Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:22

Επομένως, επειδή έχει αποδειχθεί φανερά από όσα ειπώθηκαν ότι δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα τέτοιο, ώστε να γίνει αποδεκτός ο λόγος ανεξέταστα και αθεώρητα, θα ήταν καλό, κατά την αναλογία των υπολοίπων, να μην ερμηνεύουμε και το «Κύριος έκτισέ με» σύμφωνα με την άμεση έννοια που μας προκύπτει αβίαστα από το ρήμα, αλλά να αναζητούμε με κάθε προσοχή και επιμέλεια την ευσεβή σημασία αυτού που λέγεται. Το να κατανοήσει βέβαια κανείς με ακρίβεια το νόημα των προκειμένων θα ήταν γνώρισμα μόνο εκείνων που ερευνούν τα βάθη διά του Αγίου Πνεύματος και γνωρίζουν να λαλούν εν Πνεύματι τα θεία μυστήρια. Από την πλευρά μας, ωστόσο, ο λόγος θα ασχοληθεί με τα προκείμενα ζητήματα μόνο τόσο, ώστε να μην παραβλέψουμε αφήνοντας εντελώς αθεώρητο τον σκοπό που υπάρχει σε αυτά. Ποιος είναι λοιπόν ο δικός μας λόγος; Δεν είναι δυνατόν, νομίζω, η σοφία που γεννάται σε κάποιον από τη θεία έλλαμψη να παρουσιαστεί αυτή μόνη της χωρίς τα υπόλοιπα χαρίσματα του Πνεύματος, αλλά πρέπει οπωσδήποτε να εισέλθει μαζί με αυτήν και η χάρη της προφητείας. Διότι, αν ίδιον της σοφίας είναι η κατανόηση της αλήθειας των όντων, και η προφητεία εμπεριέχει τη σαφήνεια των μελλοντικών γεγονότων, δεν θα μπορούσε κάποιος να κατέχει το τέλειο χάρισμα της σοφίας, εάν δεν συμπεριλάβει στη γνώση του και ό,τι πρόκειται να συμβεί, μέσω της συνεργείας της προφητείας.

Αφού ανέπτυξε αυτά και τα παρόμοια, εισάγει επίσης και τη διδασκαλία περί της οικονομίας για τον άνθρωπο, για ποιον λόγο δηλαδή ο Λόγος έγινε σάρκα. Διότι, εφόσον είναι φανερό σε όλους ότι ο επί πάντων Θεός δεν έχει μέσα Του τίποτα το κτιστό ή επείσακτο, ούτε δύναμη, ούτε σοφία, ούτε φως, ούτε λόγο, ούτε ζωή, ούτε αλήθεια, ούτε απολύτως κανένα από όσα θεωρείται ότι υπάρχουν στο πλήρωμα του θείου κόλπου –τα οποία όλα είναι ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα– δεν θα μπορούσε ευλόγως να εφαρμοστεί η ονομασία του κτίσματος σε κανένα από όσα θεωρούνται ότι υπάρχουν μέσα στον Θεό, ώστε να πει για τον Υιό που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα ή για τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής ή για το φως που είναι μέσα στο φως ή για τη ζωή που είναι μέσα στη ζωή ή για τη σοφία που είναι μέσα στη σοφία, ότι «ο Κύριος με έκτισε». Διότι, εάν η σοφία του Θεού είναι κτιστή, και εφόσον ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, τότε ο Θεός είχε ασφαλώς τη σοφία ως κάτι επείσακτο, προσλαμβάνοντας αργότερα μέσω κατασκευής αυτό που δεν είχε εξαρχής. Αλλά βέβαια, Εκείνος που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα δεν επιτρέπει ποτέ να νοηθεί ο πατρικός κόλπος κενός από τον Εαυτό Του. Επομένως, δεν συγκαταλέγεται σε όσα εισήλθαν στον κόλπο απέξω, αλλά, όντας πλήρωμα κάθε αγαθού, Εκείνος που υπήρχε εξαρχής νοείται ότι βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα, μη αναμένοντας να υπάρξει μέσα σε Αυτόν μέσω δημιουργίας, για να μη νοηθεί ποτέ ο Πατέρας κενός από αγαθά· αντιθέτως, καθώς νοείται ότι υπάρχει στην αϊδιότητα της πατρικής θεότητας, βρίσκεται πάντοτε μέσα σε Αυτόν, όντας δύναμη και ζωή και αλήθεια και φως και σοφία και όλα τα παρόμοια.

