Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 115:3

Αλλά εμείς, αφήνοντας τις λύπες για όσα μας λείπουν, ας διδαχθούμε να αποδίδουμε ευχαριστία για τα παρόντα. Ας λέμε στις πιο δυσάρεστες περιστάσεις της ζωής προς τον σοφό Ιατρό: «Με μικρή θλίψη είναι η παιδαγωγία σου σε εμάς». Ας λέμε: «Καλό είναι για εμένα το ότι με ταπείνωσες». Ας λέμε ότι «δεν είναι άξια τα παθήματα του παρόντος καιρού να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Ας λέμε ότι «έχουμε μαστιγωθεί για λίγα σε σχέση με όσα αμαρτήσαμε». Ας παρακαλέσουμε τον Κύριο, λέγοντας: «Παιδαγώγησέ μας, Κύριε, αλλά με δίκαιη κρίση, και όχι με θυμό». Διότι, όταν ελεγχόμαστε, παιδαγωγούμαστε από τον Κύριο, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο. Στην πιο χαρμόσυνη, πάλι, πορεία του βίου ας λέμε εκείνη τη φωνή του Δαβίδ: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Μας έφερε από το μη ον στο είναι· μας τίμησε με το λογικό· μας χάρισε τέχνες ως βοηθούς για τη ζωή· αναδίδει τροφές από τη γη· μας παρέσχε την υπηρεσία των ζώων. Για εμάς υπάρχουν οι βροχές· για εμάς ο ήλιος· η ορεινή και η πεδινή χώρα έχουν διακοσμηθεί για χάρη μας, ετοιμάζοντάς μας καταφύγια στις κορυφές των βουνών. Για εμάς ρέουν οι ποταμοί· για εμάς αναβλύζουν οι πηγές· η θάλασσα έχει αφεθεί σε εμάς για εμπόριο· οι πλούτοι των μετάλλων, οι κάθε είδους απολαύσεις προσφέρονται, καθώς ολόκληρη η κτίση μάς δωροφορεί, εξαιτίας της πλούσιας και άφθονης χάριτος του Ευεργέτου προς εμάς.

Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε τα μικρά; Για εμάς ο Θεός βρέθηκε ανάμεσα στους ανθρώπους· για τη φθαρμένη σάρκα, ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας. Μαζί με τους αχάριστους ο ευεργέτης· προς αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι ο ήλιος της δικαιοσύνης· πάνω στον σταυρό ο απαθής· στον θάνατο η ζωή· στον άδη το φως· η ανάσταση για τους πεσμένους· πνεύμα υιοθεσίας, διανομές χαρισμάτων, υποσχέσεις στεφάνων· και τα άλλα, όσα δεν είναι καν εύκολο να απαριθμήσει κανείς, για όλα τα οποία είναι απολύτως ταιριαστή η φωνή του προφήτη: «Τι να ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας ανταπέδωσε;» Διότι και πάλι δεν έχει λεχθεί ότι ο μεγαλόδωρος απλώς έδωσε, αλλά ότι ανταπέδωσε, σαν να μην κάνει Εκείνος την αρχή της χάριτος, αλλά να ανταμείβει εκείνους που προηγήθηκαν· διότι η ευγνωμοσύνη αυτών που λαμβάνουν, λογαριάζεται ως ευεργεσία. Εκείνος, αν και δίνει τα χρήματα, ζητά από εσένα την ελεημοσύνη μέσω του χεριού των φτωχών· και αν λάβει τα δικά Του, σου αποδίδει ακέραιη τη χάρη, σαν να προσέφερες από τα δικά σου. Τι να ανταποδώσουμε, λοιπόν, στον Κύριο για όλα όσα μας ανταπέδωσε; Διότι δεν εγκαταλείπω τα λόγια του Προφήτη, ο οποίος πολύ σωστά απορεί και παρατηρεί τη δική του φτώχεια, επειδή δεν έχει τίποτα άξιο για ανταπόδοση.

Γι' αυτό απορούν οι Άγιοι, λέγοντας: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα ανταπέδωσε σε μένα;». Και ο άγιος Θεός θα δοξαστεί εν δικαιοσύνη. Το να δοξαστεί ο Άγιος εν δικαιοσύνη ακολουθεί το να υψωθεί εν κρίσει. Εκείνοι που τον έχουν δει να υψώνεται μέσα από τις κρίσεις, αυτοί κατανοούν τη δόξα της δικαιοσύνης του. —Και θα βοσκήσουν οι λεηλατημένοι σαν ταύροι, και τις ερήμους των αποστερημένων θα φάνε τα αρνιά. Ο λαός που γίνεται αιχμάλωτος, επειδή δεν γνώριζε τον Κύριο και επειδή αμάρτησε εξαιτίας της μέθης, θα βοσκήσει με τον τρόπο ενός κοπαδιού. Αυτοί ακριβώς είναι οι λεηλατημένοι, κατά τον καιρό που αιχμαλωτίζονται. —Είναι δε φανερό ότι, όταν ηττηθούμε στον πόλεμο από τις αντίπαλες ενέργειες, αιχμαλωτιζόμενοι από αυτές, διαρπαζόμαστε σαν λάφυρα μετά τη νίκη τους. Και αφού διαρπαγούμε, δεν λαμβάνουμε πλέον για τροφή μας εκείνα που προσιδιάζουν στα λογικά όντα, αλλά παρασυρόμενοι όπως τύχει από άλογες ορμές, θα διάγουμε τη ζωή μας σαν τους ταύρους μέσα στην έρημο αυτού του βίου. —Γι' αυτό τον λόγο δεν μίλησε για βόδια, αλλά για ταύρους· διότι τα μεν βόδια συναγελάζονται μεταξύ τους, ενώ οι ταύροι, επειδή λόγω του θυμοειδούς τους είναι οργίλοι ο ένας απέναντι στον άλλο, βόσκουν αποσπασμένοι ο ένας από τον άλλο.

