Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:25

Γι' αυτό, όλα όσα κινήθηκαν εναντίον του, πράχθηκαν και μεθοδεύτηκαν εξαιτίας του υπερβολικού ένθεου ζήλου του, με αποτέλεσμα να υποστεί και εξορίες λόγω της εξαιρετικά άδικης ακοινωνησίας που του επιβλήθηκε από τους Αρειανούς με τη δύναμη της εξουσίας. Αλλά τα περί του μακαρίου Αθανασίου ας μείνουν έως εδώ. Διότι τα σχετικά με αυτόν έχουν ειπωθεί με κάθε λεπτομέρεια πιο πάνω, στην υπόθεση του Μελιτίου. 12. Αυτός λοιπόν ο Άρειος εμπνεύστηκε από διαβολική ενέργεια και, φερόμενος αθυρόγλωττα και αναίσχυντα, ύψωσε τη γλώσσα του εναντίον του ίδιου του Δεσπότη, θέλοντας δήθεν εξ αρχής να ερμηνεύσει τη ρήση του Σολομώντα στις Παροιμίες του, το: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του. Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη, και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Από εκεί του προήλθε η εισαγωγή στην πλάνη, και δεν ντράπηκε αυτός και οι μαθητές του να αποκαλέσουν κτίσμα Εκείνον που έκτισε τα πάντα, τον Λόγο που γεννήθηκε από τον Πατέρα αχρόνως και ανάρχως. Στη συνέχεια, με αφετηρία αυτόν τον ένα και μόνο λόγο, οδηγώντας την κακότροπη σκέψη του σε πολλές και κακές οδούς, αυτός και οι διάδοχοί του επιχείρησαν να εκστομίσουν αμέτρητες και ακόμη περισσότερες βλασφημίες εναντίον του Υιού του Θεού και του Αγίου Πνεύματος.

Και πολλά μπορούν να ειπωθούν περί της σοφίας, και «ποιος είναι ο τόπος της φρονήσεως, και η σοφία από πού βρέθηκε;» Εάν, λοιπόν, αυτή η υμνούμενη σοφία λέει: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την έννοια. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι ισχυροί νομοθετούν δικαιοσύνη, και οι ηγεμόνες κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν· σε εμένα ανήκει ο πλούτος και η δόξα και η κτήση πολλών αγαθών και η δικαιοσύνη. Περπατώ στην οδό της δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα στους δρόμους του δικαίου, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη και περιουσία, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά», και τα εξής. Προφανώς, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αντιλέξουν στο ρητό, οι αντίπαλοι χρησιμοποιούν ως ανθυποφορά το όνομα της σοφίας και την αλληλουχία του λόγου που λέει «ο Κύριος με έκτισε», σε συνδυασμό με το «εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή»· λέγοντας ότι «ιδού, η σοφία από την αρχή ονόμασε τον εαυτό της και προχωρώντας στη συνέχεια υποδηλώνει τον εαυτό της λέγοντας: ο Κύριος με έκτισε».

Αλλά, αν πρέπει κανείς γενικά να στοχάζεται, ας αποφύγουμε ένα τόσο μεγάλο βάθος βλασφημίας, ώστε να μην θίγουμε τη θεότητα του Μονογενούς, η οποία υπάρχει πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και έχει γεννηθεί από αυτόν. Διότι πάντοτε ήταν ο Λόγος μαζί με τον Πατέρα, πάντοτε η Σοφία, πάντοτε ο Κύριος Θεός εκ Θεού, πάντοτε φως αληθινό και όχι νόθο, αντλώντας πάντοτε την ύπαρξή Του από αυτόν, όντας αλήθεια και υπάρχοντας ως ζωή. 24. Και τι χρειάζεται να λέω πολλά περί τούτου; Έπειτα λέει: «με θεμελίωσε στην αρχή». Άρα, μπορούν οι ευσεβείς να αντιληφθούν ότι εδώ υπονοεί την ανθρώπινη ψυχή. Διότι το «ο Κύριος με έκτισε» δηλώνει την ένσαρκη ενανθρώπηση, αν βέβαια νοηθεί κατ' αυτόν τον τρόπο. Το δε «με θεμελίωσε», νοείται ότι θεμελιώθηκε στην ψυχή. Και το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», λέγεται για να δείξει την άνωθεν γέννηση. Και αυτά τα είπαμε, όχι ορίζοντάς τα απολύτως κατ' αυτόν τον τρόπο, αλλά μάλλον αναλογιζόμενοι με ευσέβεια την ένσαρκη παρουσία. Αν και πρέπει να μιλάμε έτσι, ωστόσο κανείς δεν θα μπορούσε να μας αναγκάσει να θεωρούμε ότι αυτός ο λόγος αναφέρεται οπωσδήποτε στον Χριστό. Εάν όμως αναφέρεται στον Χριστό, έχει και τη δική του ισχύ, η οποία δεν λέγεται με εικασίες, αλλά σύμφωνα με την ευσέβεια του λογισμού, ώστε να μην αποδίδουμε στον Υιό κανένα ελάττωμα, ούτε να νομίζουμε ότι Αυτός έχει θεότητα κατώτερη από την ουσία του Πατέρα.

Διότι, αφού η Σοφία είπε «εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή» και τα εξής, και αφού μετέβη στον λόγο περί του «δι' ου» (διότι είπε «δι' εμού οι βασιλείς» και το «εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται δι' εμού, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος») και αφού είπε «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και προ πάντων με γεννά», αντί μεν της λέξεως «αρχή» έλαβε ο Απόστολος τη λέξη «πρώτος», αντί δε του «με γεννά» τη λέξη «τόκος», και αντί ολόκληρης μαζί της φράσεως «με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού και με γεννά» έλαβε το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί δε του «εθεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος», το «είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί».

Εφόσον, λοιπόν, όλες οι αποστολικές λέξεις εξισώνονται επακριβώς με αυτές που αφορούν τη σοφία, δηλαδή το «αρχή» με το «πρώτος» και το «γεννά» με το «τόκος», και το «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» με το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», ενώ αντί του «με θεμελίωσε» υπάρχει το «εν αυτώ εκτίσθη», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος» το «τα πάντα δι' αυτού», είναι φανερό ότι και η «εικόνα» δεν ενέχει την έννοια του πάθους, αλλά έχει χρησιμοποιηθεί αντί του «εγώ είμαι η σοφία», και όπως η σοφία του σοφού είναι υιός, ουσία από ουσία, έτσι και η εικόνα της ουσίας είναι όμοια. Γι' αυτό και νοήθηκε ως «εικόνα του αόρατου Θεού» η σοφία, η οποία είναι ο Υιός. Και έχουμε όλες τις λέξεις να εξισώνονται: αντί για τον «σοφό» υπάρχει ο «Θεός», αντί για τη «σοφία» η «εικόνα», αντί για την «αρχή» ο «πρώτος», αντί για το «γεννά» ο «τόκος», και αντί για όλα μαζί, λέμε: αντί του «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του και με γεννά», χρησιμοποιείται το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί του «με θεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθη», και αντί του «δι' εμού» το «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν».

