλεία των ουρανών είναι ένας τόπος ευρυχωρίας. Αν, βέβαια, πρέπει να την ονομάζουμε τόπο, στην οποία βασιλεία είναι βασιλιάς ο Θεός και Πατέρας, και ο Θεός Λόγος και Υιός του Θεού, και το Άγιο Πνεύμα του Θεού, άγγελοι και αρχάγγελοι, πνευματικές στρατιές, ο Αβραάμ και ο Ισαάκ και ο Ιακώβ και όλοι οι δίκαιοι, πώς λοιπόν θα χωρέσουν τόσα πολλά μέσα σε έναν κόκκο σιναπιού; Το μεταφορικό νόημα του λόγου λέγεται αινιγματικά. Επομένως, το λεγόμενο με μορφή παροιμίας δεν ταυτίζεται με την κυριολεξία. Το ίδιο ισχύει όταν παρομοιάζεται με γυναίκα που έχει δέκα δραχμές και, αφού έχασε τη μία, άναψε λυχνάρι και τη βρήκε, αλλά και με δίχτυ που ρίχτηκε στη θάλασσα, αλλά και με σπόρο που σπέρνεται στη γη. Όλα αυτά λέγονται με τρόπο αινιγματικό, και δεν ταυτίζονται με την κυριολεκτική τους σημασία. Και δεν γνωρίζουμε πραγματικά εάν ο παροιμιαστής Σολομώντας είπε αυτόν τον λόγο για τον Υιό του Θεού. Διότι υπάρχει σοφία και σοφία.

Τι λέμε λοιπόν; Αν ο Πατέρας είναι σοφία και ο Υιός, σύμφωνα με τον δικό τους τρόπο σκέψης, δεν προήλθε από αυτόν, αν και είναι Λόγος και Θεός και σοφία, τότε ο Πατέρας στερείται σοφίας μέσα του. Πώς λοιπόν αναφέρεται «στον μόνο σοφό και αόρατο Θεό», και όλα αυτά είναι ακατάληπτα και άπειρα για τους ανθρώπους; Ο Θεός έδωσε σοφία στον Σολομώντα και γέμισε με σοφία τον Βεσελεήλ, και «οι σοφοί άνθρωποι κρύβουν την αισχύνη». Και για τη σοφία υπάρχουν πολλά να πει κανείς. Εκείνη όμως η σοφία του Πατέρα είναι μονοειδής, χωρίς να επιδέχεται άλλη αντιπαράθεση. Όμως, ακόμη και αν ο αναφερόμενος λόγος αφορούσε αυτήν, ούτε συμφωνώ ούτε απορρίπτω, αλλά παραχωρώ τη γνώση στον Θεό· βλέπω όμως ότι όσα λέγονται αντιπαρατίθενται βεβιασμένα. Διότι λέει: «Με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε· και προ πάντων των βουνών με γεννά». Πώς λοιπόν αυτό που γεννιέται θεμελιώνεται; Και πώς αυτό που κτίζεται γεννιέται; Διότι αν είναι κτιστό, δεν είναι πράγματι γεννητό. Επειδή εμείς όσα γεννάμε δεν τα κτίζουμε και όσα κτίζουμε δεν τα γεννάμε· διότι είμαστε κτιστοί και αυτά που γεννιούνται από εμάς είναι κτιστά. Στον άκτιστο Θεό όμως, το γέννημα δεν είναι κτιστό. Διότι, αν γέννησε, δεν έκτισε· και αν, αφού έκτισε, γέννησε πάλι, πώς άραγε αυτό που πρώτα κτίστηκε, γεννιέται ύστερα; Αν λοιπόν όσα λέγονται αφορούν αυτόν, εκπληρώνονται στο πλαίσιο της ένσαρκης οικονομίας. Και γι' αυτό αναφέρει πρώτα τα πιο κοντινά και διηγείται ύστερα τα αρχαιότερα.

Διότι, επιθυμώντας να πείσει τους οικειότατους ανθρώπους, αρχίζει από τη σάρκα (καθότι αρχή των οδών της δικαιοσύνης του ευαγγελίου είναι ότι ο Λόγος έγινε για εμάς σάρκα μέσα στη Μαρία, και ότι ψυχή θεμελιώθηκε μέσα στη σάρκα της), ώστε να υποδείξει αργότερα τα ανώτερα. Λέμε δε ότι κατήλθε στη γη από τους πατρικούς κόλπους, από τους ουρανούς, επειδή, αφού ήλθε σε εμάς, εκπλήρωσε ύστερα ολόκληρη την οικονομία. Δεν είναι, λοιπόν, κτιστός ο Λόγος (μη γένοιτο) και σε τίποτα απολύτως δεν έχει παραγάγει η θεία Γραφή κάτι το στρεβλό για εμάς.

