Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:30

ΙΔ΄. Αυτό το Πνεύμα συνδημιουργεί με τον Υιό και την κτίση και την ανάσταση. Και ας σε πείσει το: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε, και πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει»· και πάλι: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης».

Εύφρανε πάλι και ανακαίνισε το πρόσωπο της γης. Πότισε άφθονα τα αυλάκια της, πλήθυνε τα γεννήματά της· χορήγησέ τα σε εμάς για σπορά και για θερισμό, και τώρα με άφθονη ευλογία ευλόγησέ τα. Οικονόμησε τη ζωή μας. Ευλόγησε τον στέφανο του έτους της αγαθότητάς σου, για χάρη των φτωχών του λαού σου, για τη χήρα και το ορφανό, για τον ξένο και τον προσήλυτο, και για όλους εμάς που ελπίζουμε σε εσένα και επικαλούμαστε το άγιο όνομά σου. Διότι τα μάτια όλων ελπίζουν σε εσένα, και εσύ τους δίνεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό. Ενέργησε προς εμάς σύμφωνα με την αγαθότητά σου, εσύ που δίνεις τροφή σε κάθε σάρκα. Γέμισε με χαρά και ευφροσύνη τις καρδιές μας, ώστε, έχοντας πάντοτε σε όλα πλήρη αυτάρκεια, να αφθονούμε σε κάθε αγαθό έργο, για να πράττουμε το άγιο θέλημά σου.

Τρία λοιπόν να νοείς: τον προστάζοντα Κύριο, τον δημιουργούντα Λόγο και εκείνον που στερεώνει, δηλαδή το Πνεύμα· διότι «στερέωση» ονόμασε τον αγιασμό και τη συμπλήρωση. Για να μάθεις δε ότι δεν κάνει λόγο για τον προφορικό, αλλά για τον ενυπόστατο, ο ίδιος αλλού λέει: «Θα αποστείλει τον Λόγο του, και θα τα λιώσει· θα φυσήξει το Πνεύμα του, και θα ρεύσουν ύδατα.» Ανυπόστατος όμως λόγος δεν αποστέλλεται. Και πάλι: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους θεράπευσε, και τους έσωσε από τις φθορές τους.» Και πάλι: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» «Ποιος στάθηκε στο υποστήριγμα του Κυρίου και είδε τον Λόγο του;» Λόγος όμως ανθρώπου δεν είναι ορατός.

Και, «Πνεύμα επιστήμης γέμισε τον Βεσελεήλ, τον αρχιτέκτονα της σκηνής του μαρτυρίου· Πνεύμα που παροξύνεται, και Πνεύμα που ανύψωσε τον Ηλία πάνω σε άρμα, και το οποίο ζητήθηκε από τον Ελισσαίο σε διπλή μερίδα.» Και, «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και εγώ δημιούργησα κάθε πνοή.» Και, «Ιδού ο δούλος μου ο εκλεκτός, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του.» Και, «Αλίμονο, τέκνα αποστάτες, αυτά λέει ο Κύριος: Λάβατε αποφάσεις όχι μέσω εμού, και συνάψατε συνθήκη όχι διά του Πνεύματός μου.» Και, «Εκεί συναντήθηκαν έλαφοι, και αντίκρισαν τα πρόσωπα η μία της άλλης· πέρασαν μετρημένες, και καμία από αυτές δεν έλειψε, διότι ο Κύριος τους έδωσε εντολή, και το Πνεύμα του τις συγκέντρωσε.» Και το γεγονός ότι η ανάσταση ενεργείται διά του Πνεύματος, το αναφέρει ο Δαβίδ λέγοντας: «Θα τους αφαιρέσεις το πνεύμα, και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.»

