Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:4

Εκείνος που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα. Εκείνος, λέγει, που κάνει τους αγγέλους ελαφρούς και μετέωρους. Και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον. Έτσι είδε ο Μωυσής μέσα σε φλόγα πυρός τον άγγελο να του ομιλεί. Εκείνος που θεμελιώνει τη γη με σταθερότητα. Αφού κατέδειξε την πρόνοια του Δημιουργού στον ουρανό, προχωρεί και στην πρόνοιά του για όσα βρίσκονται στη γη.

Ορθόδοξος: Ότι ο μεν Πατέρας γεννά, δηλαδή γέννησε· ο δε Υιός γεννάται, δηλαδή έχει γεννηθεί· και ότι ο ίδιος ο Πατέρας εκπέμπει το Πνεύμα, δηλαδή το εξέπεμψε. Και το Πνεύμα εκπορεύεται, δηλαδή έχει εκπορευθεί. Ανόμοιος: «Εκπορεύεται», είπε· μήπως όμως είπε και «έχει εκπορευθεί»; Ορθόδοξος: Και για τον Υιό έχει πει, «με γεννά». Διότι είπε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Όπως λοιπόν στην περίπτωση του Υιού το "με γεννά" το κατανοείς ως "γέννησε", έτσι και στην περίπτωση του Πνεύματος το "εκπορεύεται", να το κατανοήσεις ως "έχει εκπορευθεί"· διότι αυτή είναι η συνήθεια της Γραφής· όπως η φράση «Αυτός που ποιεί τους αγγέλους του πνεύματα», δηλαδή, Αυτός που (τους) εποίησε· και η φράση «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στη σταθερότητά της», δηλαδή, Αυτός που (την) θεμελίωσε.

Αυτούς, λοιπόν, που υποστηρίζουν ότι η θέληση ταυτίζεται με την ουσία, να τους προσέχεις. Διότι εμείς και θέλουμε, και ομολογούμε, και πιστεύουμε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πιστεύουμε ότι είναι και μονογενής: επειδή μόνος αυτός έχει γεννηθεί από την ουσία, όπως ελέχθη προηγουμένως, ενώ όλοι οι άλλοι έχουν προέλθει από τη θέληση. Λέγοντας δε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, δεν λέμε ότι είναι ομοούσιος με τον εαυτό του· διότι κανείς δεν είναι ομοούσιος με τον ίδιο τον εαυτό του. Εάν, λοιπόν, αληθινά ομολογείς ότι τα πάντα έχουν γίνει από τη βούληση του Πατρός διά του Υιού, και μαζί με όλα τα άλλα λέγεις ότι και ο Υιός έχει γίνει, τότε θα παραδεχθείς ότι και αυτός έχει γίνει διά του εαυτού του. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο, άρα ο Υιός δεν προέρχεται από τη βούληση. Διότι, εάν «Όσα κάνει ο Πατήρ, αυτά τα κάνει ομοίως και ο Υιός», θα πρέπει να ποιήσει και ο Υιός έναν άλλον υιό, ώστε να τα κάνει όλα ομοίως με τον Πατέρα. Εάν, όμως, δεν εποίησε, ούτε ποιεί, δεν είναι ούτε ο ίδιος ποίημα. Διότι λέγει την αλήθεια όταν αναφέρει: «Όλα όσα ποιεί ο Πατήρ, αυτά τα ποιεί ομοίως και ο Υιός». Δεν ποιεί, όμως, τον εαυτό του· άρα δεν είναι ποίημα. Αλλά θα αντιτείνεις: Δεν είπε, «Όλα όσα εποίησε», αλλά «όσα ποιεί»· μάθε, λοιπόν, ότι είναι συνήθεια στη Γραφή να εκφράζει το παρελθοντικό γεγονός ως ενεστώτα χρόνο· όπως στο χωρίο: «Αυτός που ποιεί τους αγγέλους αυτού πνεύματα»· και σε άλλο σημείο: «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της»· και: «Αυτός που ποιεί την Πλειάδα, και τον Έσπερο, και τον Αρκτούρο, και τα ταμεία του νότου». Ανόμ.

Διότι όλα τα κτίσματα, έστω και αν λέγεται ότι έχουν γίνει από τον Θεό, δεν προέρχονται από τον Θεό με τον ίδιο τρόπο που προέρχεται ο Υιός· επειδή ως προς τη φύση τους δεν είναι γεννήματα, αλλά ποιήματα (δημιουργήματα). Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Στην αρχή ο Θεός» δεν ‘γέννησε’, αλλά «εποίησε τον ουρανό και τη γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά». Και δεν λέει ‘αυτός που γεννά’, αλλά «αυτός που ποιεί τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός». Εάν δε ο απόστολος έχει πει: «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα», αυτό δεν το λέει συγκαταλέγοντας τον Υιό μέσα στα πάντα. Αλλά, επειδή από τους Έλληνες (ειδωλολάτρες) άλλοι μεν νομίζουν ότι η κτίση συστάθηκε κατά τύχη, από τη συμπλοκή ατόμων και από μόνη της, και ότι δεν έχει αίτιο, άλλοι δε ότι δημιουργήθηκε μεν από κάποιο αίτιο, όχι όμως μέσω του Λόγου, και επειδή ο καθένας από τους αιρετικούς έπλασε δικές του θεωρίες όπως ήθελε και μυθολογεί περί της κτίσεως, για τον λόγο αυτόν ο απόστολος αναγκαστικά προσέθεσε το «από τον Θεό»· ώστε και τον Ποιητή να καταστήσει γνωστό και τη δημιουργία των πάντων από το θέλημά Του να αποδείξει. Επομένως, αμέσως επιφέρει το «και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», ώστε να εξαιρέσει τον Υιό από τα πάντα. Διότι όλα αυτά για τα οποία λέγεται ότι προέρχονται ‘από τον Θεό’ δημιουργήθηκαν μέσω του Υιού, και δεν είναι δυνατόν τα δημιουργούμενα να έχουν όμοια προέλευση με τον Δημιουργό, και προκειμένου να διδάξει ότι η φράση «από τον Θεό» έχει εδώ διαφορετική σημασία όταν αναφέρεται στα δημιουργήματα, από αυτήν που νοείται όταν λέγεται για τον Υιό.

Όσον αφορά δε τη χειροτονία, ποιος τολμά να αποκαλεί τον εαυτό του άξιο, παρά μόνον ο αληθινά παράφρων και εκείνος που έχει εντελώς ξεχάσει τον εαυτό του; Λοιπόν, κατακρίνοντας τον εαυτό σου, λειτούργησε στον Θεό μέσα στον κλήρο που σου δόθηκε, και δικό Του είναι το έλεος και η βοήθεια και η δύναμη. Κατά τη λειτουργία να θυμάσαι τα λόγια: «Δουλέψτε στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο», και «Αυτός που κάνει τους αγγέλους Του πνεύματα, και τους λειτουργούς Του φλόγα πυρός». Μη φοβάσαι, δεν εγκαταλείφθηκες από τον Θεό. Διότι, αν εμείς δεν Τον εγκαταλείψουμε, Αυτός δεν μας εγκαταλείπει. Επειδή θέλημά Του είναι να επιστρέψουμε σε Αυτόν και να σωθούμε. Το γεγονός δε ότι βαρύνεσαι τόσο πολύ από το πάθος της πορνείας, προέρχεται από το ότι σκέφτεσαι άσχημα για τον πλησίον σου και τον κατακρίνεις. Προέρχεται επίσης και από την υπερβολική οικειότητα με όσους σου είπα να μην έχεις οικειότητα. Αν όσοι επιθυμούν τον κοσμικό πλούτο κινδυνεύουν συχνά στη θάλασσα και στις οδοιπορίες, και τα υπομένουν όλα, πόσο μάλλον εμείς που προσδοκούμε τη βασιλεία των ουρανών και το να ανακηρυχθούμε τέκνα Θεού, εμείς που ακούμε ότι η πάλη μας δεν είναι ενάντια σε σάρκα και αίμα, αλλά ενάντια στις αρχές και στις εξουσίες; Ακόμη δεν έχεις αντισταθεί μέχρι αίματος αγωνιζόμενος ενάντια στην αμαρτία, και ήδη παραλύεις από το πνεύμα της ακηδίας; Τι έχεις υπομείνει; Τι έχεις βαστάξει;