Επομένως, η έκφραση «με έκτισε» δεν αναφέρεται στο θείο και άχραντο, αλλά, όπως έχει λεχθεί, σε αυτό που ενώθηκε κατ' οικονομίαν από την κτιστή μας φύση. Πώς, λοιπόν, αυτή η ίδια θεμελιώνει τη γη και ετοιμάζει τους ουρανούς και διαρρηγνύει τις αβύσσους, ονομαζόμενη σοφία και φρόνηση και θεία αίσθηση, και εδώ κτίζεται ως αρχή των έργων; Δεν επιτελείται, λέγει, μια τέτοια οικονομία χωρίς μεγάλη αιτία. Αλλά επειδή οι άνθρωποι, αφού έλαβαν την εντολή για όσα έπρεπε να τηρούν, απέβαλαν από τη μνήμη τους τη χάρη, περιπίπτοντας μέσω της παρακοής στη λήθη των αγαθών, για τον λόγο αυτόν, ώστε να σας αναγγείλω πάλι όσα γίνονται καθημερινά για τη σωτηρία και να σας τα υπενθυμίσω απαριθμώντας όσα εξαιώνος ξεχάσατε· διότι δεν κηρύττω τώρα κάποιο νέο ευαγγέλιο, αλλά απεργάζομαι την αποκατάστασή σας στην αρχική σας κατάσταση· χάριν τούτου κτίστηκα εγώ, ο αεί ων, που δεν είχα απολύτως καμία ανάγκη να κτιστώ για να υπάρχω, ώστε να γίνω αρχή των οδών για τα έργα του Θεού, δηλαδή για τους ανθρώπους. Διότι, επειδή η πρώτη οδός καταστράφηκε, έπρεπε να εγκαινιαστεί πάλι για εκείνους που πλανώνται μία οδός νέα και ζωντανή, εγώ ο ίδιος που είμαι η οδός.

Και ότι το νόημα της φράσης «με έκτισε» αναφέρεται στην ανθρώπινη φύση, μας το παρουσιάζει αυτό σαφέστερα ο θείος απόστολος με τα ίδια του τα λόγια, στα οποία παραγγέλλει: «Ενδυθείτε τον Κύριο Ιησού Χριστό», και επιπλέον εκεί όπου, επαναλαμβάνοντας την ίδια σκέψη, λέει: «Ενδυθείτε τον καινό άνθρωπο, ο οποίος κτίστηκε σύμφωνα με τον Θεό». Διότι, εάν το σωτήριο ένδυμα είναι ένα, και αυτό είναι ο Χριστός, κανείς δεν θα μπορούσε να πει ότι ο καινός άνθρωπος που κτίστηκε σύμφωνα με τον Θεό είναι άλλος εκτός από τον Χριστό, αλλά είναι φανερό ότι εκείνος που ενδύθηκε τον Χριστό έχει ενδυθεί τον καινό άνθρωπο που κτίστηκε σύμφωνα με τον Θεό. Διότι μόνο αυτός ονομάζεται κυρίως και αληθινά καινός άνθρωπος, ο οποίος δεν εμφανίστηκε στον βίο των ανθρώπων μέσα από τις γνωστές και συνηθισμένες οδούς της φύσης, αλλά μια ξεχωριστή και ιδιάζουσα δημιουργία καινοτομήθηκε αποκλειστικά και μόνο στο δικό Του πρόσωπο. Γι' αυτόν τον λόγο, αποβλέποντας στο παράδοξο της γέννησής Του, κατονομάζει τον ίδιο «καινό άνθρωπο που κτίστηκε σύμφωνα με τον Θεό», και, ατενίζοντας τη θεία φύση η οποία ενώθηκε με τη δημιουργία αυτού του καινού ανθρώπου, τον προσαγορεύει «Χριστό», έτσι ώστε και οι δύο ονομασίες να αναφέρονται σε ένα και το αυτό πρόσωπο, εννοώ δηλαδή την ονομασία του Χριστού και εκείνη του καινού ανθρώπου που κτίστηκε σύμφωνα με τον Θεό.

Επειδή, λοιπόν, ο Χριστός είναι η σοφία, ο συνετός ακροατής ας εξετάσει τα επιχειρήματα τόσο εκείνων που μας πολεμούν όσο και τα δικά μας, και ας κρίνει ποια είναι τα ευσεβέστερα. Ας εξετάσει ποιος διασώζει καλύτερα τις θεοπρεπείς έννοιες του ρητού: εκείνος που υποστηρίζει ότι ο κτίστης και κύριος των πάντων έχει δημιουργηθεί και τον καθιστά ομότιμο με την υποδουλωμένη κτίση, ή μάλλον εκείνος που αποβλέπει στην οικονομία και διαφυλάσσει το πρέπον τόσο στην αντίληψη περί του θείου όσο και στην αντίληψη περί του ανθρωπίνου; Στο δόγμα αυτό συμμαρτυρεί και ο μέγας Παύλος, ο οποίος αφενός βλέπει την κτίση στο πρόσωπο του καινού ανθρώπου, και αφετέρου βλέπει την εξουσία επί της κτίσεως στην αληθινή σοφία. Συμφωνεί δε και η σειρά του λόγου με τη θεωρία του δόγματος. Διότι, εάν δεν είχε κτιστεί για εμάς η αρχή των οδών, δεν θα είχε τεθεί το θεμέλιο των προσδοκώμενων αιώνων, ούτε ο Κύριος θα γινόταν για εμάς πατέρας του μέλλοντος αιώνος, εάν δεν είχε γεννηθεί για εμάς ως παιδί, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και δεν είχε κληθεί το όνομά του με όλα τα άλλα που ονόμασε ο προφήτης, και μαζί με όλα αυτά «πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Πρώτα, επομένως, συντελέστηκε το μυστήριο της παρθενίας και η οικονομία του πάθους, και έπειτα οι σοφοί αρχιτέκτονες της πίστεως έθεσαν το θεμέλιο της πίστεως. Αυτό δε το θεμέλιο είναι ο Χριστός, ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος, πάνω στον οποίο εποικοδομείται η ζωή των ατελεύτητων αιώνων.

