Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

Γι' αυτό, την κατάλληλη στιγμή εύλογα θα μπορούσε κανείς να αναφωνήσει πάλι εδώ το «ποιος θα διηγηθεί τη γέννησή του;», επειδή δεν είναι ακίνδυνο να μεταβεί κάποιος στην αντίθετη άποψη και να αποφανθεί τόσο απλά ότι ο Υιός δημιουργήθηκε εκ του μηδενός, όμοια με τα υπόλοιπα δημιουργήματα· διότι άλλη είναι η γέννηση του Υιού και άλλη η δημιουργία μέσω του Υιού. Αλλά, όπως ακριβώς η Θεία Γραφή άλλοτε μεν αναγορεύει τον Υιό «πρωτότοκο όλης της κτίσης», λέγοντας εκ μέρους του το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», άλλοτε δε λέγει ότι είναι γέννημα του Πατέρα, σύμφωνα με το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», έτσι θα ήταν ορθό να την ακολουθήσουμε και εμείς και να ομολογούμε ότι υπάρχει προ πάντων των αιώνων, όντας ο δημιουργικός Λόγος του Θεού, και ότι συνυπάρχει με τον Πατέρα, και είναι ο μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος κατέστη υπουργός και συνεργός του Πατέρα στην ουσίωση και τη διακόσμηση των πάντων.

«Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Ράβδο δυνάμεως θα σου στείλει ο Κύριος από τη Σιών· και θα κυριαρχήσεις ανάμεσα στους εχθρούς σου. Μαζί σου είναι η αρχή κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου, μέσα στις λαμπρότητες των αγίων σου· από τη μήτρα, πριν από τον αυγερινό σε εγέννησα. Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί: εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Ο Κύριος στα δεξιά σου.» Τον Σωτήρα και Κύριό μας, τον «πρωτότοκο όλης της κτίσεως» Λόγο του Θεού, την προαιώνια σοφία, την αρχή των οδών του Θεού, το πρωτότοκο και μονογενές γέννημα του Πατέρα, αυτόν που τιμάται με την προσηγορία του Χριστού, και ο παρών ψαλμός τον αποκαλεί Κύριο, διδάσκοντας ότι είναι ταυτόχρονα σύνθρονος και Υιός του επί πάντων Θεού και Κυρίου των όλων, καθώς και αιώνιος ιερέας του Πατέρα. Πρώτα από όλα, λοιπόν, θα παρατηρήσεις ότι ήδη για δεύτερη φορά αυτός εδώ προσφωνείται ως γέννημα του Θεού, και επειδή πιστεύουμε ότι τα λόγια της προφητείας μάς έχουν ειπωθεί από το Πνεύμα του Θεού, πρόσεξε μήπως το ίδιο το Άγιο Πνεύμα που βρίσκεται στον προφήτη τον ανακηρύσσει ως δικό του Κύριο, δεύτερο μετά τον Κύριο των όλων. Διότι «είπε», αναφέρει, «ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου». Τον πρώτο Κύριο, ως γενικό Δεσπότη των συμπάντων, οι Εβραίοι τον προσαγόρευαν με μια ανεκφώνητη λέξη που αποτελούνταν από τέσσερα γράμματα· ενώ τον δεύτερο δεν τον ονόμαζαν πλέον με τον ίδιο τρόπο, αλλά ειδικώς τον αποκαλούσαν Κύριο.

Πρόσεξε λοιπόν πώς ο Ύψιστος και Κύριος των πάντων στο ένα και το αυτό πρόσωπο δωρίζει και τον λόγο «κάθου εκ δεξιών μου» και το «προ εωσφόρου σε γέννησα», και με την επιβεβαίωση όρκου του παραδίδει ασάλευτη και απαράβατη την τιμή της ιεροσύνης που διαρκεί στον άπειρο αιώνα: «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί, εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα». Και ποιος θα μπορούσε να νοηθεί, βέβαια όχι θνητός άνθρωπος, αλλά ούτε και κάποιος από την αγγελική φύση, ότι έχει γεννηθεί από τον Θεό και έχει καθιερωθεί ιερέας αιώνια, παρά μόνο εκείνος που είπε και προηγουμένως: «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»; Πρόσεξε δε, προσηλώνοντας επιμελώς τον νου σου, και στον παρόντα ψαλμό και στους λόγους που παρατέθηκαν στον προηγούμενο από αυτόν. Διότι σε τούτον ο Ύψιστος Θεός καθιστά τον δεύτερο και Κύριό μας σύνθρονο με τον εαυτό του, λέγοντας «κάθου εκ δεξιών μου», ενώ στον προηγούμενο ο λόγος ανέφερε ότι ο θρόνος του διαμένει εις αιώνα αιώνος, αναγορεύοντάς τον ταυτόχρονα Θεό μέσα από όσα λέει: «ο θρόνος σου, ω Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος». Πάλι, στο προκείμενο κείμενο λέει: «ράβδο δυνάμεως θα σου εξαποστείλει ο Κύριος από τη Σιών», ενώ σε εκείνο: «ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Στα οποία προσθέτει στη συνέχεια: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού υπάρξουν οι άβυσσοι, προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά, όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, ήμουν μαζί του συναρμόζοντας τα πάντα. Εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν καθημερινά, και ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό, όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη». Αυτά λέει ο Σολομών στις Παροιμίες. Και αυτά επίσης λέγονται κάπου από το ίδιο πρόσωπο: «Τι δε είναι η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γενέσεώς της». Στα οποία προσθέτει έπειτα: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεποπτικό και το οποίο διεισδύει μέσα από όλα τα πνεύματα, τα νοερά, τα καθαρά, τα λεπτότατα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση, και διαπερνά και διεισδύει μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Διότι είναι ατμίδα της δύναμης του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορα· γι' αυτό τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει σε αυτήν. Διότι είναι απαύγασμα αϊδίου φωτός και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού και εικόνα της αγαθότητάς του. Εκτείνεται δε από τη μια άκρη στην άλλη με δύναμη και διοικεί τα πάντα με αγαθότητα».

Και ο γιος του και συνάμα διάδοχός του, ο Σολομών, παρουσιάζοντας το ίδιο νόημα με διαφορετική προσωνυμία, λέγοντας «σοφία» αντί για «Λόγο», εκθέτει τα εξής ωσάν από το δικό της πρόσωπο: «Εγώ, η σοφία, εγκαταστάθηκα στη βουλή, και εγώ επικαλέσθηκα τη γνώση και την έννοια». Έπειτα στη συνέχεια προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με εθεμελίωσε, στην αρχή προτού ποιήσει τη γη, προτού εδραιωθούν τα όρη· και προ πάντων των βουνών με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του». Στον ίδιο πάλι ανήκουν και τα εξής: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Ακόμη, λέγεται ότι είναι δικά του και τα εξής: «Όσα είναι κρυφά και φανερά τα γνώρισα· διότι με δίδαξε η σοφία, η τεχνίτρια των πάντων». Έπειτα προσθέτει: «Το τι είναι όμως η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γένεσής της». Και στη συνέχεια διασαφηνίζει τα εξής: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεπόπτη, που διεισδύει μέσα από όλα τα νοερά, καθαρά και λεπτότατα πνεύματα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση. Διέρχεται δε και εισχωρεί μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Επειδή είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορος. Για τον λόγο αυτόν, τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει μέσα της».

Και επιβεβαιώνει τον λόγο του προσθέτοντας στη συνέχεια: ονομάστηκε, λοιπόν, «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» εξαιτίας της κατά σάρκα γέννησής του, και όχι 〈λόγω της πρώτης〉, όπως αυτοί νομίζουν, 〈κτίσεως〉. Και συμπληρώνει: επομένως, αυτός ο αγιώτατος Λόγος δεν είχε ονομαστεί «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» πριν από την ενανθρώπηση (διότι πώς είναι δυνατόν αυτός που υπάρχει αιώνια να είναι πρωτότοκος κάποιου;), αλλά τον πρώτο «καινό άνθρωπο», στον οποίο ο Θεός θέλησε «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα», αυτόν οι θείες Γραφές ονομάζουν «πρωτότοκο πάσης κτίσεως». Και πάλι προσθέτει: ακούς πώς όχι μόνο αυτά, αλλά και τα προϋπάρχοντα «στον ουρανό και στη γη» συμβαίνει να έχουν «κτιστεί σε αυτόν» σύμφωνα με την καινή κτίση. Αυτά, λοιπόν, ανέφερε, λέγοντας ότι εξαιτίας της σάρκας ονομάστηκε πρωτότοκος πάσης κτίσεως· πρόσεξε δε πώς και το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» το ανάγει πάλι στη σάρκα, χωρίς να δίνει προσοχή στη θεία Γραφή, η οποία στο βιβλίο των Παροιμιών μιλάει εκ προσώπου της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία συγκατοίκησα με τη βουλή, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την έννοια· δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες ορίζουν τη δικαιοσύνη». Και στα παραπάνω, η ίδια η σοφία προσθέτει αμέσως μετά: «σε οδούς δικαιοσύνης περπατώ, και αναστρέφομαι ανάμεσα σε τρίβους κρίσεως, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά».

«Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε· στην αρχή, προτού να φτιάξει τη γη» και τα όσα ακολουθούν. Στα οποία ο Μάρκελλος, μη θέλοντας να στρέψει τον νου του, αλλά έχοντας έναν και μόνο σκοπό, το να μην ομολογήσει τον Υιό του Θεού, ανάγει την προκειμένη θεολογία στη σάρκα και, παρεκκλίνοντας από την ευθεία οδό, επινόησε για τον εαυτό του ένα αδιέξοδο, γράφοντας επί λέξει τα εξής: «Αυτό λοιπόν το κεφάλαιο των Παροιμιών, μη θέλοντας να παρουσιάσει 〈την αρχή της θεότητας〉 του Σωτήρα μας, όπως αυτοί νομίζουν, είπε το "ο Κύριος με έκτισε", αλλά αναφέρεται στη δεύτερη, την κατά σάρκα οικονομία· γι' αυτό και γίνεται ταιριαστά μνεία της κτίσης της ανθρώπινης σάρκας». Και στη συνέχεια προσθέτει: «Επομένως, η κτίση αναφέρεται στην κατά άνθρωπον πραγμάτειά του. Γι' αυτό λέει "ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του", δηλαδή με έκτισε μέσω της Παρθένου Μαρίας, μέσω της οποίας ο Θεός επέλεξε να ενώσει την ανθρώπινη σάρκα με τον δικό του Λόγο». Και μετά από άλλα συμπληρώνει λέγοντας: «Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, είναι λογικό να εξετάσουμε νοερά αυτό το παροιμιωδώς λεχθέν χωρίο: "ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του"».

Διότι αληθινά έκτισε, δημιουργώντας αυτό που δεν υπήρχε, ο Δεσπότης μας Θεός· διότι δεν υπήρχε η σάρκα την οποία ανέλαβε ο Λόγος, αλλά ενώ δεν υπήρχε, την έκτισε. Και προσθέτει πάλι λέγοντας: Επομένως, αυτό σημαίνει το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και συνεχίζει: «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», ονομάζοντας ως θεμέλιο αυτό ακριβώς, την προορισθείσα κατὰ σάρκα οικονομία Του. Όπως λέει και ο Απόστολος: «διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Μνημονεύει δε εδώ έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι έχουν θεμελιωθεί τα σχετικά με τον Χριστό. Και πάλι βεβαιώνει την ίδια φράση λέγοντας: εύλογα ο προφήτης είπε «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», δηλαδή ως προς το κατά σάρκα, λόγω της κοινωνίας με τον αληθινό Υιό Του, τον Λόγο. Και ακολούθως προσθέτει έπειτα: «εν αρχή», λέει, «πριν να δημιουργήσει τη γη». Ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε και πάλι γη; Διότι λέει «γη είσαι και σε γη θα επιστρέψεις». Διότι έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως, ερχόμενη κατά κάποιον τρόπο σε κοινωνία με τον άγιο Λόγο. Δες όμως πώς σε αυτά ο Μάρκελλος αντιφάσκει με τον ίδιο του τον εαυτό. Αφού λοιπόν δήλωσε σε άλλο σημείο ότι η σάρκα είναι η κτισθείσα «αρχή των οδών» του Θεού και πάλι είπε ότι αυτή είναι το «θεμέλιο», προσθέτει έπειτα το «πριν να δημιουργήσει τη γη».

Έπειτα, ερμηνεύει και πάλι ότι η γη είναι η σάρκα, μη βλέποντας ότι δεν έχει καμία λογική ακολουθία το να λέει κανείς ότι η σάρκα κτίστηκε πριν από τη σάρκα και, μετά την κτίση της σάρκας, να ονομάζει πάλι τη σάρκα. Αυτός δε, επιπλέον αυτών, προσθέτει στη συνέχεια λέγοντας: «προτού να ποιήσει τις αβύσσους»· εδώ με τις αβύσσους ο προφήτης εννοεί παραβολικά τις καρδιές των αγίων, οι οποίες έχουν στο βάθος τους τη δωρεά του Πνεύματος. Και σε αυτά επίσης πρόσεξε πώς, έχοντας εκλάβει ότι το «Κύριος έκτισέ με» ειπώθηκε για τη σάρκα, έπειτα, πιεζόμενος από τη Γραφή που λέει «προτού να ποιήσει τις αβύσσους», ερμηνεύει αφενός ότι οι άβυσσοι είναι οι καρδιές των αγίων, δεν αντιλαμβάνεται αφετέρου ότι οι καρδιές των αγίων, δηλαδή του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ, του Μωυσή και του Ηλία και του Μελχισεδέκ και των υπολοίπων προφητών, υπήρξαν πριν από τη σάρκα του Σωτήρα. Πώς λοιπόν είναι δυνατόν να αναφέρεται στη σάρκα το «προτού να ποιήσει τις αβύσσους»; Και μετά από άλλα, προσθέτει πάλι λέγοντας: «Τι λοιπόν σημαίνει και αυτό το κεφάλαιο "πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων"; Αναφέρεται, λέει, στους ιερούς αποστόλους». Και αυτό το μυστήριο μας το παρουσιάζει το βιβλίο της Εξόδου, το οποίο προαναγγέλλει από παλιά τους τύπους των αποστόλων, διότι, επειδή οι απόστολοι είναι δώδεκα στον αριθμό, κάνει μνεία για δώδεκα πηγές.

Και βεβαίως ο Θεός των όλων εύλογα θα μπορούσε να ονομαστεί Πατέρας του Υιού, αλλά κτίστης και δημιουργός του κόσμου. Εάν, λοιπόν, βρει κανείς κάπου στη Γραφή να λέγεται μία φορά το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», πρέπει να εξετάσει προσεκτικά το νόημα αυτού του λόγου, το οποίο θα εκθέσω λίγο αργότερα, και να μην κλονίζει, όπως ο Μάρκελλος, εξαιτίας μίας μόνο λέξης το κυριότερο δόγμα της Εκκλησίας. Διότι και εκείνος, επειδή άκουσε μία φορά ότι ο Υιός είναι Λόγος, καταπίπτοντας στο ανθρώπινο επίπεδο, αθετούσε την ύπαρξή Του. Αυτόν, λοιπόν, για τον οποίο μαρτυρείται και από τον Ίδιο και από τον Πατέρα ότι είναι Υιός, πώς είναι όσιο να τον παραβάλλει κανείς με τα υπόλοιπα γενητά; Και πώς θα είναι Μονογενής, εάν συναριθμείται με το πλήθος των δημιουργημάτων; Επιπλέον, από την ίδια Του την προσηγορία ο Υιός φανερώνει τη φυσική Του σχέση προς τον Πατέρα, όπως πάλι το όνομα "Μονογενής" άπτεται και του γένους και της ίδιας της γέννησης και του γεγονότος ότι είναι ο μόνος και ότι κανένας άλλος δεν συμμετέχει μαζί Του στην υιότητα. Αλλά φαίνεται πως και αυτοί έχουν υποστεί το ίδιο πάθος με τον Μάρκελλο. Διότι εκείνος, από τον φόβο μήπως ομολογήσει δύο θεούς, προέβαλλε την άρνηση του Υιού, αθετώντας την υπόστασή Του.

Γ' 〈Κεφάλαια του γ'〉 α' Πώς ο Μάρκελλος τολμούσε να ερμηνεύει με διεστραμμένο τρόπο τις θείες Γραφές. β' Πώς νοείται το «Κύριος ἔκτισέν με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ» και όσα συνδέονται με αυτό, και πώς αυτά ακριβώς ο Μάρκελλος τα μετέφερε στη σάρκα του Σωτήρος.