Και αν κάποιος, ακούγοντας το «διότι όπως ο Πατέρας έχει ζωή εν εαυτώ, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή εν εαυτώ», ισχυριστεί ότι ο Υιός είναι ανόμοιος κατ' ουσίαν με τον Πατέρα, διατεινόμενος ότι τα πράγματα έχουν έτσι ακριβώς όπως τα είπε, ας είναι ανάθεμα. Διότι είναι προφανές ότι, εφόσον η ζωή που νοείται στον Πατέρα σημαίνει την ουσία, και η ζωή του Μονογενούς που έχει γεννηθεί από τον Πατέρα νοείται ως ουσία, το «έτσι» (οὕτως) υποδηλώνει την ομοιότητα της ουσίας προς την ουσία [ας είναι ανάθεμα]. 11. Και αν κάποιος, ακούγοντας από αυτόν το «με έκτισε» και το «με γεννά», δεν κατανοεί το «με γεννά» για το ίδιο Πρόσωπο και κατ' ουσίαν, αλλά ισχυρίζεται ότι το «με γεννά» ταυτίζεται με το «με έκτισε», με αποτέλεσμα να μη δέχεται ότι ο απαθώς τέλειος Υιός 〈υποδηλώνεται ως Υιός από τα δύο ονόματα, αλλά μέσω των δύο ονομάτων〉, δηλαδή του «με έκτισε» και του «με γεννά», ομολογώντας τον αποκλειστικά ως κτίσμα και όχι πλέον ως Υιό, παρά το πώς η Σοφία ευσεβώς παρέδωσε το νόημα μέσα από τα δύο (ονόματα), ας είναι ανάθεμα.

Και για τον λόγο αυτό, επειδή έτσι και ο Πατέρας μνημονεύει τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα, και με αυτά τα ονόματα (θα το πω ξανά) σφραγιστήκαμε, αυτά θα χρησιμοποιούμε πάντοτε, αποκρούοντας τις «βέβηλες κενοφωνίες» κατά της αποστολικής πίστης. Διότι αυτό που ειπώθηκε από τον Πατέρα, «μέσα στις λαμπρότητες των αγίων· από τη γαστέρα πριν από τον αυγερινό σε γέννησα», έχει λεχθεί αναγκαστικά και απομακρύνει τον Υιό από την εξίσωση με τα δημιουργήματα, καθώς ο Πατέρας μάς διδάσκει μέσω της λέξης «γαστέρα» για τον γνήσιο και με ιδιαίτερο τρόπο γεννημένο από αυτόν Υιό· όπως παρομοίως και ο Υιός, λέγοντας «ο Κύριος με έκτισε», για να μην υποπτευθούμε ότι η φύση του είναι κοινή με τα υπόλοιπα κτίσματα, πρόσθεσε αναγκαστικά «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», παρουσιάζοντάς μας έτσι την ευσεβή και απαθή έννοια της υιότητάς του από τον Θεό Πατέρα. Αλλά μία φορά ο Πατέρας και μία φορά ο Υιός, χάρη στην προαναφερθείσα ευσεβή γνησιότητα του Υιού, μας εξέθεσαν την ιδιότητά του ως γεννητού. Ολόκληρη δε η Καινή Διαθήκη είναι γεμάτη από τα ονόματα του Πατέρα και του Υιού. 21.

Και η Σοφία ομοίως λέγει: Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη και πριν από τις αβύσσους, και πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και πριν εδραιωθούν τα όρη, πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά.

«Δι' εμού βασιλεύουν οι βασιλείς»· και στη συνέχεια: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, πριν εδραιωθούν τα όρη· και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Γέννημα, λοιπόν, του Θεού είναι η σοφία και ο Μονογενής Υιός του· και για αυτόν αναπέμπει την παρούσα προσευχή ο Σολομών λέγοντας: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά», δηλαδή προφανώς στον Μονογενή σου Λόγο. Διότι, επειδή αποφάσισες να εμφανιστεί αυτός πάνω στη γη, ώστε να μη βασιλεύει μόνο στα επουράνια αλλά και στα επίγεια, ας εκπληρωθεί πλέον κάποτε αυτή η κρίση· και δώσε τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, ω Θεέ· ως υιός βασιλιά νοείται εδώ αυτός που προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, τον οποίο ο ίδιος ο προϋπάρχων Λόγος του Θεού συνέστησε για τον εαυτό του από το Άγιο Πνεύμα και την αγία Παρθένο· τον οποίο νομίζω ότι υπονοεί ο Σολομών και στις Παροιμίες με όσα γράφει λέγοντας: «Ποιος ανέβηκε στον ουρανό και κατέβηκε; Ποιος συγκέντρωσε τους ανέμους στον κόρφο του; Ποιος τύλιξε το νερό σε ιμάτιο; Ποιος κράτησε όλα τα άκρα της γης;»

Και πρόσεξε μήπως η παρούσα διδασκαλία αναφέρεται στον Θεό Λόγο· διότι δεν διαφέρει κατά πολύ η φράση που αναφέρεται εδώ: «Προτού δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη, εσύ υπάρχεις, ω Θεέ», από εκείνη στον Σολομώντα, η οποία διατυπώνεται εκ προσώπου της σοφίας και λέγει: «Προτού θεμελιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά, με γεννά»· μέσω των οποίων φαίνεται ότι υπονοεί τις ασώματες και αγγελικές δυνάμεις, πριν από τις οποίες διδάσκει αυτή η ίδια η σοφία ότι προϋπάρχει ο Λόγος του Θεού και η σοφία του Θεού.

Έτοιμος είναι ο θρόνος σου από τότε, εσύ υπάρχεις από την αιωνιότητα. Ύψωσαν οι ποταμοί, Κύριε, ύψωσαν οι ποταμοί τη φωνή τους. Ο θρόνος σου, λέγει, ω Κύριε, δεν ετοιμάστηκε για σένα τώρα για πρώτη φορά, όταν μετά την ενανθρώπηση αναλήφθηκες στους ουρανούς· αλλά και παλαιότερα και από τα πολύ παλιά χρόνια, και προ πάντων των αιώνων ήταν δικός σου, και πάντοτε και διαπαντός ήταν ετοιμασμένος για σένα, επειδή και εσύ ο ίδιος υπάρχεις από την αιωνιότητα, ή μάλλον προ πάντων των αιώνων, όπως εσύ ο ίδιος δίδαξες λέγοντας: Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και πριν στερεωθούν τα όρη· και πριν από όλους τους λόφους με γεννά. Ήταν λοιπόν δικός σου ο θρόνος και προ πάντων των αιώνων· όχι μόνο αυτό, αλλά και όταν εκένωσες τον εαυτό σου και έλαβες μορφή δούλου, πάλι για σένα φυλασσόταν έτοιμος· επειδή μόνο σε σένα, και σε κανέναν άλλον, είχε ειπωθεί από τον Πατέρα σου: Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Έτσι λοιπόν ήταν έτοιμος ο θρόνος σου, στον οποίο ο Πατέρας που σε γέννησε σε πρόσταξε να καθίσεις μαζί του.

Και ότι βέβαια υπάρχει κάποια προκοσμική ουσία, ζωντανή και υποστατική, η οποία υπηρέτησε τον Πατέρα και Θεό των όλων στη δημιουργία όλων των κτιστών πραγμάτων, ονομαζόμενη Λόγος του Θεού και Σοφία, εκτός από τις αποδείξεις που έχουν ήδη παρατεθεί, είναι δυνατόν να ακούσουμε και την ίδια τη Σοφία να μιλά από το δικό της πρόσωπο, αποκαλύπτοντας τα περί του εαυτού της μέσω του Σολομώντα με απόλυτη σαφήνεια κάπως έτσι: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη σύνεση, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την επίγνωση. Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη· μέσω εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται, και οι κυρίαρχοι μέσω εμού κρατούν τη γη». Στα οποία προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε· στην αρχή, προτού να δημιουργήσει τη γη, προτού να αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, προτού να εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών, με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, ήμουν μαζί του ρυθμίζοντας τα πάντα. Εγώ ήμουν εκείνη στην οποία έβρισκε χαρά καθημερινά, και ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό, όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη». Ότι λοιπόν ο θείος Λόγος προϋπήρχε και εμφανιζόταν σε κάποιους, αν και όχι σε όλους, αυτά ας έχουν λεχθεί από εμάς εν συντομία.