Άκουσε τον Δαβίδ που απορεί και λέγει: Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Δεν είναι δυνατόν, λοιπόν, να προσφερθούν δώρα για τούτο αντάξια της χάριτος που προέρχεται από Αυτόν. Ένα δώρο είναι άξιο: η διαφύλαξη εκείνου που έχει δωρηθεί.

«Εγώ λοιπόν», λέει, «είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Ας το ακούσουν εκείνοι που, ενώ έχουν ζυμωθεί με τη σάρκα εξαιτίας των παθών, υψώνουν αλαζονικά τον νου τους πάνω από τα υπερκόσμια. Η καθαίρεση των λογισμών τους και του υψώματος της καρδιάς τους που επαίρεται εναντίον του Θεού, ας αποτελεί κοινό σκοπό για όλους όσοι υπερασπίζονται την ευσέβεια. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει; Το ποτήρι της σωτηρίας θα λάβω. Ερχόμενος σε επίγνωση των μυρίων δωρεών του Θεού, ότι δηλαδή παρήχθη από το μη ον στο είναι· ότι, αφού πλάστηκε από το χώμα, τιμήθηκε με τον λόγο, χάρη στον οποίο δύναται να φέρει και την εικόνα του Επουρανίου· έπειτα, ατενίζοντας και προς τη θεία οικονομία υπέρ του γένους των ανθρώπων, ότι δηλαδή ο Κύριος παρέδωσε τον Εαυτό Του ως λύτρο για όλους εμάς, απορεί και αναζητεί ανάμεσα σε όλα τα υπάρχοντά του, ποιο άξιο δώρο μπορεί να βρει για τον Δεσπότη.

Τι λοιπόν, λέει, θα ανταποδώσω στον Κύριο; Όχι θυσίες, ούτε ολοκαυτώματα, ούτε την υπηρεσία της νομικής λατρείας, αλλά αυτήν την ίδια ολόκληρη τη ζωή μου· και γι' αυτό, λέει, «Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι», ονομάζοντας ποτήριο το πάθος στους αγώνες υπέρ της ευσεβείας, το να αντισταθεί κανείς ενάντια στην αμαρτία μέχρι θανάτου. Αυτό άλλωστε είναι εκείνο που ο ίδιος ο Σωτήρας δίδαξε στα Ευαγγέλια: «Πάτερ, ει δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριο τούτο»· και πάλι προς τους μαθητές: «Μπορείτε να πιείτε το ποτήριο που εγώ πρόκειται να πιω;», υποδηλώνοντας τον θάνατο, τον οποίο καταδεχόταν υπέρ της σωτηρίας του κόσμου. Γι' αυτό, λέει, «Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι»· δηλαδή, διψώντας έρχομαι προς την τελείωση διά του μαρτυρίου, θεωρώντας τα βασανιστήρια που επιβάλλονται στους αγώνες υπέρ της ευσεβείας ως ανάπαυση της ψυχής και του σώματος, και όχι ως πόνους.

Διότι δεν απεκδυόμαστε ένα ένδυμα, λέγει, αλλά αποβάλλουμε τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες. Σε ευχαριστούμε, Κύριε, διότι μαζί με αυτό το ένδυμα αποβάλλουμε και την αμαρτία. Επειδή ντυθήκαμε εξαιτίας του όφεως, ας απεκδυθούμε για χάρη του Χριστού. Ας μη λυπηθούμε τα ενδύματα, για τον παράδεισο που χάσαμε. Τι να ανταποδώσουμε στον Κύριο; Απεκδύθηκε και ο Κύριός μας. Τι το σπουδαίο είναι να υποστεί ο δούλος ό,τι και ο Δεσπότης; Ή μάλλον, εμείς είμαστε εκείνοι που απεκδύσαμε τον ίδιο τον Κύριο. Διότι πράξη στρατιωτών ήταν εκείνο το τόλμημα· εκείνοι τον έγδυσαν και διαμοίρασαν τα ενδύματά του. Ας εξαλείψουμε, λοιπόν, μόνοι μας την καταγεγραμμένη εναντίον μας κατηγορία. Δριμύς είναι ο χειμώνας, αλλά γλυκύς ο παράδεισος· οδυνηρή η παγωνιά, αλλά γλυκιά η ανάπαυση.