Αλλά και από τη φύση της και από τους ερμηνευτές δεν έχει αποδοθεί έτσι η λέξη. Διότι ο Ακύλας λέει «ο Κύριος με απέκτησε», επειδή στο εβραϊκό κείμενο αναφέρει «αδωναΐ κανανί»· το οποίο ερμηνεύεται ακριβώς όπως προείπαμε. Και εμείς επίσης, σύμφωνα με τη συνήθεια, λέμε για αυτούς που γεννιούνται «απέκτησε τέκνα». Αλλά ούτε και έτσι επισφράγισε τη δύναμη της ερμηνείας. Διότι το «αδωναΐ κανανί» μπορεί να ερμηνευθεί και ως εξής: «ο Κύριος με ενόσσευσε». Και για αυτόν τον λόγο ο Πέτρος σαφώς διακηρύσσει λέγοντας: «αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Δεν είπε τον άνωθεν Θεό Λόγο, αλλά «αυτόν τον Ιησού», δηλαδή τη σάρκα που συνελήφθη μαζί με τον άνωθεν Λόγο στη γαστέρα της Μαρίας, και προσδιορίζεται ως «αυτόν» εξαιτίας του κυριακού ανθρώπου που προήλθε από τη Μαρία. Διότι σε αυτόν εκπληρώνεται και το δημιουργούμενο, όπως λέει ο Πέτρος: «θανατώθηκε κατά τη σάρκα, αλλά ζωοποιήθηκε κατά το πνεύμα», και πάλι: «Επειδή, λοιπόν, ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα», και πάλι: «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός το κατά σάρκα», όπως λέει ο Παύλος. Και ο ίδιος ο Σωτήρας έλεγε στο Ευαγγέλιο: «τώρα όμως ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχω πει την αλήθεια, την οποία άκουσα από τον Πατέρα», για να δείξει ότι το πάθος προέρχεται από την ανθρώπινη φύση και τα κατώτερα, ενώ ο ίδιος είναι φυσικός Υιός του Πατέρα από τα άνωθεν.

Επομένως, υπάρχουν τρεις υποστάσεις, ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Και ο μεν Θεός, όντας η αιτία των πάντων, είναι άναρχος και απολύτως μόνος, ο δε Υιός, αφού γεννήθηκε αχρόνως από τον Πατέρα και δημιουργήθηκε και θεμελιώθηκε προ των αιώνων, δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, αλλά γεννηθείς αχρόνως προ πάντων έλαβε υπόσταση μόνος από μόνον τον Πατέρα. Διότι δεν είναι ούτε αΐδιος ούτε συναΐδιος ούτε συναγέννητος με τον Πατέρα· ούτε κατέχει το είναι ταυτόχρονα με τον Πατέρα, όπως κάποιοι λέγουν περί των σχετικών, εισάγοντας δύο αγέννητες αρχές, αλλά ως μονάδα και αρχή των πάντων, έτσι ο Θεός υπάρχει πριν από όλα. Γι’ αυτό και υπάρχει πριν από τον Χριστό, όπως έχουμε διδαχθεί από εσένα, που το κήρυξες εν μέσω της εκκλησίας. Εφόσον, λοιπόν, έχει το είναι από τον Θεό, ο οποίος του παρείχε και τη ζωή και τις δόξες και τα πάντα, ως προς αυτό ο Θεός είναι η αρχή του. Διότι άρχει επ’ αυτού, ως Θεός του και επειδή έχει το είναι πριν από αυτόν, λόγω του ότι ο Υιός προήλθε από αυτόν. Και εάν το «εκ γαστρός» και το «από τον Πατέρα εξήλθα και ήρθα» νοείται από κάποιους ως μέρος του ομοουσίου και ως προβολή, τότε ο Πατέρας θα είναι σύνθετος και διαιρετός και τρεπτός, και σύμφωνα με αυτούς σώμα, υφιστάμενος, κατά συνέπεια των απόψεών τους, όσα αρμόζουν σε σώμα, αυτός που είναι ο ασώματος Θεός. Εύχομαι να υγιαίνεις εν Κυρίω, μακάριε πάπα.

Διότι διαφορετικά, από παλιά θα ελέγχονταν ακόμη και από γυναίκες και μικρά παιδιά (δεν αναφέρομαι στους πλέον ώριμους, οι οποίοι γνωρίζουν με κάθε ακρίβεια τη θεοσέβεια και την ορθή πίστη, αλλά ακόμη και από εκείνους που γνωρίζουν έστω και εν μέρει το ελάχιστο της αλήθειας), και αφού θα ελέγχονταν, θα διώκονταν από τους παλαιούς ως βλάσφημοι του Δεσπότη, ως κάποιοι δεύτεροι κυριοκτόνοι και ως αρνητές της ένθεης τελειότητας του Κυρίου μας Ιησού. Όμως, εξαιτίας της προστασίας του βασιλέως, η οποία αποτελεί και την υπεράσπισή τους, προχώρησαν στο να επιχειρούν όλα τα κακά όσα έχουν συμβεί και όσα εξακολουθούν να γίνονται εξαιτίας τους στην Αλεξάνδρεια, στη Νικομήδεια, στη Μεσοποταμία και στην Παλαιστίνη, υπό την προστασία του ίδιου αυτού παρόντος βασιλέως. 14. Εξαιτίας, λοιπόν, αυτής της φράσης που έχει γραφεί στο βιβλίο των Παροιμιών ότι «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», επινοούνται πλέον τα πάντα από αυτούς· και συνάγουν από τις Γραφές όσα μπορούν να συμφωνούν με τον λόγο αυτόν, να έχουν το ίδιο βάρος και να συνάδουν, παρόλο που ούτε ο ίδιος ο λόγος ούτε τα άλλα χωρία περί της θεότητας του Υιού του Θεού δεν διατείνονται κάτι τέτοιο.