Περιπατώ σε οδούς δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα σε μονοπάτια ορθής κρίσεως· για να μοιράσω σε όσους με αγαπούν ύπαρξη, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη, και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων· προτού εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά, με γεννά.

Και ο προφητικός λόγος τον κατονομάζει ρητά Χριστό, διδάσκοντας, σαν να μιλούσε από το δικό του πρόσωπο, ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού, μέσω του χωρίου: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα». Σε αυτό θα παραθέσεις και εκείνο που έχει ειπωθεί κάπως έτσι στις Παροιμίες, πάλι από το δικό του πρόσωπο: «πριν θεμελιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά», καθώς και εκείνο που του προσφωνείται από τον Πατέρα στον 109ο Ψαλμό, σύμφωνα με το: «από τη μήτρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα». Πρόσεξε δε πώς οι ιερές Γραφές προφητεύουν ότι ένας και ο αυτός, ονομαστικά Χριστός και ταυτόχρονα Υιός του Θεού, επιβουλεύεται από τους ανθρώπους, και πρόκειται να λάβει ως κληρονομιά τα έθνη, και να κυριαρχήσει στα πέρατα της γης, υποδηλώνοντας με δύο τεκμήρια την οικονομία του προς τους ανθρώπους: αφενός μέσω της συνωμοσίας εναντίον του και αφετέρου μέσω της υποταγής των εθνών σε αυτόν. 〈Από τον 19ο Ψαλμό〉. «Είθε να εκπληρώσει ο Κύριος όλα τα αιτήματά σου. Τώρα γνώρισα ότι ο Κύριος έσωσε τον χριστό του· θα τον εισακούσει από τον άγιο ουρανό του.» Επειδή πρόκειται τώρα να καταδείξω μέσα από πόσα χωρία ο Χριστός έχει αναγορευτεί ονομαστικά στις προφητείες, εύλογα παραθέτω και αυτά, τα οποία κηρύττουν εναργώς τον Χριστό. Και ολόκληρος ο ψαλμός, από το πρόσωπο των αγίων ανδρών, αναπέμπει ευχή προς το πρόσωπο του Χριστού.

Σε οδούς δικαιοσύνης περπατώ, και σε οδούς δικαιοσύνης αναστρέφομαι, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη, και τους θησαυρούς τους να γεμίσω με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε στην αρχή, πριν ποιήσει τη γη και πριν ποιήσει τις αβύσσους, πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά. Ο Κύριος εποίησε χώρες και ακατοίκητους τόπους και τα κατοικημένα πέρατα της υπ' ουρανόν. Όταν ετοίμαζε ... τον θρόνο του πάνω στους ανέμους· όταν στερέωνε τα άνω νέφη, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές της υπ' ουρανόν, όταν έθετε στη θάλασσα το ακριβές της όριο, ώστε τα ύδατα να μην παραβούν το πρόσταγμά του· όταν στερέωνε τα θεμέλια της γης, ήμουν κοντά του συναρμόζοντας τα πάντα. Εγώ ήμουν αυτή με την οποίαν έχαιρε, και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό, όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη και ευφραινόταν μαζί με τους υιούς των ανθρώπων.»

Διότι έχει αποκληθεί πρωτότοκος όλης της κτίσεως σύμφωνα με το χωρίο «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και εύλογα θα μπορούσε να νοηθεί ως εικόνα του Θεού, εφόσον τυγχάνει γέννημα της αγέννητης φύσεως· αυτό λοιπόν το ομολογεί στο προκείμενο κείμενο μέσα από όσα λέει: «πριν εδραιωθούν τα όρη», και «πριν από όλους τους λόφους με γεννά», εξού και τον αναγορεύουμε μονογενή Υιό και πρωτότοκο Λόγο του Θεού, όντας ο ίδιος με τη Σοφία που δηλώνεται εδώ.

Γι' αυτό, την κατάλληλη στιγμή εύλογα θα μπορούσε κανείς να αναφωνήσει πάλι εδώ το «ποιος θα διηγηθεί τη γέννησή του;», επειδή δεν είναι ακίνδυνο να μεταβεί κάποιος στην αντίθετη άποψη και να αποφανθεί τόσο απλά ότι ο Υιός δημιουργήθηκε εκ του μηδενός, όμοια με τα υπόλοιπα δημιουργήματα· διότι άλλη είναι η γέννηση του Υιού και άλλη η δημιουργία μέσω του Υιού. Αλλά, όπως ακριβώς η Θεία Γραφή άλλοτε μεν αναγορεύει τον Υιό «πρωτότοκο όλης της κτίσης», λέγοντας εκ μέρους του το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», άλλοτε δε λέγει ότι είναι γέννημα του Πατέρα, σύμφωνα με το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», έτσι θα ήταν ορθό να την ακολουθήσουμε και εμείς και να ομολογούμε ότι υπάρχει προ πάντων των αιώνων, όντας ο δημιουργικός Λόγος του Θεού, και ότι συνυπάρχει με τον Πατέρα, και είναι ο μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος κατέστη υπουργός και συνεργός του Πατέρα στην ουσίωση και τη διακόσμηση των πάντων.

Εφόσον λοιπόν η θεολογία τόσο περί του Πατρός όσο και περί του Υιού τυγχάνει ομοίως άγνωστη σε όλους πλην των ιδίων, πρέπει να ακούσουμε, ως κάτι το απόρρητο, τα όσα λέει η Σοφία στα παρατιθέμενα λόγια του Σολομώντα: «πριν εδραιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη, και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά». Ακόμη, λέει ότι συμπαρευρισκόταν με τον Πατέρα όταν Εκείνος κατασκεύαζε τον ουρανό: «όταν», αναφέρει, «ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του», και φανερώνει την από απείρων αιώνων αΐδια διαμονή της μαζί με τον Πατέρα με τα εξής που προσθέτει: «ήμουν πλάι του αρμόζοντας τα πάντα, εγώ ήμουν εκείνη με την οποία έχαιρε καθημερινά». Όσο για τις αβύσσους και τις πηγές των υδάτων, τα όρη και τους λόφους, και όσα άλλα σε αυτό το χωρίο κατονομάζονται με κοινές λέξεις, πρέπει να τα εννοήσουμε είτε ως αναφερόμενα στη σύσταση του κόσμου, όπου το μέρος δηλώνει το όλον, είτε να τα εκλάβουμε πιο αλληγορικά, μεταφέροντας τις σημασίες αυτών σε νοητές και θείες ουσίες· σε δυνάμεις, πριν από τις οποίες όλες προϋπήρξε η πρωτότοκη Σοφία και ο μονογενής και πρωτόγονος Λόγος του Θεού, τον οποίο εμείς προσαγορεύουμε Χριστό, μαθητεύοντας στον απόστολο που διδάσκει: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία».