Διότι τι άλλο από τα επίγεια έχει δημιουργηθεί κατ’ εικόνα του Κτίστη; Σε ποιον έχει χαριστεί η κυριαρχία και η εξουσία πάνω σε όλα τα ζώα, χερσαία, ένυδρα και εναέρια; Κατά λίγο μεν υπολείπεται της αξίας των αγγέλων, εξαιτίας της συνάφειάς του με το γήινο σώμα· τον μεν άνθρωπο, λοιπόν, τον έπλασε από τη γη, ενώ τους λειτουργούς Του πύρινη φλόγα· αλλ' όμως η δύναμη του να νοούν και να κατανοούν τον δικό τους Κτίστη και Δημιουργό υπάρχει και στους ανθρώπους.

Διότι, όπως ο καυτήρας νοείται μαζί με το πυρ, και όμως άλλο είναι η υποκείμενη ύλη και άλλο το πυρ· έτσι συμβαίνει και με τις επουράνιες δυνάμεις, η μεν ουσία τους είναι ίσως αέριο πνεύμα ή άυλο πυρ, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· γι' αυτό και βρίσκονται σε τόπο, και γίνονται ορατοί, εμφανιζόμενοι στους άξιους με τη μορφή των οικείων τους σωμάτων.

Διότι έχει γραφτεί ως εξής: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς.» Για τον Υιό του όμως, έτσι είπε ο Δεσπότης: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Και πάλι λέει προς αυτόν: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου.» Ποιοι είναι λοιπόν οι εχθροί; Οι φαύλοι και όσοι αντιτάσσονται στο θέλημά του.

Διότι σχετικά με τη δική μας ψυχή η Γραφή λέει: «Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του». Και για την ίδια την ψυχή λέει πάλι: «Αυτός που πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του». Σχετικά δε με τους αγγέλους λέει στους ψαλμούς: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα [και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός]». Για τον άνεμο δε λέει: «Με βίαιο πνεύμα θα συντρίψεις τα πλοία της Θαρσείς». Και, «όπως στο δάσος σαλεύεται το δέντρο από το πνεύμα». Και, «φωτιά, χαλάζι, χιόνι, κρύσταλλος, πνεύμα καταιγίδας». Σχετικά δε με την καλή διδασκαλία ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Τα λόγια που εγώ σας έχω μιλήσει είναι πνεύμα και ζωή», που σημαίνει ότι είναι πνευματικά. Το δε Άγιο Πνεύμα δεν λαλείται μέσω της γλώσσας, αλλά είναι ζωντανό, παρέχοντας το να λαλεί κανείς με σοφία, ενώ το ίδιο λαλεί και ομιλεί.

Αυτό το πυρ μέσω της δόξας περιέλουσε με φως τον Παύλο, ενώ την αίσθηση της όρασης την τύφλωσε· διότι η σαρκική όραση δεν χωρούσε τη δύναμη εκείνου του φωτός. Αυτό το πυρ είναι που εμφανίστηκε στον Μωυσή μέσα στη βάτο· αυτό το πυρ με τη μορφή άρματος άρπαξε τον Ηλία από τη γη· την ενέργεια αυτού του πυρός επιζητώντας ο Δαβίδ έλεγε: «Δοκίμασέ με, Κύριε, και εξέτασέ με· πύρωσε τους νεφρούς μου και την καρδιά μου». Αυτό το πυρ θέρμανε την καρδιά του Κλεόπα και εκείνου που ήταν μαζί του, όταν τους μιλούσε ο Σωτήρας μετά την εκ νεκρών ανάσταση. Γι' αυτό και οι Άγγελοι και τα λειτουργικά πνεύματα μετέχουν στη λαμπρότητα του πυρός, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί: «Ο ποιών τους Αγγέλους αυτού πνεύματα, και τους λειτουργούς αυτού πυρ φλέγον». Αυτό το πυρ, κατακαίγοντας το δοκάρι που βρίσκεται μέσα στον οφθαλμό, αποκαθιστά καθαρό τον νου, ώστε, ανακτώντας τη φυσική του διορατικότητα, να καθίσταται ικανός να κατανοεί αδιάκοπα τα θαυμάσια του Θεού, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Άνοιξε τα μάτια μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου».

Η Γραφή κάνει λόγο για πάρα πολλά πνεύματα: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός» και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Ως χάρισμα δε δίδεται στους άξιους η «διάκριση των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρονται με την αλήθεια», άλλα δε είναι επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους· διότι, όπως λέει το Ευαγγέλιο, «τον παρακαλούσαν να μην τους στείλει να πάνε στην άβυσσο»· και ομοίως, διέταζε τα πνεύματα και εξέβαλε τα πνεύματα με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται επίσης λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», λέγεται και πνεύμα του κόσμου («εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει) και πνεύμα ανθρώπου: «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου;» και «πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει»· «διότι πέρασε πνεύμα (άνεμος) μέσα από αυτό και δεν θα υπάρχει πλέον» και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν», καθώς και πνεύμα προφητών: «και τα πνεύματα των προφητών», λέει, «υποτάσσονται στους προφήτες» και «ιδού, ένα ψευδές πνεύμα στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα απατήσεις τον Αχαάβ;»

Λόγος του αγίου Επιφανίου κατά εκείνων που επιχειρούν να κατασκευάζουν με ειδωλολατρικό τρόπο εικόνες, ως ομοίωμα του Χριστού και της Θεοτόκου και των μαρτύρων, καθώς επίσης και των αγγέλων και των προφητών. Αφού σοβάτισαν τον τοίχο, αποτύπωσαν τις εικόνες με διάφορα χρώματα. Διότι, λένε, κατασκευάζουμε τις εικόνες των αγίων για ανάμνηση και προς τιμήν τους. Το από πού, όμως, έγιναν φανερά σε αυτόν κατά την απεικόνιση του αρχαγγέλου ψευδεπίγραφα οστά και νεύρα συναρμοσμένα, επαφίετο στη δική του κρίση να το εξηγήσει. Όσοι νομίζουν ότι με αυτόν τον τρόπο τιμούν τους αποστόλους, ας μάθουν ότι αντί να τους τιμούν, μάλλον τους προσβάλλουν περισσότερο. Διότι ο Παύλος, ελέγχοντας τον ψευδώνυμο ιερέα, τον αποκάλεσε ασβεστωμένο τοίχο. «Διότι γνωρίζουμε», λέει ο Ιωάννης, «ότι όταν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοί του», και ο Παύλος κήρυξε ότι οι άγιοι θα είναι «σύμμορφοι με τον Υιό του Θεού»· πώς λοιπόν, αυτούς τους αγίους που πρόκειται να λάμψουν με δόξα, εσύ θέλεις να τους βλέπεις σε άδοξη, νεκρή και άλαλη μορφή, ενώ ο Κύριος λέει γι' αυτούς: «Διότι θα είναι», λέει, «σαν άγγελοι του Θεού»; Και πώς, ζωγραφίζοντάς τους σε νεκρή ύλη, προσκυνάς τους αγγέλους, οι οποίοι είναι πνεύματα και ζουν αιώνια, ενώ ο προφήτης λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς»; Λέω, μάλιστα, ότι ούτε και οι ίδιοι δεν επιθυμούν να προσκυνούνται: «Πρόσεξε μην το κάνεις αυτό· διότι είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου που έχουν τη μαρτυρία του Ιησού. Τον Θεό», λέει, «προσκύνησε».