Νομίζω δε ότι, για καθέναν που διαθέτει σύνεση, από μία ή δύο ή πέντε μαρτυρίες περί των όσων κακώς έχουν επινοηθεί από αυτούς και τα οποία ελέγχονται και ανατρέπονται, καθώς όλη η αλήθεια κηρύσσεται και επιβεβαιώνεται σαφώς μέσα στην ορθόδοξη πίστη, αυτοί θα ελεγχθούν από τους προαναφερθέντες που διαθέτουν θεϊκό νου, ακόμη κι αν μετά από αυτές τις ανασκευές προβάλουν αμέτρητες άλλες επινοημένες φράσεις. Διότι από τις λίγες θα ανασκευαστούν και οι περισσότερες, εφόσον έχουν την ίδια ισχύ. 20. Και θα αρχίσω πρώτα να ομιλώ από εκεί από όπου διανοήθηκαν να φυτέψουν κακώς τη ρίζα της πικρίας τους, δηλαδή από τον λόγο που ειπώθηκε από τον Σολομώντα: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Και βεβαίως πουθενά η Γραφή δεν το επιβεβαίωσε, ούτε κάποιος από τους αποστόλους μνημόνευσε αυτήν τη φράση, ώστε να την αποδώσει στο όνομα του Χριστού. Επομένως, δεν ομιλεί επ' ουδενί περί του Υιού του Θεού, ακόμη και όταν λέγει ότι «εγώ η σοφία κατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και επικαλέστηκα τη σύνεση». Διότι πόσες είναι οι καταχρηστικώς ονομαζόμενες σοφίες του Θεού; Μία όμως είναι η πραγματική, ο Μονογενής, ο οποίος δεν ονομάζεται έτσι καταχρηστικώς, αλλά κατ' αλήθειαν. Διότι τα πάντα είναι σοφία του Θεού, και όσα προέρχονται από τον Θεό, είναι σοφία.

Και πολλά μπορούν να ειπωθούν περί της σοφίας, και «ποιος είναι ο τόπος της φρονήσεως, και η σοφία από πού βρέθηκε;» Εάν, λοιπόν, αυτή η υμνούμενη σοφία λέει: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την έννοια. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι ισχυροί νομοθετούν δικαιοσύνη, και οι ηγεμόνες κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν· σε εμένα ανήκει ο πλούτος και η δόξα και η κτήση πολλών αγαθών και η δικαιοσύνη. Περπατώ στην οδό της δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα στους δρόμους του δικαίου, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη και περιουσία, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά», και τα εξής. Προφανώς, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αντιλέξουν στο ρητό, οι αντίπαλοι χρησιμοποιούν ως ανθυποφορά το όνομα της σοφίας και την αλληλουχία του λόγου που λέει «ο Κύριος με έκτισε», σε συνδυασμό με το «εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή»· λέγοντας ότι «ιδού, η σοφία από την αρχή ονόμασε τον εαυτό της και προχωρώντας στη συνέχεια υποδηλώνει τον εαυτό της λέγοντας: ο Κύριος με έκτισε».

Διότι, ιδού, λέγει παραπάνω: «Εγώ είμαι η σοφία», και παρακάτω λέγει: «Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω εκείνα που υπάρχουν από τους αιώνες». Και τι λέγει; «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του». 21. Αναφέραμε δε ότι υπάρχουν πολλές σοφίες που λέγονται καταχρηστικώς και έχουν δοθεί κατά καιρούς από τον Θεό, διότι ο Θεός επιτελεί τα πάντα με σοφία. Μία όμως είναι η πραγματική σοφία του Πατρός, ο ενυπόστατος Θεός Λόγος. Διότι η συγκεκριμένη ρήση δεν με αναγκάζει οπωσδήποτε να αναφέρομαι στον Υιό του Θεού· καθότι ούτε η Γραφή το δήλωσε, ούτε κάποιος από τους αποστόλους το μνημόνευσε, αλλά ούτε και το Ευαγγέλιο. Εάν πάλι αυτό εκλαμβανόταν ως αναφορά στον Υιό του Θεού, η ρήση δεν σημαίνει το ίδιο ούτε έχει τεθεί προς κυριολεκτική ερμηνεία. Διότι ολόκληρο το βιβλίο αποτελείται από Παροιμίες. Και καθετί που διατυπώνεται παροιμιωδώς δεν ταυτίζεται με την εσωτερική του έννοια, αλλά με άλλη διατύπωση περιγράφεται και με άλλη έννοια αλληγορείται. Εάν λοιπόν λέγει αυτό, και τολμούν ορισμένοι να το αποδίδουν στον Υιό του Θεού —μη γένοιτο· η ρήση αυτή δεν αποδίδεται στη θεότητά Του.

Αν όμως [αυτό] μπορεί να εκπληρωθεί στην ένσαρκη παρουσία του (διότι η ίδια «η σοφία οικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της») και αν επομένως θα μπορούσε να λεχθεί ευσεβώς εκ προσώπου της ενανθρωπήσεώς του, ότι δηλαδή η ένσαρκη παρουσία του λέγει για τη θεότητά του ότι «ο Κύριος με έκτισε» (δηλαδή με οικοδόμησε στην κοιλιά της Μαρίας) «ως αρχή των οδών του για τα έργα του» (διότι αρχή των οδών της καθόδου του Χριστού στον κόσμο είναι το σώμα που έλαβε από τη Μαρία, κατά το έργο του της δικαιοσύνης και της σωτηρίας), ωστόσο οπωσδήποτε θα έσπευδε να προβάλει αντίρρηση εκείνος που έχει βλαμμένη την καρδιά του και έχει πληγεί από αυτή τη δεινή πληγή, τρέφοντας στη διάνοιά του έχθρα για τον Υιό του Θεού, λέγοντας: «διότι, λέγει, είπε: 'εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος'· και βλέπεις ότι λέει 'από αιώνος', ενώ η ένσαρκη παρουσία του Θεού ήλθε μετά από εξήντα δύο γενεές κατά τον Ματθαίο· πώς λοιπόν είναι δυνατόν να λέγονται σε αυτόν τα από της αρχής του αιώνος;» 22. Και δεν γνωρίζουν αυτοί που έχουν πλανηθεί καθ' ολοκληρίαν ως προς την οδό της αλήθειας, ότι πάντοτε η Θεία Γραφή, για όλα όσα θέλει να διδάξει, όταν αρχίζει να τα διηγείται, δεν εισέρχεται ευθύς στα αρχαία και, τρόπον τινά, στο κύριο ζήτημα, αλλά αρχίζει από τα πλησιέστερα, για να φανερώσει στο τέλος εκείνο που προϋπήρχε.

