Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:25

Έπειτα πρόσθεσε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι το μεν «έκτισε» αναφέρεται στην κάτω και χρονική του γέννηση, ενώ το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά» στην άνω, την άχρονη και προαιώνια. Και πάλι ο Δαβίδ λέει: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· ονομάζοντας Κύριο μεν τον Πατέρα, και Λόγο τον Υιό του, διότι η σχέση που έχει με τον Πατέρα είναι όπως ο λόγος προς τον νου, όχι μόνο εξαιτίας του απαθούς της γεννήσεως, αλλά και λόγω της συνάφειας και της εξαγγελτικής του ιδιότητας· και Πνεύμα, το Άγιο Πνεύμα. Και πάλι, σχετικά με τον Λόγο και Υιό: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους θεράπευσε», δηλαδή προφανώς ο Πατέρας τον Υιό, αυτούς που νοσούσαν μέσα στην πλάνη. Σχετικά δε με το Άγιο Πνεύμα: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν», δηλαδή οι της νέας κτίσεως, «και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», η οποία είχε παλαιωθεί μέσα στις αμαρτίες. Ούτε όμως αποστέλλεται κάποιος προφητικός λόγος μέσω των φωνητικών οργάνων, ο οποίος διαχέεται και διαλύεται στον αέρα. Διότι σε άλλο σημείο λέει: «Εις τον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου παραμένει στον ουρανό». Ούτε παρομοίως πρόκειται για πνεύμα (αναπνοή) που εξωθείται μέσω των αναπνευστικών οργάνων και διαλύεται και διαχέεται. Διότι αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Είναι φανερό, επομένως, ότι ο Λόγος και το Πνεύμα είναι ενυπόστατα, αΐδια και δημιουργικά.

Τι λοιπόν; Εξαιτίας αυτών πρέπει να αθετηθεί το θείο και απροσπέλαστο ύψος που από την άλλη πλευρά μαρτυρείται για τον Υιό, ότι δηλαδή «εν αρχή ην», «και προς τον Θεόν ην, και Θεός ην», και «προ όλων των βουνών γεννάται», και «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του», και «αυτός είναι ο Θεός και δεν θα λογαριαστεί άλλος δίπλα του», διότι αυτός είναι εκείνος που «μετά από αυτά συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», και ότι αυτός και ο Πατέρας είναι ένα, και αυτός είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν, και «εκείνος που έχει δει αυτόν έχει δει τον Πατέρα», και «μαζί του είναι η εξουσία την ημέρα της δυνάμεώς του», «και θα κυριαρχήσει μέχρι να εκλείψει η σελήνη», και «σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», και «η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια», και «δεν θα παραδοθεί σε άλλον βασιλιά»;

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ο Μωυσής προσεύχεται υπέρ του λαού· διότι, ως προφήτης, προέβλεπε τις προθέσεις τους. «Κύριε, καταφυγή». Διότι σε κάθε γενεά ο Θεός καθοδηγούσε τον λαό των Ιουδαίων. «Πριν τα όρη». Διότι πριν από όλα αυτά, ως προγνώστης, είχε προετοιμάσει τον λαό. Αναφέρεται επίσης και στο άχρονο του Χριστού. «Και από του αιώνος». Διότι είναι γραμμένο: «πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. «Μη αποστρέψεις». Διότι αφότου ανέλαβε την ανθρώπινη φύση, είναι αδύνατον να χωριστεί από αυτήν. «Και είπες». Μέσω των προφητών και των πατριαρχών προτρέποντας τον άνθρωπο να επιστρέψει. «Ότι χίλια έτη». Διότι όλος ο κόσμος λογίζεται [για τον Θεό] σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και όλοι οι αιώνες σαν μία ημέρα και σαν μια νυχτερινή ώρα, έτσι ώστε ο Θεός ζητά τη σωτηρία του ανθρώπου, για να σωθεί· διότι ο Θεός είναι ανενδεής. «Τα εξουδενώματα». Διότι όσα έκαναν οι Ιουδαίοι για να εξουθενώσουν τον Χριστό, διαφυλάσσονται εναντίον τους για πολλά έτη. «Το πρωί». Διότι, όταν έγινε η ανάσταση κατά τον όρθρο, οι Ιουδαίοι μαράθηκαν σαν το χόρτο [και έπεσαν] και παρήλθαν. «Το πρωί να ανθίσει». Διότι μέχρι εκείνη την πρωινή ώρα, κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, οι Ιουδαίοι άνθιζαν. Και παρήλθαν σαν το άνθος του χόρτου. «Το εσπέρας». Διότι μετά την ανάσταση ήλθε για εκείνους το εσπέρας, δηλαδή το τέλος· διότι ξεράθηκαν και έπεσαν.