Εάν κάθε τι που γεννιέται νοσεί (διότι αυτό προβάλλει ο αντίπαλος) τόσο ως προς τη γένεση όσο και ως προς την τροφή (διότι, όπως λέει, αυξάνεται από όσα προσλαμβάνονται και ελαττώνεται από όσα αποβάλλονται), ενώ τα αγέννητα υγιαίνουν, επειδή δεν νοσούν, ούτε έχουν ανάγκες ή επιθυμίες, και όσα γεννιούνται επιθυμούν και τη συνουσία και την τροφή, και το να επιθυμεί κανείς συνιστά νόσο, ενώ το να μην έχει ανάγκες ούτε επιθυμίες συνιστά υγεία, και νοσούν τα γεννημένα επειδή επιθυμούν, ενώ τα αγέννητα δεν νοσούν, και πάσχουν όσα νοσούν είτε από την υπερβολή είτε από την έλλειψη αυτών που προστίθενται και αυτών που αφαιρούνται, και ό,τι πάσχει φθίνει και καταστρέφεται, γι' αυτό και γεννιέται, ο δε άνθρωπος γεννιέται, —άρα ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι απαθής και αθάνατος. Καταρρίπτεται, λοιπόν, αυτός ο ισχυρισμός και από αυτά τα ίδια τα επιχειρήματα. Διότι, εάν κάθε τι που γίνεται ή γεννιέται καταστρέφεται (διότι δεν έχει καμία διαφορά η διατύπωση, επειδή και οι πρωτόπλαστοι δεν γεννήθηκαν, αλλά δημιουργήθηκαν), και δημιουργήματα είναι και οι άγγελοι και οι ψυχές (όπως λέγει η Γραφή: «Αυτός που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα»), άρα, σύμφωνα με τη λογική τους, καταστρέφονται οι άγγελοι και οι ψυχές. Αλλά ούτε οι άγγελοι ούτε οι ψυχές καταστρέφονται. Διότι αυτά είναι αθάνατα και ακατάλυτα, όπως ακριβώς θέλησε ο Ποιητής να είναι. Άρα αθάνατος είναι και ο άνθρωπος. Ούτε πάλι είναι αποδεκτό εκείνο, το να λέγεται δηλαδή ότι θα καταστραφούν τα πάντα ολοσχερώς, και ότι δεν θα υπάρξει ούτε γη, ούτε αέρας, ούτε ουρανός.

Και άλλα μεν χαρίζονται σε όλους, ενώ άλλα λαμβάνουν χαρίσματα· και για να μιλήσουμε γενικά, άλλα μεν εξυμνούν την αγιότητα στους ουρανούς των ουρανών και στους υπόλοιπους αόρατους τόπους, άλλα δε, ενώ εξυμνούνται, παρέχουν επαξίως τα δώρα στους αξίους. 9. Η δε Γραφή αναφέρει πάρα πολλά πνεύματα· «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Δίδεται δε στους αξίους το χάρισμα της «διακρίσεως των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρουν με την αλήθεια», άλλα δε επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους. «Τον παρακαλούσαν», αναφέρει το Ευαγγέλιο, «να μην τους επιτάξει να απελθουν στην άβυσσο»· ωσαύτως δε και στα πνεύματα έδινε προσταγές. Και τα πνεύματα τα εξέδιωκε με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται δε λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», γίνεται λόγος και για πνεύμα του κόσμου· «εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει, όπως και για πνεύμα ανθρώπου· «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή το πνεύμα του ανθρώπου;» Και «πνεύμα το οποίο πορεύεται και δεν επιστρέφει»· «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον», και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν», και «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Και «ιδού, στάθηκε ένα ψευδές πνεύμα ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα εξαπατήσεις τον Αχαάβ; Και θα γίνω, λέει, πνεύμα ψευδές στο στόμα των προφητών».

Δύο άνδρες στάθηκαν μπροστά τους με ενδύματα που άστραφταν. Σημάδια χαράς και αγαλλίασης, καθώς και γνωρίσματα της σωτήριας ανάστασης, τους παρέχεται η δυνατότητα να δουν και μέσω της λευκής ενδυμασίας, ώστε και από την εμφάνιση να συμπεράνουν οι γυναίκες το χαρμόσυνο γεγονός της εγέρσεως, και να κάνουν την αρχή της εορτής του Πάσχα μαζί με τους λευκοφορεμένους αγγέλους. Διότι ο Μωυσής μεν, επειδή επρόκειτο να επιφέρει τις πληγές στους Αιγυπτίους, είδε καταλλήλως μέσα σε φλόγα φωτιάς τον άγγελο πάνω στη βάτο· και ο ίδιος, νομοθετώντας σε μοχθηρούς ανθρώπους, έλεγε ότι ο Θεός είναι πυρ καταναλίσκον, αφήνοντας να εννοηθεί ότι θα είναι τιμωρός και κολαστής γι' αυτούς· γι' αυτό και ο Θεός τους οδηγούσε μέσα σε στύλο φωτιάς. Έτσι δίδαξε ότι για τους ασεβείς οι άγγελοι γίνονται φλόγα φωτιάς, λέγοντας: «Αυτός που κάνει τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς». Αλλά οι γυναίκες δεν είδαν τέτοιους αυτούς που βρίσκονταν μέσα στο μνήμα, αλλά γαλήνιους και φαιδρούς, όπως ακριβώς έπρεπε να εμφανίζονται για τη χαρά και τη βασιλεία του Δεσπότη. Διότι, κατά το πάθος του Σωτήρα, ο ήλιος εξέλιπε, περιβάλλοντας τα πάντα με σκοτάδι, δείχνοντας σύμβολα θρήνων και πένθους σε όσους σταύρωσαν τον Υιό του Θεού· και κανείς από τους αγγέλους δεν εμφανιζόταν εκείνη την ώρα, όπως ήταν φυσικό, στους μαθητές, καθώς ομοίως και εκείνοι είχαν διασκορπιστεί εδώ κι εκεί.

«Εκείνος που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα, που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του, που θέτει τα νέφη ως όχημά του, που περιπατεί πάνω σε φτερούγες ανέμων, που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Εξ αυτού, ευλόγως, η λέξη σεραφείμ, όταν ερμηνεύεται στην ελληνική γλώσσα, σημαίνει «αυτοί που πυρπολούν» ή «εμπρηστές». Και λέγεται ότι η λέξη σεραφείμ δηλώνει τον εμπρησμό. Γι' αυτό έχει ειπωθεί σχετικά με την αγγελική δύναμη: «Εκείνος που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον».