Και βλέπεις πώς αμέσως επισημαίνει πρώτα τα πιο κοντινά, πώς ο μεν Ματθαίος έδειξε την οδό μέσω της γενεαλογίας και ούτε και αυτός εξέτασε με ακρίβεια <τα πάντα>, αλλά ανήγαγε τη γενεαλογία προς τα άνω, και πώς ο Μάρκος <διηγήθηκε> για τα όσα είχαν συντελεστεί στον κόσμο και για τη φωνή που βοά στην έρημο, καθώς και για τον Κύριο που είχε προφητευθεί μέσω των προφητών και του νόμου, και πώς ο Λουκάς έκανε αναγωγή από τα κάτω προς τα άνω, ενώ στο τέλος, ερχόμενος τέταρτος, ο Ιωάννης φανέρωσε τελευταίος την κορωνίδα και την καθαρότητα της άνω τάξεως και της αιώνια υπαρχούσης θεότητας· έτσι και ο Σολομών, μιλώντας παροιμιωδώς για την αρχή των οδών *, εάν βέβαια κάποιοι θα ήθελαν με ευσέβεια να μιλήσουν για την ένσαρκη οικονομία, καθώς η ίδια λέει για τη θεότητα του Χριστού ότι «αυτή η θεότητα έκτισε τον οίκο», ότι αυτή η θεότητα κατεργάστηκε τη σάρκα και την ενανθρώπηση, ως «αρχή των οδών του για τα έργα του», της σωτηρίας των ανθρώπων και της αγαθότητας, έπειτα αμέσως μετά, καθώς τα πράγματα ακόμη προχωρούν, λέει «με θεμελίωσε εν αρχή». Άραγε λοιπόν, ο Υιός του Θεού, ως προς τη θεότητα, αφού κτίστηκε, αργότερα θεμελιώθηκε; Ας μας πουν οι μηχανικοί, οι επόπτες των άνω, με ποια τέχνη κτίστηκε η σοφία, με ποιο εργαλείο θεμελιώθηκε.

Αλλά, αν πρέπει κανείς γενικά να στοχάζεται, ας αποφύγουμε ένα τόσο μεγάλο βάθος βλασφημίας, ώστε να μην θίγουμε τη θεότητα του Μονογενούς, η οποία υπάρχει πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και έχει γεννηθεί από αυτόν. Διότι πάντοτε ήταν ο Λόγος μαζί με τον Πατέρα, πάντοτε η Σοφία, πάντοτε ο Κύριος Θεός εκ Θεού, πάντοτε φως αληθινό και όχι νόθο, αντλώντας πάντοτε την ύπαρξή Του από αυτόν, όντας αλήθεια και υπάρχοντας ως ζωή. 24. Και τι χρειάζεται να λέω πολλά περί τούτου; Έπειτα λέει: «με θεμελίωσε στην αρχή». Άρα, μπορούν οι ευσεβείς να αντιληφθούν ότι εδώ υπονοεί την ανθρώπινη ψυχή. Διότι το «ο Κύριος με έκτισε» δηλώνει την ένσαρκη ενανθρώπηση, αν βέβαια νοηθεί κατ' αυτόν τον τρόπο. Το δε «με θεμελίωσε», νοείται ότι θεμελιώθηκε στην ψυχή. Και το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», λέγεται για να δείξει την άνωθεν γέννηση. Και αυτά τα είπαμε, όχι ορίζοντάς τα απολύτως κατ' αυτόν τον τρόπο, αλλά μάλλον αναλογιζόμενοι με ευσέβεια την ένσαρκη παρουσία. Αν και πρέπει να μιλάμε έτσι, ωστόσο κανείς δεν θα μπορούσε να μας αναγκάσει να θεωρούμε ότι αυτός ο λόγος αναφέρεται οπωσδήποτε στον Χριστό. Εάν όμως αναφέρεται στον Χριστό, έχει και τη δική του ισχύ, η οποία δεν λέγεται με εικασίες, αλλά σύμφωνα με την ευσέβεια του λογισμού, ώστε να μην αποδίδουμε στον Υιό κανένα ελάττωμα, ούτε να νομίζουμε ότι Αυτός έχει θεότητα κατώτερη από την ουσία του Πατέρα.

Διότι και μερικοί από τους δικούς μας και ορθοδόξους πατέρες το απέδωσαν αυτό έχοντας κατά νου την ένσαρκη παρουσία, αν βέβαια πρέπει να μιλάμε έτσι για το «ο Κύριος με έκτισε, και με θεμελίωσε». Και ότι αυτός είναι ευσεβής λογισμός, μεγάλοι πατέρες το δίδαξαν. Και αν κάποιος από τους ορθοδόξους δεν θελήσει να το αποδεχθεί, δεν θα εξαναγκαστεί, ενώ απέναντι στους ξένους και αλλοτρίους ως προς την πίστη δεν προκαλείται καμία βλάβη. Διότι ούτε αυτό θα επιφέρει σε εμάς κάποιο ελάττωμα ως προς τον Υιό, εφόσον η θεότητα είναι ελεύθερη και υπάρχει πάντοτε μαζί με τον Πατέρα. Και ό,τι βέβαια έπαθε ο Χριστός, το έπαθε, αλλά δεν υπέστη τροπή η φύση του, παρά η θεότητά του παρέμεινε στην απάθειά της. Γι' αυτό, επειδή θέλησε να πάθει με τη δική του ευδοκία υπέρ του γένους των ανθρώπων (επειδή δεν μπορούσε η θεότητα να πάθει, ούσα από μόνη της απαθής), έλαβε το δικό μας παθητό σώμα, όντας η Σοφία, ώστε σε αυτό να συγκατατεθεί να πάθει και να αναδεχθεί τα δικά μας πάθη στη σάρκα, με τη συνύπαρξη της θεότητας. Διότι η θεότητα δεν πάσχει. Πώς, άλλωστε, εκείνος που λέει «εγώ είμαι η ζωή», θα μπορέσει να πεθάνει; Αλλά απαθής διαμένει ο Θεός, συμπάσχει όμως με τη σάρκα, ώστε το πάθος να λογισθεί στη θεότητα, χωρίς να πάσχει η θεότητα, για να βρίσκεται η σωτηρία μας στον Θεό. Το πάθος, λοιπόν, γίνεται στη σάρκα, ώστε να μην έχουμε παθητό Θεό, αλλά απαθή, ο οποίος καταλογίζει στον εαυτό του το πάθος, κατά προαίρεση και όχι από ανάγκη. 25.