Ας πούμε: Καλό είναι σε εμένα το ότι με ταπείνωσες. Ας πούμε ότι τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μελλοντική δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς. Ας πούμε ότι τιμωρηθήκαμε λιγότερο από όσο αναλογεί στις αμαρτίες μας. Ας παρακαλέσουμε τον Κύριο λέγοντας: Παίδευσέ μας, Κύριε, όμως με δικαιοσύνη και όχι με θυμό. Διότι, όταν ελεγχόμαστε από τον Κύριο, παιδευόμαστε, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο. Όταν πάλι βρισκόμαστε σε πιο ευχάριστη περίοδο της ζωής μας, ας επαναλαμβάνουμε εκείνα τα λόγια του Δαβίδ: Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας έχει προσφέρει; Και πολύ ορθά απορούσε ο Προφήτης, αναλογιζόμενος τη δική του φτώχεια, επειδή δεν είχε τίποτα άξιο να προσφέρει ως αντάλλαγμα. Διότι Εκείνος, έπειτα από τόσο μεγάλες και λαμπρές ευεργεσίες, οι οποίες μάλιστα είναι ανυπέρβλητες, μας υπόσχεται πολλαπλάσια αγαθά για το μέλλον: Εκείνα που μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά που ετοίμασε ο Θεός για όσους Τον αγαπούν. Είθε να τα αξιωθούμε και εμείς, αφού καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από τα πάθη της σάρκας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και η δύναμη, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και ανέλαβε τις ασθένειές μας, και βάσταξε τις νόσους μας, και τραυματίσθηκε για εμάς, ώστε με τον μώλωπά Του εμείς να ιαθούμε· και μας εξαγόρασε από την κατάρα, γινόμενος κατάρα για εμάς, και υπέστη τον πιο ατιμωτικό θάνατο, για να μας επαναφέρει στην ένδοξη ζωή. Και δεν αρκέσθηκε μόνο στο να μας ζωοποιήσει ενώ ήμασταν νεκροί, αλλά μας χάρισε και αξίωμα θεότητας, και ετοίμασε αιώνιες αναπαύσεις, οι οποίες υπερβαίνουν κάθε ανθρώπινη διάνοια με το μέγεθος της ευφροσύνης. Τι λοιπόν να ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα ανταπέδωσε σε εμάς;

Διότι, αν είναι άτοπο να μη θέλει κανείς να ανταποδίδει τις ευεργεσίες στους συνανθρώπους του, ποια δικαιολογία θα μπορούσε να υπάρξει απέναντι στον Θεό, ο οποίος μας διανέμει πλουσιοπάροχα τα πάντα για την ευφροσύνη μας, εάν κάποιος δεν ήθελε να Του ανταποδώσει τις ευχαριστίες για όσα μας έχει δωρίσει; Αν και το πιο πρέπον για τους πραγματικά συνετούς θα ήταν να πουν εκείνο: «Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας έχει προσφέρει;». «Και είπατε: Σε τι μας αγάπησες; Δεν ήταν ο Ησαύ αδελφός του Ιακώβ; λέει ο Κύριος, και αγάπησα τον Ιακώβ, ενώ τον Ησαύ τον μίσησα, και μετέτρεψα τα όριά του σε αφανισμό και την κληρονομιά του σε κατοικίες της ερήμου;». Πλήττονται, βέβαια, οι Ιουδαίοι κατά καιρούς από όσα συμβαίνουν εξαιτίας της θείας οργής, επειδή ασέβησαν με πολλούς τρόπους. Διότι οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία, καθώς η χώρα τους καταλεηλατήθηκε, τα σπίτια τους ερημώθηκαν και τα Ιεροσόλυμα πυρπολήθηκαν μαζί με τον θείο ναό. Αιτία δε του ότι έπαθαν αυτά, ήταν το γεγονός ότι επέλεξαν να απομακρυνθούν από τη γνησιότητα προς τον Θεό και να θεωρήσουν εντελώς ανάξιο λόγου τον σεβασμό προς τον νόμο. Επειδή, λοιπόν, όταν ο Θεός τους έλεγε ότι τους αγάπησε, και μάλιστα σφόδρα, ήταν φυσικό να θυμούνται τα δεινά από την αιχμαλωσία και ίσως έτσι να λένε: «Σε τι μας αγάπησες;».