Βλέποντας λοιπόν ο προφήτης την εγκαθίδρυση του Σωτήρα μας στον πατρικό θρόνο της ένθεης δόξας και βασιλείας, και έχοντας εμπνευστεί από το Άγιο Πνεύμα, και επειδή επρόκειτο στη συνέχεια να περιγράψει την έλευσή Του στους ανθρώπους και τη γέννησή Του από παρθένο, προμαρτυρεί τη γνώση και τη δοξολογία που έμελλε να απλωθεί σε ολόκληρη τη γη, εισάγοντας τα Σεραφείμ να Τον περιστοιχίζουν και να αναφωνούν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού». Και ποια να είναι άραγε τα Σεραφείμ που δορυφορούν τον Χριστό του Θεού, παρά ίσως χοροί αγγέλων και θείων δυνάμεων, ή ακόμη και προφητών και αποστόλων; Διότι τα Σεραφείμ ερμηνεύονται ως «αρχή του στόματός τους». Και τέτοιοι είναι οι προφήτες και οι απόστολοι, μέσω του στόματος των οποίων έγινε η απαρχή του σωτήριου κηρύγματος, γι' αυτό και έλαβαν αυτήν την ονομασία. Των οποίων και οι δυνάμεις του Αγίου Πνεύματος, που ονομάζονται «πτέρυγες», από τη μία αποκρύπτουν τα πρώτα και τα έσχατα της γνώσης του Θεού Λόγου, επειδή είναι άρρητα και ακατάληπτα ως προς τη φύση τους, ενώ από την άλλη φανερώνουν τα ενδιάμεσα της περί Αυτού οικονομίας, διότι μόνο αυτά είναι γνωστά στην ανθρώπινη φύση, ενώ όσα βρίσκονται πέραν αυτών και όσα ακολουθούν παραμένουν αποσιωπημένα ως απόρρητα. Αλλά και θείες και ουράνιες δυνάμεις θα μπορούσαν να υποδηλώνονται μέσω των Σεραφείμ, καθόσον διαφορετικά τα Σεραφείμ ερμηνεύονται ως «εμπρησμοί», γι' αυτό και έχει ειπωθεί: «ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα, και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα».

Έτσι λοιπόν, μετά τα πρώτα άστρα που κατανοούνται μεταξύ των ασώματων δυνάμεων, τα οποία διαπρέπουν με τη δύναμη και την ουσία του νοερού φωτός, υπάρχει μια μεγάλη και για εμάς ακατανόητη διαφοροποίηση, καθώς και αναρίθμητες φυλές και γένη, όχι όμως και για τον Ποιητή των όλων. Γι' αυτό, θέλοντας να παραστήσει ότι αυτά είναι καταληπτά μόνο στον Θεό, κάποιος από τους θεολόγους αναφέρει: «Μύριες μυριάδες τον λειτουργούσαν και χίλιες χιλιάδες παρίσταντο ενώπιόν του», δηλώνοντας αφενός με τον αριθμό το γεγονός ότι αυτά είναι καταληπτά στον Θεό, και αφετέρου με την ποσότητα το ότι για εμάς είναι άπειρα· εξαιτίας του οποίου συνηθίζουμε να ονομάζουμε, προς έμφαση της υπερβολής, τα πολλά και άπειρα «μύρια». Κάποιος άλλος προφήτης, αναλύοντας την ουσία τους, θεολογεί κάπως έτσι για τον Ποιητή των συμπάντων, λέγοντας: «Κύριε, Θεέ μου, μεγαλύνθηκες πάρα πολύ, ενδύθηκες δόξα και μεγαλοπρέπεια, εσύ που περιβάλλεσαι το φως σαν ιμάτιο, που εκτείνεις τον ουρανό σαν δέρμα· εσύ που κάνεις τους αγγέλους σου πνεύματα και τους λειτουργούς σου φλόγα πυρός».

Από πού τα άντλησε και αυτά ο Πλάτων, εγώ τουλάχιστον δεν θα μπορούσα να πω· εκείνο όμως που μπορώ να δηλώσω, και είναι αληθές, είναι ότι μυριάδες χρόνια πριν γεννηθεί ο Πλάτων, και αυτό το δόγμα γινόταν ομολογουμένως αποδεκτό από τους Εβραίους. Λέει λοιπόν η Γραφή τους: «Και έγινε σαν αυτή την ημέρα, και ήλθαν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Θεού· και ο διάβολος ήλθε ανάμεσά τους, αφού περιήλθε τη γη και περπάτησε σε αυτήν», ονομάζοντας διάβολο την αντίπαλη δύναμη, και αγγέλους του Θεού τις αγαθές δυνάμεις. Αυτές δε τις αγαθές δυνάμεις τις ονομάζει και θεία πνεύματα και λειτουργούς του Θεού, εκεί όπου αναφέρει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς». Αλλά και τη διαμάχη των αντίθετων δυνάμεων κατ' αυτόν τον τρόπο την παρουσιάζει εκείνος που είπε: «Δεν είναι η πάλη μας ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά ενάντια στις αρχές, ενάντια στις εξουσίες, ενάντια στους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου [του αιώνα], ενάντια στα πνευματικά όντα της πονηρίας στους επουράνιους τόπους». Ο δε Πλάτων φαίνεται ξεκάθαρα να παραφράζει το λόγιο του Μωυσή που λέει: «Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», μέσα από τα οποία καθόρισε ότι ολόκληρο το γένος των ανθρώπων είναι «κτήματα θεών και δαιμόνων».

Ο Πλάτων, λοιπόν, στο τελευταίο βιβλίο της Πολιτείας λέει με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «Εκεί, λοιπόν, παραστέκονταν άνδρες άγριοι, διάπυροι στην όψη, οι οποίοι, κατανοώντας τη φωνή, άλλους τους παρελάμβαναν χωριστά και τους οδηγούσαν, ενώ τον Αριδαίο και τους άλλους, αφού τους έδεσαν χέρια, πόδια και κεφάλι, τους έριξαν κάτω, τους έγδαραν και τους έσερναν έξω από τον δρόμο ξεσκίζοντάς τους πάνω σε ασπαλάθους». Διότι οι διάπυροι άνδρες έχουν σκοπό να υποδηλώσουν τους αγγέλους, οι οποίοι παραλαμβάνουν τους αδίκους και τους κολάζουν. «Αυτός που κάνει», λέει, «τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Έπεται δε από αυτά ότι η ψυχή είναι αθάνατη· διότι αυτό που κολάζεται ή παιδαγωγείται, εφόσον έχει αίσθηση, ζει, έστω κι αν λέγεται ότι πάσχει. Και τι άλλο; Δεν γνωρίζει άραγε ο Πλάτων και ποταμούς πυρός και το βάθος της γης, αυτό που από τους βαρβάρους ονομάζεται γέεννα, ονομάζοντάς το ποιητικά Τάρταρο, και Κωκυτό και Αχέροντα και Πυριφλεγέθοντα, και εισάγοντας τέτοιου είδους κολαστήρια για τη σωφρονιστική διαπαιδαγώγηση; Φανερώνοντας δε, σύμφωνα με τη Γραφή, τους αγγέλους των μικρών και ελαχίστων που βλέπουν τον Θεό, και επιπλέον την επίβλεψη που φτάνει σε εμάς μέσω των τεταγμένων αγγέλων, δεν διστάζει να γράψει: «Επειδή όλες οι ψυχές είχαν επιλέξει τους βίους τους, όπως τους έτυχε, προχωρούσαν με τάξη προς τη Λάχεση, και εκείνη έστελνε μαζί με τον καθένα, ως φύλακα της ζωής του και εκπληρωτή όσων επέλεξε, εκείνον τον δαίμονα που είχε διαλέξει».

Αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα θα ακούσει»· και από ποιον θα ακούσει, το διασαφηνίζει λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει», δηλαδή από τον δικό μου θησαυρό· διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Αυτός μεν λοιπόν, ως Υιός μονογενής, λαμβάνει από τον Πατέρα και ακούει από τον Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα χορηγείται από αυτόν· γι' αυτό λέει: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Ονομάζεται, βεβαίως, και ο επί πάντων Θεός πνεύμα, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και θα είναι αληθινά ο ίδιος άγιος αγίων, και εκείνος που «αναπαύεται στους αγίους». Αλλά και ο Υιός του Θεού τυγχάνει να είναι πνεύμα, και μάλιστα και ο ίδιος πνεύμα άγιο αγίων, εφόσον βεβαίως είναι εικόνα του αοράτου· γι' αυτό και για εκείνον έχει λεχθεί: «ο δε Κύριος είναι το πνεύμα» και «πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επειδή, όμως, το Άγιο Πνεύμα είναι έτερο από τον Πατέρα και τον Υιό, ο Σωτήρας, παριστώντας το ιδίωμά του, το ονόμασε Παράκλητο, διαχωρίζοντας το κοινό στοιχείο της ομωνυμίας μέσω της προσηγορίας του Παρακλήτου, διότι και οι αγγελικές δυνάμεις θα μπορούσαν να ονομαστούν πνεύματα· επειδή έχει ειπωθεί: «εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Όμως κανένα από αυτά δεν δύναται να εξισωθεί με το Πνεύμα τον Παράκλητο.

Καθαρίζει λέπρες, απαλλάσσει από δαίμονες και ασθένειες, ζωοποιεί νεκρούς, περπατά πάνω στη θάλασσα, και κάνει όλα τα άλλα όσα έπραξε, σε ποιον ή πότε άραγε τα ενήργησε αυτά προηγουμένως ο Πατέρας; Ή μήπως είναι προφανές ότι τους τύπους των ίδιων πραγμάτων τους υποδεικνύει μεν ο Πατέρας, τους επιτελεί δε ο Λόγος, όχι δουλικά, ούτε με άγνοια, αλλά με γνώση και δεσποτικά, και για να το εκφράσω πιο κατάλληλα, πατρικά; Διότι έτσι αποδέχομαι εγώ το ότι όσα γίνονται από τον Πατέρα, αυτά τα πράττει ομοίως και ο Υιός· όχι σύμφωνα με την εξωτερική ομοιότητα αυτών που γίνονται, αλλά σύμφωνα με την ισοτιμία της εξουσίας τους. Και αυτό θα σήμαινε η φράση ότι μέχρι τώρα εργάζεται και ο Πατέρας, και ο Υιός· και όχι μόνο αυτό, αλλά και τη θεία οικονομία και συντήρηση αυτών που δημιούργησαν, όπως φανερώνει το ότι κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και το ότι θεμελιώνεται η γη με ασφάλεια, μολονότι αυτά εδραιώθηκαν και δημιουργήθηκαν μια για πάντα· και το ότι στερεώνεται η βροντή, και κτίζεται ο άνεμος, των οποίων η δημιουργική σύσταση έγινε μεν μία φορά, η ενέργειά τους όμως είναι και τώρα συνεχής.

Και η υμνωδία των τριών παίδων, η οποία συμπαραλαμβάνει τα πνεύματα και τις ψυχές των δικαίων σε κοινωνία της δοξολογίας, δεν προτρέπει να αινούν ξεχωριστά οι ψυχές και ξεχωριστά από τις ψυχές τα πνεύματα, όπως φρονεί ο Απολινάριος. Διότι ποιος ιδιαίτερος αίνος της ψυχής θα μπορούσε να υπάρξει, εάν δεν εκπληρώνεται μέσω της διανοίας; Διότι ψυχή χωρισμένη από τη διάνοια, όπως ήδη έχει λεχθεί πολλές φορές, είναι κτήνος αμέτοχο της λογικής και διανοητικής ενέργειας. Γιατί, λοιπόν, αποχωρίζει τον νου από την ψυχή μας, όπως ισχυρίζεται αυτός; Ας υποτεθεί ότι είναι δυνατόν να προσφέρεται ο αίνος προς τον Θεό από τα πνεύματα, επειδή ονομάζει τα πνεύματα νου. Εάν όμως θεωρεί την ψυχή ως κάτι διαφορετικό από τον νου, πώς θα αινέσει τον Θεό όποιος στερείται νου; Ποια υμνωδία, που προέρχεται από την έλλειψη νου, θα αρέσει στον Θεό; Και ποια ανάγκη του νου θα είχε πλέον η ψυχή, εάν ως προς τη θεία δοξολογία θα ήταν αυτάρκης να υμνωδεί από μόνη της και να μην έχει καμία ανάγκη από τη συνεργία του νου; Αλλά εμείς δεν διδαχθήκαμε αυτά από εκείνους που μας τα ερμήνευσαν. Αντιθέτως, επειδή οι ψυχές, αφού λυθούν από τα σωματικά δεσμά, είναι ισάγγελοι, όπως λέγει ο Κύριος, για αυτόν τον λόγο ο λόγος της Γραφής, μέσω της σύζευξής τους με τα πνεύματα, καταδεικνύει την ομοτιμία των ψυχών με τους αγγέλους. Διότι οι άγγελοι είναι πνεύματα, σύμφωνα με τον προφήτη που λέγει: «Ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα», μαζί με τους οποίους οι τρεις παίδες αξιώνουν να υμνωδούν και οι ψυχές των δικαίων.

Ότι δε αυτό το νοερό και προκόσμιο και ακατάπαυστο φως είναι ο ίδιος ο Θεός, το εξέφρασε με σαφήνεια ο Γρηγόριος που φέρει την επωνυμία της θεολογίας: «Διότι», λέει, «όταν ο Θεός θέλησε να δημιουργήσει αυτόν τον κόσμο, για τα αιώνια όντα είναι ο ίδιος το φως τους και όχι κάποιο άλλο· διότι τι ανάγκη είχαν από άλλο φως αυτοί που έχουν το μέγιστο;» Αυτό ακριβώς το φως είναι και πυρ θείο και άυλο, του οποίου η φύση είναι να φωτίζει τις ψυχές. Διότι αυτό, για να το πούμε πάλι σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, ενέργησε και στους αποστόλους, όταν μιλούσαν με πύρινες γλώσσες. Το ίδιο περιέλαμψε και τον Παύλο, και εξασθένησε μεν την αίσθηση της όρασής του, αλλά φώτισε τα μάτια της καρδιάς του· επειδή η σαρκική όραση δεν μπορεί να χωρέσει τη δύναμη εκείνου του φωτός. Αυτό το πυρ φάνηκε στον Μωυσή μέσα στη βάτο. Αυτό, με τη μορφή άρματος, άρπαξε τον Ηλία από τη γη. Την ενέργεια αυτού του πυρός επιζητώντας ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Δοκίμασέ με, Κύριε, και πείρασέ με, πύρωσε τους νεφρούς μου και την καρδιά μου». Αυτό το πυρ θέρμανε την καρδιά του Κλεόπα και εκείνου που ήταν μαζί του, όταν τους μιλούσε ο Σωτήρας μετά την εκ νεκρών ανάστασή Του. Και οι άγγελοι επίσης και τα λειτουργικά πνεύματα μετέχουν σε αυτό το πυρ, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους Του πνεύματα και τους λειτουργούς Του φλόγα πυρός».