Το ότι προς αυτό αποβλέπουν οι αινιγματώδεις φράσεις, αποκαλύπτεται σαφώς από τον αμέσως επόμενο λόγο, ο οποίος αναφέρει: «Τώρα, λοιπόν, υιέ, άκουσέ με», και «Μακάριος όποιος τηρεί τις οδούς μου», ονομάζοντας δηλαδή «οδούς» τις πορείες προς την αρετή, των οποίων αρχή γίνεται η κτίση της σοφίας. Ποιος, λοιπόν, μελετώντας τη θεία Γραφή, δεν θα συμφωνήσει ότι οι εχθροί της αλήθειας είναι ταυτόχρονα και ασεβείς και συκοφάντες; Ασεβείς μεν, επειδή, καταβιβάζοντας την άρρητη δόξα του Μονογενούς Θεού, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτούς, τη συνδέουν με την κτίση, επιμένοντας φιλονικώς να αποδείξουν τον Κύριο ως ένα από τα δημιουργήματά Του, τη στιγμή που το κράτος Του επί των πάντων είναι μοναδικό· συκοφάντες δε, διότι, παρόλο που η Γραφή δεν τους παρέχει καμία απολύτως αφορμή για τέτοιου είδους αντιλήψεις, αυτοί οπλίζονται εναντίον της ευσέβειας σαν να αντλούν τη μαρτυρία τους από εκεί.

Προς εκείνους δε που επικαλούνται το χωρίο από τις Παροιμίες «ο Κύριος με έκτισε» και εξαιτίας αυτού νομίζουν ότι προβάλλουν κάποιο ισχυρό επιχείρημα περί του ότι ο Κτίστης και Δημιουργός των πάντων είναι κτιστός, αρμόζει να πούμε τα εξής: ότι πολλά έγινε για εμάς ο Μονογενής Θεός· διότι και Λόγος όντας έγινε σάρκα, και Θεός όντας έγινε άνθρωπος, και ασώματος όντας έγινε σώμα, και επιπλέον προς αυτά έγινε και αμαρτία, και κατάρα, και λίθος, και αξίνα, και άρτος, και πρόβατο, και οδός, και θύρα, και πέτρα, και πολλά παρόμοια έγινε, χωρίς να είναι τίποτα από αυτά κατά τη φύση Του, αλλά έγινε για εμάς κατά θεία οικονομία. Όπως λοιπόν Λόγος όντας έγινε για εμάς σάρκα και Θεός όντας έγινε άνθρωπος, έτσι και Κτίστης όντας έγινε για εμάς κτίση· διότι η σάρκα είναι κτιστή. Όπως λοιπόν είπε διά του προφήτη ότι «έτσι λέγει ο Κύριος που με έπλασε από την κοιλία ως δούλο του», έτσι είπε και διά του Σολομώντα το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· διότι όλη η κτίση δουλεύει, καθώς λέει ο Απόστολος. Επομένως και αυτός που πλάστηκε στην κοιλία της Παρθένου, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, είναι ο δούλος, όχι ο Κύριος, δηλαδή ο κατά σάρκα άνθρωπος, μέσα στον οποίο φανερώθηκε ο Θεός, και εδώ αυτός που κτίστηκε ως αρχή των οδών Του δεν είναι ο Θεός, αλλά ο άνθρωπος, μέσα στον οποίο φανερώθηκε σε εμάς ο Θεός, με σκοπό να ανανεώσει και πάλι την κατεστραμμένη οδό της ανθρώπινης σωτηρίας.

Διότι ποιον άλλον θα μπορούσες να πεις ότι γεννήθηκε άχρονα; Το δε ειπωμένο εκ προσώπου του Υιού: «Ο Κύριος είπε προς εμένα, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», φανερώνει τη χρονική Του γέννηση, την εκ της Παρθένου. Διότι το «σε γέννησα», ειπώθηκε αντί του «ευδόκησα να γεννηθεί» ή «έκτισα». Σύμφωνα δε με αυτό, έχει πει και ο Σολομών εκ προσώπου του Υιού: «Ο Κύριος με έκτισε», και τα εξής.

Αν και είναι πάρα πολλές αυτές οι εκφράσεις οι οποίες, σε όσους δεν είναι αρκούντως διορατικοί, αφαιρούν από τον Υιό το συνάναρχο και το ομότιμο προς τον Πατέρα, καθώς και το ίδιο το δεσποτικό αξίωμα και την ατελεύτητη βασιλεία: «διότι θα υποταγεί, λέει, και ο Υιός», και «πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρι κάποια στιγμή», και «ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος», και «η Σοφία έχει κτιστεί», και «αγνοεί κάτι από όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν», και «από τον εαυτό του δεν μπορεί να κάνει τίποτα», και «έχει κατέλθει όχι για να κάνει το δικό του θέλημα», και «περνούσε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό», και «έμαθε», και «πρόκοψε», και «υψώθηκε», και «δοξάστηκε», και «έχει τελειωθεί», και όσα ανήκουν στην ταπεινότητα του δικού μας φυράματος, και όσα δηλώνουν την ευγνωμοσύνη, για να το πω έτσι, του γεννήματος προς τον γεννήτορα, και όσα αποτελούν αποδείξεις ότι δεν είναι αντίθεος, και όσα μέσω των έργων της αρετής αποτελούν υποδείγματα για εμάς.