Διότι η πληγή, η οποία επέτρεψε την είσοδο ανθρώπινου χεριού, πόσο βαθιά αποδεικνύει ότι είχε εισχωρήσει ο σίδηρος; Εάν λοιπόν Αυτός έχει αναστηθεί, θα ήταν εύκολο να αναφωνήσουμε το αποστολικό λόγιο: «Πώς λένε μερικοί ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών;». Επειδή, λοιπόν, κάθε πρόρρηση του Κυρίου αποδεικνύεται αληθινή μέσω της μαρτυρίας των γεγονότων, και αυτό δεν το διδαχθήκαμε μόνο με τον λόγο, αλλά και από τους ίδιους που επανήλθαν στη ζωή μέσω της αναστάσεως λάβαμε έμπρακτα την απόδειξη της υπόσχεσης· ποια δικαιολογία απομένει σε όσους δεν πιστεύουν; Δεν θα προσκολληθούμε στην καθαρή ομολογία, αποχαιρετώντας όσους παραπλανούν την ανεπιτήδευτη πίστη μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης, έχοντας μάθει εν συντομία από τον Προφήτη τον τρόπο της χάριτος, μέσα από όσα λέει: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»; Τότε λέει πως και ο Κύριος ευφραίνεται για τα έργα Του, όταν οι αμαρτωλοί εκλείπουν από τη γη.

Άκουσα λοιπόν τον Δαβίδ να υμνολογεί στις θείες ωδές, όταν, κάνοντας θέμα του ύμνου του την αρμονική διάταξη του σύμπαντος, στον εκατοστό τρίτο ψαλμό, προς το τέλος της υμνωδίας του λέει το εξής: «Θα πάρεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Δηλώνει, δηλαδή, ότι η δύναμη του Πνεύματος ενεργεί τα πάντα εν πάσι, και ότι δίνει ζωή σε αυτούς στους οποίους έρχεται, ενώ απομακρύνει από τη ζωή εκείνους από τους οποίους αποχωρεί. Επειδή, λοιπόν, αναφέρει ότι με την αποχώρηση του πνεύματος επέρχεται η έκλειψη των ζωντανών, ενώ με την παρουσία του συντελείται η ανακαίνιση όσων έχουν εκλείψει, και αφού, σύμφωνα με τη λογική σειρά, η έκλειψη προηγείται της ανακαίνισης, υποστηρίζουμε ότι ακριβώς με αυτόν τον τρόπο εξαγγέλλεται στην Εκκλησία το μυστήριο της ανάστασης, καθώς το προφητικό πνεύμα του Δαβίδ διακήρυξε εκ των προτέρων αυτή τη χάρη. Αλλά και σε άλλο σημείο λέει ο ίδιος αυτός προφήτης, ότι ο Θεός του σύμπαντος, ο Κύριος των όντων, φανερώθηκε σε εμάς για να συγκροτήσει εορτή στολισμένη με πυκνά κλαδιά, ερμηνεύοντας τη γιορτή της Σκηνοπηγίας μέσα από τη λέξη του πυκασμού, η οποία παλαιά μεν είχε καθιερωθεί από την παράδοση του Μωυσή, καθώς, όπως νομίζω, ο νομοθέτης προαγόρευε προφητικά τα μελλοντικά γεγονότα· κι ενώ η εορτή αυτή τελούνταν διαρκώς, δεν είχε ακόμη βρει την πραγματική της εκπλήρωση.

Έπειτα πρόσθεσε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι το μεν «έκτισε» αναφέρεται στην κάτω και χρονική του γέννηση, ενώ το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά» στην άνω, την άχρονη και προαιώνια. Και πάλι ο Δαβίδ λέει: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· ονομάζοντας Κύριο μεν τον Πατέρα, και Λόγο τον Υιό του, διότι η σχέση που έχει με τον Πατέρα είναι όπως ο λόγος προς τον νου, όχι μόνο εξαιτίας του απαθούς της γεννήσεως, αλλά και λόγω της συνάφειας και της εξαγγελτικής του ιδιότητας· και Πνεύμα, το Άγιο Πνεύμα. Και πάλι, σχετικά με τον Λόγο και Υιό: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους θεράπευσε», δηλαδή προφανώς ο Πατέρας τον Υιό, αυτούς που νοσούσαν μέσα στην πλάνη. Σχετικά δε με το Άγιο Πνεύμα: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν», δηλαδή οι της νέας κτίσεως, «και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», η οποία είχε παλαιωθεί μέσα στις αμαρτίες. Ούτε όμως αποστέλλεται κάποιος προφητικός λόγος μέσω των φωνητικών οργάνων, ο οποίος διαχέεται και διαλύεται στον αέρα. Διότι σε άλλο σημείο λέει: «Εις τον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου παραμένει στον ουρανό». Ούτε παρομοίως πρόκειται για πνεύμα (αναπνοή) που εξωθείται μέσω των αναπνευστικών οργάνων και διαλύεται και διαχέεται. Διότι αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Είναι φανερό, επομένως, ότι ο Λόγος και το Πνεύμα είναι ενυπόστατα, αΐδια και δημιουργικά.