«Στον Δαβίδ»: Στον Χριστό, λέει, πρέπει να δίνουμε προσοχή, ο οποίος μας καθοδηγεί προς την εξομολόγηση και τη μετάνοια. «Ευλόγει»: Βλέπεις τι είδους θεμέλιο έθεσε στον ψαλμό το Άγιο Πνεύμα, διεγείροντας την ψυχή του ανθρώπου στο να ευλογεί αδιαλείπτως τον Κύριο. «Κύριε»: Διότι κάθε πνοή μεγαλύνει τον Κύριο. «Εξομολόγησιν»: Διότι, όταν η εξομολόγηση προσφέρεται στον Θεό, τότε Εκείνος ενδύεται ευπρέπεια, επειδή αγαπά την επιστροφή του ανθρώπου. «Αναβαλλόμενος»: Διότι είναι όλος φως και προέρχεται από φως, και είναι περιβεβλημένος το φως· επειδή και τα δύο ανήκουν στον Θεό. «Εκτείνων»: Δείχνει πόση είναι η δύναμη του Θεού· διότι με τον λόγο άπλωσε τον ουρανό σαν ένα απλό ένδυμα. «Ο στεγάζων»: Αποτελεί επίσης γνώρισμα της δύναμης του Θεού το να καλεί το νερό της θάλασσας, να το τοποθετεί σαν οροφή στον ουρανό και να το εκχέει πάνω στο πρόσωπο της γης. «Ο τιθείς»: Διότι επιβιβάστηκε στους αποστόλους σαν σε νεφέλες, προκειμένου να φωτίσει την οικουμένη· επιβιβάστηκε όμως και στη νεφέλη τότε, κατά τον καιρό της αναστάσεως, και επιβιβάστηκε και στη Θεοτόκο σαν σε νεφέλη. «Ο περιπατών»: Διότι επιβαίνει και στους ανέμους, όποτε το επιθυμεί. Αναφέρει δε και τα μυστήρια της σάρκωσης. «Ο ποιών»: Όχι μόνο αυτούς που βρίσκονται στον ουρανό, αλλά και τους αγίους που αγωνίστηκαν επί της γης, καθιστώντας και αυτούς νοερούς. «Και τους λειτουργούς»: Διότι, όποτε το θέλει, οι άγιοι μεταβάλλονται και σε πυρ, παίρνοντας δύναμη από το πυρ του Πνεύματος.

«Όσοι δε τον έλαβαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού.» «Αυτός που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα.» Σαφώς κήρυξε τον σαρκωθέντα Δημιουργό, λέγοντας γι' αυτόν αυτά ακριβώς που έγραψε ο Ιωάννης ο Θεολόγος· διότι αφού εκείνος είπε για τον Θεό, «Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτε από όσα έγιναν», στη συνέχεια προχωρώντας λέει: «Ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας.» «Αυτός που στεγάζει με νερά τα υπερώα του.» Διότι τα υψηλά των μυστηρίων τα φανέρωσε μέσα στα νερά του βαπτίσματος. «Αυτός που θέτει τα σύννεφα ως όχημά του.» Αυτό συνέβη με τον Μονογενή κατά τον καιρό της αναλήψεώς του στους ουρανούς, όταν τον παρέλαβε η νεφέλη. «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα.» Εννοεί τους αποστόλους· διότι αυτοί ανήγγειλαν παντού τη διαθήκη του· αυτοί έγιναν και λειτουργοί των προσταγμάτων του· αυτούς τους έκανε πνεύματα, δηλαδή πνευματικούς, αλλά βέβαια και πυρ φλέγον εξαιτίας της χορηγίας του Πνεύματος, η οποία έγινε πάνω τους με τη μορφή πύρινων γλωσσών. «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της.» Γη ονομάζει τον άνθρωπο. Αυτόν, λοιπόν, τον θεμελιώνει πάνω στην ασφάλεια της πίστεως· ο οποίος δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνος, δηλαδή στον μέλλοντα. «Πάνω στα όρη θα σταθούν νερά.» Όρη ονομάζει τους προφήτες λόγω του ύψους της θεωρίας τους· μέσα σε αυτούς στέκονται νερά, με τα οποία ποτίζονται αυτοί που διψούν για διδασκαλία. «Από την επιτίμησή σου θα τραπούν σε φυγή.»

Διότι χρόνος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι ο δημιουργός όλων των αιώνων. Άγγελος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι εκείνος «που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Ουρανός δεν υπήρχε, «Διότι με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Ήλιος δεν υπήρχε, διότι αυτός είναι «ο ήλιος της δικαιοσύνης». Σελήνη δεν υπήρχε, «Διότι τη σελήνη και τα άστρα αυτός τα θεμελίωσε». Γη δεν υπήρχε, διότι αυτός είπε: «Ας συναχθούν τα ύδατα και ας φανεί η ξηρά». Χωρίς μάρτυρες, λοιπόν, είναι η άνωθεν γέννηση, θεία και ακατάληπτη, επειδή μόνο ο Πατέρας γνωρίζει πώς γέννησε, και ο Υιός πώς γεννήθηκε. Επομένως, ο Ιωάννης μόνος του κήρυξε την άναρχη γέννηση και τη συναΐδια ύπαρξη.

Ας εξετάσουμε προσεκτικά την κάθε λέξη από όσα έχουν λεχθεί, ώστε να μη μας διαφύγει τίποτε από όσα είναι κρυμμένα στο βάθος. Διότι είναι αναγκαίο να ερευνήσουμε εκτενώς αυτό το χωρίο, και να ανατρέψουμε τις μυθολογίες εκείνων που τα λέγουν όλα απερίσκεπτα· και πρώτα μεν να αναφέρουμε όσα τολμούν να λέγουν, και, αφού αποδείξουμε το παράλογο των ισχυρισμών τους, να διδάξουμε έπειτα στην αγάπη σας το αληθινό νόημα της Γραφής, ώστε να μην προσφέρετε επιπόλαια τα αυτιά σας σε εκείνους που ξεστομίζουν εκείνες τις βλασφημίες, τις οποίες τολμούν να λέγουν εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού. Λένε, δηλαδή, ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για ανθρώπους, αλλά για αγγέλους· επειδή αυτούς ονόμασε υιούς του Θεού. Πρώτα, λοιπόν, ας μας υποδείξουν πού ονομάστηκαν οι άγγελοι υιοί του Θεού· πουθενά όμως δεν θα μπορούσαν να το υποδείξουν. Διότι άνθρωποι ονομάστηκαν υιοί του Θεού, άγγελοι όμως ποτέ. Αλλά για μεν τους αγγέλους λέγει: «Αυτός που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· για δε τους ανθρώπους: «Εγώ είπα· είστε θεοί»· και πάλι: «Υιούς γέννησα και ανύψωσα»· και πάλι: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ»· άγγελος όμως πουθενά δεν ονομάστηκε υιός, ούτε υιός του Θεού. Αλλά τι ισχυρίζονται;

Υψώθηκε, λέει, η κραυγή τους ενώπιον του Κυρίου. ΣΤ΄. Πολύ μεγάλο είναι το μέγεθος της παρανομίας τους, και γι' αυτό, επειδή η νόσος είναι ανίατη και το τραύμα δεν επιδέχεται καμία θεραπεία, ο Κύριος μας απέστειλε για να την εξολοθρεύσουμε. Αυτό είναι που έλεγε ο μακάριος Δαβίδ: «Ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα, και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα». Επειδή, λέει, έχουμε έρθει για να αφανίσουμε ολόκληρη αυτή την περίχωρο (διότι εξαιτίας της πονηρίας των κατοίκων και η γη θα δεχθεί την τιμωρία), βγες εσύ από εδώ. Ακούγοντας αυτά ο δίκαιος, και μαθαίνοντας την αιτία για την οποία ήρθαν αυτοί που, ενώ φαινομενικά ήταν άνδρες, στην πραγματικότητα ήταν άγγελοι και υπηρέτες του Θεού των όλων, βγήκε και μίλησε στους γαμπρούς του που είχαν πάρει τις κόρες του. Και όμως, προηγουμένως έλεγε στους παράνομους εκείνους ότι: «Ιδού, έχω δύο κόρες, οι οποίες δεν γνώρισαν άνδρα». Πώς λοιπόν εδώ λέει: «Προς τους γαμπρούς του που είχαν πάρει τις κόρες του»; Μη νομίσεις ότι αυτά είναι αντίθετα με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως από τον δίκαιο. Διότι υπήρχε η συνήθεια στους παλαιούς να κάνουν τις μνηστείες πολύ καιρό πριν, και πολλές φορές να συγκατοικούν με τις μνηστευμένες και να ζουν μαζί με τους γονείς· πράγμα που και σήμερα γίνεται σε πολλά μέρη.