Και ούτε απλός άνθρωπος είναι εκείνος μέσω του οποίου και στον οποίο δημιουργήθηκαν τα πάντα· διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Όταν δημιουργούσε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, και ήμουν εκεί κοντά του ρυθμίζοντας τα πάντα, και χαιρόταν μαζί μου καθημερινά. Πώς λοιπόν ένας απλός άνθρωπος θα άκουγε: Κάθισε στα δεξιά μου; Και πώς θα έλεγε: Πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι; Και: Δόξασέ με με τη δόξα που είχα πριν δημιουργηθεί ο κόσμος; Ποιος άνθρωπος έλεγε: Κατέβηκα από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε; Και για ποιον άνθρωπο λέγονταν το εξής: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· βρισκόταν στον κόσμο, και ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσω αυτού, αλλά ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήρθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχτηκαν; Πώς λοιπόν ένας τέτοιος είναι απλός άνθρωπος, που έχει την αρχή της υπάρξεώς του από τη Μαρία, και όχι ο Θεός Λόγος και ο Μονογενής Υιός; Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Και σε άλλα χωρία λέει: Ο Κύριος με δημιούργησε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά.

Και γιατί για μεν τους αγγέλους Του λέει, «Ο ποιών»· για δε τον Υιό γιατί δεν είπε, «ο ποιών»; Παρόλο που ήταν δυνατό να διατυπώσει τη διαφορά ως εξής: για μεν τους αγγέλους Του λέει, «Αυτός που κάνει τους αγγέλους Του πνεύματα»· για δε τον Υιό, «Ο Κύριος με έκτισε»· και πάλι, «Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό».

Διότι στο σημείο αυτό η λέξη κτίση δηλώνει αλλοίωση, και όχι ουσίωση· όπως συμβαίνει και με το, «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ»· και με το, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Διότι το πρόσωπο που ομιλεί δεν κτίστηκε εξ ολοκλήρου, αλλά ως αρχή των οδών του Θεού που αποβλέπουν στα έργα του. Διότι το να κτίζεται κανείς ως αρχή κάποιων πραγμάτων δηλώνει σχέση, και όχι αλλοίωση. Ο λαός, λοιπόν, που κτίζεται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα αινέσει τον Κύριο, φθάνοντας στη γνώση του μόνου Θεού. Εάν δε η λέξη σήμαινε ουσίωση, δεν θα έλεγε, «Ο κτιζόμενος», αλλά, «Ο κτισθείς». Διότι, βεβαίως, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει διάρκεια στο να ουσιώνεται κάτι, αλλά στο να μετασκευάζεται.

Γ΄. Αλλά λέγει ο Παύλος: «Κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού Χριστό, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε»· και αλλού: «Κύριο και Χριστό τον εποίησε ο Θεός»· και ο Σολομών: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Βλέπεις πώς η Γραφή τον υποδηλώνει ως κτίσμα και ποίημα; Αλλά θα σε ελέγξει η συνέχεια του κειμένου, ω θεομάχε· διότι λέγει: «Κάθε ιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους, εγκαθίσταται για χάρη των ανθρώπων, προκειμένου να προσφέρει δώρα και θυσίες».

Διότι έλαβε από εμάς την κτιστή σάρκα αναμαρτήτως, την οποία προσέφερε για εμάς ως θυσία στον Πατέρα. Επομένως, το «στον δημιουργό του», να το κατανοείς κατά τη σάρκα, και όχι κατά τη θεότητα. Έτσι και το «Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό». Διότι, πριν από τη θεία οικονομία, παντού κηρύσσεται ως Θεός, όπως έχει ήδη αποδειχθεί, και πουθενά κανείς δεν τον ονομάζει δημιούργημα· αλλά λόγω της ένωσης με την κτιστή σάρκα λέγει: «Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό», συγκαταβαίνοντας στην πνευματική αμβλύνοια των ακροατών. Λέγει επίσης: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Βλέπεις ότι τον ονομάζει κτίσμα; Αλλά ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του κειμένου: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Πρώτον μεν, ω κενόδοξε, μάθε ότι το βιβλίο ονομάζεται Παροιμίες· και καθετί που εκφράζεται με παροιμία δεν ταυτίζεται με την κυριολεκτική έννοια του λόγου. Διότι και ο Κύριος παρομοίασε τη βασιλεία των ουρανών με δίχτυ, με προζύμι και με κόκκο σιναπιού, και με τόσα άλλα πολλά· και βεβαίως δεν ισχυριζόμαστε ότι η βασιλεία είναι κάποιο από αυτά. Αλλά δεν θα μιλήσω με περιστροφές: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του, πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Πώς λοιπόν αυτό που γεννιέται, κτίζεται ή θεμελιώνεται; Ή πώς αυτό που κτίζεται, γεννιέται; Διότι, εάν είναι κτιστός, δεν είναι γεννητός· εμείς δεν κτίζουμε αυτά που γεννάμε, ούτε γεννάμε αυτά που κτίζουμε. Και πώς είναι δυνατόν ο άκτιστος Πατέρας να έχει γεννήσει κτιστό Υιό;

