Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:25

Και πάλι ο ίδιος προφήτης και βασιλιάς, στον ίδιο ψαλμό, σαν να μιλά εκ προσώπου του Θεού και Πατρός για τον Υιό και Λόγο του Θεού, λέγει τα εξής: «Από γαστέρα, πριν από τον αυγερινό, σε γέννησα.» Διότι ο αυγερινός δημιουργήθηκε την τέταρτη ημέρα, ενώ ο Αδάμ πλάσθηκε την έκτη ημέρα. Λοιπόν, Ιουδαίε, πες μου: ποιον γέννησε ο Θεός πριν από την παρασκευή της κτίσεως; Μήπως το λέει για τον Αδάμ; Καθόλου· γιατί αυτός πλάσθηκε δύο ημέρες μετά τον αυγερινό και τα άστρα. Αλλά μήπως το λέει για τον χρισμένο που περιμένετε εσείς; Όμως κι εσείς δεν λέτε πως είναι υιός του Δαβίδ; Και ο Δαβίδ γεννήθηκε πολλούς χρόνους μετά τον Αδάμ. Διότι ο Αδάμ πλάσθηκε την έκτη ημέρα, όπως ειπώθηκε, και οι αυγερινοί έγιναν την τέταρτη ημέρα· ο δε Θεός το λέει για τον ίδιο τον Υιό του, ότι «Πριν από τον αυγερινό σε γέννησα· εσύ είσαι ιερέας στον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ», δηλαδή ιερέας των εθνών. Διότι ο Μελχισεδέκ πρόσφερε στον Θεό οίνο και άρτο, όπως και ο Χριστός, ο Αρχιερέας μας, παρέδωσε σε εμάς να του προσφέρουμε αναίμακτες θυσίες κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Άκουσε όμως και τον Σολομώντα, που λέγει για την προαιώνια γέννηση του μονογενούς Υιού του Θεού: «Πριν γίνουν τα όρη, πριν αναβλύσουν οι πηγές, και πριν από όλους τους βουνούς, με γεννά.» Δείξε μου, λοιπόν, ποιον γέννησε ο Θεός πριν από όλη την κτίση. Παρομοίως και πάλι ο Δαβίδ, στο βιβλίο των Ψαλμών, στον οζʹ ψαλμό, λέγει: «Ο Θεός, δώσε την κρίση σου στον βασιλέα και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλέως.» Και μη μου πεις ότι το λέγει για τον Σολομώντα· διότι είπε λίγους στίχους παρακάτω ότι «Θα κυριεύσει από θάλασσα έως θάλασσα, και πριν από τον ήλιο μένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών.» Να λοιπόν, σου έδειξα καθαρά, και μέσω του Δαβίδ και μέσω του Σολομώντα, ότι πριν από όλη την κτίση γεννήθηκε ο Υιός από τον Πατέρα, όπως το γνωρίζει μόνο ο ίδιος.

Πρώτη ημέρα του Χριστού είναι η προαιώνια γέννησή του: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· όχι ότι υπήρχε κάποια ημέρα πριν από τη γέννηση του Χριστού, αλλά ότι αυτή η προ των αιώνων γέννηση του Χριστού ονομαζόταν ημέρα, καθώς ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Δεύτερη ημέρα του Χριστού είναι η δεύτερη, κατά σάρκα από την Παρθένο, γέννησή του: «Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Και ο απόστολος λέει: «Ο Ιησούς Χριστός χθες και σήμερα είναι ο ίδιος και στους αιώνες», χθες προ των αιώνων και σήμερα εν σαρκί. Τρίτη ημέρα του Χριστού είναι η φανέρωσή του μέσω των θαυμάτων: «Και την τρίτη ημέρα έγινε γάμος στην Κανά της Γαλιλαίας», όπου έκανε το νερό κρασί. «Αυτήν την αρχή των θαυμάτων έκανε ο Ιησούς και φανέρωσε τη δόξα του». Τέταρτη ημέρα είναι η θεϊκή του δύναμη ακόμη και στους νεκρούς, όταν την τέταρτη ημέρα, στο μέσο της ογδοάδας και της αναστάσεως, ανέστησε από τον τάφο τον τετραήμερο Λάζαρο, ώστε μέσα από τον τετραήμερο νεκρό να δείξει ότι και ο τετραπέρατος κόσμος θα αναστηθεί από τους νεκρούς δι' αυτού. Πέμπτη ημέρα είναι η παράδοση των ζωοποιών μυστηρίων του την πέμπτη ημέρα· και εκείνος που δημιούργησε τα ζώα την πέμπτη ημέρα, ο ίδιος τέλεσε τα ζωοποιά μυστήρια του άρτου και του αίματος την πέμπτη ημέρα.

Αυτό θα διαπιστώσεις ότι υποδηλώνεται και περί της γεννήσεως του Υιού. Διότι δεν είπε: «Πριν από όλα με γέννησε», αλλά: «Με γεννά», ώστε να μην αναζητήσεις ούτε αρχή της γεννήσεως ούτε τέλος. Μακεδ.: Δύο λοιπόν είναι οι Υιοί; Ορθ.: Μη γένοιτο! Μακεδ.: Εάν αληθώς και ο Υιός και το Πνεύμα προέρχονται από τον Πατέρα, τότε είναι δύο αδελφοί. Ορθ.:

Ο Αρ. είπε: Διότι το «ο Κύριος με έκτισε», το κατανοώ με την έννοια του «με εγέννησε». Ο Αθ. είπε: Εάν λοιπόν γεννήθηκε ο Υιός, δηλαδή δεν κτίστηκε· εάν όμως κτίστηκε, δεν γεννήθηκε. Ο Αρ. είπε: Εσύ δεν κατανοείς αυτήν τη σημασία.

Για να καταδικάσουμε, λοιπόν, πλήρως την ιουδαϊκή πώρωση, αλλά και για να γίνουμε εμείς οι πιστοί πιο σταθεροί στην πίστη του Χριστού, ας παραθέσουμε εν συντομία από την Παλαιά Διαθήκη τις μαρτυρίες περί όλης της θείας οικονομίας του Χριστού και περί της απολογίας υπέρ του Ευαγγελίου. Διότι από αυτό θα προκύψει ωφέλεια για όλους όσους εμβαθύνουν σε αυτά. Το ότι ο προαιώνιος Υιός και Λόγος του Θεού σαρκώθηκε στους έσχατους καιρούς, αποδεικνύεται από τον 109ο Ψαλμό: «Από τη μήτρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα». Είναι δε ολοφάνερο ότι κανένας άνθρωπος δεν γεννήθηκε πριν από τον εωσφόρο. Διότι ο εωσφόρος δημιουργήθηκε την τέταρτη ημέρα, ενώ ο Αδάμ πλάστηκε την έκτη ημέρα. Ομοίως και ο Σολομών, σχετικά με την προ αιώνων γέννηση του μονογενούς Υιού και Λόγου, του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, εκ του Θεού και Πατρός, λέγει τα εξής, σαν να μιλάει εκ προσώπου του ίδιου του Υιού: «Πριν δημιουργηθούν τα όρη, πριν αναβλύσουν οι πηγές, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Πρέπει, λοιπόν, να ρωτήσουμε τον Ιουδαίο: ποιον γέννησε ο Θεός πριν από όλη την κτίση; Ομοίως, και το γεγονός ότι ο Θεός είπε για τον Αδάμ, «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», φανερώνει τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Και πάλι, η φράση, «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά στα Σόδομα εκ μέρους του Κυρίου», προφανώς υποδηλώνει τον Πατέρα και τον Υιό.