Αν όμως εκλάβεις τα λόγια αυτά ως αναφερόμενα στον Υιό (διότι αυτός ήταν η σοφία), όλα θα ρεύσουν ομαλά, χωρίς κανένα ασεβές νόημα να στέκεται εμπόδιο, με τη συμμαρτυρία και του αποστόλου Παύλου, ο οποίος με λαμπρή φωνή ονόμασε τον σωτήρα και κύριό μας Ιησού Χριστό σοφία, λέγοντας: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Εφόσον αυτά έχουν αποδειχθεί με αυτόν τον τρόπο, είναι φυσικό επακόλουθο, μετά από όλα όσα προεκτέθηκαν, να έχει λεχθεί από το δικό του πρόσωπο και το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και αν λέει ότι ο ίδιος έχει κτιστεί, δεν θα το έλεγε αυτό με την έννοια ότι πέρασε από το μη ον στο είναι, ούτε ότι δημιουργήθηκε και αυτός από το μη ον παρόμοια με τα υπόλοιπα κτίσματα, όπως κάποιοι εσφαλμένα έχουν νομίσει, αλλά ότι, έχοντας μεν υπόσταση και ζωή, και προϋπάρχοντας της σύστασης όλου του κόσμου, έχει ταχθεί από τον Κύριο, τον δικό του Πατέρα, να εξουσιάζει τα πάντα, καθώς το «έκτισε» εδώ έχει ειπωθεί αντί του «κατέταξε» ή «κατέστησε». Ρητά, εξάλλου, ονόμασε «κτίση» τους άρχοντες και τους ηγεμόνες των ανθρώπων ο απόστολος, λέγοντας: «Να υποταχθείτε σε κάθε ανθρώπινη κτίση για χάρη του Κυρίου· είτε στον βασιλιά ως υπερέχοντα, είτε στους ηγεμόνες ως απεσταλμένους από αυτόν». Καθώς και ο προφήτης που είπε: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ».

Έτσι έχει ειπωθεί και το «για να κτίσει τους δύο σε έναν καινό άνθρωπο» αντί του να «συνάξει». Πρόσεξε μήπως τέτοιου είδους είναι και το «να ενδυθείτε τον καινό άνθρωπο που κτίσθηκε σύμφωνα με τον Θεό» και το «επομένως, αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση» και όσα άλλα παρόμοια θα μπορούσε να βρει κανείς ερευνώντας τη θεόπνευστη Γραφή. Μην απορήσεις, λοιπόν, αν μεταφορικά και στο «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του» το «έκτισε» έχει ειπωθεί αντί του «κατέστησε» ή «κατέταξε» για να άρχω, επειδή και στα Ευαγγέλια, όταν λέγεται από τον Σωτήρα μας το «σε εξομολογούμαι, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψας αυτά από σοφούς και συνετούς, και τα απεκάλυψας σε νήπια», δεν λέμε ότι με αυτό δηλώνεται από τον Σωτήρα η ομολογία των αμαρτιών (σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί σε άλλο σημείο: «να εξομολογείσθε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας»), αλλά η ευχαριστία για τα νήπια, έχοντας ειπωθεί το «εξομολογούμαι» αντί του «σε ευχαριστώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης». Και άπειρα άλλα θα μπορούσε να βρει κανείς, αν αναζητούσε με την ησυχία του, τα οποία έχουν ειπωθεί με μεταφορικό τρόπο σε όλη τη Θεία Γραφή, καθώς και άλλα που έχουν πολύσημο νόημα, και άλλα που αποδίδονται ομώνυμα σε διαφορετικά πράγματα, για τα οποία θα ήταν μακρύς ο λόγος και δεν είναι της παρούσης στιγμής να τα αναλύσουμε.

Έτσι, λοιπόν, και εδώ το «Κύριος ἔκτισέν με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ» έχει ειπωθεί αντί του «με κατέταξε για να εξουσιάζω τα έργα του». Γι' αυτό δεν αναφέρεται απλώς το «ἔκτισέν με», αλλά με την προσθήκη του «ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ». Αυτό δε, το φανερώνει κατεξοχήν η εβραϊκή λέξη. Αν, δηλαδή, κάποιος εξέταζε με ακρίβεια το αληθινό νόημα της θεόπνευστης Γραφής, θα διαπίστωνε ότι η εβραϊκή ανάγνωση δεν περιέχει το «ἔκτισέν με», γι' αυτό και κανένας από τους υπόλοιπους μεταφραστές δεν έχει χρησιμοποιήσει αυτή τη λέξη. Για παράδειγμα, ο μεν Ακύλας απέδωσε: «Κύριος ἐκτήσατό με κεφάλαιον τῶν ὁδῶν αὐτοῦ», ο δε Σύμμαχος: «Κύριος ἐκτήσατό με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ», και ο Θεοδοτίων: «Κύριος ἐκτήσατό με ἀρχὴν ὁδοῦ αὐτοῦ». Και πράγματι, η ερμηνεία αυτή είναι απολύτως εύλογη.

Και αφού λοιπόν ο Υιός του Θεού (διότι αυτός ήταν η σοφία) διευκρίνισε αυτά και τα παρόμοιά τους, στη συνέχεια παραδίδει σε εκείνους που είχαν ωφεληθεί προηγουμένως από αυτά τη μυστική γνώση για τον εαυτό του, λέγοντας: «Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια». Διότι, λέει, εάν πρόκειται να διδάξω τα όσα πράττονται από εμένα κάθε μέρα, είναι ανάγκη να υπενθυμίσω και τα δικά μου έργα από την αρχή ολόκληρου του αιώνα, και να παρουσιάσω ότι για τον σκοπό αυτόν ο Πατέρας που με γέννησε με κατέστησε άρχοντα των πάντων, ώστε να ηγούμαι των οδών του και των έργων που έχουν δημιουργηθεί από αυτόν μέσω εμού. Γι' αυτό ακλούθως προσθέτει το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ή «ο Κύριος με απέκτησε», σύμφωνα με την ερμηνεία που έχει αποδοθεί. Διότι το μεγάλο απόκτημα του Θεού ήταν ο μονογενής Υιός, αφενός μεν επειδή είχε γεννηθεί από αυτόν όντας Υιός του, αφετέρου δε επειδή κατέστη κοινωφελής και σωτήριος για όλους, υπάρχοντας και ονομαζόμενος ως το μεγαλύτερο και πολυτιμότερο απόκτημα του Πατέρα. Εξάλλου, δεν θα μπορούσε να υπάρξει για έναν πατέρα άλλο απόκτημα πολυτιμότερο από τον υιό του. Γι' αυτό και ο πρωτόπλαστος Αδάμ, όταν απέκτησε τον πρώτο υιό μεταξύ των ανθρώπων, ελέχθη και γι' αυτόν «απέκτησα άνθρωπο δια του Θεού», καθώς η εβραϊκή λέξη αντί για το «απέκτησα» (ἐκτησάμην) περιέχει το 〈κανιθεί〉· και το «απέκτησε» (ἐκτήσατο) προφέρεται από τους Εβραίους ως 〈κανά〉.

Έτσι λοιπόν και στην περίπτωση του Αβραάμ έχει ειπωθεί «τον αγρό» «τον οποίο απέκτησε (ἐκτήσατο) ο Αβραάμ», αντί του οποίου το εβραϊκό κείμενο περιέχει το «κανα», ενώ η ίδια λέξη υπάρχει στους Εβραίους και στο «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Διότι, επειδή και εδώ υπάρχει η λέξη «κανα», όλοι οι ερμηνευτές ομόφωνα την έχουν αποδώσει ως «έκτησατο»· ενώ το «έκτισεν» έχει αποδοθεί λανθασμένα από τους Εβραίους, πράγμα το οποίο δεν υπάρχει στην προκείμενη Γραφή. Θα υπήρχε δε τεράστια διαφορά μεταξύ του «έκτισεν» και του «έκτησατο», επειδή η μεν κτίση, κατά την πιο κοινή έννοια, σημαίνει τη μετάβαση από το μη ον στο είναι, ενώ η κτήση υποδηλώνει την ιδιαίτερη οικειότητα του προϋπάρχοντος προς αυτόν που το αποκτά. Λέγοντας, λοιπόν, ο Υιός του Θεού το «ο Κύριος με απέκτησε (ἐκτήσατο) αρχή των οδών του για τα έργα του», φανέρωνε ταυτόχρονα και την προΰπαρξή του και την ιδιαίτερη οικειότητά του προς τον Πατέρα, καθώς και το χρήσιμο και αναγκαίο της δικής του πρόνοιας και διοίκησης γύρω από τα πατρικά έργα. Γι' αυτό στη συνέχεια προσθέτει: «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, στην αρχή πριν να δημιουργήσει τη γη, πριν να προέλθουν οι πηγές των υδάτων, πριν να εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»· μέσω όλων αυτών αποδεικνύεται το επωφελές και αναγκαίο που πηγάζει από αυτόν για τα πάντα, διδάσκοντας αναγκαστικά ότι και υπήρχε και προϋπήρχε, καθώς και ότι προϋπήρχε ολόκληρου του σύμπαντος κόσμου και τον καθοδηγούσε.