Όμως και αυτοί, χωρίς ούτε να ερευνήσουν, ούτε να γνωρίσουν, ούτε να κατανοήσουν ποια είναι η σημασία των εβραϊκών λέξεων, με ορμή και προπέτεια αναδείχθηκαν σε δεινούς εχθρούς, αναζητώντας αφορμή για το πώς θα βλάψουν την πίστη, ή μάλλον τους εαυτούς τους· διότι (δεν μπορούν να βλάψουν) την αλήθεια. Και επειδή βρήκαν το «ὁ κύριος ἔκτισέ με» (ο Κύριος με έκτισε), ριψοκίνδυνα ονειροπολούν μέσα στις φαντασιώσεις τους, εισάγοντας δοξασίες εντελώς άχρηστες για τον βίο και ταράζοντας την οικουμένη. Το εβραϊκό κείμενο όμως δεν έχει έτσι· γι' αυτό ο Ακύλας λέει «κύριος ἐκτήσατό με» (ο Κύριος με απέκτησε). Και πάντοτε όσοι γεννούν παιδιά λένε: απέκτησα γιο. Αλλά ούτε ο Ακύλας ερμήνευσε την πραγματική σημασία· διότι το «απέκτησα γιο» υποδηλώνει κάτι το πρόσφατο, ενώ στον Θεό δεν υπάρχει τίποτα το πρόσφατο. Ακόμη και αν κάποιος ομολογεί ότι ο Υιός έχει γεννηθεί από τον Πατέρα και δεν έχει κτιστεί, (πρέπει να γνωρίζει ότι) έχει γεννηθεί αχρόνως και ανάρχως. Διότι δεν μεσολαβεί χρόνος ανάμεσα στον Υιό και τον Πατέρα, ώστε να μην αποδειχθεί κάποιος χρόνος παλαιότερος του Υιού. Διότι, εάν τα πάντα έγιναν δι' αυτού, άρα (έγιναν) και οι χρόνοι. Αν όμως υπήρχε χρόνος πριν από Εκείνον που υπάρχει προ πάντων, πώς θα είναι δυνατόν αυτό; Ειδάλλως, θα πρέπει να αναζητηθεί άλλος υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο χρόνος πριν από τον Υιό. Και είναι πολλά τα φρονήματα των ανθρώπων «που περιεργάζονται και δεν εργάζονται τίποτε το αγαθό», τα οποία οδηγούν σε ατελείωτη απορία. Στο δε εβραϊκό (κείμενο) λέει: «Αδωναΐ», που σημαίνει Κύριος, «κανανί», το οποίο μπορεί να μεταφραστεί και ως «με ενόσσευσε» και ως «με απέκτησε».

Το ακριβέστατο δε που λέγεται είναι: «με εγέννησε ως νεοσσό». Και ποιος νεοσσός δεν γεννιέται από την ίδια τη φύση εκείνου που τον γέννησε; Και εδώ βέβαια, στα σωματικά δημιουργήματα, διαμέσου της συνευρέσεως άρρενος και θήλεος παράγονται τα γεννήματα, από τον άνθρωπο έως το κτήνος και τα πτηνά και τα υπόλοιπα. Γι' αυτό ο Μονογενής, όντας τα πάντα η Σοφία του Πατρός και βουλόμενος να τα απεργαστεί όλα προς διόρθωση, ώστε να μην του αποδώσει κανείς αυτά που δεν ισχύουν και εκπέσει της αληθείας, όταν ενδήμησε στο γένος των ανθρώπων και γεννήθηκε φυσικώς από γυναίκα, και ανακλίθηκε σε μήτρα παρθένου κατά τον χρόνο της κυοφορίας, δεν συνελήφθη από σπέρμα ανδρός, ώστε να μην υπάρξει σαρκική συνεύρεση και συμπλοκή στην ένσαρκη γέννησή του, αλλά έλαβε τη σάρκα από τη μητέρα κατά τρόπο μονοειδή και εκπλήρωσε στο πρόσωπό του τέλεια την ενανθρώπησή του, η οποία δεν ήταν ελλιπής, αλλά αληθινή.