Πρόσεξε λοιπόν πώς ο Ύψιστος και Κύριος των πάντων στο ένα και το αυτό πρόσωπο δωρίζει και τον λόγο «κάθου εκ δεξιών μου» και το «προ εωσφόρου σε γέννησα», και με την επιβεβαίωση όρκου του παραδίδει ασάλευτη και απαράβατη την τιμή της ιεροσύνης που διαρκεί στον άπειρο αιώνα: «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί, εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα». Και ποιος θα μπορούσε να νοηθεί, βέβαια όχι θνητός άνθρωπος, αλλά ούτε και κάποιος από την αγγελική φύση, ότι έχει γεννηθεί από τον Θεό και έχει καθιερωθεί ιερέας αιώνια, παρά μόνο εκείνος που είπε και προηγουμένως: «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»; Πρόσεξε δε, προσηλώνοντας επιμελώς τον νου σου, και στον παρόντα ψαλμό και στους λόγους που παρατέθηκαν στον προηγούμενο από αυτόν. Διότι σε τούτον ο Ύψιστος Θεός καθιστά τον δεύτερο και Κύριό μας σύνθρονο με τον εαυτό του, λέγοντας «κάθου εκ δεξιών μου», ενώ στον προηγούμενο ο λόγος ανέφερε ότι ο θρόνος του διαμένει εις αιώνα αιώνος, αναγορεύοντάς τον ταυτόχρονα Θεό μέσα από όσα λέει: «ο θρόνος σου, ω Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος». Πάλι, στο προκείμενο κείμενο λέει: «ράβδο δυνάμεως θα σου εξαποστείλει ο Κύριος από τη Σιών», ενώ σε εκείνο: «ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Στα οποία προσθέτει στη συνέχεια: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού υπάρξουν οι άβυσσοι, προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά, όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, ήμουν μαζί του συναρμόζοντας τα πάντα. Εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν καθημερινά, και ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό, όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη». Αυτά λέει ο Σολομών στις Παροιμίες. Και αυτά επίσης λέγονται κάπου από το ίδιο πρόσωπο: «Τι δε είναι η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γενέσεώς της». Στα οποία προσθέτει έπειτα: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεποπτικό και το οποίο διεισδύει μέσα από όλα τα πνεύματα, τα νοερά, τα καθαρά, τα λεπτότατα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση, και διαπερνά και διεισδύει μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Διότι είναι ατμίδα της δύναμης του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορα· γι' αυτό τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει σε αυτήν. Διότι είναι απαύγασμα αϊδίου φωτός και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού και εικόνα της αγαθότητάς του. Εκτείνεται δε από τη μια άκρη στην άλλη με δύναμη και διοικεί τα πάντα με αγαθότητα».

Και ο γιος του και συνάμα διάδοχός του, ο Σολομών, παρουσιάζοντας το ίδιο νόημα με διαφορετική προσωνυμία, λέγοντας «σοφία» αντί για «Λόγο», εκθέτει τα εξής ωσάν από το δικό της πρόσωπο: «Εγώ, η σοφία, εγκαταστάθηκα στη βουλή, και εγώ επικαλέσθηκα τη γνώση και την έννοια». Έπειτα στη συνέχεια προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με εθεμελίωσε, στην αρχή προτού ποιήσει τη γη, προτού εδραιωθούν τα όρη· και προ πάντων των βουνών με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του». Στον ίδιο πάλι ανήκουν και τα εξής: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Ακόμη, λέγεται ότι είναι δικά του και τα εξής: «Όσα είναι κρυφά και φανερά τα γνώρισα· διότι με δίδαξε η σοφία, η τεχνίτρια των πάντων». Έπειτα προσθέτει: «Το τι είναι όμως η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γένεσής της». Και στη συνέχεια διασαφηνίζει τα εξής: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεπόπτη, που διεισδύει μέσα από όλα τα νοερά, καθαρά και λεπτότατα πνεύματα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση. Διέρχεται δε και εισχωρεί μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Επειδή είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορος. Για τον λόγο αυτόν, τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει μέσα της».

Και πάλι προσθέτει το ίδιο, γράφοντας ως εξής: «Εύλογα, λοιπόν, σχετικά με την κατά σάρκα γέννηση, ο Δεσπότης μίλησε μέσω του προφήτη Σολομώντα, ο οποίος λέει: "πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων"». Έπειτα, αφού αναλύει στη συνέχεια κάποια άλλα, προσθέτει: «Λοιπόν, επειδή μιλήσαμε για τα προηγούμενα, είναι ακόλουθο να αναπληρώσουμε και αυτό που λείπει. Και λείπει το σχετικό με τα όρη και τους βουνούς. Διότι λέει: "πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους βουνούς με γεννά". Με τον όρο όρη και βουνούς εννοεί τους αποστόλους και τους διαδόχους των αποστόλων, προκειμένου να υποδηλώσει παροιμιωδώς, σε σύγκριση με τους άλλους ανθρώπους, τον δίκαιο βίο τους». Αφού εκθέτει κάποιες τέτοιες ερμηνείες, μεταβαίνει πάλι στα αποστολικά λόγια, εκφράζοντας τα αντίθετα από τον απόστολο. Διότι εκείνος μεν δίδασκε ότι ο προαιώνιος Υιός του Θεού είναι και «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Μαρτυρούσε με δυνατή φωνή ότι «τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εν αυτώ», και ότι ο ίδιος είναι «προ πάντων»· αυτός όμως υποβιβάζει αυτή τη θεολογία στη σάρκα, αρνούμενος λίγο αργότερα ακόμη και αυτήν. Και λέει τα εξής: «Για τον λόγο αυτό εύλογα προσθέτει "ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού"». Πότε έγινε εικόνα; Ή μήπως όταν ανέλαβε το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» πλάσμα; Διότι προηγουμένως, όπως έχω πει πολλές φορές, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά Λόγος.

Αυτά ακριβώς έχοντας διδαχθεί η Εκκλησία του Θεού, αξιώνει να αναγνωρίζει αυτόν ως δικό της Θεό, Κύριο και Σωτήρα, και Μονογενή Υιό του επί πάντων Θεού, και κανέναν άλλον από τους γενητούς δεν καταδέχεται να αναγορεύει Θεό, αλλά γνωρίζει ως Θεό μόνο τούτον, τον οποίο μόνο ο Πατέρας γέννησε από τον εαυτό του, όπως ακριβώς ο ίδιος φανερώνει μέσω του Σολομώντος λέγοντας: «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά», υπονοώντας εδώ με τα όρη και τους λόφους τις θείες και υπερκόσμιες δυνάμεις. Εάν δε κάποιος περιεργάζεται πώς θα μπορούσε να γεννήσει ο Θεός, και πώς είναι δυνατόν να είναι Πατέρας ο επέκεινα των πάντων, την τόλμη του ερωτήματος αυτού θα κατασιγάσει εκείνος που είπε: «Μην αναζητάς τα βαθύτερά σου, και μην εξετάζεις τα υψηλότερά σου. Να συλλογίζεσαι αυτά που σε προστάχθηκαν· διότι δεν σου χρειάζονται τα κρυφά». Και ο Παύλος, λέγοντας «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του», ας πείσει αυτόν που τολμά να προχωρήσει περαιτέρω να μην καταπιάνεται με τα ανέφικτα. Ή ας πει πρώτα ο ίδιος, πώς και με ποιον τρόπο έλαβαν υπόσταση αυτά που, όπως λέει, δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, ενώ προηγουμένως δεν υπήρχαν πουθενά και με κανέναν τρόπο. Διότι βεβαίως δεν κατασκεύασε το σύμπαν σαν τους δικούς μας τεχνίτες, παίρνοντας δηλαδή στα χέρια του προϋπάρχουσα ύλη.