Διότι έλαβε από εμάς την κτιστή σάρκα αναμαρτήτως, την οποία προσέφερε για εμάς ως θυσία στον Πατέρα. Επομένως, το «στον δημιουργό του», να το κατανοείς κατά τη σάρκα, και όχι κατά τη θεότητα. Έτσι και το «Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό». Διότι, πριν από τη θεία οικονομία, παντού κηρύσσεται ως Θεός, όπως έχει ήδη αποδειχθεί, και πουθενά κανείς δεν τον ονομάζει δημιούργημα· αλλά λόγω της ένωσης με την κτιστή σάρκα λέγει: «Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό», συγκαταβαίνοντας στην πνευματική αμβλύνοια των ακροατών. Λέγει επίσης: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Βλέπεις ότι τον ονομάζει κτίσμα; Αλλά ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του κειμένου: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Πρώτον μεν, ω κενόδοξε, μάθε ότι το βιβλίο ονομάζεται Παροιμίες· και καθετί που εκφράζεται με παροιμία δεν ταυτίζεται με την κυριολεκτική έννοια του λόγου. Διότι και ο Κύριος παρομοίασε τη βασιλεία των ουρανών με δίχτυ, με προζύμι και με κόκκο σιναπιού, και με τόσα άλλα πολλά· και βεβαίως δεν ισχυριζόμαστε ότι η βασιλεία είναι κάποιο από αυτά. Αλλά δεν θα μιλήσω με περιστροφές: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του, πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Πώς λοιπόν αυτό που γεννιέται, κτίζεται ή θεμελιώνεται; Ή πώς αυτό που κτίζεται, γεννιέται; Διότι, εάν είναι κτιστός, δεν είναι γεννητός· εμείς δεν κτίζουμε αυτά που γεννάμε, ούτε γεννάμε αυτά που κτίζουμε. Και πώς είναι δυνατόν ο άκτιστος Πατέρας να έχει γεννήσει κτιστό Υιό;

Χαίρε, κεχαριτωμένη· χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς αυτός που γεννήθηκε πριν από όλα τα όρη, ο Θεός, εννοώ, ο παντεξούσιος. Χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς ο υπερκόσμιος, ο οποίος διακόσμησε τον αδιακόσμητο κόσμο, και δημιούργησε την αδημιούργητη κτίση. Χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς αυτός που προτού δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη, γεννήθηκε εκ του αγεννήτου Πατρός. Χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς αυτός που εξέτεινε τον ουρανό ωσάν δέρμα, και στερέωσε την ξηρά επάνω στα αβυσσαλέα ύδατα.

Και τώρα, προς απόδειξη αυτού, θα επαναλάβω τους ίδιους λόγους που είπα. Όταν λέει: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό», ο προφητικός λόγος φανερώνει ότι είναι δύο στον αριθμό, ο ένας που βρισκόταν στη γη, ο οποίος λέει ότι κατέβηκε για να δει την κραυγή των Σοδόμων, και ο άλλος που υπάρχει στους ουρανούς, ο οποίος είναι και Κύριος του Κυρίου που βρίσκεται στη γη, ως Πατέρας και Θεός, και ο οποίος είναι η αιτία της υπάρξεώς Του, καθώς και του ότι είναι δυνατός και Κύριος και Θεός. Και πάλι, όταν η Γραφή αναφέρει ότι ο Θεός είπε στην αρχή: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», αυτή η φράση, «σαν ένας από εμάς», δηλώνει επίσης αριθμό. Και αυτοί οι λόγοι δεν επιδέχονται αλληγορική ερμηνεία, όπως επιχειρούν να τους εξηγήσουν οι σοφιστές, οι οποίοι ούτε να πουν την αλήθεια ούτε να την κατανοήσουν μπορούν. Επίσης στο βιβλίο της Σοφίας αναφέρεται: «Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα όσα υπάρχουν από τον αιώνα. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, πριν φτιάξει τη γη και πριν φτιάξει τις αβύσσους και πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη. Και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά». Και αφού τα είπα αυτά, πρόσθεσα: Κατανοήστε, ω ακροατές, εφόσον βέβαια προσέχετε τον νου σας, ότι ο λόγος φανέρωσε πως αυτό το γέννημα έχει γεννηθεί από τον Πατέρα απολύτως πριν από όλα τα κτίσματα, και ότι αυτός που γεννιέται είναι έτερος, ως προς τον αριθμό, από αυτόν που γεννά, κάτι που ο καθένας θα το ομολογούσε.