Εφόσον λοιπόν αυτά παρουσιάζονται ξεκάθαρα από τη Θεία Γραφή, και έχουν τύχει από εμάς μιας σύντομης διήγησης υπό μορφή επιτομής, ας ακούσουμε πώς ο Μάρκελλος, υποβιβάζοντας τη διάνοιά του, ισχυρίζεται ότι όλα αυτά έχουν λεχθεί για τη σάρκα την οποία ανέλαβε ο Σωτήρας, γράφοντας κατά λέξη με αυτόν τον τρόπο: «Έτσι λοιπόν που έχουν τα πράγματα, είναι ακόλουθο να εξετάσουμε με τη διάνοιά μας αυτό το κεφάλαιο που έχει ειπωθεί παροιμιωδώς: “Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών αυτού”. Διότι ο Δεσπότης μας ο Θεός αληθινά έκτισε, δημιουργώντας αυτό που δεν υπήρχε· διότι έκτισε τη σάρκα, την οποία ανέλαβε ο Λόγος, όχι ενώ υπήρχε, αλλά ενώ δεν υπήρχε». Και προσθέτει: «Επομένως, ακόμα και αν κατεξοχήν στους έσχατους καιρούς φανερώθηκε αυτό το καινό μυστήριο, ώστε εξαιτίας αυτού να έχει προοριστεί πριν από αυτόν τον αιώνα, εύλογα ο προφήτης είπε: “πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε”, εννοώντας προφανώς τη σάρκα». Και πάλι συνεχίζει λέγοντας: «Έπειτα, λέει, “εν αρχή, πριν κάνει τη γη”. Ποια γη εννοεί; Προφανώς τη δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε πάλι γη· διότι “γη είσαι”, λέει, “και σε γη θα επιστρέψεις”». Βλέπεις πόσο έσφαλε, έχοντας εκτραπεί από την ευθεία οδό, και έχοντας επινοήσει για τον εαυτό του μια οδό τραχιά και δύσβατη και κατά κάποιον τρόπο αδιέξοδη; Δες, λοιπόν, πώς βίασε τα πράγματα, καταδεχόμενος μάλλον να ξεστομίσει κάθε αναίσχυντο και αναιδή λόγο, παρά να ομολογήσει ότι η Σοφία είναι ο ίδιος ο Υιός του Θεού.

Το μεν λοιπόν «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» το αναφέρει στο πρόσωπο του Σωτήρα, ομολογώντας ότι αυτός είναι εκείνος που τα λέει αυτά στις Παροιμίες. Λέει, λοιπόν, με τα εξής ακριβώς λόγια: «Επομένως, εύλογα, εφόσον τα παλαιά παρήλθαν και όλα επρόκειτο να γίνουν καινά μέσω της καινότητας του Σωτήρα μας, ο Δεσπότης μας ο Χριστός φώναζε μέσω του προφήτη λέγοντας "ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του"». Και αφού το είπε αυτό, υποβιβάζει το νόημα στη σάρκα του Σωτήρα μας, προσθέτοντας στη συνέχεια: «Διότι την έκτισε αληθινά, αφού δημιούργησε αυτό που δεν υπήρχε, ο Δεσπότης μας ο Θεός· διότι τη σάρκα, την οποία ανέλαβε ο Λόγος, εφόσον δεν υπήρχε αλλά ήταν ανύπαρκτη, "την έκτισε αρχή των οδών του"». Και δεν κατανοεί ο γενναίος ότι πρόκειται για μία έκφραση και ότι ένα είναι το πρόσωπο που είπε το «εγώ, η σοφία, κατοίκησα με τη βουλή» και το «ο Κύριος με έκτισε»· ώστε, εάν το ένα ανάγεται στη σάρκα, είναι ανάγκη να αναχθεί και το άλλο· και η σοφία θα είναι αυτή που λέει και τα δύο. Εάν όμως η σάρκα λέει, κατά τον Μάρκελλο, το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», αυτή θα ήταν η σοφία· και θα είναι η σάρκα αυτή που λέει «μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν» και «μέσω εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται». Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να πει η σάρκα το «θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια», στα οποία προσθέτει το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του»;

Αυτός, λοιπόν, παραθέτει ποιες είναι οι οδοί λέγοντας στη συνέχεια: «Διότι αυτός, για εμάς που πρόκειται να πολιτευθούμε με δικαιοσύνη, έχει γίνει οδός θεοσέβειας· η αρχή όλων των οδών που ακολούθησαν». Και προσθέτει: «Εύλογα, λοιπόν, ονόμασε τον Δεσπότη και Σωτήρα μας "αρχή οδών", διότι, μετά την πρώτη οδό, έγινε αρχή και των άλλων οδών που λάβαμε», εννοώντας τις παραδόσεις που δόθηκαν μέσω των ιερών αποστόλων, οι οποίοι, σύμφωνα με την προφητεία, μας κήρυξαν αυτό το καινό μυστήριο «με υψηλό κήρυγμα». Αυτά λέει ο Μάρκελλος. Αν, λοιπόν, δεν αποδεχόταν τα συγγράμματα του Μωυσή και των προφητών μετά τον Μωυσή, η ερμηνεία του θα είχε κάποια εύλογη βάση. Επειδή όμως δεν συγκαταλέγεται σε αυτούς που αθετούν την Παλαιά Διαθήκη, για ποιον λόγο άραγε ονόμασε οδούς τους αποστόλους και τις διδασκαλίες τους, αλλά δεν έδωσε προσοχή στους προφήτες του Θεού, οι οποίοι έχουν γράψει αναρίθμητα πράγματα για τις οδούς του Θεού; Διότι, πρώτα ο Μωυσής έγραφε και έλεγε τα εξής: «Θα πορευθείς στη βασιλική οδό» και «Ιδού, έχω θέσει ενώπιόν σου την οδό της ζωής και την οδό του θανάτου»· και ο Δαβίδ παρομοίως: «Γνωρίζει ο Κύριος την οδό των δικαίων, και η οδός των ασεβών θα χαθεί»· και ο Ιερεμίας: «Σταθείτε στις οδούς και ρωτήστε για τις αιώνιες τρίβους του Κυρίου, και δείτε ποια είναι η αγαθή οδός, και πορευθείτε σε αυτήν»· και θα βρεις τον καθένα από τους προφήτες να μνημονεύει με διάφορους τρόπους τις οδούς του Θεού.

Εάν, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός διδάσκει ότι ο ίδιος είναι η αρχή των οδών του Θεού, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» (όντας βεβαίως προγενέστερος και από τον Μωυσή και από τους προφήτες και από εκείνους που έζησαν ακόμη παλαιότερα σύμφωνα με τις οδούς του Θεού), αλλά η σάρκα που προσέλαβε δεν υπήρξε προγενέστερη όλων εκείνων, τότε το ρητό δεν έχει εκληφθεί ορθά πως αναφέρεται στη σάρκα. Δεν τα έλεγε, λοιπόν, αυτά ο Σωτήρας εξαιτίας της σάρκας, αλλά εξαιτίας του ότι προϋπήρχε και προηγούνταν σε όλες τις οδούς του Θεού, τις οποίες πορεύθηκαν όλοι οι θεοφιλείς άνδρες του παρελθόντος. Επειδή δε ο θείος απόστολος, λέγοντας «ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του», υποδηλώνει κάποιες άλλες οδούς, δηλαδή τις προνοητικές για τα πάντα οδούς, μέσω των οποίων κυβερνά τα σύμπαντα με θεία δύναμη, με απόρρητη κρίση και ακατάληπτους λόγους, είναι λογικό να λέμε ότι και αυτών των οδών είναι αρχή εκείνος που είπε «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Εκείνος όμως που δεν κατανόησε τις οδούς του Θεού, αποφάνθηκε ότι η σάρκα του Σωτήρα μας είναι η αρχή αυτών. Ερμηνεύει δε και το «για τα έργα του» λέγοντας: «Με έκτισε, λοιπόν», λέει, «ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Ποια έργα όμως εννοεί; Εκείνα για τα οποία ο Σωτήρας λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», και πάλι λέει: «το έργο που μου έδωσες να κάνω, το τελείωσα».