Βεβαίως δεν πρόσθεσε με τον ίδιο τρόπο το «και ο Λόγος ήταν μέσα στον Θεό», αλλά «ο Λόγος ήταν προς τον Θεόν», διδάσκοντας ότι αυτός που γεννήθηκε και έσχε ως αρχή τον Πατέρα δεν βρίσκεται κάπου μακριά από τον Πατέρα ούτε έχει αποκοπεί και απομακρυνθεί πολύ από αυτόν, αλλά παρίσταται σε αυτόν και είναι μαζί του. Αυτό ακριβώς δίδασκε και στο βιβλίο των Παροιμιών λέγοντας προηγουμένως «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», και έπειτα προσθέτοντας «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί του». Έτσι λοιπόν ο Λόγος, που προφανώς είναι ο Μονογενής Υιός, βρισκόταν προς τον δικό του Πατέρα, τον Θεό, ευρισκόμενος μαζί του και συμπαριστάμενος σε αυτόν αεί και πάντοτε. Αυτό ακριβώς υποδηλώνει λέγοντας «και ο Λόγος ήταν προς τον Θεόν». Επειδή, όμως, έπρεπε εμείς να γνωρίζουμε και ποιο ήταν το αξίωμά του, αναγκαστικά πρόσθεσε το «και Θεός ήταν ο Λόγος». Πώς άλλωστε δεν θα ήταν Θεός αυτός που γεννήθηκε από τον έναν και μόνο αγέννητο Θεό; Διότι, αν «το γεννημένο από τη σάρκα είναι σάρκα, και το γεννημένο από το Πνεύμα είναι πνεύμα», σύμφωνα με τη σωτήρια διδασκαλία, κατά συνέπεια και το γεννημένο από τον Θεό θα ήταν Θεός. Γι' αυτό και «Θεός ήταν ο Λόγος»· και μάλιστα Θεός ποιητής και δημιουργός των πάντων. Αυτό ακριβώς κατέστησε σαφές και ο ευαγγελιστής, επισυνάπτοντας αμέσως μετά το «τα πάντα δι’ αυτού έγιναν».

«Περπατώ σε οδούς δικαιοσύνης, και αναστρέφομαι στο μέσο οδών δικαιώματος, για να μοιράσω υπάρχοντα σε αυτούς που με αγαπούν, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα εξ αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή προτού δημιουργήσει τη γη, προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά. Ο Κύριος εποίησε χώρες και ακατοίκητους τόπους και τα κατοικούμενα πέρατα της υπ' ουρανόν. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, όταν καθόριζε τον θρόνο του πάνω στους ανέμους. Όταν έκανε ισχυρά τα άνω νέφη, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, και έκανε ισχυρά τα θεμέλια της γης, ήμουν δίπλα του συνενώνοντας τα πάντα· εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν καθημερινά· και ευφραινόμουν ενώπιόν του πάντοτε· όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη, και ευφραινόταν με τους υιούς των ανθρώπων». Αυτά μεν λέει στις Παροιμίες για τον εαυτό της η Σοφία. Όλα αυτά τα παρέθεσα σκόπιμα, ως αναγκαία, αποδεικνύοντας ότι ένα είναι το πρόσωπο που τα λέει αυτά, χωρίς να επέλθει στο μεταξύ καμία μεταβολή σε αυτόν που ομιλεί· αποδεικνύεται λοιπόν ότι η Σοφία διδάσκει αυτά για τον εαυτό της.

Έτσι λοιπόν και στην περίπτωση του Αβραάμ έχει ειπωθεί «τον αγρό» «τον οποίο απέκτησε (ἐκτήσατο) ο Αβραάμ», αντί του οποίου το εβραϊκό κείμενο περιέχει το «κανα», ενώ η ίδια λέξη υπάρχει στους Εβραίους και στο «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Διότι, επειδή και εδώ υπάρχει η λέξη «κανα», όλοι οι ερμηνευτές ομόφωνα την έχουν αποδώσει ως «έκτησατο»· ενώ το «έκτισεν» έχει αποδοθεί λανθασμένα από τους Εβραίους, πράγμα το οποίο δεν υπάρχει στην προκείμενη Γραφή. Θα υπήρχε δε τεράστια διαφορά μεταξύ του «έκτισεν» και του «έκτησατο», επειδή η μεν κτίση, κατά την πιο κοινή έννοια, σημαίνει τη μετάβαση από το μη ον στο είναι, ενώ η κτήση υποδηλώνει την ιδιαίτερη οικειότητα του προϋπάρχοντος προς αυτόν που το αποκτά. Λέγοντας, λοιπόν, ο Υιός του Θεού το «ο Κύριος με απέκτησε (ἐκτήσατο) αρχή των οδών του για τα έργα του», φανέρωνε ταυτόχρονα και την προΰπαρξή του και την ιδιαίτερη οικειότητά του προς τον Πατέρα, καθώς και το χρήσιμο και αναγκαίο της δικής του πρόνοιας και διοίκησης γύρω από τα πατρικά έργα. Γι' αυτό στη συνέχεια προσθέτει: «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, στην αρχή πριν να δημιουργήσει τη γη, πριν να προέλθουν οι πηγές των υδάτων, πριν να εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»· μέσω όλων αυτών αποδεικνύεται το επωφελές και αναγκαίο που πηγάζει από αυτόν για τα πάντα, διδάσκοντας αναγκαστικά ότι και υπήρχε και προϋπήρχε, καθώς και ότι προϋπήρχε ολόκληρου του σύμπαντος κόσμου και τον καθοδηγούσε.

Αυτός όμως, μην έχοντας στρέψει τον νου του σε κανένα από αυτά ούτε θέλοντας να κοπιάσει, εμμένει στα ίδια, επειδή, ισχυριζόμενος αυτά, λέει: «πριν στερεωθούν τα όρη» και «πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Ονομάζει όρη και βουνά τους αποστόλους και τους διαδόχους των αποστόλων, ώστε να υποδηλώσει παροιμιωδώς τη δίκαιη πολιτεία τους σε σύγκριση με τους άλλους ανθρώπους. Επομένως, οι ίδιοι ήταν και οι πηγές, οι ίδιοι και τα όρη, οι ίδιοι και τα βουνά. Αλλά, όπως δεν είναι φυσικό για τις ορατές πηγές και τα όρη να ισχυρίζεται κανείς ότι ταυτίζονται (διότι δεν υπάρχει τίποτα κοινό από ποιοτική άποψη ανάμεσα στις πηγές των υδάτων και στα υψώματα των ορέων), με τον ίδιο τρόπο και για όσα κατανοούνται αλληγορικά με τον νου, πρέπει να υποδειχθεί η διαφορά μεταξύ των πηγών, των ορέων και των βουνών, όπως αυτά νοούνται σύμφωνα με την πνευματική θεωρία. Όμως αυτός, μη γνωρίζοντας τίποτα το εξακριβωμένο και αναμειγνύοντας τα πάντα από προχειρότητα, έχει αποφανθεί ότι οι ίδιοι είναι και πηγές υδάτων και όρη και βουνά, και λέει ότι όλα αυτά είναι οι απόστολοι, χωρίς να διακρίνει τον τρόπο της διαφοράς τους. Γιατί λοιπόν δεν αποκάλεσε ομοίως όρη και βουνά και εκείνους που, πριν από τη σάρκα του Σωτήρος μας, έφτασαν στην τελειότητα της δικαιοσύνης και της θεοσέβειας, παρά μόνο επειδή δεν ήταν δυνατόν να υφίσταται η σάρκα του Σωτήρος πριν από αυτούς; Συνεπώς, η αναφορά των προκειμένων λέξεων στη σάρκα του Σωτήρος είναι βεβιασμένη και εξαναγκασμένη. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε το «με γεννά» να εφαρμοστεί στη σάρκα;