Για παράδειγμα, το χωρίο «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», επειδή επρόκειτο να συμβάλει πολύ υπέρ εκείνων που υποβιβάζουν τον Υιό από την πατρική αξία, το εξισορρόπησε σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ο Απόστολος λέει: «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πάλι στις Παροιμίες, το λεγόμενο από τη Σοφία «Ο Κύριος με έκτισε», διορθώνεται στα επόμενα· διότι λέει παρακάτω: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», δηλώνοντας μέσω του πρώτου την κατά σάρκα κτίση και γέννηση, και μέσω του δεύτερου την προαιώνια γέννηση. Πάλι, επειδή στα Ευαγγέλια ονομάζει μόνο τον δικό του Πατέρα αληθινό Θεό (διότι λέει: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»), για να μη φανεί ότι αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή θεότητα, ο ίδιος ο Ιωάννης που τα έγραψε αυτά, στην επιστολή του για τον Υιό λέει: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Πάλι, επειδή το Πνεύμα ονομάζεται του Πατέρα κατά τη φυσική οικείωση και τη δωρεά προς εμάς (διότι λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας»), για να μη φανεί ότι είναι ξένο προς τον Υιό και ότι δεν δίνεται ομοίως και από αυτόν, λέγεται και Πνεύμα του Υιού· διότι λέει ο Απόστολος:

Διότι σήμερα η «Βηθλεέμ, γη του Ιούδα», μαζί με τον οίκο του Εφραθά, σύμφωνα με τον θείο Μιχαία, ανέδειξε αυτόν που προορίζεται να είναι άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα. Μην υποθέσεις, λέει, ότι από τη Βηθλεέμ και από τον Εφραθά έλαβε την αρχή της υπάρξεώς του· διότι οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα. Συμφωνεί λοιπόν ο θεσπέσιος αυτός και με εκείνον που λέει «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος» και «στην αρχή προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, προτού εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά», και «πριν από τον ήλιο θα διαμείνει το όνομά του», «και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών». Για τα οποία μιλήσαμε αρκετά στον λόγο για τον πάνσεπτο Σταυρό, σχετικά με την άναρχη γέννηση και την τρισάγια μονάδα και το ομοούσιο, και όσα εκφράσαμε εκεί θεόσδοτα· διότι απαιτήθηκε τότε να πούμε τέτοια, για να εξηγήσουμε την αιτία για την οποία ο θείος Σταυρός δεν απαρτίστηκε από ένα, αλλά από τρία ξύλα. Σήμερα οι θεηγόροι προφήτες αγάλλονται βλέποντας την εκπλήρωση των προφητειών τους περί της θείας γεννήσεως. Σήμερα το μύρο το άγιο και υπερεύοσμο εκκενώθηκε από την άγια μυροθήκη και, καθαγιάζοντας ολόκληρη την υφήλιο, την ευωδίασε περίτρανα. «

Όπως ακριβώς και η σοφία, δηλαδή ο Υιός, αποκαλύπτοντας την άναρχη γέννησή του λέει σαφώς: «Στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»· διότι πριν δημιουργήσει τη γη και τις αβύσσους και τα όρη και τους λόφους, οπωσδήποτε δημιούργησε και τους αγγέλους, όπως ακριβώς προηγουμένως δήλωσε ο λόγος, προκειμένου να βλέπουν την άπειρη σοφία και δύναμή του, η οποία παρήγαγε τα σύμπαντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, και βλέποντας τον χορηγό των πάντων να τον θαυμάσουν και θαυμάζοντάς τον να τον ανυμνήσουν· πράγμα που και έγινε. «Όταν», λέει, «δημιουργήθηκαν τα άστρα, με αίνεσαν με μεγάλη φωνή όλοι οι άγγελοί μου και με ύμνησαν».