Έπειτα, σαν να διασαφηνίζει το νόημα όσων ειπώθηκαν, προσθέτει: «Διότι ποιος, πριν από την απόδειξη των πραγμάτων, θα πίστευε ότι ο Λόγος του Θεού, αφού γεννηθεί από Παρθένο, θα αναλάβει τη δική μας σάρκα και θα επιδείξει μέσα σε αυτήν σωματικά όλη τη θεότητα;». Και σαν να απέδωσε πλήρως το νόημα, επιφέρει: «Επομένως, αυτό σημαίνει το “ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του”». Και τα έγραφε αυτά, επειδή δεν μπόρεσε να υψώσει τα μάτια της διανοίας «προς τα άνω» και να πει παρόμοια με τον προφήτη: «ότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα που εσύ θεμελίωσες», ούτε θυμήθηκε τον προφητικό λόγο, δια του οποίου έχει ειπωθεί: «τα δε έργα του Κυρίου δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν». Διότι, εάν είχε προσέξει αυτά, θα είχε γνωρίσει ότι πριν από τον ουρανό και τη γη και πριν από ολόκληρο τον κόσμο, και όχι μόνο πριν από τα ορατά αλλά και πριν από τα νοητά έργα του Θεού, τα οποία υφίστανται εν υποστάσει στις ασώματες και υπερκόσμιες δυνάμεις, υπήρχε και προϋπήρχε Αυτός που τα λέει αυτά. Εκείνος όμως, μεταβαίνοντας στο «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε», φέρνει πάλι στο μέσον τη σάρκα, λέγοντας τα εξής και ονομάζοντας ως θεμέλιο αυτό: την προορισθείσα κατά σάρκα οικονομία του.

Όπως λέει και ο απόστολος: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Και προσθέτει ότι εδώ αναφέρει έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι θεμελιώθηκαν τα σχετικά με τον Χριστό, αν και είχαν παρέλθει πολλοί αιώνες, όπως είπε ο Δαβίδ: «εκείνος που υπάρχει πριν από τους αιώνες». Και προχωρώντας στη συνέχεια στο «εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη», λέει πάλι ότι η γη είναι η σάρκα, και γράφει τα εξής: ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε πάλι γη; «Διότι», λέει, «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Επειδή έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως. Και αυτά τα ισχυρίζεται, χωρίς να λάβει υπόψη του ο σοφότατος ότι και πιο πάνω, πριν δημιουργήσει τη γη, έτυχε να πει ότι πλάστηκε η σάρκα ως αρχή των οδών του Θεού. Αν όμως μέσω της «γης» εννοούσε γενικώς τη σάρκα, πώς δεν είναι αναγκαίο να ομολογήσουμε ότι προϋπάρχει της σάρκας αυτός που λέει ότι υπάρχει πριν δημιουργήσει τη γη; Διότι λέει: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη». Επομένως, πριν από τη δημιουργία της σάρκας, αυτός που τα λέει αυτά υπήρχε. Ακόμη κι αν δεν έκανε μνεία πολλών αιώνων, αλλά ενός, τον οποίο και ο Σωτήρας ανέφερε λέγοντας: «Οι υιοί αυτού του αιώνα νυμφεύονται και παντρεύονται», και πάλι, δεν είναι η σάρκα που προσέλαβε ο Σωτήρας μας η οποία υπήρχε πριν από τον παρόντα αιώνα, αλλά ο Ίδιος που διδάσκει αυτά μέσω του Σολομώντα.

Διότι δήλωσε ότι γεννήθηκε πριν από τις πηγές και πριν από τα όρη και πριν από τα βουνά, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Εάν, λοιπόν, αυτά τα έλεγε η σάρκα, όπως νομίζει ο Μάρκελλος, πώς θα μπορούσε η σάρκα να πει το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Έστω, δηλαδή, ότι η σάρκα υπήρχε πριν από τους αποστόλους· αλλά πώς λέει η ίδια για τον εαυτό της ότι γεννήθηκε από τον Θεό; Διότι ο Μάρκελλος θεωρούσε ότι το να κτιστεί αναφερόταν στη σάρκα που προηγουμένως δεν υπήρχε. Επειδή ισχυρίστηκε ότι ο Δεσπότης μας Θεός την έκτισε αληθινά, έχοντας δημιουργήσει το μη ον· διότι έκτισε τη σάρκα που ανέλαβε ο Λόγος, η οποία δεν υπήρχε, αλλά την έκτισε ενώ ήταν ανύπαρκτη. Το ότι, λοιπόν, εκτίσθη το κατανοήσαμε· το πώς όμως θα μπορούσε να αποδοθεί ότι αυτή και γεννήθηκε από τον Θεό, εφόσον ο Σωτήρας μας λέει «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα», και ο απόστολος λέει «γενόμενος από γυναίκα, γενόμενος υπό τον νόμο»; Πώς, επομένως, θα μπορούσε η σάρκα να πει για τον Θεό των όλων το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Το ότι, λοιπόν, αυτή η ερμηνεία είναι βεβιασμένη νομίζω πως είναι ολοφάνερο στον καθένα.

Λέει λοιπόν ακριβώς με αυτά τα λόγια: διότι, πριν υπάρξει ο κόσμος, ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Πατέρα. Όταν δε ο παντοκράτορας Θεός αποφάσισε να δημιουργήσει τα πάντα στους ουρανούς και στη γη, η γένεση του κόσμου είχε ανάγκη από δραστική ενέργεια· και γι' αυτόν τον λόγο, επειδή δεν υπήρχε τίποτα άλλο εκτός από τον Θεό (διότι ομολογείται ότι τα πάντα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν), τότε ο Λόγος, αφού προήλθε, έγινε ο δημιουργός του κόσμου, αυτός που και προηγουμένως τον προετοίμαζε εσωτερικά και νοερά, όπως μας διδάσκει ο προφήτης Σολομών λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του» και «όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, όταν καθιστούσε ισχυρά τα θεμέλια της γης, ήμουν δίπλα του αρμόζοντας τα πάντα· εγώ ήμουν εκείνη με την οποία έχαιρε»· διότι ευλόγως έχαιρε ο Πατέρας, αφού δημιουργούσε τα πάντα με σοφία και δύναμη διά του Λόγου. Αυτά αναφέρει ο Μάρκελλος. Εάν, λοιπόν, ομολόγησε επιτέλους ότι αυτά έχουν ειπωθεί από το πρόσωπο του Λόγου, είναι αναγκαίο να παραδεχθεί ότι ολόκληρη η συνάφεια των προκειμένων εδαφίων αναφέρεται στον ίδιο τον Λόγο του Θεού. Διότι αυτός που είπε «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του» ήταν ο ίδιος που είπε και το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· διότι ένα και το αυτό πρόσωπο μας υποδείχθηκε από την αρχή ως εκείνο που διατρέχει όλα τα προαναφερθέντα.

Αυτός, λοιπόν, που είπε «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», πρόσθεσε το «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε» και το «στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη» και το «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»· ο ίδιος εξάλλου συνέδεσε με αυτά και το «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί του» και τα όσα τα ακολουθούν. Αν, λοιπόν, ο Λόγος ήταν αυτός που τα είπε αυτά, πώς βρισκόταν μέσα στον Θεό και, ενώ ήταν συναγένητος με τον Θεό και υπήρχε ως ένα και το αυτό με Αυτόν, έλεγε για τον εαυτό του ότι έχει κτιστεί και έχει γεννηθεί; Διότι αποδείχθηκε, όπως είπα, ότι είναι ένα και το αυτό πρόσωπο εκείνο που διεξέρχεται όλα τα προαναφερθέντα. Αν, όμως, έστω και αργότερα ομολόγησε ότι αυτά έχουν ειπωθεί από το πρόσωπο του Λόγου που βρίσκεται μέσα στον Θεό, άρα η εκ μέρους του απόδοσή τους στη σάρκα του Σωτήρα είναι βεβιασμένη, και όλα εκείνα αποκαλύπτονται συλλήβδην ως έωλα, μάταια και περιττά.