Διότι εμείς, όντας κτιστοί, γεννάμε κτιστά· ο Πατέρας όμως, όντας άκτιστος, γέννησε άκτιστο Υιό. Ο δε Ακύλας, μεταφράζοντας, είπε: «Με απέκτησε». Επομένως, το «με έκτισε» προαναγγέλλει αυτό που πρόκειται να συμβεί σαν να είναι ήδη γεγονός· διότι αυτή είναι η συνήθεια της Γραφής· όπως το: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου»· εμένα, λέει, τον οποίο βλέπετε να έχω ενώσει στον εαυτό μου κτιστή σάρκα με τη δική μου ευδοκία, υπάρχω από την αρχή, δεν λαμβάνω την αρχή μου από τη Μαρία.

Εκείνος που έρχεται σε επαφή με παντρεμένη γυναίκα δεν θα μείνει ατιμώρητος. Σχετικά με το: Δεν είναι παράξενο εάν συλληφθεί κάποιος να κλέβει· διότι κλέβει για να χορτάσει την πεινασμένη ψυχή του· ο μοιχός όμως, εξαιτίας της έλλειψης λογικής, καταστρέφει την ίδια του την ψυχή. Σχετικά με το: Τίμα τον Θεό, και θα αποκτήσεις δύναμη, και φύλαγε τις εντολές μου, και γράψε τες στο πλάτος της καρδιάς σου, για να σε προφυλάξουν από ξένη γυναίκα και πόρνη. Σχετικά με το να κηρύξεις τη σοφία, ότι δηλαδή βρίσκεται στις κορυφές των υψωμάτων, ότι είναι πολυτιμότερη από το ασήμι και γνησιότερη από το δοκιμασμένο χρυσάφι, και ότι: Ο φόβος του Κυρίου μισεί την αδικία. Σχετικά με το: Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του.

Παρομοίως, και αυτά που πράττει, τα πράττει από Αυτόν και μαζί με Αυτόν· διότι μία και η αυτή, όχι απλώς όμοια, αλλά η ίδια ακριβώς είναι η θέληση, η ενέργεια και η δύναμη του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. —ε') Άλλα πάλι λέγονται με την έννοια ότι η πατρική ευδοκία εκπληρώνεται δια της δικής Του ενέργειας, όχι όμως σαν μέσω κάποιου οργάνου ή δούλου, αλλά σαν μέσω του ουσιώδους και ενυπόστατου Λόγου Του και της σοφίας και της δύναμής Του, επειδή θεωρείται ότι υπάρχει μία κίνηση στον Πατέρα και τον Υιό, όπως το «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», και το «απέστειλε τον λόγο του και τους γιάτρεψε», και το «για να γνωρίσουν ότι εσύ με απέστειλες». —στ') Άλλα πάλι λέγονται προφητικά, και από αυτά άλλα μεν ως μελλοντικά, όπως το «θα έλθει φανερά», και εκείνο του Ζαχαρία «ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα», και αυτό που ειπώθηκε από τον Μιχαία «ιδού ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του και θα καταβεί και θα βαδίσει στα υψηλά της γης»· άλλα δε μελλοντικά αναφέρονται ως παρωχημένα: «Αυτός είναι ο Θεός μας, μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», και το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και το «για τον λόγο αυτόν σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους συντρόφους σου», και τα παρόμοια. —Επομένως, όσα ίσχυαν πριν από την ένωση θα λέγονται για Αυτόν και μετά την ένωση, αλλά όσα αφορούν την περίοδο μετά την ένωση, σε καμία περίπτωση δεν λέγονται πριν από την ένωση, παρά μόνο προφητικά, όπως αναφέραμε.

Θα σας δώσω, ω φίλοι, είπα, και άλλη μαρτυρία από τις Γραφές, ότι ως αρχή προ πάντων των κτισμάτων ο Θεός γέννησε από τον εαυτό του κάποια λογική δύναμη, η οποία από το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται και δόξα Κυρίου, άλλοτε Υιός, άλλοτε σοφία, άλλοτε άγγελος, άλλοτε Θεός, άλλοτε Κύριος και Λόγος, άλλοτε δε ονομάζει τον εαυτό του αρχιστράτηγο, όταν φανερώθηκε με μορφή ανθρώπου στον Ιησού του Ναυή. Διότι έχει την ικανότητα να λαμβάνει όλα αυτά τα ονόματα αφενός επειδή υπηρετεί το πατρικό βούλημα και αφετέρου επειδή γεννήθηκε από τον Πατέρα με τη θέλησή Του. Αλλά μήπως δεν βλέπουμε να συμβαίνει κάτι παρόμοιο και σε εμάς; Διότι, όταν προφέρουμε κάποιον λόγο, γεννούμε λόγο, όχι κατά αποκοπή, ώστε να ελαττωθεί ο λόγος που υπάρχει μέσα μας, όταν τον προφέρουμε. Και είναι παρόμοιο με αυτό που βλέπουμε να γίνεται με τη φωτιά, όπου ανάβει άλλη, χωρίς να ελαττώνεται εκείνη από την οποία προήλθε το άναμμα, αλλά παραμένει η ίδια, και εκείνο που άναψε από αυτήν φαίνεται ότι υπάρχει και αυτό, χωρίς να έχει ελαττώσει εκείνη από την οποία άναψε. Θα μου δώσει μαρτυρία ο Λόγος της σοφίας, ο οποίος είναι αυτός ο ίδιος ο Θεός που γεννήθηκε από τον Πατέρα των όλων, και υπάρχει ως Λόγος και Σοφία και Δύναμη και Δόξα του Γεννήσαντος, και ο οποίος είπε μέσω του Σολομώντα τα εξής: Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να αριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του.