Είδαμε λοιπόν προηγουμένως τον Χριστό να υψώνεται από τη γη με το σώμα, και τώρα βλέπουμε, μέσω του Αγίου Πνεύματος που στάλθηκε από Αυτόν στους μαθητές, μέχρι πού έφτασε ο Χριστός όταν αναλήφθηκε και σε ποιο αξίωμα ανέβασε τη δική μας φύση που προσέλαβε· διότι οπωσδήποτε ανήλθε εκεί, από όπου κατήλθε το Πνεύμα που στάλθηκε από Αυτόν. Από πού όμως κατήλθε το Πνεύμα, το δείχνει Εκείνος που μιλάει μέσω του προφήτη Ιωήλ λέγοντας, «θα εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα», και προς τον Οποίο λέει ο Δαβίδ, «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Προς τον Ύψιστο Πατέρα, επομένως, ανήλθε ο Χριστός κατά την Ανάληψή Του και έφτασε στους ίδιους τους πατρικούς κόλπους, από τους οποίους προέρχεται και το Πνεύμα· και αναδείχθηκε κοινωνός αυτού του αξιώματος και ως προς την ανθρώπινη φύση Του, αφού ο Ίδιος απέστειλε τώρα το Πνεύμα που έρχεται και στέλνεται από τον ουρανό παρά του Πατρός. Αλλά ας μη νομίσει κανείς ότι το Άγιο Πνεύμα στερείται αυτού του αξιώματος, ακούγοντας ότι αποστέλλεται από τον Πατέρα και τον Υιό· διότι δεν ανήκει απλώς σε αυτούς που αποστέλλονται, αλλά και σε αυτούς που αποστέλλουν και συνευδοκούν.

«πάντα πρὸς σέ»: Εννοεί τη μυστική τροφή, η οποία δίνεται την κατάλληλη στιγμή σε όσους την αναζητούν. «δόντος σου»: Διότι οι άνθρωποι, λαμβάνοντας τα μυστήρια στα χέρια τους, τα διασφαλίζουν για τον εαυτό τους ως υπάρχοντα. «ἀνοίξαντος»: Διότι, όταν ο Θεός ανοίξει τα σπλάγχνα Του, δια του χεριού Του γεμίζει όλη η κτίση (η γη) με αγαθότητα και έλεος. «ἀποστρέψαντος»: Διότι, όταν ο Θεός οργιστεί (οργισθεί) και αποστρέψει το πρόσωπό Του από τον άνθρωπο, ο άνθρωπος ταράσσεται με πολύ φόβο ως γήινος. «ἀντανελεῖς»: Αναφέρεται στον θάνατο του ανθρώπου και κάθε ζωντανού όντος. «καὶ εἰς τὸν χοῦν»: Είναι σαφές· διότι η γη παίρνει πίσω τη γη. «ἐξαποστελεῖς»: Κατά την ανάσταση των νεκρών· διότι κάθε ψυχή αναλαμβάνει το δικό της σκήνωμα (σκηνή). «καὶ ἀνακαινιεῖς»: Όπως ακριβώς ο Δημιουργός φανερώνει νέους ουρανούς και νέα γη στους αγίους. «ἤτω ἡ δόξα»: Διότι μόνο η δόξα του Κυρίου παραμένει αναλλοίωτη στους αιώνες. «εὐφρανθήσεται»: Με ποια έργα; Με όσα παραδόξως έπραξε, για να σώσει τον άνθρωπο. «ὁ ἐμβλέπων»: Διότι η γη δεν αντέχει το βλέμμα του Δημιουργού, παρά μόνο ότι με την εμφάνιση του Χριστού (του Κυρίου) η επίγεια πολιτεία κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο (φόβο) ως μέλλουσα να αφανιστεί. «ὁ ἁπτόμενος»: Εννοεί τον διάβολο και τους δαίμονές του· διότι η Γραφή και αυτούς τους ονόμασε «όρη». Επειδή όταν τους αγγίξει έστω και μόνο η απειλή Του, διαλύονται σαν καπνός και αφανίζονται.