Εάν, όμως, η σάρκα του Σωτήρος ήταν εκείνη που έλεγε το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», σύμφωνα με την ερμηνεία που του αποδόθηκε, και εάν η σάρκα θεμελιώθηκε «πριν από τον αιώνα» και «εν αρχή πριν δημιουργήσει τη γη» (εννοώντας με τη «γη» τη σάρκα, όπως του φαινόταν ορθό, επειδή έχει ειπωθεί «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις»), και εάν βέβαια η σάρκα ήταν εκείνη που έλεγε «πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά» (επειδή δήθεν είχε γεννηθεί πριν από την εκλογή των αποστόλων, όπως φάνηκε στον σοφότατο), τότε έπεται ότι και το «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του» λέγεται εκ προσώπου της σάρκας. Αλλά κανείς, εκτός εάν έχει χάσει τα λογικά του, δεν θα συμφωνούσε ποτέ με αυτή την ερμηνεία· διότι ο λόγος της αλήθειας θα του αντιμιλήσει φωνάζοντας δυνατά, αποδεικνύοντας ποιος ήταν εκείνος που τα εξέθετε αυτά. Το ότι, λοιπόν, ήταν άλλος ο εκ του Θεού γεννηθείς Μονογενής Υιός, ζωντανός και ενυπόστατος, ο οποίος υπήρχε και πριν από τη σύσταση όλων των δημιουργημάτων, το αποδεικνύει ο ίδιος με όσα προσθέτει στη συνέχεια λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν με αυτόν»· διότι ήταν μαζί του και συμπαρευρισκόταν με αυτόν πριν ακόμη δημιουργηθεί ο ουρανός, τα πέραν του ουρανού και όλα όσα βρίσκονται μέσα στον ουρανό. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, υπαινισσόταν με το να πει: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν με αυτόν».

Αλλά βέβαια αυτά είναι εντελώς ξένα προς τον Σολομώντα· θα μπορούσαν όμως να αναχθούν στον Χριστό, ο οποίος, εγερθείς από το σπέρμα του Δαβίδ, ίδρυσε οίκο για τον Θεό όχι από άψυχους λίθους, ούτε σε μια γωνία και σε ένα μόνο μέρος της γης, αλλά σε ολόκληρη την οικουμένη και ανάμεσα σε όλα τα έθνη, συγκροτώντας τη θεοπρεπή του Εκκλησία από ζωντανούς και νοερούς λίθους. Σε αυτόν και μόνο ταιριάζει να αναφωνείται το: «Αυτός θα είναι σε μένα Υιός»· επειδή και σε άλλες Γραφές ανακηρύσσεται Υιός του Θεού, όπως σε αυτήν που αναφέρει: «Από γαστέρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα»· και σε αυτήν που λέει: «Ο Κύριος είπε προς εμένα, Υιός μου είσαι εσύ»· και πάλι σε αυτήν όπου έχει ειπωθεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Με αυτά λοιπόν συμφωνεί και η φωνή που ήλθε από τους ουρανούς για αυτόν, λέγοντας: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός»· καθώς και τα όσα περιέχονται στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, το «Θα συμπαραμείνει μαζί με τον ήλιο», και το «Όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν», τα οποία φανερά συμβαδίζουν με όσα θεολογούνται περί του Σωτήρος μας. Και ότι αυτά έχουν έτσι, συνιστά αναντίρρητη απόδειξη η μαρτυρία του Ησαΐα, ο οποίος, μετά τον θάνατο του Σολομώντα και μετά από πάρα πολλές άλλες διαδοχές του γένους, προφητεύει ότι από τη ρίζα του Ιεσσαί και του Δαβίδ θα προέλθει κάποιος, και ότι αυτός θα είναι Σωτήρας των εθνών, λέγοντας ξεκάθαρα τα εξής: «Και θα υπάρξει η ρίζα του Ιεσσαί, και αυτός που θα εγερθεί για να άρχει στα έθνη· σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη». ιαʹ.

Διότι υπάρχει σε αυτούς εκείνο το ένα, και μάλιστα πολύ πρόχειρο, επιχείρημα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Πώς, λοιπόν, θα απαντήσουμε σε αυτό; Μήπως θα κατηγορήσουμε τον Σολομώντα; Μήπως θα απορρίψουμε τα προηγούμενα λόγια του εξαιτίας του τελευταίου παραπτώματός του; Μήπως θα πούμε ότι αυτός ο λόγος ανήκει στην ίδια τη σοφία, δηλαδή στην επιστήμη και στον δημιουργικό λόγο σύμφωνα με τον οποίο συστήθηκαν τα πάντα; Διότι η Γραφή συνηθίζει να προσωποποιεί πολλά από τα άψυχα, όπως: «Η θάλασσα είπε το τάδε και το τάδε»· και «Η άβυσσος είπε, δεν υπάρχει μέσα σε μένα»· και «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Και πάλι, δίνεται κάποιο παράγγελμα σε μια ρομφαία, και τα όρη και οι βουνοί ερωτώνται για τον λόγο που σκιρτούν. Τίποτε όμως από αυτά δεν προβάλλουμε εμείς, αν και μερικοί από τους προγενεστέρους μας τα έχουν θεωρήσει ως ισχυρά επιχειρήματα. Αλλά ας δεχτούμε ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον ίδιο τον Σωτήρα, την αληθινή Σοφία. Ας εξετάσουμε όμως μαζί ένα μικρό ζήτημα. Τι από τα όντα είναι αναίτιο; Η Θεότητα. Διότι κανείς δεν μπορεί να επικαλεστεί κάποια αιτία για την ύπαρξη του Θεού· διαφορετικά, αυτό το αίτιο θα ήταν προγενέστερο του Θεού. Ποια είναι όμως η αιτία της ανθρώπινης φύσης, την οποία ο Θεός ανέλαβε για εμάς; Το να σωθούμε εμείς, βεβαίως. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Επειδή, λοιπόν, εδώ βρίσκουμε σαφώς να αναφέρεται τόσο το «με έκτισε» όσο και το «με γεννά», η εξήγηση είναι απλή. Ό,τι βρίσκουμε να συνοδεύεται από αιτία, ας το αποδώσουμε στην ανθρώπινη φύση· και ό,τι είναι απλό και αναίτιο, ας το καταλογίσουμε στη Θεότητα. Μήπως, λοιπόν, το «έκτισε» δεν έχει ειπωθεί μαζί με την αιτία; Διότι λέει: «Με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και έργα των χειρών του είναι η αλήθεια και η κρίση, για χάρη των οποίων χρίστηκε με τη Θεότητα.

Αλλά βεβαίως προβάλλουν την παροιμιώδη ρήση, η οποία λέγει ότι «Κύριος έκτισέ με αρχήν οδών αυτού εις έργα αυτού». Αυτό μπορεί να εκτεθεί με περισσότερα λόγια, ώστε να γίνει σαφέστερο το πώς έχει το ζήτημα· ωστόσο, θα ήταν δυνατόν να παραδώσουμε το νόημα και με λίγα λόγια σε εκείνους που έχουν αγαθή προαίρεση. Διότι λέγουν και τούτο ορισμένοι από όσους είναι με ακρίβεια εκπαιδευμένοι στα θεία, ότι δηλαδή στο εβραϊκό κείμενο δεν είναι γραμμένο το «Έκτισε», και εμείς σε παλαιότερα βιβλία διαβάσαμε γραμμένο το «Εκτήσατο» αντί του «Έκτισέ με». Και η κτήση υποδηλώνει οπωσδήποτε, μέσω των παροιμιακών αινιγμάτων, τον δούλο, Εκείνον που ανέλαβε για χάρη μας τη μορφή του δούλου. Εάν, πάλι, κάποιος προβάλει στο σημείο αυτό την ανάγνωση που επικρατεί στις εκκλησίες, ούτε τη λέξη «Έκτισε» απορρίπτουμε. Διότι και αυτή, μέσω του αινίγματος, αποβλέπει στη σημασία του δούλου, επειδή ολόκληρη η κτίση είναι δούλη, όπως λέγει ο Απόστολος. Για τον λόγο αυτόν λέμε ότι και αυτή η λέξη έχει ευσεβές νόημα. Διότι αληθινά κτίσθηκε στις έσχατες ημέρες Εκείνος που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, ο Οποίος στην αρχή μεν ήταν Λόγος και Θεός, έπειτα όμως έγινε σάρκα και άνθρωπος. Η δε φύση της σάρκας είναι κτιστή· συμμετέχοντας σε αυτήν σε όλα κατά την ομοιότητα αλλά χωρίς αμαρτία, κτίσθηκε γινόμενος άνθρωπος, και κτίσθηκε κατά Θεόν και όχι κατά άνθρωπον, όπως λέγει ο Απόστολος, με κάποιον καινό τρόπο και όχι σύμφωνα με την ανθρώπινη συνήθεια.