Ότι λοιπόν οι Γραφές αποδεικνύεται πως μαρτυρούν την αϊδιότητα του Υιού, είναι φανερό από όσα ελέχθησαν· το ότι όμως αυτά ακριβώς που προβάλλουν οι Αρειανοί χρησιμοποιώντας το «δεν υπήρχε», και το «πριν», και το «όταν», οι ίδιες οι Γραφές τα αναφέρουν για τα κτίσματα, θα το καταδείξουν πάλι όσα πρόκειται να ειπωθούν. Διότι ο μεν Μωυσής, διηγούμενος τη δική μας δημιουργία, λέει: «Και κάθε χλωρό φυτό του αγρού πριν εμφανιστεί πάνω στη γη, και κάθε χορτάρι του αγρού πριν βλαστήσει· διότι ο Θεός δεν είχε βρέξει πάνω στη γη, και άνθρωπος δεν υπήρχε για να καλλιεργήσει τη γη»· και στο Δευτερονόμιο: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη». Ο δε Κύριος, μιλώντας για τον εαυτό Του, έλεγε: «Εάν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που είπα: Πηγαίνω προς τον Πατέρα, διότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός μου»· και «τώρα σας το προείπα, πριν συμβεί, ώστε, όταν συμβεί, να πιστέψετε»· για δε την κτίση λέει μέσω του Σολομώντα: «Πριν δημιουργήσει τη γη, και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, και πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, και πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά»· και «Πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι». Και για τον Ιερεμία λέει: «Πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνωρίζω».

Από αυτά, λοιπόν, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι οι Αρειανοί δεν πολεμούν εμάς εξαιτίας της αιρέσεώς τους, αλλά ενώ προσποιούνται ότι στρέφονται εναντίον μας, μάχονται εναντίον της ίδιας της Θεότητας. Διότι, εάν η φωνή που λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου» ήταν δική μας, μικρή θα ήταν η μομφή μας προς αυτούς· εάν όμως η φωνή είναι του Πατέρα, και οι μαθητές την άκουσαν, και ο ίδιος ο Υιός λέει για τον εαυτό Του: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», πώς είναι δυνατόν να μη θεομαχούν και αυτοί τώρα σαν τους μυθικούς γίγαντες, έχοντας τη γλώσσα τους, όπως είπε ο Ψαλμωδός, σαν κοφτερό μαχαίρι για να υπηρετούν την ασέβεια; Διότι ούτε τη φωνή του Πατέρα φοβήθηκαν, ούτε τα λόγια του Σωτήρα σεβάστηκαν· αλλά ούτε και πείστηκαν από τους αγίους, από εκείνον μεν που γράφει: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του» και: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία»· από τον δε Ψαλμωδό: «Διότι σε Εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής, μέσα στο δικό Σου φως θα δούμε φως», και: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας»· και ενώ οι μεν προφήτες λένε: «Και έγινε Λόγος Κυρίου προς εμένα»· ο δε Ιωάννης: «Εν αρχή ην ο Λόγος»· και ο Λουκάς: «Καθώς μας τα παρέδωσαν εκείνοι που υπήρξαν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου»· όπως πάλι λέει και ο Δαβίδ: «Απέστειλε τον Λόγο Του και τους θεράπευσε».

Όπου δε παρατίθεται η αιτία, αυτή η ίδια η αιτία διασαφηνίζει πάντοτε ορθά το ανάγνωσμα. Διότι και εδώ, στο μεν «έκτισε», θέτει ως αιτία τα έργα· ενώ, υποδηλώνοντας την εκ του Πατρός γέννηση κατά τρόπο απόλυτο, αμέσως πρόσθεσε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· δεν πρόσθεσε το γιατί, όπως έπραξε στο «με έκτισε» λέγοντας «για τα έργα», αλλά κατά τρόπο απόλυτο είπε: «με γεννά», όπως ακριβώς το «Εν αρχή ην ο Λόγος». Διότι, και εάν ακόμη δεν είχαν κτιστεί τα έργα, ο Λόγος του Θεού υπήρχε, και Θεός ήταν ο Λόγος. Το να γίνει όμως άνθρωπος δεν θα συνέβαινε, εάν δεν είχε καταστεί αιτία η ανάγκη των ανθρώπων.

Επομένως, ο Υιός δεν είναι κτίσμα· διότι, εάν ήταν κτίσμα, δεν θα έλεγε, «Με γεννά»· επειδή τα μεν κτίσματα είναι εξωτερικά έργα του δημιουργού, το δε γέννημα δεν είναι κάτι το εξωτερικό, όπως το έργο, αλλά προέρχεται από τον Πατέρα και είναι ίδιον της ουσίας Του.

Γι' αυτό, τα μεν είναι κτίσματα, ο δε Λόγος του Θεού είναι Υιός μονογενής. Βεβαίως, σχετικά με την κτίση ο Μωυσής δεν είπε: «Στην αρχή εγέννησε», ούτε «Στην αρχή ήταν», αλλά, «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «Τα χέρια σου με εγέννησαν», αλλά «με εποίησαν και με έπλασαν», λέγοντας παντού το «εποίησε» για τα κτίσματα. Για τον Υιό όμως συμβαίνει το αντίθετο· διότι δεν είπε: «Εποίησα», αλλά «Εγέννησα» και «με γεννά», καθώς και: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Και για μεν την κτίση αναφέρει: «Στην αρχή εποίησε», για δε τον Υιό: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος».

Το ότι το κτίσμα και το γέννημα δεν είναι το ίδιο πράγμα, αλλά διαφέρουν μεταξύ τους τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τη σημασία των λέξεων, ο ίδιος ο Κύριος το αποδεικνύει στις ίδιες τις Παροιμίες. Διότι, αφού είπε το «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», πρόσθεσε: «Προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Εάν λοιπόν ο Λόγος ήταν από τη φύση του και την ουσία του κτίσμα, και υπήρχε διαφορά μεταξύ του γεννήματος και του κτίσματος, δεν θα είχε προσθέσει το «με γεννά», αλλά θα αρκούνταν στο «έκτισε», υπολαμβάνοντας ότι αυτή η λέξη σημαίνει το «εγέννησε». Τώρα όμως, αφού είπε, «Με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν πρόσθεσε απλώς το «με γεννά», αλλά σε συμπλοκή με τον σύνδεσμο «δε», διασφαλίζοντας μέσω αυτού τη λέξη «έκτισε», λέγοντας: «Προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Διότι το «με γεννά», όταν ακολουθεί σε συμπλοκή με το «έκτισε», δημιουργεί ένα ενιαίο νόημα και αποδεικνύει ότι το μεν «έκτισε» ειπώθηκε για κάποιο συγκεκριμένο σκοπό, ενώ το «με γεννά» προηγείται του «έκτισε». Όπως ακριβώς, εάν έλεγε το αντίστροφο, «Ο Κύριος με γεννά», και πρόσθετε: «Προ δε πάντων των βουνών με έκτισε», το «έκτισε» θα προηγείτο οπωσδήποτε του «εγέννησε»· έτσι και τώρα, αφού είπε πρώτα «έκτισε», και έπειτα πρόσθεσε «προ δε πάντων με γεννά», αποδεικνύει κατ' ανάγκην ότι το «εγέννησε» προηγείται του «έκτισε».