Διότι δήλωσε ότι γεννήθηκε πριν από τις πηγές και πριν από τα όρη και πριν από τα βουνά, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Εάν, λοιπόν, αυτά τα έλεγε η σάρκα, όπως νομίζει ο Μάρκελλος, πώς θα μπορούσε η σάρκα να πει το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Έστω, δηλαδή, ότι η σάρκα υπήρχε πριν από τους αποστόλους· αλλά πώς λέει η ίδια για τον εαυτό της ότι γεννήθηκε από τον Θεό; Διότι ο Μάρκελλος θεωρούσε ότι το να κτιστεί αναφερόταν στη σάρκα που προηγουμένως δεν υπήρχε. Επειδή ισχυρίστηκε ότι ο Δεσπότης μας Θεός την έκτισε αληθινά, έχοντας δημιουργήσει το μη ον· διότι έκτισε τη σάρκα που ανέλαβε ο Λόγος, η οποία δεν υπήρχε, αλλά την έκτισε ενώ ήταν ανύπαρκτη. Το ότι, λοιπόν, εκτίσθη το κατανοήσαμε· το πώς όμως θα μπορούσε να αποδοθεί ότι αυτή και γεννήθηκε από τον Θεό, εφόσον ο Σωτήρας μας λέει «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα», και ο απόστολος λέει «γενόμενος από γυναίκα, γενόμενος υπό τον νόμο»; Πώς, επομένως, θα μπορούσε η σάρκα να πει για τον Θεό των όλων το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Το ότι, λοιπόν, αυτή η ερμηνεία είναι βεβιασμένη νομίζω πως είναι ολοφάνερο στον καθένα.

Έτσι και ο Μωυσής, ως παιδαγωγός εκείνων που ήταν ατελείς κατά τον νου, μνημόνευσε τη δημιουργία του ουρανού, της γης και των ορατών πραγμάτων, όχι όμως και την κτίση των αγγέλων, ούτε των θείων δυνάμεων, ούτε των αγίων πνευμάτων, επειδή οι μαθητές του δεν μπορούσαν ακόμη να χωρέσουν τη διδασκαλία για αυτά. Εύλογα, λοιπόν, και ο λόγος στις Παροιμίες, απευθυνόμενος σε τέτοιους ανθρώπους, αντλούσε τη διδασκαλία από τα πιο γνώριμα, δηλαδή από τα επίγεια όρη, τα βουνά και τις πηγές, ώστε, ξεκινώντας από αυτά ως βάση, να καθοδηγήσει τους παιδαγωγούμενους προς τα ανώτερα και να τους προετοιμάσει να μεταβαίνουν από τα μικρότερα στα θειότερα. Αυτά, βέβαια, ισχύουν αν κάποιος δεν ερευνήσει τίποτε πέρα από το γράμμα. Αν όμως κάποιος ήθελε να τα κατανοήσει βαθύτερα, δεν θα τα εκλάβει ότι αναφέρονται περισσότερο στους αποστόλους παρά σε όλους τους δίκαιους και θεοφιλείς άνδρες που υπήρξαν ποτέ, αλλά θα προχωρήσει από εδώ και προς τις θείες και αγγελικές δυνάμεις, λέγοντας ότι τα όρη και τα βουνά αινίσσονται τις διαφορές των αγγέλων, των αρχαγγέλων και των θείων πνευμάτων, των θρόνων, των κυριοτήτων, των αρχών και των εξουσιών. Διότι, βεβαίως, και αυτά «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν» έχουν κτιστεί, και ότι αυτός υπάρχει «προ πάντων» αυτών δίδαξε ο θείος απόστολος, ο οποίος εύλογα ορμάται από αυτό το σημείο, επειδή εδώ λέγεται από το πρόσωπο του Υιού του Θεού: «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά, με γεννά».

Αυτός, λοιπόν, που είπε «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», πρόσθεσε το «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε» και το «στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη» και το «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»· ο ίδιος εξάλλου συνέδεσε με αυτά και το «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί του» και τα όσα τα ακολουθούν. Αν, λοιπόν, ο Λόγος ήταν αυτός που τα είπε αυτά, πώς βρισκόταν μέσα στον Θεό και, ενώ ήταν συναγένητος με τον Θεό και υπήρχε ως ένα και το αυτό με Αυτόν, έλεγε για τον εαυτό του ότι έχει κτιστεί και έχει γεννηθεί; Διότι αποδείχθηκε, όπως είπα, ότι είναι ένα και το αυτό πρόσωπο εκείνο που διεξέρχεται όλα τα προαναφερθέντα. Αν, όμως, έστω και αργότερα ομολόγησε ότι αυτά έχουν ειπωθεί από το πρόσωπο του Λόγου που βρίσκεται μέσα στον Θεό, άρα η εκ μέρους του απόδοσή τους στη σάρκα του Σωτήρα είναι βεβιασμένη, και όλα εκείνα αποκαλύπτονται συλλήβδην ως έωλα, μάταια και περιττά.

Εάν, όμως, η σάρκα του Σωτήρος ήταν εκείνη που έλεγε το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», σύμφωνα με την ερμηνεία που του αποδόθηκε, και εάν η σάρκα θεμελιώθηκε «πριν από τον αιώνα» και «εν αρχή πριν δημιουργήσει τη γη» (εννοώντας με τη «γη» τη σάρκα, όπως του φαινόταν ορθό, επειδή έχει ειπωθεί «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις»), και εάν βέβαια η σάρκα ήταν εκείνη που έλεγε «πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά» (επειδή δήθεν είχε γεννηθεί πριν από την εκλογή των αποστόλων, όπως φάνηκε στον σοφότατο), τότε έπεται ότι και το «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του» λέγεται εκ προσώπου της σάρκας. Αλλά κανείς, εκτός εάν έχει χάσει τα λογικά του, δεν θα συμφωνούσε ποτέ με αυτή την ερμηνεία· διότι ο λόγος της αλήθειας θα του αντιμιλήσει φωνάζοντας δυνατά, αποδεικνύοντας ποιος ήταν εκείνος που τα εξέθετε αυτά. Το ότι, λοιπόν, ήταν άλλος ο εκ του Θεού γεννηθείς Μονογενής Υιός, ζωντανός και ενυπόστατος, ο οποίος υπήρχε και πριν από τη σύσταση όλων των δημιουργημάτων, το αποδεικνύει ο ίδιος με όσα προσθέτει στη συνέχεια λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν με αυτόν»· διότι ήταν μαζί του και συμπαρευρισκόταν με αυτόν πριν ακόμη δημιουργηθεί ο ουρανός, τα πέραν του ουρανού και όλα όσα βρίσκονται μέσα στον ουρανό. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, υπαινισσόταν με το να πει: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν με αυτόν».