Και τώρα, προς απόδειξη αυτού, θα επαναλάβω τους ίδιους λόγους που είπα. Όταν λέει: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό», ο προφητικός λόγος φανερώνει ότι είναι δύο στον αριθμό, ο ένας που βρισκόταν στη γη, ο οποίος λέει ότι κατέβηκε για να δει την κραυγή των Σοδόμων, και ο άλλος που υπάρχει στους ουρανούς, ο οποίος είναι και Κύριος του Κυρίου που βρίσκεται στη γη, ως Πατέρας και Θεός, και ο οποίος είναι η αιτία της υπάρξεώς Του, καθώς και του ότι είναι δυνατός και Κύριος και Θεός. Και πάλι, όταν η Γραφή αναφέρει ότι ο Θεός είπε στην αρχή: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», αυτή η φράση, «σαν ένας από εμάς», δηλώνει επίσης αριθμό. Και αυτοί οι λόγοι δεν επιδέχονται αλληγορική ερμηνεία, όπως επιχειρούν να τους εξηγήσουν οι σοφιστές, οι οποίοι ούτε να πουν την αλήθεια ούτε να την κατανοήσουν μπορούν. Επίσης στο βιβλίο της Σοφίας αναφέρεται: «Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα όσα υπάρχουν από τον αιώνα. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, πριν φτιάξει τη γη και πριν φτιάξει τις αβύσσους και πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη. Και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά». Και αφού τα είπα αυτά, πρόσθεσα: Κατανοήστε, ω ακροατές, εφόσον βέβαια προσέχετε τον νου σας, ότι ο λόγος φανέρωσε πως αυτό το γέννημα έχει γεννηθεί από τον Πατέρα απολύτως πριν από όλα τα κτίσματα, και ότι αυτός που γεννιέται είναι έτερος, ως προς τον αριθμό, από αυτόν που γεννά, κάτι που ο καθένας θα το ομολογούσε.

Για παράδειγμα, το χωρίο «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», επειδή επρόκειτο να συμβάλει πολύ υπέρ εκείνων που υποβιβάζουν τον Υιό από την πατρική αξία, το εξισορρόπησε σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ο Απόστολος λέει: «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πάλι στις Παροιμίες, το λεγόμενο από τη Σοφία «Ο Κύριος με έκτισε», διορθώνεται στα επόμενα· διότι λέει παρακάτω: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», δηλώνοντας μέσω του πρώτου την κατά σάρκα κτίση και γέννηση, και μέσω του δεύτερου την προαιώνια γέννηση. Πάλι, επειδή στα Ευαγγέλια ονομάζει μόνο τον δικό του Πατέρα αληθινό Θεό (διότι λέει: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»), για να μη φανεί ότι αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή θεότητα, ο ίδιος ο Ιωάννης που τα έγραψε αυτά, στην επιστολή του για τον Υιό λέει: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Πάλι, επειδή το Πνεύμα ονομάζεται του Πατέρα κατά τη φυσική οικείωση και τη δωρεά προς εμάς (διότι λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας»), για να μη φανεί ότι είναι ξένο προς τον Υιό και ότι δεν δίνεται ομοίως και από αυτόν, λέγεται και Πνεύμα του Υιού· διότι λέει ο Απόστολος:

Αν λοιπόν ο προφορικός και μεθεκτός λόγος ενός σοφού άνδρα ονομάζεται σοφία, πόσο μάλλον ο ενυπόστατος και ακατάληπτος Λόγος του μόνου σοφού Θεού, ο Χριστός, δεν θα ονομαστεί σοφία του Θεού, ακατάληπτος και ανερμήνευτος και άκτιστος και ο οποίος συγκρατεί τα πάντα; Όταν δε πάλι ακούσεις τη σοφία να λέει «εκείνος που με έκτισε» και «εκείνος που με έστειλε» και ότι «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» και όλα τα παρόμοια, μην υποθέσεις ότι αυτή είναι κτίσμα, αλλά να εννοήσεις την οικονομία και τη συγκατάβαση και την τιμή προς την αρχή. Όπως ακριβώς, όταν σαρκώθηκε, προέβαλε αδυναμία, αν και ήταν παντοδύναμος, και ονόμαζε τον εαυτό του απεσταλμένο και τον Πατέρα μεγαλύτερο και γενικά όσα ήταν φυσικό να λέει τιμώντας την αρχή μετά τη σάρκωσή του, έτσι και πριν από τη σάρκωση ενεργούσε, ως κτίστης και συνοχέας, και ονομαζόταν σοφία. Το ότι δε η σοφία είναι ο Λόγος του Θεού, και ο Λόγος είναι ο Υιός· και το ότι ο Λόγος, ο Υιός και η σοφία είναι ένα, αυτό είναι σαφές και ολοφάνερο σε κάθε πιστή ψυχή. Και όπως, όταν σαρκώθηκε, έλεγε: «Δεν απεστάλην παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Έτσι και πριν από τη σάρκωση έλεγε: «Εκείνος που με έκτισε και με έστειλε μου είπε: κατασκήνωσε στον Ισραήλ». Διότι δεν είχε «πού να γείρει το κεφάλι», παρά μόνο στον Ισραήλ, επειδή κάθε έθνος είχε υποδουλωθεί στα είδωλα.