Άκουσε λοιπόν τον προφήτη που λέει: «Άνθρακες άναψαν από αυτόν, και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε, και γνόφος ήταν κάτω από τα πόδια του.» Ανέφερε δε τα πόδια του Θεού, για να δηλώσει την πορεία του πάνω στη γη. «Άνθρακες άναψαν από αυτόν και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε, και γνόφος ήταν κάτω από τα πόδια του.» Έκρυψε δε την πορεία της θεότητάς του με το κάλυμμα της σάρκας, για να μη γίνει γνωστή στις αντίπαλες δυνάμεις η πολυποίκιλη οδός της σοφίας του. «Διότι, εάν τη γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης.» Όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης: «Μέσα στη θάλασσα είναι η οδός σου και τα μονοπάτια σου μέσα σε ύδατα πολλά, και τα ίχνη σου δεν θα γίνουν γνωστά.» Και ενώ τα μεν ίχνη του δεν θα γίνουν γνωστά, όπως λέει ο προφήτης, τη γέννηση της θεότητάς του ο Ευνόμιος τολμά να την εξιχνιάσει. «Και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε, και γνόφος ήταν κάτω από τα πόδια του, και ανέβηκε πάνω στα Χερουβίμ και πέταξε, πέταξε πάνω σε φτερά ανέμων.» Όχι βέβαια επειδή ο Κύριος έχει φτερά και πετάει, αλλά ο προφήτης χρησιμοποίησε το «πέταξε», για να δηλώσει την ταχεία και ορμητική κάθοδο του Θεού Λόγου από τους ουρανούς στη γη. «Και ανέβηκε πάνω στα Χερουβίμ και πέταξε. Πέταξε πάνω σε φτερά ανέμων.» Ποιοι είναι αυτοί, παρά βεβαίως οι άγγελοι; «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς.»

Αλλά μήπως εκείνος επέδειξε πολλή παρρησία απέναντι στον Ηρώδη; Όμως τούτος αποστόμωσε όχι έναν και δύο και τρεις, αλλά μυρίους σαν εκείνον, ή μάλλον και πολύ χειρότερους από εκείνον τον τύραννο. Απομένει λοιπόν να τον εξετάσουμε συγκρίνοντάς τον με τους αγγέλους. Γι' αυτό, αφήνοντας τη γη, ας ανεβούμε στις αψίδες των ουρανών· αλλά ας μην κατακρίνει κανείς την τόλμη του λόγου. Διότι, εάν η Γραφή ονόμασε άγγελο και τον Ιωάννη και τους ιερείς, τι το θαυμαστό υπάρχει εάν παραβάλλουμε αυτόν που είναι ανώτερος από όλους με εκείνες τις ουράνιες δυνάμεις; Ποιο είναι λοιπόν το μεγαλείο εκείνων; Το ότι υπακούουν στον Θεό με κάθε ακρίβεια· πράγμα το οποίο και ο Δαβίδ έλεγε γεμάτος έκπληξη και θαυμασμό: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του». Διότι τίποτα δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτό, έστω κι αν είναι άπειρες φορές ασώματοι· επειδή αυτό που κυρίως τους καθιστά μακάριους είναι το γεγονός ότι υπακούουν στα προστάγματα, ότι δεν παρακούουν σε τίποτα. Αυτό, λοιπόν, μπορεί κανείς να δει να τηρείται με ακρίβεια και από τον Παύλο· διότι όχι μόνο έκανε πράξη τον λόγο Του, αλλά και τα προστάγματά Του, και μάλιστα ξεπερνώντας τα προστάγματα, και δηλώνοντας αυτό ακριβώς, έλεγε: «Ποιος είναι λοιπόν ο μισθός μου; Ώστε, όταν κηρύττω, να προσφέρω χωρίς δαπάνη το Ευαγγέλιο του Χριστού;». Τι άλλο έλεγε ο προφήτης γεμάτος θαυμασμό γι' αυτούς; «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα», λέει, «και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός».

Όταν εκείνοι που είναι αφιερωμένοι σε αυτόν επιδεικνύουν άριστο βίο, όταν και με τα λόγια και με τα έργα τους τον ανυμνούν, τότε εκείνος μεγαλύνεται, όχι επειδή ο ίδιος προσλαμβάνει κάτι ως προς το μέγεθός του, αλλά επειδή σε εκείνους που τον αγνοούν αποδεικνύεται μέγας μέσω όσων τον λατρεύουν, εξαιτίας της μεγαλουργίας, της ποικιλίας των κτισμάτων και της πρόνοιάς του. Και η ψυχή, χαίροντας για αυτό το μεγαλείο, λέει: «Κύριε ο Θεός μου»· διότι η φωνή αυτή ανήκει σε ψυχή που σεμνύνεται. Προσθέτει δε με ποιον τρόπο μεγαλύνθηκε: «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενεδύθης». Ο δε Σύμμαχος αποδίδει ως εξής: «Ύμνο και ευδοξία ενεδύθης». Διότι δεν σε αγνοούν πλέον όσοι απολαμβάνουν τα δικά σου αγαθά, ούτε προσφέρουν στα είδωλα τον σεβασμό που ανήκει σε εσένα, αλλά σε υμνούν και σου αποτίνουν το χρέος της δοξολογίας. Διότι, αν και είναι ικανή για τη φανέρωση του μεγαλείου του Θεού η δημιουργία των αγγέλων, η έκταση των ουρανών, η θεμελίωση της γης, και όλα τα άλλα τα οποία πρόσθεσε σε αυτά ο ψαλμωδός, εντούτοις σπουδαιότερο από αυτά είναι το ότι ο Σωτήρας έγινε άνθρωπος και παρέμεινε Θεός, και το ότι έπαθε τα δικά μας και διαφύλαξε τη δική του απάθεια. Γι' αυτόν τον λόγο, παρότι αυτά είναι δεύτερα ως προς τη σειρά, τα τοποθέτησε ωστόσο πριν από τα άλλα, επειδή ως προς τη σημασία τυγχάνουν να είναι πρώτα.