Και όχι επειδή δεν προερχόταν από σπέρμα ανδρός είχε κάποια έλλειψη· διότι τα είχε όλα τέλεια, κατέχοντας τα πάντα, σάρκα και νεύρα και φλέβες και όλα τα άλλα όσα υπάρχουν, και ψυχή αληθινά και όχι κατά δόκησιν, και νου και όλα όσα υπάρχουν στην ανθρώπινη φύση, εκτός από την αμαρτία, όπως είναι γραμμένο: «έχοντας δοκιμαστεί στα πάντα ως άνθρωπος, χωρίς αμαρτία», ώστε με το να γεννηθεί εδώ κάτω με μοναδικό τρόπο από μητέρα κατά σάρκα, τέλεια και όχι ελλιπώς, να αποδείξει σε όσους επιθυμούν να βλέπουν την αλήθεια και δεν τυφλώνουν τον δικό τους νου, ότι και άνωθεν από τον Πατέρα έχει γεννηθεί τέλεια, άχρονα και άναρχα, και κάτω από μόνη τη μητέρα έχει γεννηθεί άχραντα και αμόλυντα. 26. Και για να ερμηνεύσουμε τη φράση «αδωναΐ καννανί», η οποία σημαίνει «ο Κύριος με ενόσσευσε». Διότι καθετί που γεννά, γεννά κάτι όμοιο με αυτό. Ο άνθρωπος γεννά άνθρωπο και ο Θεός Θεό, και ο μεν άνθρωπος γεννά κατά σάρκα, ο δε Θεός κατά πνεύμα. Και όπως ακριβώς είναι ο άνθρωπος που γεννά, τέτοιος είναι και αυτός που γεννιέται από αυτόν. Περικλειόμενος μέσα σε πάθη ο άνθρωπος που γεννά, γεννά τον δικό του υιό· ενώ ο απαθής Θεός γέννησε απαθώς τον Υιό που γεννήθηκε από Αυτόν, αληθινά και όχι κατά δόκησιν, από τον εαυτό Του και όχι έξω από τον εαυτό Του, όντας πνεύμα απαθές που γεννά πνεύμα απαθώς, όντας Θεός απαθής που γέννησε απαθώς αληθινό Θεό. Διότι, αν ο Ίδιος έκτισε τα πάντα και ομολογείς, ω Άρειε, ότι ο Θεός έχει κτίσει τα πάντα, Αυτός γέννησε και τον Υιό.

Διότι, αφού η Σοφία είπε «εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή» και τα εξής, και αφού μετέβη στον λόγο περί του «δι' ου» (διότι είπε «δι' εμού οι βασιλείς» και το «εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται δι' εμού, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος») και αφού είπε «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και προ πάντων με γεννά», αντί μεν της λέξεως «αρχή» έλαβε ο Απόστολος τη λέξη «πρώτος», αντί δε του «με γεννά» τη λέξη «τόκος», και αντί ολόκληρης μαζί της φράσεως «με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού και με γεννά» έλαβε το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί δε του «εθεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος», το «είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί».

Εφόσον, λοιπόν, όλες οι αποστολικές λέξεις εξισώνονται επακριβώς με αυτές που αφορούν τη σοφία, δηλαδή το «αρχή» με το «πρώτος» και το «γεννά» με το «τόκος», και το «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» με το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», ενώ αντί του «με θεμελίωσε» υπάρχει το «εν αυτώ εκτίσθη», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος» το «τα πάντα δι' αυτού», είναι φανερό ότι και η «εικόνα» δεν ενέχει την έννοια του πάθους, αλλά έχει χρησιμοποιηθεί αντί του «εγώ είμαι η σοφία», και όπως η σοφία του σοφού είναι υιός, ουσία από ουσία, έτσι και η εικόνα της ουσίας είναι όμοια. Γι' αυτό και νοήθηκε ως «εικόνα του αόρατου Θεού» η σοφία, η οποία είναι ο Υιός. Και έχουμε όλες τις λέξεις να εξισώνονται: αντί για τον «σοφό» υπάρχει ο «Θεός», αντί για τη «σοφία» η «εικόνα», αντί για την «αρχή» ο «πρώτος», αντί για το «γεννά» ο «τόκος», και αντί για όλα μαζί, λέμε: αντί του «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του και με γεννά», χρησιμοποιείται το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί του «με θεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθη», και αντί του «δι' εμού» το «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν».

Διότι, ενώ η Σοφία είπε «ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ», εξέθεσε το «εν αρχή» λέγοντας «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος», και αντί του «ἔκτισέ με» έθεσε το «καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος», για να μη νοήσουμε τον προφορικό λόγο, αλλά τον Θεό Λόγο ο οποίος γεννήθηκε απαθώς από τον Πατέρα με σταθερή υπόσταση. Αντί δε του «ἤμην παρ᾽ αὐτῷ» έθεσε το «ἦν πρὸς τὸν θεόν», αντί του «δι᾽ ἐμοῦ τὰ ἀπ᾽ αἰῶνος» το «πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν», αντί του «ἐθεμελίωσε» το «ὃ γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν», με το οποίο ταυτίζεται το «ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα», αντί του «ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο» το «ἡ σοφία ᾠκοδόμησεν ἑαυτῇ οἶκον», και αντί του «ἤμην παρ᾽ αὐτῷ ἁρμόζουσα» το «οὐ δύναται ὁ υἱὸς ποιεῖν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ οὐδέν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἂν ἐκεῖνος ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ», ώστε να έχουμε τη διά στόματος δύο και τριών μαρτύρων επιβεβαίωση προς απόδειξη της κατ' ουσίαν ομοιότητας του Υιού προς τον Πατέρα. Διότι ο ένας ονομάζει τη σοφία του Σοφού, Υιό, ο άλλος τον Λόγο του Θεού, μονογενή Θεό, και ο άλλος τον Υιό του Θεού, εικόνα, ώστε ο Λόγος του Θεού, η Σοφία και η Εικόνα, όντας σε όλα όμοιος, όπως ελέχθη προηγουμένως, να κηρύσσεται προς όλους ως ο κατ' ουσίαν Υιός του Θεού και Πατρός.