Όσο για το «με έκτισε», μην υποθέσεις ότι υπονοεί κτίσμα, όπως προείπαμε, αλλά τα λόγια αναφέρονται στην οικονομία και στην τιμή της αιτίας και της αρχής, όπως ακριβώς των ακτίνων αιτία και αρχή είναι ο ήλιος και του φωτός το πυρ, και δεν είναι επείσακτα. «Αυτή» λοιπόν η σοφία, στην οποία και το πνεύμα επαναπαύεται, διαφύλαξε τον πρωτόπλαστο πατέρα του κόσμου που πλάστηκε μόνος του «και τον λύτρωσε», λέει, «από το δικό του παράπτωμα», δηλαδή από την παράβαση, τον ελευθέρωσε η σοφία του Θεού από τα δεσμωτήρια του άδη κατεβαίνοντας εκεί μέσω της σαρκώσεως, «και του έδωσε δύναμη να εξουσιάζει τα πάντα», δηλαδή να βασιλεύει σε όλα τα κτίσματα του Θεού. «Αποστατώντας δε από αυτήν ένας άδικος με την οργή του, δηλαδή ο Κάιν, καταστράφηκε μαζί με τους αδελφοκτόνους θυμούς του, εξαιτίας των οποίων», δηλαδή εξαιτίας του Κάιν και των απογόνων του, «καθώς κατακλυζόταν η γη, πάλι την έσωσε η σοφία κυβερνώντας τον δίκαιο μέσω ενός ευτελούς ξύλου, και όταν οι εχθροί συγχύστηκαν σε μια ομοφωνία πονηρίας, αυτή αναγνώρισε τον δίκαιο και τον διατήρησε άμεμπτο ενώπιον του Θεού», δηλαδή στα Σόδομα τον Λωτ, «και τον φύλαξε ισχυρό απέναντι στη στοργή για τα παιδιά του, καθώς απέφευγε τη φωτιά που κατέβαινε στην Πεντάπολη, της οποίας ως μαρτύριο της πονηρίας της παραμένει μια χέρσα γη που καπνίζει».

Διότι ο ένας μεν άκουσε τη Θεία Γραφή να λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, και προ πάντων των βουνών με γεννά», ο άλλος δε: «έρχεται ο άρχοντας του κόσμου τούτου και σε εμένα δεν θα βρει τίποτα», και ο άλλος δε, ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Και επειδή δεν μπόρεσαν να εξιχνιάσουν το νόημα ή τη διάνοια των γραφών, ούτε να εισχωρήσουν με καθαρότητα στα βάθη του Πνεύματος, όντας παντελώς άμοιροι του Αγίου Πνεύματος, ο μεν ένας απέκοψε από την ομοουσιότητα με τον Θεό και Πατέρα τον ομοούσιο Υιό και Θεό Λόγο, δογματίζοντας ότι είναι κτίσμα, ο άλλος δε φαντάστηκε δύο αρχές, μία αγαθή άνω και μία άλλη κάτω εντελώς πονηρή του άρχοντα του σκότους, και με αυτούς τους δογματισμούς οδήγησε στην απώλεια όσους αποδέχθηκαν τη διδασκαλία του, και ο έτερος δε φαντάστηκε δύο υιούς, έναν τον Υιό και Λόγο που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα και έναν άλλο από την Παρθένο Μαρία, ονοματίζοντας ο σκοτεινός και δυσώνυμος την πανάμωμη Μητέρα του Υιού και Λόγου του Θεού Χριστοτόκο και όχι Θεοτόκο.

Και όχι μόνο μία λέξη, και μάλιστα μικρή, η οποία αναφέρεται σε πολλά υποκείμενα αλλά δεν εκλαμβάνεται καταλλήλως, θολώνει και ταράζει τον νου όσων σκέπτονται ορθά, αλλά ακόμη και η παραλλαγή ή η προσθήκη και αφαίρεση ενός γράμματος, αν και δεν είναι δύσκολο να ανασκευαστεί, εντούτοις συνήθως προκαλεί κάποιο άτοπο αποτέλεσμα. Και για να αφήσω τώρα τα υπόλοιπα, αν στο χωρίο «Κύριος ἔκτησέν με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ» κάποιος γράψει και κατανοήσει το ρήμα «ἔκτησεν», το οποίο εκφέρεται με μακρό φωνήεν, χρησιμοποιώντας βραχύ, και έπειτα αποκλίνει προς την άποψη του Αρείου, τότε θα οξύνει τη γλώσσα του κατά της θεότητας του Υιού. Αυτήν τη βλασφημία είναι μεν ευκολότερο να την πατάξει και να την ελέγξει κανείς ποικιλοτρόπως, όμως εξίσου και εκείνος που θα υποδείξει και θα αποκαλύψει ότι το «ἔκτησεν» δεν γράφεται με γιώτα, αλλά προφέρεται με ήτα, θα περιορίσει το φλύαρο θράσος του αιρετικού φρονήματος στη σιωπή της ντροπής. Διότι η λέξη που προφέρεται με το μακρό φωνήεν δεν ελαττώνει τη φύση, ούτε βεβαίως τη συρρικνώνει προς το κατώτερο, ούτε υποβιβάζει την άκτιστη ουσία σε κτίσμα (μη γένοιτο), αλλά μάλλον περιγράφει την οικείωση, την πρόσληψη και την κοινωνία των ομοφυών, δηλαδή του Πατρός και του Υιού.