Επειδή, εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. «Τα πάντα προσδοκούν σε σένα.» Διότι όλα τα αγαθά περικλείονται στο χέρι του Θεού, ώστε, όταν το ανοίγει, να γεμίζει και να χορταίνει τα πάντα με αγαθότητα. Ως άνοιγμα των χεριών του πρέπει να θεωρήσουμε και την έκτασή τους πάνω στον σταυρό, από την οποία τα πάντα γέμισαν με αγαθότητα, δηλαδή με φιλανθρωπία, επειδή κάθε αμαρτία έχει συγχωρεθεί μέσω του σταυρού. «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου.» Αυτό θα μπορούσε να λέγεται για την ανάσταση των νεκρών, ως αποστολή του ανθρώπινου πνεύματος στη γη για να ανακαινιστεί η ανθρωπότητα, εάν ο Προφήτης δεν έλεγε «το Πνεύμά σου», δηλώνοντας σαφώς το Άγιο Πνεύμα του Θεού. Με την αποστολή του οποίου όλη η γη, δηλαδή όλα τα έθνη, αναδημιουργήθηκε και ανακαινίστηκε, προφανώς μέσω του κηρύγματος των αποστόλων. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. «Αυτός που επιβλέπει τη γη.» Διότι τόσο μεγάλη είναι η δύναμη του Δημιουργού, ώστε και μόνο το βλέμμα του είναι ικανό να σαλέψει τη γη που φαίνεται ασάλευτη. «Θα ψάλω στον Κύριο σε όλη μου τη ζωή.» Αγαθή υπόσχεση, που παρέχει αιώνια ζωή σε όποιον την εκπληρώνει, το να θέτει κάποιος ως σκοπό του βίου του τη δοξολογία του Θεού. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος ανέρχεται στην τάξη των αγγέλων. «Είθε να του είναι ευάρεστος ο στοχασμός μου.»

Διότι, με το δικό Σου θέλημα γίνεται και ο χωρισμός της ψυχής και του σώματος, μετά τον οποίο το σώμα παραδίδεται στη φθορά και αναλύεται στον αρχέγονο χουν. Εδώ, εξάλλου, με τη λέξη «πνεύμα» ονόμασε την ψυχή. «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Εδώ μάς προκήρυξε με σαφήνεια την ανάσταση και την αναβίωση διά του Παναγίου Πνεύματος. Έτσι, άλλωστε, και ο μέγας Ηλίας ανέστησε τον υιό της χήρας, φυσώντας τρεις φορές πάνω στο παιδί, επαναφέροντάς το στη ζωή διά της πνευματικής χάριτος που ενοικούσε μέσα του. Έτσι και ο Ελισσαίος ζωοποίησε το παιδί της Σωναμίτιδας, χρησιμοποιώντας το πνευματικό εμφύσημα και επιτυγχάνοντας τη ζωή διά του ζωοποιού Πνεύματος. Έχοντας, λοιπόν, καταδείξει και αυτή την ενέργεια της θείας δυνάμεως, μεταβάλλει τον λόγο του σε υμνωδία: «Ας είναι η δόξα του Κυρίου στους αιώνες».

Ας είναι για εμάς το ξύλο ο σταυρός· ο σίδηρος, οι ήλοι· τα βόδια, ο νόμος και οι προφήτες, που μας ελκύουν με τη διδασκαλία προς αυτόν που κρεμάστηκε πάνω στον σταυρό· ώστε, βλέποντάς μας προετοιμασμένους, να καταπέμψει το Άγιο Πνεύμα για τον αγιασμό των υδάτων και για την αναγέννηση εκείνων που έχουν καλλιεργηθεί πνευματικά μέσω της διδασκαλίας, σύμφωνα με τον μακάριο Δαβίδ που λέει: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Κυρίως δε ο άνθρωπος ονομαζόταν έτσι, διότι «εμφύσησε στο πρόσωπό του, και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Λέει επίσης και ο Δαβίδ: «Προσέλθετε προς αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν πρόκειται να ντροπιαστούν». Και πάλι στα Ευαγγέλια ο Χριστός, αφού προσκάλεσε τους μαθητές, εμφύσησε στο πρόσωπό τους (λέγοντας): «Λάβετε Πνεύμα άγιο».