Αλλά βέβαια αυτά είναι εντελώς ξένα προς τον Σολομώντα· θα μπορούσαν όμως να αναχθούν στον Χριστό, ο οποίος, εγερθείς από το σπέρμα του Δαβίδ, ίδρυσε οίκο για τον Θεό όχι από άψυχους λίθους, ούτε σε μια γωνία και σε ένα μόνο μέρος της γης, αλλά σε ολόκληρη την οικουμένη και ανάμεσα σε όλα τα έθνη, συγκροτώντας τη θεοπρεπή του Εκκλησία από ζωντανούς και νοερούς λίθους. Σε αυτόν και μόνο ταιριάζει να αναφωνείται το: «Αυτός θα είναι σε μένα Υιός»· επειδή και σε άλλες Γραφές ανακηρύσσεται Υιός του Θεού, όπως σε αυτήν που αναφέρει: «Από γαστέρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα»· και σε αυτήν που λέει: «Ο Κύριος είπε προς εμένα, Υιός μου είσαι εσύ»· και πάλι σε αυτήν όπου έχει ειπωθεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Με αυτά λοιπόν συμφωνεί και η φωνή που ήλθε από τους ουρανούς για αυτόν, λέγοντας: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός»· καθώς και τα όσα περιέχονται στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, το «Θα συμπαραμείνει μαζί με τον ήλιο», και το «Όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν», τα οποία φανερά συμβαδίζουν με όσα θεολογούνται περί του Σωτήρος μας. Και ότι αυτά έχουν έτσι, συνιστά αναντίρρητη απόδειξη η μαρτυρία του Ησαΐα, ο οποίος, μετά τον θάνατο του Σολομώντα και μετά από πάρα πολλές άλλες διαδοχές του γένους, προφητεύει ότι από τη ρίζα του Ιεσσαί και του Δαβίδ θα προέλθει κάποιος, και ότι αυτός θα είναι Σωτήρας των εθνών, λέγοντας ξεκάθαρα τα εξής: «Και θα υπάρξει η ρίζα του Ιεσσαί, και αυτός που θα εγερθεί για να άρχει στα έθνη· σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη». ιαʹ.

Ποιο επιχείρημα τους απομένει ακόμη από αυτά που θεωρούν αναπόδραστα; Ίσως θα κατέφευγαν σε εκείνο ως τελευταίο: ότι, εάν μεν ο Θεός δεν έχει πάψει να γεννά, η γέννηση είναι ατελής, και κάποτε θα πάψει· εάν όμως έχει πάψει, τότε οπωσδήποτε έχει και αρχίσει. Πάλι οι σαρκικοί προβάλλουν τα σωματικά. Εγώ όμως, το εάν το γεννάσθαι είναι σε Αυτόν αΐδιο ή όχι, δεν το λέω ακόμη, μέχρι να εξετάσω με ακρίβεια το «Προ πάντων των βουνών με γεννά». Δεν βλέπω όμως ποια είναι η αναγκαιότητα αυτού του συλλογισμού. Διότι, εάν σύμφωνα με τη λογική τους έχει αρχίσει εκείνο που πρόκειται να πάψει, δεν έπεται οπωσδήποτε ότι έχει αρχίσει και εκείνο που δεν πρόκειται να πάψει. Τι λοιπόν θα αποφανθούν για την ψυχή ή για την αγγελική φύση; Εάν μεν έχει αρχίσει, τότε και θα πάψει· εάν όμως δεν πρόκειται να πάψει, είναι φανερό ότι, σύμφωνα με τη λογική τους, ούτε έχει αρχίσει. Αλλά βέβαια και έχει αρχίσει, και δεν πρόκειται να πάψει. Άρα, σύμφωνα με τη λογική τους, δεν αληθεύει ότι έχει αρχίσει μόνο εκείνο που πρόκειται να πάψει. Η δική μας λοιπόν διδασκαλία είναι η εξής: όπως ακριβώς για το άλογο, το βόδι, τον άνθρωπο, και για καθένα από τα όντα που υπάγονται στο ίδιο είδος, υπάρχει ένας ορισμός (λόγος), και όποιο μετέχει σε αυτόν τον ορισμό, αυτό ονομάζεται έτσι κυριολεκτικά, ενώ όποιο δεν μετέχει, αυτό είτε δεν ονομάζεται έτσι, είτε δεν ονομάζεται κυριολεκτικά. Έτσι και για τον Θεό, μία είναι η ουσία, η φύση και η ονομασία, έστω κι αν μαζί με κάποιες έννοιες που διαιρούνται, συνδιαιρούνται και τα ονόματα· και εκείνο που ονομάζεται Θεός κυριολεκτικά, αυτό και είναι Θεός· και εκείνο που είναι Θεός κατά φύση, αυτό και ονομάζεται έτσι αληθινά· εφόσον για εμάς η αλήθεια δεν βρίσκεται στα ονόματα, αλλά στα ίδια τα πράγματα.

Διότι υπάρχει σε αυτούς εκείνο το ένα, και μάλιστα πολύ πρόχειρο, επιχείρημα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Πώς, λοιπόν, θα απαντήσουμε σε αυτό; Μήπως θα κατηγορήσουμε τον Σολομώντα; Μήπως θα απορρίψουμε τα προηγούμενα λόγια του εξαιτίας του τελευταίου παραπτώματός του; Μήπως θα πούμε ότι αυτός ο λόγος ανήκει στην ίδια τη σοφία, δηλαδή στην επιστήμη και στον δημιουργικό λόγο σύμφωνα με τον οποίο συστήθηκαν τα πάντα; Διότι η Γραφή συνηθίζει να προσωποποιεί πολλά από τα άψυχα, όπως: «Η θάλασσα είπε το τάδε και το τάδε»· και «Η άβυσσος είπε, δεν υπάρχει μέσα σε μένα»· και «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Και πάλι, δίνεται κάποιο παράγγελμα σε μια ρομφαία, και τα όρη και οι βουνοί ερωτώνται για τον λόγο που σκιρτούν. Τίποτε όμως από αυτά δεν προβάλλουμε εμείς, αν και μερικοί από τους προγενεστέρους μας τα έχουν θεωρήσει ως ισχυρά επιχειρήματα. Αλλά ας δεχτούμε ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον ίδιο τον Σωτήρα, την αληθινή Σοφία. Ας εξετάσουμε όμως μαζί ένα μικρό ζήτημα. Τι από τα όντα είναι αναίτιο; Η Θεότητα. Διότι κανείς δεν μπορεί να επικαλεστεί κάποια αιτία για την ύπαρξη του Θεού· διαφορετικά, αυτό το αίτιο θα ήταν προγενέστερο του Θεού. Ποια είναι όμως η αιτία της ανθρώπινης φύσης, την οποία ο Θεός ανέλαβε για εμάς; Το να σωθούμε εμείς, βεβαίως. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Επειδή, λοιπόν, εδώ βρίσκουμε σαφώς να αναφέρεται τόσο το «με έκτισε» όσο και το «με γεννά», η εξήγηση είναι απλή. Ό,τι βρίσκουμε να συνοδεύεται από αιτία, ας το αποδώσουμε στην ανθρώπινη φύση· και ό,τι είναι απλό και αναίτιο, ας το καταλογίσουμε στη Θεότητα. Μήπως, λοιπόν, το «έκτισε» δεν έχει ειπωθεί μαζί με την αιτία; Διότι λέει: «Με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και έργα των χειρών του είναι η αλήθεια και η κρίση, για χάρη των οποίων χρίστηκε με τη Θεότητα.