Και αν κάποιος, ακούγοντας το «διότι όπως ο Πατέρας έχει ζωή εν εαυτώ, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή εν εαυτώ», ισχυριστεί ότι ο Υιός είναι ανόμοιος κατ' ουσίαν με τον Πατέρα, διατεινόμενος ότι τα πράγματα έχουν έτσι ακριβώς όπως τα είπε, ας είναι ανάθεμα. Διότι είναι προφανές ότι, εφόσον η ζωή που νοείται στον Πατέρα σημαίνει την ουσία, και η ζωή του Μονογενούς που έχει γεννηθεί από τον Πατέρα νοείται ως ουσία, το «έτσι» (οὕτως) υποδηλώνει την ομοιότητα της ουσίας προς την ουσία [ας είναι ανάθεμα]. 11. Και αν κάποιος, ακούγοντας από αυτόν το «με έκτισε» και το «με γεννά», δεν κατανοεί το «με γεννά» για το ίδιο Πρόσωπο και κατ' ουσίαν, αλλά ισχυρίζεται ότι το «με γεννά» ταυτίζεται με το «με έκτισε», με αποτέλεσμα να μη δέχεται ότι ο απαθώς τέλειος Υιός 〈υποδηλώνεται ως Υιός από τα δύο ονόματα, αλλά μέσω των δύο ονομάτων〉, δηλαδή του «με έκτισε» και του «με γεννά», ομολογώντας τον αποκλειστικά ως κτίσμα και όχι πλέον ως Υιό, παρά το πώς η Σοφία ευσεβώς παρέδωσε το νόημα μέσα από τα δύο (ονόματα), ας είναι ανάθεμα.

Και για τον λόγο αυτό, επειδή έτσι και ο Πατέρας μνημονεύει τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα, και με αυτά τα ονόματα (θα το πω ξανά) σφραγιστήκαμε, αυτά θα χρησιμοποιούμε πάντοτε, αποκρούοντας τις «βέβηλες κενοφωνίες» κατά της αποστολικής πίστης. Διότι αυτό που ειπώθηκε από τον Πατέρα, «μέσα στις λαμπρότητες των αγίων· από τη γαστέρα πριν από τον αυγερινό σε γέννησα», έχει λεχθεί αναγκαστικά και απομακρύνει τον Υιό από την εξίσωση με τα δημιουργήματα, καθώς ο Πατέρας μάς διδάσκει μέσω της λέξης «γαστέρα» για τον γνήσιο και με ιδιαίτερο τρόπο γεννημένο από αυτόν Υιό· όπως παρομοίως και ο Υιός, λέγοντας «ο Κύριος με έκτισε», για να μην υποπτευθούμε ότι η φύση του είναι κοινή με τα υπόλοιπα κτίσματα, πρόσθεσε αναγκαστικά «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», παρουσιάζοντάς μας έτσι την ευσεβή και απαθή έννοια της υιότητάς του από τον Θεό Πατέρα. Αλλά μία φορά ο Πατέρας και μία φορά ο Υιός, χάρη στην προαναφερθείσα ευσεβή γνησιότητα του Υιού, μας εξέθεσαν την ιδιότητά του ως γεννητού. Ολόκληρη δε η Καινή Διαθήκη είναι γεμάτη από τα ονόματα του Πατέρα και του Υιού. 21.

Επειδή λοιπόν κάποιοι, διαστρέφοντας το νόημα των λέξεων που βρίσκονται στις Γραφές και ερμηνεύοντάς τες διαφορετικά από ό,τι αρμόζει, και μη κατανοώντας ούτε τη δύναμη των λέξεων ούτε τη φύση των πραγμάτων, τολμούν να αθετούν τη θεότητα του Υιού, προσκόπτοντας στη λέξη της κτίσεως που αναφέρεται στις Παροιμίες «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» (οι οποίοι θα έπρεπε να ακολουθούν το πνεύμα που ζωοποιεί και όχι το γράμμα που θανατώνει· διότι «το πνεύμα ζωοποιεί»), ας τολμήσουμε λοιπόν και εμείς να πραγματευθούμε λίγα πράγματα περί αυτών, όχι επειδή δεν έχουν διατυπωθεί με πληρότητα από εκείνους που μίλησαν πριν από εμάς (διότι θα ήταν παράφρων κάποιος, αν ισχυριζόταν κάτι τέτοιο) ούτε επειδή έχετε ανάγκη από δάσκαλο («διότι εσείς οι ίδιοι είστε θεοδίδακτοι»), αλλά για να «φανερωθούμε στις συνειδήσεις σας», ότι είμαστε από εκείνους που επιθυμούν «να σας μεταδώσουν πνευματικό χάρισμα».

«Δι' εμού βασιλεύουν οι βασιλείς»· και στη συνέχεια: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, πριν εδραιωθούν τα όρη· και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Γέννημα, λοιπόν, του Θεού είναι η σοφία και ο Μονογενής Υιός του· και για αυτόν αναπέμπει την παρούσα προσευχή ο Σολομών λέγοντας: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά», δηλαδή προφανώς στον Μονογενή σου Λόγο. Διότι, επειδή αποφάσισες να εμφανιστεί αυτός πάνω στη γη, ώστε να μη βασιλεύει μόνο στα επουράνια αλλά και στα επίγεια, ας εκπληρωθεί πλέον κάποτε αυτή η κρίση· και δώσε τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, ω Θεέ· ως υιός βασιλιά νοείται εδώ αυτός που προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, τον οποίο ο ίδιος ο προϋπάρχων Λόγος του Θεού συνέστησε για τον εαυτό του από το Άγιο Πνεύμα και την αγία Παρθένο· τον οποίο νομίζω ότι υπονοεί ο Σολομών και στις Παροιμίες με όσα γράφει λέγοντας: «Ποιος ανέβηκε στον ουρανό και κατέβηκε; Ποιος συγκέντρωσε τους ανέμους στον κόρφο του; Ποιος τύλιξε το νερό σε ιμάτιο; Ποιος κράτησε όλα τα άκρα της γης;»