Διότι και λέγοντας, «πριν από όλα με γεννά», φανερώνει ότι ο ίδιος είναι διαφορετικός από όλα τα άλλα, εφόσον η αλήθεια στα προηγούμενα κατέδειξε ότι, όσον αφορά τα κτίσματα, κανένα δεν δημιουργήθηκε πριν από κάποιο άλλο, αλλά αντίθετα όλα τα γενητά έλαβαν υπόσταση αθρόως και ταυτόχρονα με ένα και το αυτό πρόσταγμα.

Γι' αυτό, λοιπόν, όσα τίθενται στο «έκτισε», δεν τίθενται και στο «με γεννά»· αλλά στο μεν «έκτισε» προστίθεται το «αρχή των οδών», ενώ στο «με γεννά» δεν είπε «με γεννά ως αρχή», αλλά «προ πάντων με γεννά». Αυτός, όμως, που υπάρχει προ πάντων δεν είναι αρχή των πάντων, αλλά είναι διαφορετικός από τα πάντα. Αν, λοιπόν, είναι διαφορετικός από τα πάντα, μεταξύ των οποίων σημαίνεται και η αρχή των πάντων, είναι φανερό ότι είναι διαφορετικός από τα κτίσματα. Και αποδεικνύεται ξεκάθαρα ότι, ενώ ο Λόγος είναι διαφορετικός από τα πάντα και υπάρχει προ πάντων, αργότερα κτίζεται ως αρχή των οδών για τα έργα εξαιτίας της ενανθρωπήσεως, ώστε, όπως είπε ο Απόστολος, «ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, για να γίνει αυτός ο πρώτος στα πάντα».

Εφόσον, λοιπόν, είναι τέτοια η διαφορά μεταξύ του «έκτισε» και του «με γεννά», καθώς και του «αρχή των οδών» και του «προ πάντων»· ο μεν Θεός, όντας κτίστης των ανθρώπων, με αυτόν τον τρόπο, όπως έχει λεχθεί, γίνεται στη συνέχεια και Πατέρας, μέσω του Λόγου του ο οποίος κατοικεί μέσα τους. Ως προς τον Λόγο, όμως, συμβαίνει το αντίστροφο· διότι ο Θεός, όντας κατά φύσιν Πατέρας του, γίνεται μετέπειτα και κτίστης και ποιητής του, όταν ο Λόγος ενδυθεί την κτισθείσα και δημιουργηθείσα σάρκα και γίνει άνθρωπος.

Το δε «Πριν από τον αιώνα» και «Πριν δημιουργήσει τη γη» και «Πριν εδραιωθούν τα όρη», ας μην ταράζει κανέναν· διότι πάρα πολύ ορθά συνέδεσε και αυτό με το «εθεμελίωσε» και με το «έκτισε». Επειδή και αυτό πάλι αφορά την κατά σάρκα οικονομία. Διότι η χάρη που μας δόθηκε από τον Σωτήρα, τώρα μεν φανερώθηκε, όπως είπε ο Απόστολος, και πραγματοποιήθηκε με την έλευσή Του· είχε όμως προετοιμαστεί αυτή και πριν υπάρξουμε εμείς, ή μάλλον και πριν από την καταβολή του κόσμου· και η αιτία είναι κατά κάποιον τρόπο αγαθή και θαυμαστή. Δεν έπρεπε ο Θεός να βουλευθεί για εμάς εκ των υστέρων, για να μη φανεί ότι αγνοεί τα όσα μας αφορούν.

Αυτό δε συνέβη, όπως τουλάχιστον μπορεί κανείς ευσεβώς και συνετά να αναλογιστεί, ώστε, όπως προείπα, αφού αναστηθούμε από τον πρόσκαιρο θάνατο, να μπορέσουμε να ζήσουμε αιώνια· κάτι που δεν θα μπορούσαμε να κατορθώσουμε όντας άνθρωποι πλασμένοι από το χώμα της γης, εάν δεν είχε προετοιμαστεί για εμάς προαιωνίως εν Χριστώ η ελπίδα της ζωής και της σωτηρίας. Επομένως, ευλόγως ο Λόγος, εισερχόμενος στη δική μας σάρκα και κτιζόμενος σε αυτήν ως αρχή των οδών για τα έργα Του, θεμελιώνεται κατ' αυτόν τον τρόπο, καθώς υπήρχε σε Αυτόν το θέλημα του Πατρός, όπως έχει ειπωθεί, προαιωνίως, και πριν δημιουργηθεί η γη, και πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν αναβλύσουν οι πηγές· ώστε, ακόμη κι αν η γη, και τα όρη, και οι μορφές των φαινομένων παρέλθουν κατά τη συντέλεια του παρόντος αιώνος, να μην παλαιωθούμε και εμείς μαζί με αυτά· αλλά να μπορέσουμε να ζήσουμε και μετά από αυτά, έχοντας τη ζωή και την πνευματική ευλογία που είχε ετοιμαστεί για εμάς, προτού υπάρξουν αυτά, μέσα στον ίδιο τον Λόγο, σύμφωνα με την εκλογή. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να μην έχουμε μια πρόσκαιρη ζωή, αλλά να παραμείνουμε και έπειτα από αυτά ζωντανοί εν Χριστώ· επειδή, πριν καν υπάρξουν αυτά, η ζωή μας είχε ήδη θεμελιωθεί και ετοιμαστεί εν Χριστώ Ιησού.

Και όπως γράφει ο Ιωάννης: Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα. «Πριν από τους αιώνες», λέγει, «με θεμελίωσε», επειδή με τον δικό της τύπο τα έργα παραμένουν σταθερά και παντοτινά. Έπειτα, για να μη νομίσει κανείς, ακούγοντας για τη σοφία που κτίστηκε κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα στα έργα, ότι η αληθινή Σοφία, ο Υιός του Θεού, είναι κατά φύση κτίσμα, πρόσθεσε αναγκαστικά: «Πριν από τα όρη, και πριν από τη γη, και πριν από τα ύδατα, και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά»· ώστε, λέγοντας πριν από κάθε κτίση (διότι με αυτά υποδήλωσε ολόκληρη την κτίση), να δείξει ότι δεν συγκτίστηκε κατά την ουσία μαζί με τα έργα. Διότι, αν κτίστηκε για τα έργα, αλλά υπάρχει πριν από τα έργα, είναι φανερό ότι υπάρχει και πριν κτιστεί. Επομένως, δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά, όπως ο ίδιος πρόσθεσε, είναι γέννημα. Το σε τι διαφέρει, όμως, ή πώς διαχωρίζεται κατά τη φύση το κτίσμα από το γέννημα, έχει αποδειχθεί στα προηγούμενα.