Ο προφορικός λόγος όμως ούτε αποστέλλεται ούτε παραμένει αιώνια. Σχετικά δε με το Πνεύμα, ο ίδιος ο Δαβίδ αναφέρει: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και πάλι: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Επίσης ο Ιώβ λέει: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με συνέχει». Πνεύμα όμως το οποίο αποστέλλεται, δημιουργεί, στερεώνει και συνέχει, δεν είναι μια αναπνοή που διαλύεται, όπως ακριβώς ούτε το στόμα του Θεού είναι σωματικό μέλος· διότι και τα δύο πρέπει να τα εννοούμε με τρόπο θεοπρεπή.

Και ο θεοπάτωρ Δαβίδ λέγει προς τον Θεό: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους». Ιδού, για τα σώματα γίνεται ο λόγος. Έπειτα προσθέτει: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». —Αλλά και ο Ησαΐας λέγει: «Θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα».

Αλλά αυτά μεν είναι τα λόγια των αποστόλων, αφήνοντας κατά μέρος όσα έχουν αποσιωπηθεί για το Άγιο Πνεύμα· ποια είναι όμως τα λόγια των προφητών; Διότι από αυτούς ο μεν Δαβίδ λέει: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα σπλάχνα μου· μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου, και το Πνεύμα Σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· δώσε μου πίσω την αγαλλίαση της σωτηρίας Σου, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα Σου, και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω;» και «το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο διάλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, για να ευαγγελιστώ σε φτωχούς με απέστειλε»· «κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· «αυτά λέει ο Κύριος: πήρατε απόφαση, και όχι μέσω εμού, και κάνατε συνθήκες, και όχι μέσω του Πνεύματός μου· και αυτοί απείθησαν, και παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο· και Εκείνο στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός».

ε΄. Ψαλμός ργ΄: Και θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν. στ΄. Και ο Ησαΐας: Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· με απέστειλε να κηρύξω το ευαγγέλιο στους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντριμμένους στην καρδιά, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς.

Λέει, όταν εσύ ευδοκήσεις, καθετί χρηστό και καλό θα επικρατήσει στα σύμπαντα, «όταν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου» εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα σύμπαντα «θα ταραχθούν. Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν εκ νέου και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Διότι, όπως ακριβώς πριν από τη σάρκωση του Λόγου προηγήθηκε το Άγιο Πνεύμα, για να αγιάσει την Παρθένο προς σύλληψη, έτσι και κατά τη δεύτερη παρουσία του Χριστού, το Πανάγιο Πνεύμα θα προφθάσει και θα ανακαινίσει το πρόσωπο της παλαιωμένης και φθαρμένης γης, ως Θεός, ως δημιουργός και ως πυρ καταναλίσκον, ως ισοδύναμο και ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό. «Ας είναι», δηλαδή ας υμνείται «η δόξα του Κυρίου στους αιώνες, θα ευφρανθεί ο Κύριος για τα έργα του. Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Ευφραίνεται μεν για τα σοφά έργα του, αλλά επειδή λυπάται για τα πονηρά έργα των ανθρώπων και επιβλέπει με οργή τη γη, την κάνει να τρέμει, καθώς αυτή δεν είναι ικανή να βαστάξει την επισκοπή του Κτίστη με θυμό. «Αυτός που αγγίζει τα όρη και βγάζουν καπνό». Υποδηλώνοντας και εδώ την ίδια αιτία της αγανάκτησης του Θεού, ότι δηλαδή και τα όρη, σύμφωνα με τον νόμο της φύσης τους, ενώπιον του φόβου του Θεού ερεθίζονται και βγάζουν καπνό, όπως ακριβώς και το Σινά παλαιότερα.