Επειδή δε ο Άδης είχε συληθεί από τα πνεύματα και είχε καταλυθεί το κράτος του θανάτου, ανέρχεται μεν ο Σωτήρας νικηφόρος. Και αφού ανέστησε τριήμερο τον δικό του ναό, και αφού σκιαγράφησε τρόπον τινά την αναβίωση των σωμάτων με το πιο έμπρακτο παράδειγμα, και αφού ρίζωσε μέσα μας όλες τις ελπίδες για τα αγαθά, και αφού έδωσε τις τελευταίες εντολές στους μαθητές του, προστάζοντάς τους να βαπτίζουν όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αναβαίνει στον ίδιο τον ουρανό, για να επιδείξει στον Πατέρα την συντετριμμένη από την αμαρτία ανθρώπινη φύση, η οποία έχει πλέον ανανεωθεί προς την αφθαρσία μέσω της χάριτος, προσφέροντας τον εαυτό του προς Εκείνον που τον εγέννησε σαν ένα στάχυ απαρχής. Για όλα αυτά, αγαπητοί, αποδίδοντας μικρές ανταποδόσεις στον Σωτήρα, και ευφραίνοντας και εμείς τον ευεργέτη με ευχαριστίες ανάλογες των δυνάμεών μας, ας ομολογήσουμε τη δική μας πνευματική φτώχεια, λέγοντας: «Τι να ανταποδώσωμεν στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Ποτήριον σωτηρίου θα λάβω, και το όνομα του Κυρίου θα επικαλεστώ.»

Περί της ερυθράς δαμάλεως, η οποία κατακάηκε έξω από την παρεμβολή. 1. Αλλά βεβαίως κάπου λέγει και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;» Θα ταίριαζε μάλιστα πάρα πολύ και σε εμάς τους ίδιους αυτή η φωνή. Διότι τι θα μπορούσε να υπάρξει από εμάς ως ισάξιο προς τον Θεό και Πατέρα; Διότι παρέδωσε για εμάς τον ίδιο Του τον Υιό, «ώστε καθένας που πιστεύει σε αυτόν, να μην απολεστεί, αλλά να έχει ζωή αιώνια»· παραβλέποντας σχεδόν τη φιλοστοργία που άρμοζε προς Αυτόν. Διότι έδωσε τον εαυτό του για τις αμαρτίες μας, σύμφωνα με τις Γραφές, και εμείς μεν σωθήκαμε, αυτός δε συνετρίβη για τις δικές μας αμαρτίες και οδυνάται υπέρ ημών, υπομένοντας ακόμη και αυτόν τον θάνατο της σάρκας· όχι για να φανεί ότι έχει παραμείνει μαζί μας ανάμεσα στους νεκρούς, αλλά για να αναδράμουμε στη ζωή μαζί με αυτόν και δι' αυτού, και επιστρέφοντας στην αφθαρσία, να λέμε χαίροντες: «Πού είναι, θάνατε, η νίκη σου; Πού είναι, άδη, το κεντρί σου;» Ποια είναι λοιπόν η οδός που οδηγεί σε αυτό; Η χάρη του βαπτίσματος, μέσω της οποίας, αποβάλλοντας κάθε ρύπο, αναδεικνυόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως, καθώς ο Χριστός κατοικεί μέσα μας διά του Πνεύματος. Διότι τότε, ακριβώς τότε, «έχοντας ραντιστεί στη συνείδηση από τα νεκρά έργα», όπως γράφει ο μακάριος Παύλος, και έχοντας γίνει μέτοχοι της μυστικής ευλογίας, και γεμίζοντας τον νου μας με την άνωθεν χάρη, γινόμαστε αξιοζήλευτοι και περίβλεπτοι, και τι άλλο από όλα αυτά τα σπουδαία δεν γινόμαστε;

Όταν ο μακάριος άκουσε για την προσαγωγή του κλήρου και την τοποθέτηση, χάρηκε πάρα πολύ, και αφού δόξασε τον Θεό, είπε: Τι να σου ανταποδώσω, αγαθέ μου Δέσποτα, για όλα όσα μου προσέφερες; Προσκυνώ και δοξάζω τη σωτήρια οικονομία σου. Και αφού προσευχήθηκε με αυτόν τον τρόπο, γεμάτος αγαλλίαση μετέβη στο προηγούμενο κελλί του.

Εσύ λοιπόν αυτά, λέει, ω Πατέρα, μου τα χάρισες· διότι μετά τις πολλές θλίψεις και τα προειρημένα κακά «αφού στράφηκες σε μένα, με ζωοποίησες, και από τις αβύσσους της γης πάλι με ανέβασες», και με παρηγόρησες, πληθαίνοντας τη μεγαλωσύνη μου· κι εγώ λοιπόν, ανταποδίδοντας τις ευεργεσίες σου προς εμένα, «θα σε δοξολογήσω με όργανα ψαλμού· διότι τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;». Ετοιμάζοντας, λοιπόν, τα όργανα που σου πρέπουν και κατασκευάζοντας όργανα άξια για την ψαλμωδία σου, μέσω αυτών θα σου ψάλω την αλήθειά σου, και τέτοιες κιθάρες θα στήσω για σένα, μέσω των οποίων θα αγαλλιάσουν τα χείλη μου, αλλά και «η ψυχή μου, την οποία λύτρωσες», αφού την ανέβασες από τις αβύσσους της γης και τη ζωοποίησες μετά τον θάνατο που υπέμεινε. Σκεύη και όργανα ευάρεστα στον Θεό, μέσω των οποίων ακόμη και τώρα ο Χριστός του Θεού σε όλη την οικουμένη αναπέμπει ψαλμωδίες, ύμνους και αίνους στον Πατέρα, ποιους θα μπορούσες να πεις ότι είναι, παρά τους λαούς της κάθε Εκκλησίας; Ο Λόγος του Θεού, αφού συντόνισε τις ψυχές τους και τους συνέδεσε με τον Πατέρα σε μία συμφωνία και αρμονία, αναπέμπει προσφιλή και γλυκιά μελωδία. Εάν, λοιπόν, κάποιος έκανε μια παραβολική σύγκριση των παλαιών υλικών οργάνων των Ιουδαίων, τα οποία ήταν κατασκευασμένα από άψυχες χορδές και εξέπεμπαν άναρθρη φωνή, με τους ύμνους που αναπέμπονται στον Θεό μέσα στην Εκκλησία του Χριστού από λογικές ψυχές, δεν θα έβρισκε καμία ομοιότητα.