Ότι, λοιπόν, οι Γραφές αποδεικνύεται πως μαρτυρούν το αΐδιο του Υιού, είναι φανερό από όσα έχουν λεχθεί· το ότι, όμως, αυτά που φθέγγονται οι Αρειανοί λέγοντας το «δεν υπήρχε» και το «πριν» και το «όταν», οι ίδιες οι Γραφές τα αναφέρουν για τα κτίσματα, θα το καταστήσουν σαφές όσα πρόκειται να λεχθούν στη συνέχεια. Διότι, ο μεν Μωυσής, εξιστορώντας τη δημιουργία του κόσμου μας, λέει: «και κάθε χλωρό φυτό του αγρού πριν φυτρώσει πάνω στη γη και κάθε χορτάρι του αγρού πριν ανατείλει· διότι δεν είχε ρίξει βροχή ο Θεός πάνω στη γη, και άνθρωπος δεν υπήρχε για να καλλιεργεί τη γη»· και στο Δευτερονόμιο: «όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη». Ο δε Κύριος, μιλώντας για τον εαυτό Του, έλεγε: «εάν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν, διότι πορεύομαι προς τον Πατέρα, επειδή ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός μου· και τώρα σας το προείπα πριν συμβεί, ώστε, όταν συμβεί, να πιστέψετε»· ενώ αναφορικά με την κτίση, λέει μέσω του Σολομώντα: «πριν δημιουργήσει τη γη, και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους και πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά» και: «πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι».

Από αυτά, λοιπόν, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι οι Αρειανοί δεν στρέφουν τον πόλεμο εναντίον μας εξαιτίας της αίρεσής τους, αλλά, ενώ προσποιούνται ότι αντιπαρατίθενται σε εμάς, στην πραγματικότητα πολεμούν την ίδια τη θεότητα. Διότι, αν η φωνή που έλεγε: «ούτος εστιν ο Υιός μου» ήταν δική μας, μικρή θα ήταν η μομφή μας απέναντί τους. Αν, όμως, η φωνή είναι του Πατρός και την άκουσαν οι μαθητές, και ο ίδιος ο Υιός λέει για τον εαυτό Του: «προ δε πάντων βουνών γεννά με», πώς δεν θεομαχούν και αυτοί τώρα, όπως οι γίγαντες της μυθολογίας, έχοντας τη γλώσσα τους, όπως είπε ο ψαλμωδός, ως «μάχαιραν οξείαν» που υπηρετεί την ασέβεια; Διότι ούτε τη φωνή του Πατρός φοβήθηκαν ούτε τα λόγια του Σωτήρος σεβάστηκαν, αλλά ούτε και πείστηκαν από τους αγίους: από εκείνον μεν που γράφει: «ος ων απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ της υποστάσεως» και «Χριστός δε Θεού δύναμις και Θεού σοφία», και τον ψαλμωδό που λέει: «ότι παρά σοι πηγή ζωής, εν τω φωτί σου οψόμεθα φως» και «πάντα εν σοφία εποίησας», και από τους μεν προφήτες που αναφέρουν: «και εγένετο λόγος Κυρίου προς με», τον δε Ιωάννη που γράφει: «Εν αρχή ην ο Λόγος» και τον Λουκά: «καθώς και παρέδωκαν ημίν οι απ’ αρχής αυτόπται και υπηρέται του Λόγου γενόμενοι»· όπως και πάλι ο Δαβίδ λέει: «απέστειλε τον Λόγον αυτού και ιάσατο αυτούς». Διότι όλα αυτά, από τη μία πλευρά, στηλιτεύουν παντού την αρειανική αίρεση, και από την άλλη φανερώνουν την αϊδιότητα του Λόγου και ότι δεν είναι ξένος, αλλά αποτελεί ίδιον της ουσίας του Πατρός.

Τι έπρεπε, λοιπόν, να πει αφού έγινε άνθρωπος; «Στην αρχή ήμουν άνθρωπος»; Αλλά αυτό ούτε του ταίριαζε ούτε ήταν αληθές. Όπως ακριβώς, λοιπόν, δεν έπρεπε να πει αυτό, έτσι είναι οικείο και χαρακτηριστικό να λέγεται για τον άνθρωπο το «έκτισε» και το «τον εποίησε». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προστίθεται και η αιτία του «έκτισε», η οποία είναι η ανάγκη των έργων. Όπου δε προστίθεται η αιτία, αυτή η ίδια η αιτία πάντοτε αποσαφηνίζει ορθά το ανάγνωσμα. Διότι και εδώ, στο μεν «έκτισε» παραθέτει την αιτία, δηλαδή «τα έργα», ενώ υποδηλώνοντας τη γέννηση από τον Πατέρα με τρόπο απόλυτο, αμέσως πρόσθεσε: «προ δε πάντων των βουνών με γεννά»· όχι για κάποια αιτία, όπως στο «με έκτισε» πρόσθεσε λέγοντας «για τα έργα», αλλά απολύτως «με γεννά», όπως ακριβώς το «εν αρχή ην ο Λόγος». Διότι, ακόμη και αν δεν είχαν δημιουργηθεί τα έργα, ο Λόγος του Θεού υπήρχε και «ο Λόγος ήταν Θεός»· το να γίνει όμως άνθρωπος δεν θα συνέβαινε, εάν η ανάγκη των ανθρώπων δεν είχε γίνει η αιτία. Άρα ο Υιός δεν είναι κτίσμα· διότι εάν ήταν κτίσμα, δεν θα έλεγε «με γεννά», επειδή τα μεν κτίσματα είναι εξωτερικά έργα εκείνου που τα δημιουργεί, το δε γέννημα δεν είναι κάτι το εξωτερικό ως έργο, αλλά προέρχεται από τον Πατέρα ως ίδιον της ουσίας Του. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα μεν είναι κτίσματα, ο δε Λόγος του Θεού είναι Υιός μονογενής.

Βεβαίως, όσον αφορά την κτίση, ο Μωυσής δεν είπε: «εν αρχή εγέννησεν» ούτε «εν αρχή ην», αλλά «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «τα χέρια σου» με γέννησαν, αλλά «με εποίησαν», χρησιμοποιώντας παντού για τα κτίσματα το ρήμα «εποίησεν»· για τον Υιό, όμως, ισχύει το αντίθετο· διότι δεν είπε «εποίησα», αλλά «εγέννησα» και «με γεννά» και «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν»· και για μεν την κτίση αναφέρει «εν αρχή εποίησεν», για δε τον Υιό «εν αρχή ην ο Λόγος». Η διαφορά έγκειται στο ότι τα μεν κτίσματα έχουν δημιουργηθεί υποκείμενα σε χρονική αρχή, και η φράση «εν αρχή εποίησεν» που λέγεται για αυτά υποδηλώνει ότι η ύπαρξή τους έχει διαστηματική (χρονική) αρχή. Διότι είναι το ίδιο με το να πει κανείς πάλι για αυτά «απ' αρχής εποίησεν», όπως ακριβώς δίδαξε ο Κύριος, γνωρίζοντας αυτό που ο ίδιος δημιούργησε, όταν αποστόμωνε τους Φαρισαίους λέγοντας: «απ' αρχής δε ο κτίσας αυτούς άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς». Επειδή τα γενητά όντα έγιναν και κτίστηκαν ξεκινώντας από κάποια αρχή, πριν από την οποία δεν υπήρχαν. Αυτό υπέδειξε και το Άγιο Πνεύμα στους Ψαλμούς λέγοντας: «και συ κατ' αρχάς, Κύριε, την γην εθεμελίωσας»· και πάλι: «μνήσθητι της συναγωγής σου, ης εκτήσω απ' αρχής». Είναι λοιπόν φανερό ότι αυτό που γίνεται «κατ' αρχάς» έχει μια αρχή δημιουργίας, και ότι ο Θεός απέκτησε τη συναγωγή ξεκινώντας από κάποια χρονική αρχή.