Πώς όμως θα γίνουν νέος ο ουρανός και νέα η γη, δεν μπορώ να το πω· διότι λέει ότι «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν». Ο δε προφήτης Δαβίδ λέει: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Διότι εάν παρέλθει ο ουρανός και η γη που έχει ρυπανθεί από τις ανθρώπινες κακίες, και ευδοκήσει να δημιουργήσει εξ αρχής άλλον νέο ουρανό και άλλη νέα γη, ή μάλλον εάν ευδοκήσει να δημιουργήσει μυρίους ουρανούς και άλλες τόσες γαίες, τίποτα δεν τον εμποδίζει. Εάν πάλι θελήσει να ανακαινίσει αυτόν τον ουρανό και τη γη, η δύναμη θα ακολουθήσει πανέτοιμη τη θέλησή του· διότι όλα όσα θέλει, βεβαίως και μπορεί εύκολα να τα επιτελέσει, αλλά δεν θέλει να επιτελεί όλα όσα μπορεί, ώστε να μην πατάξει τη γη προ του καιρού της, δηλαδή όσους κατοικούν με κακία σε αυτήν και τον αντάρτη σατανά και τη συμμορία του.

Διότι, επειδή τιμώνταν και γινόταν πιστευτό και αναγνωριζόταν ένα μόνο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν, και ο Θεός γνωριζόταν, ας πούμε, κατά το ήμισυ, αν και με πολλούς τρόπους και πριν από την ίδια την παρουσία του Χριστού κηρυσσόταν η Τριάδα, άλλοτε με τον Πατέρα να λέει μέσω των Γραφών «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», και άλλοτε «από τη μήτρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα», και: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου», και: «Με τον Λόγο», δηλαδή τον Υιό του Πατέρα, «στερεώθηκαν οι ουρανοί», και: «Απέστειλε» ο Πατέρας «τον» Υιό και «Λόγο του και τους θεράπευσε», και: «Ιδού, θα πράξει συνετά ο δούλος μου και θα υψωθεί και θα δοξαστεί», και: «Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ», «και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο», και γενικά όσα ο Πατέρας λέει μέσω των Γραφών για τον Υιό. Και πάλι, σχετικά με το Άγιο και ζωαρχικό Πνεύμα, άλλοτε μεν αναφέρεται: «το πνεύμα σου το αγαθό ας με οδηγήσει», και «πνεύμα ευθύ εγκαίνισε στα έγκατά μου», άλλοτε δε: «με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή του» (όχι επειδή εκείνη η άρρητη και ασώματη φύση διαθέτει στόμα και πνεύμα από αυτά που μας είναι γνωστά, διότι το πνεύμα (η πνοή) του στόματος του προφορικού λόγου που μας είναι γνωστότατο, ούτε αποστέλλεται ούτε ενεργεί, ενώ το άφραστο πνεύμα του άφραστου στόματος του Θεού και αποστέλλεται κατά την οικονομία και ενεργεί με αυθεντία όπως ο Πατέρας και ο Υιός, γι' αυτό και κατέβηκε το πνεύμα του Θεού και τους οδήγησε), και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», και: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα» και τα λοιπά. Έτσι, ενώ με πολλούς τρόπους, όπως προείπα, κηρυσσόταν η ομοούσια Τριάδα, ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν από τους ανθρώπους.

Είδες την ομοφωνία των πνευματοφόρων ανδρών σχετικά με αυτά; Είδες πώς δεν ήταν στοχασμός αυτό που ειπώθηκε προηγουμένως από εμάς, ότι δηλαδή διαμέσου του πυρός, με προσταγή του Θεού, κάθε ρύπος και κάθε τραχύτητα και όρος και βουνό και πέτρα και γκρεμός θα κατακαεί και θα λειανθεί, και θα ανακαινιστεί όλο το πρόσωπο της γης, σύμφωνα με τον θείο Δαβίδ; Είδες πώς αυτά δεν είναι στοχασμός, αλλά φανερώσεις του θείου Πνεύματος μέσω των προφητών και των αποστόλων; Είδες πώς και ο Μωυσής και ο Δαβίδ και ο Μαλαχίας συμφώνησαν απόλυτα γι' αυτά; Είδες πώς και ο Πέτρος, ο κορυφαίος από τους μύστες του Λόγου, δίδαξε πιο εκτενώς γι' αυτά; «Θα έρθει», λέει, «η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με μεγάλο πάταγο, και η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν, και οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν και τα στοιχεία πυρακτωμένα θα λιώσουν».