Διότι μάθαμε ότι από το Άγιο Πνεύμα και τη δύναμη του Υψίστου, παρ' όλα αυτά κτίσθηκε αυτός ο καινός άνθρωπος, τον οποίο μας προστάζει ο Παύλος, ο καθοδηγητής των άρρητων μυστηρίων, να ενδυθούμε, ονομάζοντας το ένδυμα με δύο τρόπους, τη μία λέγοντας «Ενδυθείτε τον καινόν άνθρωπον, τον κατά Θεόν κτισθέντα», και πάλι ότι «Ενδυθείτε τον Κύριον Ιησούν Χριστόν». Διότι αυτός, για εμάς που τον έχουμε ενδυθεί, γίνεται η αρχή των οδών της σωτηρίας, αυτός που είπε «Εγώ είμαι η οδός», ώστε να μας καταστήσει έργα των δικών του χειρών, αναπλάθοντάς μας από το πονηρό πλάσμα της αμαρτίας και πάλι σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Ο ίδιος δε γίνεται για εμάς και θεμέλιο προ του μέλλοντος αιώνος, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, ο οποίος λέγει ότι «Θεμέλιον ουδείς δύναται να θέσει παρά τον κείμενον», και «Πριν έλθουν οι πηγές των υδάτων και πριν εδραιωθούν τα όρη και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους και προ πάντων των βουνών, με γεννά». Διότι είναι δυνατόν το καθένα από αυτά, σύμφωνα με την παροιμιώδη συνήθεια, εάν αναχθεί σε τροπική θεωρία, να εφαρμοσθεί στον Λόγο. Επειδή ο μέγας Δαβίδ ονομάζει τα όρη του Θεού δικαιοσύνη, και αβύσσους τα κρίματα, πηγές δε τους διδασκάλους στις εκκλησίες λέγοντας «Ευλογείτε τον Κύριον Θεόν εκ πηγών Ισραήλ»· και βουνά την ακακία, την οποία υπέδειξε με το σκίρτημα των αμνών. Προ αυτών, λοιπόν, γεννάται μέσα μας ο άνθρωπος που κτίσθηκε για εμάς, ώστε και η κτίση αυτών των καταστάσεων να βρει τόπο μέσα μας.

Για να μην προκαλεί όμως το «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» συλλογισμούς σε όσους έχουν διεφθαρμένη τη διάνοια, ούτε αυτό πρέπει να το παραβλέψουμε. Διότι οι μεταφραστές, έχοντας παρεκκλίνει λίγο από την εβραϊκή ακρίβεια των Γραφών κατά την απόδοση στην ελληνική γλώσσα, είπαν μεν «με έκτισε», εάν όμως ερευνήσεις, θα βρεις το «με εποίησε». Ωστόσο, και το «με έκτισε», εάν κατανοηθεί με ακρίβεια, αποδεικνύεται ότι δεν απέχει καθόλου από το «με εποίησε». Διότι, εάν είχε πει μόνο «Ο Κύριος με έκτισε», θα είχε αφήσει ενδεχομένως σε κάποιους ερωτηματικά· επειδή όμως πρόσθεσε «αρχή των οδών του για τα έργα του», είναι σαφές πως νοείται ότι η Σοφία λέει: «Ο Κύριος με εποίησε για να επιστατώ στα έργα του και μου ενεχείρισε την αρχή των οδών του». Διότι πότε απέκτησε «αρχή των οδών του» ο Πατέρας, ή πότε δεν ήταν ενεργός, ή από ποιον έχει λάβει τη δύναμη και την ενέργεια; Επειδή το να μην έχει πάντοτε τα πάντα στον εαυτό του, αποτελεί ένδειξη του ότι τα έχει λάβει από κάποιον άλλον, πράγμα που θα σήμαινε ότι νοείται κάποιος άλλος Θεός, αρχαιότερός του.

«Ποιος του έδωσε κάτι προκαταβολικά, ώστε να του ανταποδοθεί;» λέει η Γραφή. Εάν λοιπόν τα πάντα προέρχονται από αυτόν, άρα ποτέ δεν θα βρεθεί αρχή των οδών του και των έργων του, αλλά είναι πάντοτε ενεργός. Και εάν τα πάντα έγιναν διά του Υιού και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, αποδεικνύεται ξεκάθαρα, συνεπώς, ότι έχει πάντοτε κοντά του τη δημιουργική Σοφία. Εάν δε ο Πατέρας εργάζεται πάντοτε, και δεν έχει πράξει τίποτα χωρίς τον Υιό, μάταια υπέθεσαν ότι το «κτίστηκε» σημαίνει πως δημιουργήθηκε κάποτε αργότερα για να εργάζεται. Απεναντίας, το «Με έκτισε αρχή των οδών του» σημαίνει ότι μου ενεχείρισε τις οδούς του, ώστε να υπάγονται στην εξουσία (αρχή) μου· διότι δεν εννοεί αρχή χρονική, αλλά κυριαρχική. Άλλωστε, και οι απόστολοι αναφέρουν ότι «και Κύριο και Χριστό τον εποίησε». Εάν όμως το «εποίησε» εκλαμβανόταν ως κατασκευή και κτίσμα, τότε αυτοί που θα είχε δημιουργήσει θα ήταν δύο: άλλος ο Κύριος και άλλος ο Χριστός. Το ότι δε ο Χριστός προσαγορεύεται βασιλέας, είναι σε όλους γνωστό· επομένως, το «εποίησε» σημαίνει ότι του έχουν εγχειριστεί από τον Πατέρα δύο εξουσίες, η κυριαρχική και η βασιλική, ή μάλλον μία εξουσία η οποία τιμάται με δύο [ή περισσότερες] προσηγορίες.

Ι΄. Έπειτα, αφού εξέτασε ποικιλοτρόπως τη ρήση «Κύριος έκτισέ με» και τον λόγο περί της αρχής του Υιού, καθώς και την απατηλότητα των λόγων του Ευνομίου, αλλά και τη ρήση που λέει «Την δόξαν μου ετέρω ου δώσω», τα ερμήνευσε ορθά.

βʹ. Έπειτα πάλι, αφού εξέτασε διεξοδικά τη ρήση «Κύριος ἔκτισέ με», την αναπτύσσει με τρόπο άριστο, κατάλληλο και ακριβή. γʹ. Στη συνέχεια, αποδεικνύει τη μη αλλοτρίωση της ουσίας του γεννητού και του αγεννήτου, μέσα από τα παραδείγματα του Αδάμ και του Άβελ, καθώς και από άλλα υποδείγματα.

Διότι, όπως ακριβώς, για να σημάνει την κατά σάρκα κοινωνία του με το ανθρώπινο, ονόμασε το ορώμενο «Υιό Ανθρώπου», αποδεικνύοντας τη φυσική συγγένεια της σάρκας του με εκείνην από την οποία προσλήφθηκε, έτσι και την αληθινή και γνήσια σχέση του προς τον Θεό των όλων την υποδηλώνει με την προσωνυμία του Υιού, φανερώνοντας τη φυσική οικειότητα μέσω της λέξης «Υιός». Κι αν ακόμη κάποιοι, προβάλλοντας γυμνά και ανερμήνευτα, προς ανατροπήν της αλήθειας, όσα ειπώθηκαν σκοτεινά και αινιγματικά με τρόπο παραβολικό από το ρητό των Παροιμιών, χρησιμοποιούν τη φράση περί κτίσεως, την οποία διατύπωσε ο συγγραφέας των Παροιμιών εκ μέρους της Σοφίας, προκειμένου να συνηγορήσουν υπέρ της διαστροφής του δόγματός τους, υποστηρίζοντας ότι το «ο Κύριος με έκτισε» αποτελεί ομολογία ότι ο Κύριος είναι κτίσμα, θεωρώντας ότι ο ίδιος ο Μονογενής δεν αρνείται κάτι τέτοιο μέσω αυτής της φράσης, εμείς δεν πρέπει να δώσουμε καμία προσοχή σε αυτόν τον ισχυρισμό.