Εσύ, λοιπόν, πρόσεξε το «εν αρχή» και αναζήτησε με ασφάλεια ποια αρχή εννοεί («εν αρχή», λέει, «πριν δημιουργήσει τη γη και πριν από τις αβύσσους, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν θεμελιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά») και αναζητώντας το «εν αρχή», αρχή μεν δεν πρόκειται να βρεις, αλλά θα βρεις το άναρχο και το ρήμα «ήταν»· αυτήν την αρχή διακήρυξε και ο επιστήθιος του Χριστού Ιωάννης λέγοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν». Πρόσεξε πάλι το «ην εν αρχή» και το «ην προς τον Θεόν, πάντα δι' αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν, ο γέγονεν»· είτε άγγελοι, είτε άνθρωποι, είτε ουρανός, είτε γη, είτε άβυσσοι, είτε ποταμοί και πηγές, είτε οτιδήποτε άλλο γενικά έχει γίνει, «χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα».

Είδες πώς κηρυσσόταν μεν η άκτιστη Τριάδα και πριν από την παρουσία του Χριστού, αλλά την αγνοούσαν οι άνθρωποι και δεν την λάτρευαν; Είδες για ποια αιτία είπε ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»; Είδες πώς ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο οι Ιουδαίοι σταύρωσαν; Είδες πώς είναι ομοούσιος και συνάναρχος με τον Πατέρα, και ότι ούτε ο γεννήτορας Πατέρας είναι πρεσβύτερος, ούτε πάλι ο Λόγος και Υιός που γεννήθηκε από αυτόν είναι νεότερος; Είδες πώς γεννήθηκε από μήτρα πριν από τον εωσφόρο, και πώς παραμένει το όνομά του πριν από τον ήλιο «και πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές»; Είδες πώς είπε «στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη» και τα λοιπά, και «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Είδες πόσο άξια έρευνας είναι η αιτία για την οποία ο τίμιος σταυρός κατασκευάστηκε όχι από ένα, αλλά από τρία ξύλα;

Και ότι αυτά είναι αληθή, και το πώς η διαφορά των προόδων μάς υπέδειξε τη διάκριση μεταξύ του Υιού και του Πνεύματος, υπάρχουν πολλές μαρτυρίες. Για παράδειγμα, η Γραφή ονόμασε τον Κύριο Υιό και λέει: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου σε εγέννησα», και βεβαίως: «Προ πάντων των βουνών με γεννά». Σχετικά δε με το Άγιο Πνεύμα, ο Κύριος λέει: «Το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός». Ακούγοντάς τα αυτά, η πρώτη Οικουμενική Σύνοδος αναφέρει: «Το Άγιο Πνεύμα δεν γεννάται εκ του Πατρός, αλλά εκπορεύεται».

Άλλο. Ζ'. Ότι το, Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, και το, Πριν από όλα τα βουνά με γεννά, είναι δηλωτικό των δύο φύσεων του Χριστού, δηλαδή της απερίγραπτης και της περιγραπτής. Εάν το, Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, αναφέρεται στην ανθρωπότητα, ενώ το, Πριν από όλα τα βουνά με γεννά, στη θεότητα, υπάρχει ανάγκη αυτός που τα λέει αυτά, ως κτιστός μεν να υπόκειται σε περιγραφή, ενώ ως άκτιστος να είναι απερίγραπτος. Εάν όμως επειδή το ένα περιγράφεται συμπεριγραφόταν και το άλλο, δηλαδή το άκτιστο μαζί με το κτιστό, είναι απόλυτη ανάγκη το ένα να μεταπέσει από απερίγραπτο σε περιγραπτό, και το άλλο από περιγραπτό σε απερίγραπτο, με την ανταλλαγή της κάθε φύσης προς την άλλη του δικού της γνωρίσματος και με την απώλεια του φυσικού και ακοινώνητου ιδιώματος που υπάρχει σε αυτήν. Και επομένως καμία δεν θα υπήρχε αληθινά σε αυτόν, εξαιτίας αυτής της κενής αντιστροφής, πράγμα που είναι άτοπο.