Διότι αυτή είναι η χρίση της ανθρώπινης φύσης. Το δε «Με γεννά» αναφέρεται χωρίς αιτία· ειδάλλως, δείξε κάτι που να προστίθεται σε αυτό. Ποιος λόγος, λοιπόν, θα μπορούσε να φέρει αντίρρηση στο να λέγεται η Σοφία κτίσμα μεν ως προς την κάτω γέννηση, γέννημα δε ως προς την πρώτη και πλέον ακατάληπτη;

Διότι μάθαμε ότι από το Άγιο Πνεύμα και τη δύναμη του Υψίστου, παρ' όλα αυτά κτίσθηκε αυτός ο καινός άνθρωπος, τον οποίο μας προστάζει ο Παύλος, ο καθοδηγητής των άρρητων μυστηρίων, να ενδυθούμε, ονομάζοντας το ένδυμα με δύο τρόπους, τη μία λέγοντας «Ενδυθείτε τον καινόν άνθρωπον, τον κατά Θεόν κτισθέντα», και πάλι ότι «Ενδυθείτε τον Κύριον Ιησούν Χριστόν». Διότι αυτός, για εμάς που τον έχουμε ενδυθεί, γίνεται η αρχή των οδών της σωτηρίας, αυτός που είπε «Εγώ είμαι η οδός», ώστε να μας καταστήσει έργα των δικών του χειρών, αναπλάθοντάς μας από το πονηρό πλάσμα της αμαρτίας και πάλι σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Ο ίδιος δε γίνεται για εμάς και θεμέλιο προ του μέλλοντος αιώνος, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, ο οποίος λέγει ότι «Θεμέλιον ουδείς δύναται να θέσει παρά τον κείμενον», και «Πριν έλθουν οι πηγές των υδάτων και πριν εδραιωθούν τα όρη και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους και προ πάντων των βουνών, με γεννά». Διότι είναι δυνατόν το καθένα από αυτά, σύμφωνα με την παροιμιώδη συνήθεια, εάν αναχθεί σε τροπική θεωρία, να εφαρμοσθεί στον Λόγο. Επειδή ο μέγας Δαβίδ ονομάζει τα όρη του Θεού δικαιοσύνη, και αβύσσους τα κρίματα, πηγές δε τους διδασκάλους στις εκκλησίες λέγοντας «Ευλογείτε τον Κύριον Θεόν εκ πηγών Ισραήλ»· και βουνά την ακακία, την οποία υπέδειξε με το σκίρτημα των αμνών. Προ αυτών, λοιπόν, γεννάται μέσα μας ο άνθρωπος που κτίσθηκε για εμάς, ώστε και η κτίση αυτών των καταστάσεων να βρει τόπο μέσα μας.

Έχει αποδειχθεί δε, όπως προείπαμε, από την ίδια τη Γραφή, ότι ο ανθρώπινος λόγος δεν θα μπορούσε να συλλάβει τον Θεό και τα όσα σχετίζονται με Αυτόν. Επειδή, δηλαδή, δεν είχε απομείνει κανένα μέρος του λόγου που να φανερώνει την αϊδιότητα του Υιού, η Γραφή, χρησιμοποιώντας την πρόθεση σαν σε αίνιγμα, σημαίνει ότι είναι σύγχρονος με τον Πατέρα, λέγοντας: «Πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα»· και «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά και πριν από κάθε δημιούργημα». Προτάσσοντας αυτό το μέρος του λόγου, η Γραφή τον αποδεικνύει άναρχο· διότι αυτό που προηγείται και υπερβαίνει τα πάντα, και μάλιστα όταν λέει «προ των αιώνων», στρέφει τον νου μας προς το αΐδιο και το άναρχο. Για το πώς, λοιπόν, ενώ συγκαθέζεται πάντοτε με τον Πατέρα, νοείται ως Υιός και έχει γεννηθεί, σου προτείνω μια εικόνα αυτών των πραγμάτων —επειδή ο λόγος δεν μπορεί να προσεγγίσει όσα ανάγονται στη φύση— δηλαδή την ακτίνα από τον ήλιο. Πώς δεν θα έλεγες ότι και το φως έχει γεννηθεί από τον λύχνο; Αλλά, όπως δεν υπάρχει πρώτα ο ήλιος και έπειτα η ακτίνα, παρά ταυτόχρονα με το να υπάρχει ή να γίνεται ο ήλιος υπάρχει και γίνεται η ακτίνα, και ταυτόχρονα με την ύπαρξη του λύχνου υπήρξε και το φως, και αυτό που γεννιέται από τον λύχνο δεν φαίνεται να προκύπτει έπειτα από κάποιο χρόνο αλλά γεννάται μαζί με αυτόν, έτσι δεν υπήρξε πρώτα ο Θεός και μετέπειτα η Σοφία Του, αλλά ταυτόχρονα με το να υπάρχει ο Θεός των όλων (ο Οποίος υπήρχε πάντοτε) υπήρχε άρα και η Σοφία, δηλαδή ο Χριστός. Και μολονότι γεννάται από τον Θεό, η Σοφία ονομάζεται ευλόγως γέννημα Εκείνου που την φανερώνει.

Το δε «Προ πάντων των βουνών με γεννά» καταδεικνύει ότι ο Σωτήρας γεννιέται πάντοτε για τους ανθρώπους από τον Πατέρα. Και το «Σήμερα σε γέννησα», μολονότι ήταν ήδη γεννημένος και συνυπήρχε πάντοτε, η Γραφή, εντάσσοντας το «σήμερα» σε ένα τμήμα του χρόνου, υποδηλώνει ότι Αυτός γεννιέται διαρκώς μαζί με όσους έρχονται διαδοχικά στον κόσμο, για όσο διάστημα υφίσταται το «σήμερα». Εάν όμως ποτέ το «σήμερα» του κόσμου τούτου τερματιστεί με το τέλος του, δεν γεννιέται πλέον, αλλά, έχοντας γεννηθεί εφάπαξ για όλους και έχοντας εγκαθιδρυθεί κριτής και δικαστής πάντων, ζώντων και νεκρών, θα βασιλεύει εις τον αιώνα μαζί με τον Πατέρα.

«Ο Κύριος», λέγει, «με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη, πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Ποια είναι η νέα αυτή τάξη της κατασκευής τούτου του κτίσματος; Πρώτα κτίζεται, ύστερα θεμελιώνεται, και έπειτα γεννιέται.

Διότι η φύση του νέφους είναι ένας αρκετά αραιός ατμός που διαχέεται μέσα στον αέρα, ο οποίος οχείται στο εναέριο ρεύμα επειδή, λόγω της μεγάλης λεπτότητάς του, γίνεται ελαφρύς· όταν όμως συσπειρωθεί προς τον εαυτό του, εξαιτίας της συμπύκνωσης πέφτει μέσα από το ρεύμα αέρα που τον συγκρατούσε, μετατρεπόμενος σε βαριά σταγόνα. Ποια είναι, λοιπόν, η ισχύς που υπάρχει σε αυτά, από τη στιγμή που δεν προβάλλουν καμία αντίσταση σε όσους τα αγγίζουν; Διότι το αραιό και ευδιάχυτο γνώρισμα του αέρα μπορεί να το δει κανείς και στο νέφος. Και πώς πάλι, πάνω στην άστατη φύση των ανέμων καθορίζεται ο θείος θρόνος; Όσο για το να λέγεται ότι πρώτα κτίζεται, στο τέλος γεννάται, και στο ενδιάμεσο αυτών θεμελιώνεται, ποια λογική εξήγηση θα μπορούσε να πει κανείς ότι έχει, η οποία να συνάδει με τις κοινές και άμεσες έννοιες; Το ίδιο ισχύει και για εκείνο που τέθηκε ως απορία πρωτύτερα στον λόγο, δηλαδή πώς η αναγγελία των όσων γίνονται καθημερινά και η μνήμη της απαρίθμησης των προαιώνιων γεγονότων καθίσταται τρόπον τινά αιτία για να λέγεται ότι η Σοφία έχει κτιστεί από τον Θεό;