Το ότι το κτίσμα και το γέννημα δεν ταυτίζονται, αλλά διαφέρουν μεταξύ τους τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τη σημασία των λέξεων, το αποδεικνύει ο ίδιος ο Κύριος μέσα στις ίδιες τις Παροιμίες. Διότι, αφού είπε «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», προσέθεσε: «προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Εάν, λοιπόν, ο Λόγος ήταν εκ φύσεως και κατ' ουσίαν κτίσμα και υπήρχε διαφορά του γεννήματος ως προς το κτίσμα, δεν θα είχε προσθέσει το «με γεννά», αλλά θα αρκούνταν στο «έκτισε», θεωρώντας ότι αυτή η λέξη σημαίνει το «εγέννησε». Τώρα, όμως, αφού είπε «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», προσέθεσε όχι απλώς το «με γεννά», αλλά συνυφασμένο με τον σύνδεσμο «δε», διασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη λέξη «έκτισε», λέγοντας: «προ δε πάντων των βουνών με γεννά». Διότι το «με γεννά», το οποίο επιφέρεται σε συμπλοκή με το «έκτισε», δημιουργεί ένα ενιαίο νόημα και αποδεικνύει ότι το μεν «έκτισε» ειπώθηκε για κάποιον σκοπό, ενώ το «με γεννά» είναι προγενέστερο του «έκτισε». Διότι, όπως ακριβώς, εάν είχε πει αντίστροφα «ο Κύριος με γεννά» και προσέθετε «προ δε πάντων με έκτισε», το «έκτισε» θα προηγείτο οπωσδήποτε του «εγέννησε», έτσι και τώρα, έχοντας πει πρώτα το «έκτισε» και προσθέτοντας στη συνέχεια το «προ δε πάντων με γεννά», αποδεικνύει κατ' ανάγκην ότι το «εγέννησε» προηγείται του «έκτισε».

Διότι και με το να λέει «πριν από όλα με γεννά» υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι κάτι διαφορετικό από όλα, αφού η αλήθεια έχει ήδη αποδείξει στα προηγούμενα ότι κανένα απολύτως από τα κτίσματα δεν δημιουργήθηκε πριν από κάποιο άλλο, αλλά όλα τα δημιουργήματα έλαβαν υπόσταση αθρόα και συγχρόνως με ένα και το αυτό πρόσταγμα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, όσα ακολουθούν το «έκτισε» δεν βρίσκονται και στο «με γεννά»· αλλά, ενώ στο «έκτισε» προστίθεται το «αρχή των οδών», στο «με γεννά» δεν είπε «ως αρχή με γεννά», αλλά «πριν από όλα με γεννά». Αυτός, όμως, που υπάρχει πριν από όλα δεν αποτελεί την αρχή των πάντων, αλλά είναι διαφορετικός από όλα. Και αν είναι διαφορετικός από όλα, μέσα στα οποία συμπεριλαμβάνεται και η αρχή των πάντων, είναι προφανές ότι είναι διαφορετικός από τα κτίσματα. Και συνάγεται σαφώς ότι ο Λόγος, εφόσον είναι διαφορετικός από τα πάντα και υπάρχει πριν από τα πάντα, αργότερα κτίζεται «ως αρχή των οδών για τα έργα» μέσω της ενανθρώπησης, έτσι ώστε, όπως είπε ο απόστολος, «ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, για να γίνει αυτός ο πρώτος σε όλα».

Εφόσον, λοιπόν, είναι τέτοια η διαφορά μεταξύ του «έκτισε» και του «με γεννά», καθώς και της «αρχής των οδών» και του «προ πάντων», ο Θεός, όντας Κτίστης των ανθρώπων κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως έχει ειπωθεί, γίνεται στη συνέχεια και Πατέρας εξαιτίας του Λόγου Του που κατοικεί μέσα σε αυτούς. Στην περίπτωση του Λόγου, όμως, συμβαίνει το αντίστροφο: ο Θεός, όντας κατά φύση Πατέρας Του, γίνεται μετέπειτα και κτίστης και ποιητής Του, όταν ο Λόγος ενδύεται την κτισθείσα και ποιηθείσα σάρκα και γίνεται άνθρωπος. Διότι, όπως ακριβώς οι άνθρωποι, λαμβάνοντας «το πνεύμα του Υιού», «γίνονται τέκνα» δι' αυτού, έτσι και ο Λόγος του Θεού, όταν ενδύθηκε και ο ίδιος τη σάρκα των ανθρώπων, τότε λέγεται ότι και κτίζεται και δημιουργείται. Αν, λοιπόν, εμείς είμαστε κατά φύση υιοί, είναι προφανές ότι και Εκείνος είναι κατά φύση κτίσμα και ποίημα· αν όμως εμείς γινόμαστε υιοί κατά θέσιν και κατά χάριν, είναι προφανές ότι και ο Λόγος, έχοντας γίνει άνθρωπος για τη δική μας χάρη, είπε: «Ο Κύριος με έκτισε». Έπειτα, επειδή ενδυόμενος το κτιστό έγινε όμοιος με εμάς κατά το σώμα, για τον λόγο αυτόν ευλόγως ονομάστηκε και «αδελφός» μας και «πρωτότοκος».

Το δε «προ του αιώνος» και «πριν δημιουργήσει τη γη» και «πριν εδραιωθούν τα όρη» ας μην ταράσσει κανέναν· διότι και αυτό πάρα πολύ σωστά το συνέδεσε με το «εθεμελίωσε» και «έκτισε»· επειδή και αυτό πάλι αφορά την κατά σάρκα οικονομία. Διότι η «χάρις» που μας δόθηκε από τον Σωτήρα τώρα μεν «επεφάνη», όπως είπε ο Απόστολος, και πραγματοποιήθηκε με την έλευσή του, είχε όμως προετοιμαστεί πριν ακόμη υπάρξουμε εμείς, ή μάλλον και προ καταβολής κόσμου, και η αιτία είναι αγαθή και θαυμαστή. Δεν άρμοζε στον Θεό να σκεφτεί για εμάς εκ των υστέρων, ώστε να μη φανεί ότι αγνοεί τα όσα μας αφορούν. Δημιουργώντας μας, λοιπόν, δια του ιδίου του Λόγου ο Θεός των όλων, και γνωρίζοντας τα δικά μας πράγματα καλύτερα από εμάς, και προγνωρίζοντας ότι, ενώ πλαστήκαμε «καλοί», αργότερα θα γίνουμε παραβάτες της εντολής και θα εκδιωχθούμε από τον παράδεισο εξαιτίας της παρακοής, όντας φιλάνθρωπος και αγαθός, προετοιμάζει στον ίδιο του τον Λόγο, μέσω του οποίου και μας δημιούργησε, την οικονομία της σωτηρίας μας. Έτσι ώστε, ακόμη κι αν εξαπατηθούμε από τον όφι και εκπέσουμε, να μην παραμείνουμε τελειωτικά νεκροί, αλλά, έχοντας στο πρόσωπο του Λόγου προετοιμασμένη για εμάς τη λύτρωση και τη σωτηρία, να αναστηθούμε και πάλι και να παραμείνουμε αθάνατοι, όταν αυτός χάριν ημών «κτισθεί αρχή των οδών» και ο «πρωτότοκος της κτίσεως» γίνει «πρωτότοκος αδελφών» και αναστηθεί ο ίδιος ως «απαρχή των νεκρών».