«Αυτός που καθιστά τα νέφη όχημά Του, Αυτός που περιπατεί πάνω στις φτερούγες των ανέμων». Μέσω αυτών φανέρωσε την πρόνοια που εκτείνεται παντού. Διότι εξουσιάζει και τους ανέμους και τα νέφη, και ο Ίδιος τα κατευθύνει και τα κυβερνά, και παρέχει στον κατάλληλο καιρό την ωφέλεια που προκύπτει από αυτά. Διδάσκει δε ταυτόχρονα ότι η θεία φύση είναι πανταχού παρούσα και επιβλέπει τα πάντα. Επειδή, δηλαδή, από όλα τα αισθητά η φύση των ανέμων είναι η πιο ταχεία (διότι σε μια στιγμή διατρέχει από τη δύση έως την ανατολή, και από την ανατολή προς τη δύση), μη βρίσκοντας άλλη ακριβέστερη εικόνα στα αισθητά, είπε ότι ο Θεός επιβαίνει πάνω στις φτερούγες των ανέμων, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο ότι είναι πανταχού παρών. Βρίσκουμε δε και στους υιούς του Ισραήλ τον Θεό των όλων να εμφανίζεται μέσα σε νεφέλη, και στη Σκηνή να κάνει την εμφάνισή Του μέσω νεφέλης. Και βεβαίως, όταν ο Σολομών εγκαινίαζε τον ναό, νεφέλη κάλυψε τον οίκο· και ο Δεσπότης Χριστός στο όρος φανέρωσε στους τρεις αποστόλους φωτεινή νεφέλη γύρω Του· και κατά την Ανάληψή Του, φωτεινή νεφέλη Τον ανέλαβε κρύβοντάς Τον από τα μάτια τους. «Αυτός που κάνει τους αγγέλους Του πνεύματα, και τους λειτουργούς Του πυρ φλέγον». Έδειξε έτσι ότι είναι δημιουργός όχι μόνο των ορατών, αλλά και των αοράτων. Τους ίδιους δε ονόμασε και πνεύματα και πυρ, διδάσκοντας και με τα δύο το δυνατό και το ταχύ της φύσης τους.

Του Δαμασκηνού. Επειδή ο όρος «πνεύμα» νοείται με πολλούς τρόπους, πρέπει να αναφερθούν οι σημασίες του. Πνεύμα, λοιπόν, ονομάζεται το Άγιο Πνεύμα· λέγονται όμως πνεύμα και οι δυνάμεις του Αγίου Πνεύματος, όπως στο χωρίο: «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα». Διότι θεωρώ πως ο Ησαΐας συνηθίζει να αποκαλεί πνεύματα τις ενέργειες του Πνεύματος. Πνεύμα είναι και ο αγαθός άγγελος, όπως στο: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Πνεύμα είναι και ο δαίμονας, όπως: «Το πνεύμα το άλαλο και κουφό». Πνεύμα είναι και η ψυχή, όπως: «Στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου και ο νους λέγεται πνεύμα.

Περί αγγέλων Αυτός είναι ο ποιητής και δημιουργός των αγγέλων, αφού τους παρήγαγε από το μη ον στο είναι, πλάθοντάς τους κατ' εικόνα δική Του ως ασώματη φύση, σαν ένα είδος πνεύματος ή άυλου πυρός, όπως λέει ο θείος Δαβίδ: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», περιγράφοντας έτσι το ανάλαφρο, το διάπυρο, το θερμό, το εξαιρετικά διαπεραστικό και οξύ της φύσεώς τους ως προς τη θεία έφεση και λειτουργία, καθώς και την ανοδική τους τάση, η οποία είναι απαλλαγμένη από κάθε υλική έννοια.

Και στον Ιωσήφ τον μνήστορα, πάλι ο ίδιος λέγει σχετικά με αυτήν: «διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της είναι εκ Πνεύματος Αγίου». Ονομάζεται βέβαια και ο αγαθός άγγελος πνεύμα, όπως λέει ο Δαβίδ: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός».

Ψαλμός ργ΄ Του Δαβίδ. «Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον». Ο φιλόθεος νους παροτρύνει τη δική του ψυχή να δοξάζει τον Κύριο. «Κύριε, ο Θεός μου, μεγαλύνθηκες σφόδρα», δηλαδή, αναγνωρίστηκες ως ο μόνος Θεός. «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενδύθηκες», δηλαδή, το να σε ευχαριστούν και να σε μεγαλύνουν με μεγαλοπρέπεια όλα τα κτίσματά σου, «εσύ που τυλίγεσαι το φως σαν ιμάτιο», όχι φως δουλικό και κτιστό, αλλά φως απρόσιτο, που ενοικεί αυτοφυώς. «Εσύ που απλώνεις τον ουρανό σαν δέρμα», δηλαδή, που τον άπλωσες σαν κάποιο δέρμα τεντωμένο και από τα δύο μέρη. «Αυτός που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του». Έτσι, λέει, αφού άπλωσε τον ουρανό χωρίς στηρίγματα και του φόρτωσε το βάρος των υδάτων, για να μη φανεί ότι, όντας ελαφρύς και μη επιβαρυμένος από κανένα βάρος, στέκεται αιωρούμενος, αλλά, αν και βαστάζει στην πλάτη του το βάρος αμύθητων υδάτων, δεν βλάπτεται καθόλου. «Αυτός που καθιστά τα νέφη όχημά του, αυτός που περιπατεί πάνω σε πτέρυγες ανέμων». Εδώ υποδηλώνει το λεπτότατο της ασώματης και θείας φύσης, ή και την ανάληψη του Χριστού, ο οποίος επέβη σε νεφέλη και ανήλθε στους ουρανούς, ή και τα δύο. «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός». Όχι απλώς πυρ, διότι το πυρ είναι σώμα, αλλά αύρα πυρός, εξαιρετικά ασώματη και ελαφρότατη. «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της». Πάνω σε τίποτα δεν την εθεμελίωσε, αλλά τη στερέωσε με ασφάλεια.

Διότι, αν και ο Μωυσής δεν φαίνεται να κάνει αποκαλύψεις σχετικά με τους αγγέλους και τα ύδατα, εντούτοις ο Δαβίδ αργότερα το διακήρυξε με σαφήνεια: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και ότι: «Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός την εποίησε». Αυτός, προφανώς, είναι που είπε: «Ας συναχθεί το ύδωρ», και «τα συστήματα των υδάτων» τα ονόμασε θάλασσες.

Το ζων ύδωρ που εξήλθε από την Ιερουσαλήμ και διαχωρίστηκε προς τα άνω και προς τα κάτω «κατά το θέρος και κατά την άνοιξη», κατέστη η ποταμιαία χάρις του θείου Πνεύματος. Διότι για αυτή τη Γραφή έλεγε ο Κύριος ότι: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζώντος ύδατος θα ρεύσουν από την κοιλία του». Αφού λοιπόν ενέπλησε με αυτό τους αποστόλους μετά την ανάληψη, αυτοί εξήλθαν από την Ιερουσαλήμ ως ζων ύδωρ και ως θεόβρυτοι ποταμοί προς την πρώτη και την έσχατη θάλασσα, δηλαδή προς τα νότια μέρη της Ιερουσαλήμ, την Αιθιοπία και παντού, ποτίζοντας τα έθνη με το ζων ύδωρ της θεογνωσίας. Παρομοίως και ο θείος Δαβίδ, δηλώνοντας την ανάληψη του Κυρίου διά νεφέλης και αγγέλων, έψαλλε στον Θεό λέγοντας: «η αλήθειά σου φθάνει έως τις νεφέλες», «η δύναμή του βρίσκεται στις νεφέλες», «αυτός που θέτει τα νέφη ως όχημά του, που περιπατεί πάνω σε φτερούγες ανέμων· αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς».

Διότι δεν υπήρχε προηγουμένως εν δυνάμει, ώστε αργότερα να μεταβεί από το εν δυνάμει στο εν ενεργεία. 49. Όπως ακριβώς έχει ειπωθεί από τον Κύριο: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»· δεν εννοεί μόνο την εξαρχής μετάβαση των όντων από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αλλά πλέον και τη συντήρηση και την πρόνοια για αυτά, όπως το να κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και το να εκτείνει τον ουρανό σαν δέρμα, και το να στεγάζει στα ύδατα τα υπερώα του, και το να θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της. Αυτά, αφού έλαβαν υπόσταση μία φορά, διατηρούν ενεργούμενη και τη συνέχεια της υπάρξεώς τους. Η ανθρώπινη όμως δεν είναι αΐδια, αλλά πεπερασμένη, και ορθότερα θα λέγαμε, περιγεγραμμένη.