Είναι βέβαια εντελώς προφανές και τι εννοεί λέγοντας «στερεωμένη βροντή», ότι δηλαδή εννοεί το Ευαγγέλιο· του οποίου τους υπηρέτες ο Θεός Λόγος ονόμασε «υιούς βροντής». Ο ίδιος πάλι λέγει: «θα σας δώσω νέο πνεύμα και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά, και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Σε αυτά τα λόγια θαυμάσια ο μέγας (πατέρας) επισημαίνει ότι —επειδή η λέξη «πνεύμα» αναφέρεται εδώ δύο φορές— το ένα το ονόμασε «νέο», υποσχόμενος να το δώσει για να δηλώσει αυτό που ανακαινίζεται μέσα μας· το δε άλλο το ονόμασε «Πνεύμα μου», δηλαδή το συμφυές και προφανώς ομοούσιο με Αυτόν, εντός του οποίου κτίζεται και ανακαινίζεται το δικό μας πνεύμα· όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Και πάλι εύχεται να κτισθεί μέσα του καθαρή καρδιά και να εγκαινισθεί ευθές πνεύμα στα έγκατά του. Άλλο, επομένως, είναι, τόσο κατά τους αγίους Πατέρες όσο και κατά τους θείους Προφήτες, το Άγιο Πνεύμα που εμφυσήθηκε αμέσως στους Αποστόλους μέσω του κυριακού εμφυσήματος, και άλλο εκείνο που στάλθηκε σε αυτούς μετά από αυτό από τον Πατέρα μέσω του Υιού και διαμερίστηκε με τη μορφή πύρινων γλωσσών.

Διότι, λέγει, «έγινε ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ εις ψυχήν ζώσαν· ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν»· το οποίο βεβαίως λέμε ότι ονομάστηκε και Άγιο Πνεύμα από τον Σωτήρα, και με αυτόν τον τρόπο αποφεύγουμε κάθε παραλογισμό που ακολουθεί εκείνους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι αυτό είναι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα. Ο μέγας Αθανάσιος λέει ότι το πνεύμα αυτό ονομάζεται κτιστό από τον Αμώς· και πάλι στον Ιεζεκιήλ δίδεται η υπόσχεση ότι θα δοθεί στους ανθρώπους ένα νέο πνεύμα μαζί με μια νέα καρδιά, δηλαδή το πνεύμα των ανθρώπων που ανακτίζεται και ανακαινίζεται μέσω του Ευαγγελίου. Διότι ο μεν [Αμώς] μιλάει εκ προσώπου του Θεού: «Ιδού εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα»· ο δε [Ιεζεκιήλ λέει]: «Θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο πνεύμα θα σας δώσω, και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά· και το Πνεύμά μου θα δώσω μέσα σας». Στα χωρία αυτά θαυμάσια επισημαίνει ο Μέγας [Αθανάσιος], ότι, εφόσον το πνεύμα αναφέρεται δύο φορές, το μεν ένα το ονόμασε "νέο", υποσχόμενος να το δώσει για να φανερώσει αυτό που ανακαινίζεται μέσα μας· για το δε άλλο είπε "το πνεύμά μου", εννοώντας προφανώς το συμφυές και ομοούσιο με Αυτόν, εντός του οποίου και το δικό μας πνεύμα κτίζεται και ανακαινίζεται, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· και πάλι προσεύχεται να κτιστεί μέσα του καθαρή καρδιά και να εγκαθιδρυθεί πνεύμα ευθές στα έγκατά του.