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΕʹ. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Και αυτά συνδέονται με τα προηγούμενα στο εβραϊκό κείμενο, έτσι ώστε το νόημά τους να εξαρτάται από όσα έχουν προαναφερθεί και να αποτελούν μέρος τους. Διότι, αφού βέβαια είχε πει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου» και πάλι: «Θα γίνω ευάρεστος ενώπιον του Κυρίου σε χώρα ζώντων», εδώ τα συνδέει λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι πίστεψα ότι υπάρχει άλλη χώρα ζώντων παράλληλα με τον ανθρώπινο βίο, και ότι υπάρχει άλλη ανάπαυση της ψυχής πέρα από τη διαμονή πάνω στη γη: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης.

Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Θα λάβω το ποτήριο της σωτηρίας και θα επικαλεστώ το όνομα του Κυρίου. Τις ευχές μου θα εκπληρώσω στον Κύριο ενώπιον όλου του λαού του· τίμιος είναι ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος των οσίων του. Ω Κύριε, εγώ είμαι δούλος σου, εγώ δούλος σου και γιος της δούλης σου. Έσπασες τα δεσμά μου. Αποκαλεί τον εαυτό του γιο της δούλης, εννοώντας την Εκκλησία. Ως δεσμά δε αναφέρει τις αλυσίδες των ίδιων του των αμαρτημάτων, με τις οποίες ήταν σφιχτά δεμένος. Και αφού ελευθερώθηκα από την αμαρτία και έγινα γιος της δούλης σου, της Εκκλησίας, απαλλάχθηκα από τα προηγούμενα αμαρτήματα μέσω της δικής σου χάριτος. Σε σένα θα προσφέρω θυσία αινέσεως και θα επικαλεστώ το όνομα του Κυρίου.

Προς τον μητροπολίτη Εφέσου κύριο Ισαάκ Αγιώτατε δέσποτα, Όταν φέρνω στη μνήμη μου —και το κάνω αυτό συνεχώς— τι λογής άνθρωπος μας έχει δωρηθεί από τον Θεό για παρηγοριά της παρούσας ζωής, εκπλήσσομαι από το μέγεθος της ευεργεσίας και επιθυμώ να αναπέμψω ευχαριστία στον Θεό· αλλά επειδή αδυνατώ να σταθώ στο ύψος ενός τόσο μεγάλου δώρου, αναφωνώ μόνο εκείνο το προφητικό: «τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας ανταπέδωσε;». Διότι το δώρο δεν είναι μόνο μεγάλο, αλλά και πολλαπλό· καθότι είσαι ο παρηγορητής μας μετά τον Θεό, και ο από Θεού κηδεμόνας μας, επιδεικνύοντας προς εμάς στοργή που υπερβαίνει τη διάθεση αναρίθμητων πατέρων προς τα τέκνα τους. Και είσαι για εμάς όλα τα υπόλοιπα, όσα αισθανόμαστε με την ψυχή μας, όσα απολαμβάνουμε με την ψυχή μας, και τα οποία, λόγω της αδυναμίας του λόγου, τα διατηρούμε ανέκφραστα. Ώστε, για ποιο από όλα να ευχαριστήσει κανείς επάξια, ή πώς;