Ο άγιος αναφέρει ότι το βιβλίο του Ιώβ ανήκει στον Μωυσή. Σχετικά με το χωρίο: «Εν αρχή εποίησε τον ουρανό και τη γη», λέει, δεν θα έσφαλλε κανείς αν ονόμαζε αρχή την ίδια τη σοφία. Διότι αναφέρεται από κάποιον από τον θείο χορό να λέει για τον εαυτό της με αυτόν τον τρόπο: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του, για τα έργα του πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε». Διότι ήταν επόμενο και πρεπωδέστερο όλα όσα ήλθαν σε ύπαρξη να είναι νεότερα από αυτήν, επειδή δημιουργήθηκαν μέσω αυτής. Πρόσεξε λοιπόν, μήπως και το: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν» κατά τον ευαγγελιστή: «Και Θεός ην ο Λόγος· ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν», μήπως και αυτό συμφωνεί με τα προηγούμενα. Διότι την μεν αρχή, από την οποία ανέβλαστησε ο ορθότατος Λόγος, πρέπει να θεωρήσουμε ότι είναι ο Πατέρας και ποιητής των όλων, στον οποίο βρισκόταν· ενώ το: «Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν» φαίνεται να σημαίνει την εξουσία του Λόγου, την οποία είχε κοντά στον Πατέρα και πριν δημιουργηθεί ο κόσμος, ονομάζοντας την εξουσία αρχή. Επομένως, μετά τη δική του άναρχη αρχή, τον Πατέρα, ο ίδιος γίνεται αρχή για τα υπόλοιπα, μέσω της οποίας δημιουργούνται τα πάντα.

Άλλο. Ζ'. Ότι το, Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, και το, Πριν από όλα τα βουνά με γεννά, είναι δηλωτικό των δύο φύσεων του Χριστού, δηλαδή της απερίγραπτης και της περιγραπτής. Εάν το, Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, αναφέρεται στην ανθρωπότητα, ενώ το, Πριν από όλα τα βουνά με γεννά, στη θεότητα, υπάρχει ανάγκη αυτός που τα λέει αυτά, ως κτιστός μεν να υπόκειται σε περιγραφή, ενώ ως άκτιστος να είναι απερίγραπτος. Εάν όμως επειδή το ένα περιγράφεται συμπεριγραφόταν και το άλλο, δηλαδή το άκτιστο μαζί με το κτιστό, είναι απόλυτη ανάγκη το ένα να μεταπέσει από απερίγραπτο σε περιγραπτό, και το άλλο από περιγραπτό σε απερίγραπτο, με την ανταλλαγή της κάθε φύσης προς την άλλη του δικού της γνωρίσματος και με την απώλεια του φυσικού και ακοινώνητου ιδιώματος που υπάρχει σε αυτήν. Και επομένως καμία δεν θα υπήρχε αληθινά σε αυτόν, εξαιτίας αυτής της κενής αντιστροφής, πράγμα που είναι άτοπο.

Άλλο, μέσω της εις άτοπον απαγωγής. Η'. Εάν το: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», δεν θεωρούμε ότι σημαίνει πως ο Λόγος μεταβλήθηκε σε σάρκα, εξαιτίας της συνόδου θεότητας και ανθρωπότητας που συντελέστηκε, αλλά ότι έγινε σάρκα παραμένοντας στο οικείο ύψος της θεότητας· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όταν λέμε ότι αυτός περιγράφεται, δεν πιστεύουμε ότι έχει μεταβληθεί σε κάτι το περιγραπτό κατά το ότι είναι Θεός, αλλά κατά το ότι, έχοντας γίνει άνθρωπος, έγινε ορατός όπως εμείς.

Άλλο. 9. Είναι το ίδιο να λέγει κανείς «Ο Κύριος με έκτισε» με το να λέγει «Ο Κύριος με περιέγραψε». Διότι εάν, επειδή δεν έχει γραφτεί «Ο Κύριος με εποίησε, Ο Κύριος με ενσωμάτωσε», δεν είναι δυνατόν να λέμε ότι δεν του έχουν συμβεί αυτά, έτσι και επειδή έχει γραφτεί «Ο Κύριος με έκτισε», το ότι δηλαδή και «με περιέγραψε», πρέπει εξίσου να γίνεται κατανοητό από εκείνους που επιθυμούν να φρονούν ορθά. Διότι η κτίση αποτελεί ιδίωμα της περιγραφής, ακόμη και για όσους κατανοούν έστω και λίγο.