Όπως ακριβώς τώρα απέδωσε ορθά τους προορισμούς των όντων στον Θεό, τον αίτιο των πάντων, έτσι πάλι αναδεικνύει τον Ίδιο ως υποστάτη και κατεξοχήν αρχηγό κάθε ζωής, ο οποίος ταυτόχρονα καθορίζει κατάλληλα το ζην σε όλα ανεξαιρέτως τα ζωντανά όντα, και εκτείνεται πέρα από όλα τα ζώντα, όντας ο ίδιος υπέρζωος, και ζωογόνος, και διαμοιραστής της ζωής, και πάλι αναπληρωτής της, σύμφωνα με το χωρίο: «Θα πάρεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν· και θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα κτισθούν». Διότι εδώ ο πατέρας εξέλαβε ως πνεύμα τη ζωτική δύναμη, έχοντας κατανοήσει άριστα το προφητικό νόημα. Άραγε, δεν αναδείχθηκε φανερά σε αυτά ο θείος Διονύσιος ως υπερασπιστής του καθορισμού, εφόσον βέβαια ανέγαγε στον πανταίτιο Λόγο τον καθοριστικό λόγο όχι μόνο για τη ζωή, αλλά πλέον και για τη μη ζωή; Και τι να πούμε για όσα έχουν ειπωθεί περί της θείας δικαιοσύνης από τον ίδιο θειότατο Πατέρα; Ο Θεός, λέει, υμνείται ως δικαιοσύνη, επειδή απονέμει στα πάντα τα όσα τους αξίζουν, και καθορίζει συμμετρία και κάλλος και ευταξία και διακόσμηση και κάθε είδους διανομές και τάξεις στο καθένα, σύμφωνα με τον όντως υπαρκτό και απόλυτα δίκαιο όρο, και επειδή είναι για όλα ο αίτιος της οικείας δραστηριότητας του καθενός. Διότι η θεία δικαιοσύνη τακτοποιεί και οριοθετεί τα πάντα, και διατηρώντας τα πάντα αμιγή και ασύγχυτα μεταξύ τους, δωρίζει σε όλα τα όντα τα όσα αρμόζουν στο καθένα, σύμφωνα με την αξία που αναλογεί στο καθένα από τα όντα.

ή ισχυρίζεται παράλογα ότι η πρόοδός του είναι πρόσφατη και περιορίζει όλη τη δύναμή του σε ένα μόνο χάρισμα. Έπειτα, δεν υπάρχει καμία ανάγκη να ομολογούμε ως πρόοδο του ενός και θείου Πνεύματος το εμφύσημα που δόθηκε τότε στους Αποστόλους· και αυτό που έγινε παλαιότερα για να αποτελέσει ζώσα ψυχή στον πρωτόπλαστο· και ακόμη εκείνο που στερέωσε όλη τη δύναμη των ουρανών. Διότι πώς είναι μία, αυτή που συντελέστηκε σε διαφορετικούς χρόνους; Και πώς είναι ένα, αυτό που δεν είχε καμία απολύτως πρόοδο; Όπως ακριβώς και ο Υιός τη γέννηση. Εννοώ δηλαδή τη θεία και προαιώνια· διότι ας εξαιρεθεί τώρα η κάτω και πρόσφατη· εκτός εάν, όπως ακριβώς ο Υιός είναι διπλούς εξαιτίας της διπλής γέννησης, έτσι επινοείται από εσένα και πνεύμα διπλό εξαιτίας της διπλής προόδου· μάλλον δε και πολλαπλό. Διότι ο μεν Υιός άπαξ, επί συντελεία των αιώνων, δέχθηκε τη σαρκική γέννηση· το δε πνεύμα, σύμφωνα με εσένα, δέχεται ήδη τρεις, ίσως μάλιστα και περισσότερες, χρονικές προόδους. Μία μεν, αυτήν που είναι σύγχρονη με τον ουρανό· άλλη δε, αυτήν της πλάσεως· και τρίτη αυτήν της δικής μας φύσεως. Και τίποτα δεν εμποδίζει να προσθέσουμε και τέταρτη, σύμφωνα με το: «θα πνεύσει το πνεύμα αυτού και θα ρεύσουν ύδατα»· και πάλι πέμπτη, σύμφωνα με το: «θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα κτισθούν»· και άλλη έκτη, και όσες άλλες μπορεί κανείς να βρει ανατρέχοντας στη Γραφή κατά διάφορους καιρούς.

Τα ίδια θα μπορούσε να πει κανείς και για το Πανάγιο Πνεύμα. Καίτοι η Αγία Γραφή θεολογεί για το Πανάγιο Πνεύμα ακόμη πιο ξεκάθαρα από ό,τι για τον Υιό. Διότι λέει σχετικά μεν με τον Υιό: «Η δεξιά του Κυρίου έκανε δύναμη», και: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, τα οποία ως προς το νόημα συμπίπτουν και συμφωνούν με την έννοια του Υιού, αλλά δεν αποφεύγουν την παραλλαγή ως προς τη λέξη. Δες, όμως, το σαφές και απαράλλακτο της λέξης όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα: «Με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», και: «Το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει σε γη ευθεία», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου», και: «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και μύρια άλλα.