ΟΤΙ Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΘΕΟ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΑΛΜΩΔΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΘΕΜΕΛΙΟ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΘΕ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΛΥΤΡΩΣΗ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΚΑΚΙΑ ΚΑΙ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑ. Φέρνοντας στον νου του ο Δαβίδ και αναλογιζόμενος το πλήθος και το μέγεθος των δωρεών του Θεού προς εμάς, και ότι κανείς δεν διαθέτει τίποτα άξιο για ανταπόδοση, λέει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;». Εντούτοις, είναι φανερό, σε όσους το εξετάσουν έστω και λίγο, ότι ο προφήτης εδώ δεν μνημόνευσε τις προγενέστερες δωρεές του Θεού προς εμάς, αλλά μόνο τις μεταγενέστερες. Ποιες είναι, όμως, οι προγενέστερες από τον άνθρωπο δωρεές του Θεού προς αυτόν, δηλαδή αυτές που υπήρξαν πριν δημιουργηθεί ο άνθρωπος; Ο ουρανός και η γη και ολόκληρος αυτός ο αισθητός κόσμος, καθώς και οτιδήποτε από τα υπερκόσμια δημιουργήθηκε για χάρη μας. Διότι όλα αυτά, αν και προγενέστερα από κάθε άνθρωπο, κτίστηκαν για εμάς εκ του μη όντος και προετοιμάστηκαν με φιλανθρωπία. Γι' αυτό και δίνονται αμέσως στον κάθε άνθρωπο από τον Θεό, μόλις γεννηθεί σε αυτόν τον κόσμο, για τη συντήρηση και την απόλαυσή του, και αυτά δεν αποτελούν απόδοση ούτε ανταπόδοση, αλλά αληθινά μια δωρεά που δίνεται εντελώς δωρεάν από τον μεγαλότέχνο και μεγαλόδωρο Θεό. «Διότι τι έχεις», λέει ο Παύλος, «το οποίο δεν έλαβες;». «Και ποιος έδωσε στον Θεό» (και μάλιστα πριν καν έρθει στην ύπαρξη) «ώστε να του ανταποδοθεί;».

Επειδή, λοιπόν, ο Δαβίδ, αφού εξέτασε τα δικά του, είδε και τα όσα συνέβησαν πριν από αυτόν (διότι και εκείνα έγιναν για χάρη του), και κατενόησε ότι οι ευεργεσίες από τον Θεό είναι απέραντες, και ότι οι μεν πραγματικές ευεργεσίες προς εμάς προέρχονται από τον Θεό, τα δε προερχόμενα από τους ανθρώπους προς αυτόν δεν είναι τίποτα συγκρινόμενα με εκείνες, αναφώνησε εκείνη τη φράση: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει;». Μη βρίσκοντας, επομένως, τίποτε άλλο να προσφέρει στον Θεό από την ομολογία των χαρισμάτων που του είχαν προηγουμένως δοθεί από Αυτόν και την αίτηση για τα μελλοντικά, προσθέτει λέγοντας: «Ποτήριον σωτηρίου θα λάβω και το όνομα του Κυρίου θα επικαλεστώ»· διότι αυτό δεν είναι ανταπόδοση, αφού μάλλον λαμβάνει και ζητά να λάβει, αλλά δεν δίνει· επειδή ούτε εκείνος που έλαβε δωρεά από τον βασιλιά και τον προσκύνησε, και έπειτα ζήτησε επιπλέον και άλλη, έκανε ανταπόδοση της δωρεάς. Λέγοντας δε «ποτήριον σωτηρίου» εννοεί τις ευχαριστήριες σπονδές προς τον Θεό για τη σωτηρία του.

Αλληλούια: Το αλληλούια σημαίνει «αινούμε τον ζωντανό Θεό» και αποτελεί διδασκαλία του νέου λαού. Επίστευσα: Ο προφήτης λέει: «επίστευσα», για όσα μίλησα, δηλαδή για την παρουσία του Θεού, τα νέα μυστήρια και την κλήση των εθνών. Εγώ δε: Διότι λυπήθηκε ο προφήτης, επειδή όσα προείδε και προφήτευσε, δεν μπόρεσε να τα δει με τα σωματικά του μάτια. Εγώ είπα: Διότι, βρισκόμενος σε έκσταση λόγω του ακατάληπτου του μυστηρίου, δείλιασε, μήπως τυχόν, ως άνθρωπος, μίλησε με ψεύδη. Τι να ανταποδώσω: Διότι, λέει, με αξίωσε να γίνω θεωρός του μυστηρίου, επειδή οι λόγοι μου εκπληρώθηκαν, και επειδή ελέησε τον άνθρωπο. Ποτήριον: Εννοεί το μυστικό ποτήριο, στο οποίο ο οίνος αναμειγνύεται ως αίμα, το οποίο προσέφερε για τη σωτηρία του ανθρώπου (των ανθρώπων). Και το όνομα: Με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος του Χριστού μεταλαμβάνονται τα μυστήρια. Τις ευχές μου: Αυτή είναι η φωνή του προφήτη. Τίμιος: Ο θάνατος των μαρτύρων, οι οποίοι παρέδωσαν τον εαυτό τους για τον Χριστό, και όλων των υπολοίπων αγίων· διότι ο Χριστός τιμά πραγματικά τον θάνατό τους. Ω Κύριε: Ο άνθρωπος (ο Αδάμ) το ανακράζει αυτό προς τον Θεό. Και ο λόγος του εκφράζει οδυρμό. Εγώ δούλος: Δηλαδή, επισκέψου με ως δούλο σου και μην με παραβλέψεις. Διέρρηξες: Τα δεσμά με τα οποία η αμαρτία έδεσε τον άνθρωπο (τους ανθρώπους), τα διέρρηξε η πίστη στο βάπτισμα. Σε σένα θα προσφέρω θυσία: Αναφέρεται στην αναίμακτη θυσία την οποία προσφέρει ο άνθρωπος που έχει σωθεί, δηλαδή τη θυσία των μυστηρίων.