Αυτό δε συνέβη, όπως εύλογα και ευσεβώς έρχεται στον νου κάποιου να σκεφτεί, ώστε, όπως προείπα, αφού αναστηθούμε από τον σύντομο θάνατο, να μπορέσουμε να ζήσουμε αιώνια· πράγμα που δεν θα μπορούσαμε να καταφέρουμε, όντας άνθρωποι προερχόμενοι από τη γη, εάν δεν είχε προετοιμαστεί για εμάς προ των αιώνων εν Χριστώ η ελπίδα της ζωής και της σωτηρίας. Επομένως, ευλόγως ο Λόγος, λαμβάνοντας τη δική μας σάρκα και «κτιζόμενος» εντός αυτής «ως αρχή των οδών του για τα έργα του», θεμελιώνεται με τέτοιο τρόπο, όπως ακριβώς βρισκόταν σε Αυτόν το θέλημα του Πατρός, καθώς έχει προειπωθεί: «προ του αιώνος και προτού δημιουργηθεί η γη, και προτού στερεωθούν τα όρη, και προτού αναβλύσουν οι πηγές», ώστε ακόμη και αν «η γη» και τα όρη και οι μορφές των ορατών πραγμάτων «παρέλθουν» κατά τη «συντέλεια του» «παρόντος» «αιώνος», και ομοίως με αυτά «παλιώσουμε» και εμείς, να μπορέσουμε όμως και μετά από αυτά να ζήσουμε, έχοντας τη ζωή και την πνευματική ευλογία που είχε ετοιμαστεί για εμάς κατ' εκλογήν πριν από όλα αυτά στον ίδιο τον Λόγο. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να μην έχουμε μια ζωή πρόσκαιρη, αλλά και μετά από αυτά να παραμείνουμε ζωντανοί εν Χριστώ, επειδή και πριν από αυτά η ζωή μας είχε θεμελιωθεί και ετοιμαστεί εν Χριστώ.

Λέγει δε «αρχή των οδών», επειδή αυτού του είδους η σοφία γίνεται μια αρχή και τρόπον τινά θεμελίωση της γνώσης που οδηγεί στον Θεό· διότι, εάν κάποιος βαδίσει πρώτα σε αυτή την οδό και την τηρήσει με τον φόβο του Θεού, όπως είπε ο Σολομών: «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου», έπειτα, υψούμενος με τη διάνοια και κατανοώντας τη δημιουργική σοφία μέσα στην κτίση, θα κατανοήσει μέσω αυτής και τον Πατέρα της, όπως ο ίδιος ο Κύριος έχει πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και όπως γράφει ο Ιωάννης: «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα». «Προ του αιώνος δε», λέγει, «με εθεμελίωσε», επειδή σύμφωνα με το δικό της πρότυπο τα έργα παραμένουν σταθερά και παντοτινά. Έπειτα, για να μη νομίσει κάποιος, ακούγοντας για τη σοφία που δημιουργήθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα στα έργα, ότι η αληθινή Σοφία του Θεού, δηλαδή ο Υιός, είναι κατά φύσιν κτίσμα, προσέθεσε αναγκαίως το «πριν από τα όρη» και «πριν από τη γη» και «πριν από τα ύδατα» και «πριν από τους λόφους με γεννά», ώστε, λέγοντας «πριν από κάθε κτίση» —διότι με αυτά δήλωσε ολόκληρη την κτίση— να αποδείξει ότι δεν κτίσθηκε μαζί με τα έργα κατά την ουσία του. Διότι, εάν κτίσθηκε «για τα έργα», αλλά υπάρχει πριν από τα έργα, είναι φανερό ότι υπάρχει και πριν κτιστεί. Επομένως, δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά, όπως ο ίδιος προσέθεσε, είναι γέννημα. Το τι διαφέρει, όμως, ή πώς διαχωρίζεται ως προς τη φύση το κτίσμα από το γέννημα, έχει ήδη αποδειχθεί στα προηγούμενα.

Και όμως, αληθινά, και στην Παλαιά Διαθήκη λέγονται πολλά περί του Υιού· όπως, για παράδειγμα, στον δεύτερο ψαλμό το «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και στον ένατο ψαλμό η επιγραφή «εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του υιού, ψαλμός του Δαβίδ»· και στον τεσσαρακοστό τέταρτο «εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Και στον Ησαΐα: «Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο το άσμα του αγαπητού για το αμπέλι του. Αμπέλι έγινε για τον ηγαπημένο». Το δε «αγαπητός», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο μονογενής Υιός; Όπως επίσης και στον εκατοστό ένατο ψαλμό: «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα», για το οποίο θα γίνει λόγος αργότερα. Αλλά και στις Παροιμίες: «και προ πάντων των βουνών με γεννά»· και στον Δανιήλ: «και η όψη του τετάρτου είναι όμοια με υιό Θεού» και άλλα πολλά. Εάν λοιπόν η αρχαιότητα μαρτυρείται από την Παλαιά Διαθήκη, αρχαίος θα είναι και ο Υιός, ο οποίος διασαφηνίζεται σε πολλά σημεία μέσα στην Παλαιά Διαθήκη. «Αλλά ναι», λένε, «αναφέρεται μεν, ας θεωρηθεί όμως ότι λέγεται προφητικώς». Επομένως, και για τον Λόγο θα μπορούσε να λεχθεί ότι έχει ειπωθεί προφητικώς. Διότι δεν μπορεί το ένα να ισχύει και το άλλο όχι. Διότι εάν το «υιός μου είσαι εσύ» αναφέρεται στο μέλλον, είναι φανερό ότι και το «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί» αναφέρεται στο μέλλον. Επειδή δεν είπε: «έγιναν», ούτε: «εποίησε». Και για το ότι το «εστερέωσε» αναφέρεται στο μέλλον, λέει: «ο Κύριος εβασίλευσε», και έπειτα: «διότι εστερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί».

Ορθόδοξος: Ότι ο μεν Πατέρας γεννά, δηλαδή γέννησε· ο δε Υιός γεννάται, δηλαδή έχει γεννηθεί· και ότι ο ίδιος ο Πατέρας εκπέμπει το Πνεύμα, δηλαδή το εξέπεμψε. Και το Πνεύμα εκπορεύεται, δηλαδή έχει εκπορευθεί. Ανόμοιος: «Εκπορεύεται», είπε· μήπως όμως είπε και «έχει εκπορευθεί»; Ορθόδοξος: Και για τον Υιό έχει πει, «με γεννά». Διότι είπε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Όπως λοιπόν στην περίπτωση του Υιού το "με γεννά" το κατανοείς ως "γέννησε", έτσι και στην περίπτωση του Πνεύματος το "εκπορεύεται", να το κατανοήσεις ως "έχει εκπορευθεί"· διότι αυτή είναι η συνήθεια της Γραφής· όπως η φράση «Αυτός που ποιεί τους αγγέλους του πνεύματα», δηλαδή, Αυτός που (τους) εποίησε· και η φράση «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στη σταθερότητά της», δηλαδή, Αυτός που (την) θεμελίωσε.