Διότι δεν παρέχουν τις αποδείξεις ότι πρέπει οπωσδήποτε να αναγάγουν αυτόν τον λόγο στον Κύριο· ούτε θα μπορέσουν να αποδείξουν ότι το νόημα του ρητού από την εβραϊκή Γραφή οδηγεί σε αυτήν τη σημασία, εφόσον οι υπόλοιποι μεταφραστές έχουν αποδώσει τους όρους ως «Ἐκτήσατο» και «Κατέστησεν» αντί για «Ἔκτισεν». Ούτε εξάλλου, ακόμη κι αν η λέξη υπήρχε με αυτήν τη μορφή στο πρωτότυπο κείμενο της Γραφής, θα ήταν το νόημα άμεσα προσιτό και σαφές, επειδή η παροιμιακή διδασκαλία δεν υποδεικνύει τον σκοπό των λεγομένων με τρόπο πρόδηλο, αλλά συγκεκαλυμμένα, μέσω έμμεσης υποδήλωσης. Αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει αναγνωρίζοντας το δυσνόητο του λόγου από τα συμφραζόμενα αυτού του χωρίου, όπου αναφέρει: «Όταν καθόριζε τον θρόνο του πάνω στους ανέμους» και άλλα παρόμοια. Διότι ποιος είναι ο θρόνος του Θεού, είτε είναι αυτός κάποιος υλικός είτε νοητός; Και ποιοι είναι οι άνεμοι; Άραγε είναι αυτοί οι συνηθισμένοι και γνώριμοι, οι οποίοι, σύμφωνα με όσους μελετούν τα φυσικά φαινόμενα, δημιουργούνται από ατμούς και αναθυμιάσεις, ή μήπως νοούνται με κάποιον άλλον τρόπο, τον οποίο δεν γνωρίζει η ανθρώπινη εμπειρία, και οι οποίοι, όπως λέει, χρησιμεύουν ως βάση για τον θρόνο; Και ποια είναι η καθέδρα του ασώματου, απερίγραπτου και ασχημάτιστου Θεού; Και ποιος θα μπορούσε να κατανοήσει όλα αυτά τα πράγματα από τη συνηθισμένη σημασία αυτών των λέξεων;

Το μεν βλάσφημο, λοιπόν, μαζί με πολλά άλλα, είναι προφανές και από όσα έχουν ήδη ειπωθεί. Η χρήση του όμως από τους αγίους, την οποία αυτός ισχυρίζεται ότι ακολουθεί όταν τα λέει αυτά, είναι προφανές ότι δεν υφίσταται πουθενά. Ίσως βέβαια να μας προβάλουν εκείνο το τμήμα των Παροιμιών, το οποίο οι πρόμαχοι της αιρέσεως συνηθίζουν να επικαλούνται ως μαρτυρία για το ότι ο Κύριος έχει κτιστεί, το «Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ». Διότι, επειδή ο λόγος αυτός έχει ειπωθεί από τη Σοφία, και ο Κύριος έχει ονομαστεί σοφία από τον μέγα Παύλο, προβάλλουν αυτή τη φράση θεωρώντας ότι ο ίδιος ο Μονογενής Θεός, διά του ονόματος της σοφίας, ομολογεί ότι εκτίσθη από Εκείνον που δημιούργησε τα πάντα. Εγώ, αντιθέτως, θεωρώ ότι η ευσεβής έννοια αυτού του ρητού είναι φανερή στους πιο προσεκτικούς και φιλόπονους, ώστε να μην προκύπτει καμία βλάβη στο δόγμα της πίστεως για όσους είναι πεπαιδευμένοι στα αινίγματα των Παροιμιών. Πλην όμως, θεωρώ ότι πρέπει να αναλύσω το ζήτημα αυτό με συντομία, έτσι ώστε, όταν η έννοια αυτού του ρητού αποκαλυφθεί σαφέστερα, να μην έχει από πουθενά παρρησία ο λόγος της αιρέσεως, προφασιζόμενος ότι αντλεί τη μαρτυρία του από τη θεόπνευστη Γραφή.

Αν σας αναγγείλω, λέγει, τα όσα συμβαίνουν καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα εξ αιώνος: ο Κύριος με έκτισε. Τι θα μου πει για αυτήν τη φράση ο δούλος της λέξεως, εκείνος που παραμένει ιουδαϊκά προσκολλημένος στον ήχο των συλλαβών; Άραγε η εξής σύνταξη δεν φαίνεται να προκαλεί παραδοξότητα στην ακοή των πιο προσεκτικών: «Αν σας αναγγείλω τα όσα συμβαίνουν καθημερινά, ο Κύριος με έκτισε»; Έτσι ώστε, αν δεν αναγγείλει τα όσα συμβαίνουν καθημερινά, κατά λογική ακολουθία θα αρνηθεί οπωσδήποτε και το ότι έχει κτιστεί. Διότι αυτός που είπε ότι «αν αναγγείλω, κτίστηκα», άφησε να εννοηθεί σιωπηρά ότι «δεν κτίστηκα, αν δεν αναγγείλω».

«Ο Κύριος εποίησε», λέει, «χώρες και ακατοίκητες (περιοχές) και τα κατοικημένα πέρατα της υπ' ουρανόν». Ποιον Κύριο εννοεί ως ποιητή της ακατοίκητης και της κατοικημένης χώρας; Οπωσδήποτε εκείνον που εποίησε και τη σοφία· διότι από το ίδιο πρόσωπο προέρχεται και ο ένας και ο άλλος λόγος, τόσο αυτός που λέει «ο Κύριος με έκτισε», όσο και αυτός που προσθέτει το «ο Κύριος εποίησε χώρες και ακατοίκητες». Επομένως, ο Κύριος θα είναι εξίσου δημιουργός και των δύο, και της ίδιας της σοφίας και της κατοικημένης και της ακατοίκητης χώρας. Πού βρίσκεται λοιπόν το ότι «Τα πάντα έγιναν διά του Υιού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»; Διότι, εάν ο ίδιος Κύριος κτίζει και τη σοφία —την οποία μας συμβουλεύουν να την εκλαμβάνουμε αντί του Υιού— και το καθετί που περιλαμβάνει η κτίση, πώς λέει την αλήθεια ο υψηλός Ιωάννης, όταν αναφέρει ότι τα πάντα έχουν γίνει δι' αυτού; Διότι αυτό το χωρίο της Γραφής έρχεται σε αντίφαση με τη φωνή του Ευαγγελίου, αποδίδοντας τη δημιουργία της ακατοίκητης και της κατοικημένης χώρας σε εκείνον που έκτισε τη σοφία.

Διότι η φύση του νέφους είναι ένας αρκετά αραιός ατμός που διαχέεται μέσα στον αέρα, ο οποίος οχείται στο εναέριο ρεύμα επειδή, λόγω της μεγάλης λεπτότητάς του, γίνεται ελαφρύς· όταν όμως συσπειρωθεί προς τον εαυτό του, εξαιτίας της συμπύκνωσης πέφτει μέσα από το ρεύμα αέρα που τον συγκρατούσε, μετατρεπόμενος σε βαριά σταγόνα. Ποια είναι, λοιπόν, η ισχύς που υπάρχει σε αυτά, από τη στιγμή που δεν προβάλλουν καμία αντίσταση σε όσους τα αγγίζουν; Διότι το αραιό και ευδιάχυτο γνώρισμα του αέρα μπορεί να το δει κανείς και στο νέφος. Και πώς πάλι, πάνω στην άστατη φύση των ανέμων καθορίζεται ο θείος θρόνος; Όσο για το να λέγεται ότι πρώτα κτίζεται, στο τέλος γεννάται, και στο ενδιάμεσο αυτών θεμελιώνεται, ποια λογική εξήγηση θα μπορούσε να πει κανείς ότι έχει, η οποία να συνάδει με τις κοινές και άμεσες έννοιες; Το ίδιο ισχύει και για εκείνο που τέθηκε ως απορία πρωτύτερα στον λόγο, δηλαδή πώς η αναγγελία των όσων γίνονται καθημερινά και η μνήμη της απαρίθμησης των προαιώνιων γεγονότων καθίσταται τρόπον τινά αιτία για να λέγεται ότι η Σοφία έχει κτιστεί από τον Θεό;