Δεν θέλω πλέον να ζω σύμφωνα με τα ανθρώπινα. Και αυτό θα γίνει, εάν εσείς το θελήσετε. Έχω συσταυρωθεί με τον Χριστό· δεν ζω πλέον εγώ, επειδή μέσα μου ζει ο Χριστός. Με λίγα λόγια σας παρακαλώ, μην με αρνηθείτε· πιστέψτε με ότι αγαπώ τον Ιησού, ο οποίος παραδόθηκε για εμένα. Τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει; Ο ίδιος δε ο Θεός και Πατέρας και ο Κύριος Ιησούς Χριστός θα σας τα φανερώσει αυτά, ότι δηλαδή λέω την αλήθεια. Και εσείς προσευχηθείτε μαζί μου, για να επιτύχω τον σκοπό μου εν Αγίω Πνεύματι. Δεν σας έγραψα κατά σάρκα, αλλά σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Εάν μαρτυρήσω, σημαίνει ότι με αγαπήσατε· εάν αποδοκιμαστώ, σημαίνει ότι με μισήσατε.

Β΄. Ποιες ευχαριστίες, λοιπόν, να ανταποδώσουμε σε εσάς που κοπιάσατε τόσο πολύ για εμάς; Σε θυμάμαι, Πέτρε, και εκπλήσσομαι· σε αναλογίζομαι, Παύλε, και εκστατικός καταλαμβάνομαι από δάκρυα. Διότι τι να πω, ή τι να λαλήσω, φέρνοντας στον νου τις θλίψεις σας, δεν γνωρίζω. Πόσες φυλακές αγιάσατε, πόσα δεσμωτήρια φωτίσατε; Πόσες ειρκτές γεμίσατε με τις διδασκαλίες σας; Πόσες αλυσίδες λαμπρύνατε; Πόσα βασανιστήρια υπομείνατε; Πόσους τόπους αγιάσατε με τα βήματά σας; Πόσες λοιδορίες αψηφήσατε; Πώς βαστάσατε τον Χριστό; Πώς φαιδρύνατε τις Εκκλησίες με το κήρυγμα; Ευλογημένο είναι το όργανο της γλώσσας σας· τα μέλη σας είναι ζυμωμένα με αίμα για χάρη της Εκκλησίας· απαρέγκλιτα στα πάντα μιμηθήκατε τον Χριστό. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος σας, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια σας. Αδιάρρηκτη θα διαφυλάξει ο Χριστός την Εκκλησία, την οποία εσείς νυμφεύσατε σε Αυτόν. Κανείς πριν από εσάς, αλλά ούτε και μετά από εσάς δεν αναδείχθηκε τέτοιος. Διότι ποιος, κατέχοντας το διδασκαλικό αξίωμα, αποτόλμησε να πει κάτι δίχως τη δική σας παράδοση; Εσείς καταστήσατε όλους τους διδασκάλους, εσείς διαμορφώσατε όλους τους θεολόγους, εσείς φωτίσατε όλους τους σκοτισμένους. Η δική σας υπομονή νίκησε τις δικές μας αδυναμίες· εσείς που ευχόσασταν να γίνετε οι ίδιοι ανάθεμα, προκειμένου να κερδίσετε τον κόσμο. Τι, λοιπόν, να σας ανταποδώσουμε για όλα τα αγαθά με τα οποία μας ευεργετήσατε;

Και ενώ όλοι οι άνθρωποι, κυριευμένοι από τον φυσικό ύπνο της νύχτας, βυθίζονται σε βαθύ ύπνο, ο Δαβίδ μόνος του παραμένει άγρυπνος, και εγείρει τους δούλους του Θεού σε αγγελικές παννυχίδες, μετατρέποντας τη γη σε ουρανό, και καθιστώντας τους ανθρώπους ισαγγέλους, κοσμώντας από κάθε άποψη τον βίο μας, και γινόμενος τα πάντα για όλους, και μέσα από όλα κάνοντας τον βίο μας αγγελικό· συναυξανόμενος με τα παιδιά, προσκαλώντας τους νέους σε σύνεση, χαρίζοντας σωφροσύνη στις παρθένους, δωρίζοντας ασφάλεια στους πρεσβυτέρους, καλώντας τους αμαρτωλούς σε μετάνοια και λέγοντας: «Εξομολογείσθε στον Θεό, διότι είναι αγαθός»· στηρίζοντας με ασφάλεια εκείνους που πέτυχαν την αρετή μέσα από τη μετάνοια και λέγοντας: «Τις αμαρτίες της νεότητάς μου και της άγνοιάς μου μη θυμηθείς»· παρακινώντας σε ευχαριστία όσους δέχθηκαν ευεργεσίες και λέγοντας: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;»· ανακαλώντας σε εξομολόγηση όσους αμαρτάνουν συχνά και λέγοντας: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;».