Αλλά μάλλον θα ομολογήσει ότι ο μεν Υιός είναι εικόνα του Πατέρα, η δε οικία είναι δημιούργημα τέχνης, εκτός εάν κάποιος νοσεί στη διάνοια και έχει χάσει τα λογικά του. Αναμφίβολα, η Θεία Γραφή, γνωρίζοντας καλύτερα από όλους τη φύση του καθενός, για μεν τα κτίσματα αναφέρει μέσω του Μωυσή: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν»· για δε τον Υιό δεν παρουσιάζει άλλον, αλλά τον ίδιο τον Πατέρα να λέει: «Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε»· και πάλι: «Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε». Και ο ίδιος ο Κύριος λέει για τον εαυτό Του στις Παροιμίες: «Πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με». Και για μεν τα γενητά και κτιστά ο Ιωάννης αναφέρει: «Πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο»· για δε τον Κύριο, ευαγγελιζόμενος, λέει: «Ὁ μονογενὴς Υἱός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο». Εάν λοιπόν είναι Υιός, δεν είναι κτίσμα, και εάν είναι κτίσμα, δεν είναι Υιός· διότι είναι μεγάλη η διαφορά μεταξύ τους. Και δεν θα μπορούσε ο ίδιος να είναι ταυτόχρονα και Υιός και κτίσμα, για να μη θεωρηθεί ότι η ουσία Του προέρχεται και από τον Θεό και έξω από τον Θεό.

Σε αυτές μου φαίνεται ότι δεν έστρεψαν την προσοχή τους οι εισηγητές αυτής της δοξασίας, και για τον λόγο αυτό έχουν απομακρυνθεί εντελώς από την αλήθεια, ερμηνεύοντας το χωρίο «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του» διαφορετικά από ό,τι εννοεί η θεία και προφητική Γραφή. Διότι, όπως γνωρίζετε, η σημασία του ρήματος «έκτισε» δεν είναι μόνο μία· το «έκτισε» εδώ πρέπει να κατανοηθεί αντί του «εγκατέστησε επικεφαλής» στα έργα που έγιναν από Αυτόν, τα οποία μάλιστα έγιναν μέσω του ίδιου του Υιού. Σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε το «έκτισε» να ειπωθεί εδώ με την έννοια του «εποίησε» (δημιούργησε), διότι το να «ποιήσει» κανείς διαφέρει από το να «κτίσει». «Μήπως αυτός ο ίδιος δεν είναι ο πατέρας σου, ο οποίος σε απέκτησε, σε εποίησε και σε έκτισε;» αναφέρει ο Μωυσής στη μεγάλη ωδή στο Δευτερονόμιο. Προς αυτούς, λοιπόν, θα μπορούσε να πει κανείς: Ω ριψοκίνδυνοι άνθρωποι, είναι άραγε δημιούργημα ο πρωτότοκος όλης της κτίσης, αυτός που γεννήθηκε από τα σπλάχνα του Πατρός πριν από τον αυγερινό, αυτός που λέει ως Σοφία: «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Και σε πολλά σημεία των θείων λογίων θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι ο Υιός λέγεται πως έχει γεννηθεί, και όχι ότι έχει κατασκευαστεί. Από αυτά τα χωρία ελέγχονται καταφανώς ότι υποστηρίζουν ψεύδη σχετικά με τη γέννηση του Κυρίου εκείνοι που τολμούν να αποκαλούν «δημιουργία» (ποίηση) τη θεία και άρρητη γέννησή Του.

Αν, λοιπόν, ο Υιός έλεγε το «Ο Κύριος με έκτισε» χωρίς να προσθέτει απολύτως τίποτα, αυτό που θρυλούν δεν θα ήταν εντελώς απίθανο, όσον αφορά τουλάχιστον τη δημιουργία υποψίας. Επειδή όμως δεν λέει απλώς ούτε ασύνδετα ότι κτίστηκε, αλλά «για τα έργα (Του)» και (ως) «αρχή των οδών», γιατί δεν παραβλέπουν το άσχημο και δεν επιλέγουν το καλύτερο, κατανοώντας ότι έχει γραφτεί για τον Θεό: «Και ο Κύριος έγινε για μένα καταφύγιο»; Θα παραδεχόσουν άραγε ότι ο Θεός είναι κτιστός, επειδή αναφέρεται ότι έγινε για κάποιον καταφύγιο; Β. Σε καμία περίπτωση. Α. Τι έχουν πάθει, λοιπόν, πες μου, και έχουν τον νου τους στραμμένο αλλού και ατίθασο, και χρησιμοποιώντας πολύπλοκες απάτες σαν άλλη πανοπλία, επιτίθενται οι διεστραμμένοι, ενώ θα έπρεπε να αγαπούν πολύ να αποκαθιστούν προς την αλήθεια ακόμη και αυτό που φαίνεται ότι δεν έχει ειπωθεί με αρκετή θεοπρέπεια, εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης και της ομοίωσης του Υιού προς εμάς; Εξάλλου —διότι θεωρώ ότι αρμόζει να ειπωθεί και τούτο— λέγοντας ότι έχει κτιστεί, προσέθεσε ότι έχει και γεννηθεί. «Διότι πριν από όλα τα βουνά με γεννά», λέει. Ή λοιπόν θα αναιρέσουμε τη γέννηση εξαιτίας της αναφοράς στο ότι κτίστηκε, ή, αφήνοντας κατά μέρος το ότι κτίστηκε, θα παραδεχτούμε ότι έχει γεννηθεί.

Ότι το «προ του» αναφέρεται στα γενητά. Στον Σολομώντα η Σοφία λέει περί του εαυτού της: «Πριν ποιήσει τη γη· πριν ποιήσει τις αβύσσους· πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων· πριν στερεωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Ο Σωτήρας λέει: «Αλήθεια σας λέγω, πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι». Προς τον Ιερεμία λέει ο Θεός: «Πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνωρίζω· και πριν εξέλθεις από τη μήτρα, σε έχω αγιάσει». Στον Δανιήλ η Σωσάννα λέει: «Ο Θεός ο μέγας και ο αιώνιος, ο γνώστης των κρυπτών· που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους».

ΑΛΛΟ. Εάν, κατά τη γνώμη σας, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού καθ' εαυτόν είναι κτιστής ουσίας, και λέει για τον εαυτό του: «Ο Κύριος με έκτισε», άρα δεν έγινε για εμάς άνθρωπος εκείνος που υπήρχε πολύ πριν από εμάς. Εάν όμως κάποιος δεχθεί ότι ισχύει αυτό, τότε ούτε εμείς κτιστήκαμε εν αυτώ, ούτε αυτός μας είχε μέσα του. Πώς λοιπόν κτιζόμαστε ως ένας νέος άνθρωπος εν Χριστώ; Διότι θα σας ελέγξει, έστω και αν δεν το θέλετε, ο Παύλος λέγοντας: «Διότι δικό του δημιούργημα είμαστε, έχοντας κτιστεί εν Χριστώ Ιησού». Εάν όμως κτιστήκαμε εν Χριστώ, άρα ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτιστής ουσίας. Αλλά όταν έγινε άνθρωπος, κτιζόμαστε εν αυτώ, και αυτός είναι που κατά κάποιον τρόπο λέει μέσω ημών: «Ο Κύριος με έκτισε». Διότι δεν θα ταίριαζε σε αυτόν να λέει μια τέτοια φράση με την ιδιότητα του Λόγου, αλλά για τη δική μας σωτηρία, αν και είναι Κτίστης, ήλθε εν σαρκί, ώστε έχοντας εμάς να κτιζόμαστε εν αυτώ, να πει: «Ο Κύριος με έκτισε». Και όπως, εξηγώντας την αιώνια ύπαρξή του μαζί με τον Πατέρα λέει: «Εγώ ήμουν εκείνος με τον οποίο χαιρόταν, και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του»· και πάλι: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· έτσι, όταν για τη σωτηρία όλων μας ενδύθηκε την ανθρώπινη μορφή, εύλογα ως άνθρωπος λέει: «Ο Κύριος με έκτισε».