Έτοιμος είναι ο θρόνος σου από τότε, εσύ υπάρχεις από την αιωνιότητα. Ύψωσαν οι ποταμοί, Κύριε, ύψωσαν οι ποταμοί τη φωνή τους. Ο θρόνος σου, λέγει, ω Κύριε, δεν ετοιμάστηκε για σένα τώρα για πρώτη φορά, όταν μετά την ενανθρώπηση αναλήφθηκες στους ουρανούς· αλλά και παλαιότερα και από τα πολύ παλιά χρόνια, και προ πάντων των αιώνων ήταν δικός σου, και πάντοτε και διαπαντός ήταν ετοιμασμένος για σένα, επειδή και εσύ ο ίδιος υπάρχεις από την αιωνιότητα, ή μάλλον προ πάντων των αιώνων, όπως εσύ ο ίδιος δίδαξες λέγοντας: Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και πριν στερεωθούν τα όρη· και πριν από όλους τους λόφους με γεννά. Ήταν λοιπόν δικός σου ο θρόνος και προ πάντων των αιώνων· όχι μόνο αυτό, αλλά και όταν εκένωσες τον εαυτό σου και έλαβες μορφή δούλου, πάλι για σένα φυλασσόταν έτοιμος· επειδή μόνο σε σένα, και σε κανέναν άλλον, είχε ειπωθεί από τον Πατέρα σου: Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Έτσι λοιπόν ήταν έτοιμος ο θρόνος σου, στον οποίο ο Πατέρας που σε γέννησε σε πρόσταξε να καθίσεις μαζί του.

Ψ. Από τις Παροιμίες. Α'. Ολόκληρο το βιβλίο των Παροιμιών φαίνεται να εκφέρεται από το πρόσωπο της Σοφίας, η οποία από τη μία υποδεικνύει τον ηθικό βίο και από την άλλη προσωποποιεί τα λόγια άλλων· άλλοτε προβάλλει αινίγματα, και άλλοτε πάλι διδάσκει κάποια πράγματα για τον εαυτό της, εκπαιδεύοντας σχετικά με το δικό της ένθεο αξίωμα. Από αυτά θα σταχυολογήσουμε εκείνα μέσα από τα οποία μαθαίνουμε ότι η Σοφία είναι ένα θείο ον και απολύτως ενάρετη ως προς τη φύση της, όντας η ίδια με το δεύτερο αίτιο των όλων, μετά τον πρώτο Θεό, και με τον Θεό Λόγο που βρισκόταν εν αρχή προς τον Θεό, αλλά και με την πρόνοια του Θεού που διοικεί και οικονομεί τα σύμπαντα και φθάνει μέχρι τα επίγεια πράγματα, η οποία έχει κτισθεί πριν από κάθε ουσία και υπόσταση, αποτελώντας την αρχή των οδών της όλης δημιουργίας. Τα σχετικά ρητά, λοιπόν, λέγονται ως εκ μέρους της ίδιας της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την ορθή σκέψη. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών, και εγώ μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια· εγώ είμαι η σύνεση, και δική μου είναι η ισχύς. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη. Δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, καθώς και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη».

Περιπατώ σε οδούς δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα σε μονοπάτια ορθής κρίσεως· για να μοιράσω σε όσους με αγαπούν ύπαρξη, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη, και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων· προτού εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά, με γεννά.

Η πριν από τα γενητά θεία και πανάρετη ουσία, η νοερή και πρωτότοκη εικόνα της αγενήτου φύσεως, ο γνήσιος και μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος έχει πολλά ονόματα και για τον οποίο θεολογούμε με πάρα πολλές προσηγορίες, στο παρόν κείμενο τιμάται με το αξίωμα και την προσηγορία της σοφίας. Έχουμε δε διδαχθεί να τον ονομάζουμε Λόγο του Θεού και φως και ζωή και αλήθεια και, πάνω από όλα, «Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Ήδη, λοιπόν, στο προκείμενο κείμενο ο ίδιος ομιλεί για τον εαυτό του, ως ζώσα και αυθυπόστατη σοφία του Θεού, μέσω του σοφότατου Σολομώντα: «Εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την κατανόηση», λέγοντας και όσα ακολουθούν αυτά. Αλλά και έχοντας αναλάβει τη διοίκηση και την πρόνοια των όλων, προσθέτει: «Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη· μέσω εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται». Έπειτα, αφού είπε ότι θα μνημονεύσει τα προαιώνια, προσθέτει λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Με τα λόγια αυτά διδάσκει ταυτόχρονα ότι και ο ίδιος είναι γενητός και δεν ταυτίζεται με τον αγένητο, έχοντας ουσιωθεί πριν από κάθε αιώνα και έχοντας προβληθεί ως θεμέλιο όλων των γενητών πραγμάτων. Γι' αυτό είναι εύλογο ότι ο θείος απόστολος, ορμώμενος από αυτό, λέει γι' αυτόν: «ο οποίος είναι εικόνα του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στον ουρανό και αυτά που βρίσκονται επί της γης».

Διότι έχει αποκληθεί πρωτότοκος όλης της κτίσεως σύμφωνα με το χωρίο «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και εύλογα θα μπορούσε να νοηθεί ως εικόνα του Θεού, εφόσον τυγχάνει γέννημα της αγέννητης φύσεως· αυτό λοιπόν το ομολογεί στο προκείμενο κείμενο μέσα από όσα λέει: «πριν εδραιωθούν τα όρη», και «πριν από όλους τους λόφους με γεννά», εξού και τον αναγορεύουμε μονογενή Υιό και πρωτότοκο Λόγο του Θεού, όντας ο ίδιος με τη Σοφία που δηλώνεται εδώ.