Άλλο. «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του.» Εάν εξαιτίας αυτής της φράσης νομίζετε ότι η ουσία του Υιού είναι οπωσδήποτε κτιστή, εφόσον στη συνέχεια φαίνεται να λέει: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», ας διαφύγει την κατηγορία του ότι έχει κτιστεί, διακηρύσσοντας ότι έχει γεννηθεί. Διότι άλλο πράγμα είναι το γέννημα και άλλο το κτίσμα. Διότι το μεν ένα προέρχεται φυσικά από την ουσία εκείνου που γεννά, ενώ το άλλο προέρχεται απ' έξω, ως κάτι ξένο. Εάν, λοιπόν, ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε άνθρωπος, ας λέει μεν ως άνθρωπος: «Ο Κύριος με έκτισε». Την προαιώνια όμως ύπαρξή του ας τη δηλώνει, αναφωνώντας: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά».

ΑΛΛΟ, με αφηγηματικό τρόπο, στο χωρίο, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», και στη συνέχεια: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Εάν λέει ότι έχει γεννηθεί πριν από τα πάντα, δεν θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, αλλά διαφορετικός από αυτά. Διότι τα πάντα εμπεριέχουν και τη δική τους αρχή. επειδή δεν θα αποτελούσαν τα πάντα εάν κάτι από αυτά βρισκόταν να μένει απ' έξω. Εάν λοιπόν ο Υιός γεννήθηκε πριν από τα πάντα, τα πάντα θα ταξινομηθούν στον δικό τους αριθμό, ενώ η γέννηση του Υιού θα νοηθεί έξω από αυτά. Εκείνος όμως που δεν συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα, θα είναι διαφορετικής φύσεως από αυτά. Γεννήθηκε, λοιπόν, εφόσον είναι Λόγος, από τον Πατέρα. ενώ κτίσθηκε, εφόσον είναι άνθρωπος, και έγινε αρχή των οδών.

ΑΛΛΟ. Ως αντίρρηση από την πλευρά των αιρετικών. Και πώς θα μπορούσε, λένε, το «ἐθεμελίωσέ με» να εκληφθεί ότι αναφέρεται στην ένσαρκη παρουσία του Λόγου, όταν ο ίδιος λέει ότι έχει εδραιωθεί προ του αιώνος, πριν δημιουργήσει τη γη, πριν εδραιωθούν τα όρη;

ΑΛΛΟ. Ακόμη, σχετικά με το «Ο Κύριος με έκτισε» και με το «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε». Λέει κάπου ο Παύλος, γράφοντας προς τους Εφεσίους: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος μας ευλόγησε με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ, καθώς μας εξέλεξε σε αυτόν πριν από την καταβολή του κόσμου, για να είμαστε άγιοι και άμωμοι ενώπιόν του με αγάπη, προορίζοντάς μας για υιοθεσία μέσω του Ιησού Χριστού σε αυτόν». Εάν, λοιπόν, παρόλο που δεν είχαμε ακόμη δημιουργηθεί, προοριζόμαστε για υιοθεσία μέσω του Ιησού Χριστού σε αυτόν, και ευλογούμαστε με πνευματικές ευλογίες στα επουράνια, πώς, ακούγοντας τον Υιό του Θεού να λέει «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε», δεν θα υπέθετε κανείς ότι τα λέει αυτά όσον αφορά την πρόγνωση του Πατέρα, σύμφωνα με την οποία, έχοντας προγνωστεί σε αυτήν, έχουμε κληθεί και απολαμβάνουμε κάθε ευλογία, ενώ δεν είχαμε καθόλου έρθει ακόμη στην ύπαρξη, αλλά δημιουργηθήκαμε πολλούς καιρούς αργότερα; Και διδάσκοντάς μας σαφέστατα ακριβώς αυτό το πράγμα, ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου». Εάν, όμως, είχε ετοιμαστεί και η βασιλεία από τον Πατέρα για εκείνους που δεν είχαν ακόμη δημιουργηθεί, και μάλιστα πριν από την καταβολή του κόσμου, και είχε εξάπαντος ετοιμαστεί εν Χριστώ, εύλογα θα έλεγε για τον εαυτό του: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, πριν εδραιωθούν τα όρη, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων».

Λόγος ΛΕ'. Μαρτυρίες από τη θεία Γραφή, μέσω των οποίων μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι ο Υιός είναι γεννημένος από τον Πατέρα και όχι δημιουργημένος. Η Σοφία λέει: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη, και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων, πριν στερεωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Ο Ψαλμωδός: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Ο ίδιος: «Μαζί σου είναι η εξουσία κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου, μέσα στη λαμπρότητα των αγίων· από τα σπλάχνα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα».

Τι λέμε λοιπόν; Αν ο Πατέρας είναι σοφία και ο Υιός, σύμφωνα με τον δικό τους τρόπο σκέψης, δεν προήλθε από αυτόν, αν και είναι Λόγος και Θεός και σοφία, τότε ο Πατέρας στερείται σοφίας μέσα του. Πώς λοιπόν αναφέρεται «στον μόνο σοφό και αόρατο Θεό», και όλα αυτά είναι ακατάληπτα και άπειρα για τους ανθρώπους; Ο Θεός έδωσε σοφία στον Σολομώντα και γέμισε με σοφία τον Βεσελεήλ, και «οι σοφοί άνθρωποι κρύβουν την αισχύνη». Και για τη σοφία υπάρχουν πολλά να πει κανείς. Εκείνη όμως η σοφία του Πατέρα είναι μονοειδής, χωρίς να επιδέχεται άλλη αντιπαράθεση. Όμως, ακόμη και αν ο αναφερόμενος λόγος αφορούσε αυτήν, ούτε συμφωνώ ούτε απορρίπτω, αλλά παραχωρώ τη γνώση στον Θεό· βλέπω όμως ότι όσα λέγονται αντιπαρατίθενται βεβιασμένα. Διότι λέει: «Με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε· και προ πάντων των βουνών με γεννά». Πώς λοιπόν αυτό που γεννιέται θεμελιώνεται; Και πώς αυτό που κτίζεται γεννιέται; Διότι αν είναι κτιστό, δεν είναι πράγματι γεννητό. Επειδή εμείς όσα γεννάμε δεν τα κτίζουμε και όσα κτίζουμε δεν τα γεννάμε· διότι είμαστε κτιστοί και αυτά που γεννιούνται από εμάς είναι κτιστά. Στον άκτιστο Θεό όμως, το γέννημα δεν είναι κτιστό. Διότι, αν γέννησε, δεν έκτισε· και αν, αφού έκτισε, γέννησε πάλι, πώς άραγε αυτό που πρώτα κτίστηκε, γεννιέται ύστερα; Αν λοιπόν όσα λέγονται αφορούν αυτόν, εκπληρώνονται στο πλαίσιο της ένσαρκης οικονομίας. Και γι' αυτό αναφέρει πρώτα τα πιο κοντινά και διηγείται ύστερα τα αρχαιότερα.