Διότι αυτός και εξ αρχής μας δημιούργησε και από την ανυπαρξία μάς έφερε στην ύπαρξη· αυτός και τώρα, ενώ χανόμασταν, μας έσωσε· ενώ ήμασταν νεκροί, μας ζωοποίησε και μας απέσπασε από την τυραννία του διαβόλου. Αυτός, ενώ ήμασταν δούλοι στην αμαρτία, μας έκανε ελεύθερους, αφού εξάλειψε το εναντίον μας χειρόγραφο· ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος για χάρη μας κατάρα. Γι' αυτά είναι δίκαιο να πούμε και εμείς: «Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα ανταπέδωσε σε εμάς;» Όντας Μονογενής Θεός, ευδόκησε να γίνει άνθρωπος για εμάς και έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου, για να μας λυτρώσει από τον αιώνιο θάνατο. Μορφή δούλου φόρεσε ο Δεσπότης των αγγέλων· σάρκα προσέλαβε ο Θεός Λόγος και εμφανίστηκε ως άνθρωπος, αυτός που είναι σύμμορφος και ομοούσιος με τον Πατέρα· και τα υπέμεινε αυτά, για να μας απαλλάξει από την άδικη δουλεία και να μας λυτρώσει από την ατιμία. Γι' αυτό καταδέχθηκε να πάθει κατά σάρκα ο χορηγός της ζωής μας· γι' αυτό και ετάφη η πηγή της αθανασίας, για να χαρίσει στους θνητούς την αιώνια ζωή. Και παρευρισκόταν μεν πάνω στη γη ευεργετώντας και θεραπεύοντας τα πάθη των ανθρώπων, λάμβανε όμως ανάξιες ανταποδόσεις από τους θεομάχους Ιουδαίους.

Έπειτα, μετά από αυτό: «Εγώ δε είπα εν τη εκστάσει μου· κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης», προσθέτει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;» Αναλογιζόμενος ο προφήτης τη δωρεά που του έχει δοθεί εξ αρχής από τον Κύριο και ευρισκόμενος σε απορία ως προς την ανταπόδοση των αγαθών που του έχουν δωρηθεί από τον Θεό, λέγει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;» Τον ουρανό για χάρη μου εξέτεινε, διευθετώντας τον με φωτοφόρα άστρα, τον ήλιο για χάρη μου στερέωσε, περιβάλλοντάς τον με χρυσοειδείς ακτίνες, τη σελήνη για χάρη μου θεμελίωσε για να πορεύεται τη νύχτα και να φωτίζει τα σκοτάδια της νυκτός, ως οδηγό των θαλασσοπόρων και των οδοιπόρων, τη γη για χάρη μου άπλωσε, καλύπτοντάς την πυκνά με παντοία δέντρα, καρποφόρα και άκαρπα, και στολίζοντάς την με ανθοφόρα φυτά, τα πλήθη των ιχθυοτόκων υδάτων τα συγκέντρωσε σε μία συναγωγή, και ετοίμασε πηγές υδάτων, αλμυρών και γλυκών, να αναβλύζουν από τα έγκατά της, ως ίαμα της δίψας για τους ανθρώπους.

Μπροστά λοιπόν σε όλες αυτές τις ευεργεσίες, ευρισκόμενος σε αμηχανία, ο προφήτης αναφωνεί λέγοντας: «Τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Αλλά, στοχαζόμενος ακόμη πιο βαθιά και πνευματικά ο προφήτης Δαβίδ, και βλέποντας τις μελλοντικές ευεργεσίες που επρόκειτο να δοθούν στον άνθρωπο διά του Χριστού, κηρύττοντάς τες σαν να ήταν ήδη παρούσες, λέει: «Τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Διότι, αφού πήρε χώμα από τη γη με έπλασε, και με έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, με τίμησε με τη δική Του εικόνα, με περιέβαλε με αγγελική δόξα, και, όταν εξαιτίας της παραβάσεως είχα παραλύσει από τον θάνατο, ήρθε και με ανακάλεσε και πάλι στη ζωή· «τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Θανάτωσε το φίδι, τον δράκοντα που στρεφόταν εναντίον μου, ο Ίδιος κατεβαίνοντας στον άδη συνέθλασε τις χάλκινες πύλες του θανάτου και συνέτριψε τους σιδερένιους μοχλούς του· «τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Ενώ είχα εκδιωχθεί από την τρυφή του παραδείσου, με επανέφερε σε αυτόν, όχι εξαιτίας της δικής μου δικαιοσύνης, αλλά με τη δική Του χάρη· μου άνοιξε τις πύλες του ουρανού, μου υποσχέθηκε τη βασιλεία των ουρανών, μου ανέδειξε την πίστη ως κλίμακα από τη γη προς τον ουρανό· «τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Αλλά μου χάρισε ακόμη περισσότερα από αυτά· διότι για χάρη μου υπέμεινε εμπτυσμούς και ραπίσματα, για χάρη μου φόρεσε ακάνθινο στέφανο στο κεφάλι Του, ήπιε όξος αναμειγμένο με χολή, για χάρη μου έπαθε πολλά, ώστε να εξαλείψει την προετοιμασμένη πικρία και κακία του θανάτου· «τι θα ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα Εκείνος μου ανταπέδωσε;». Αφού λοιπόν ο προφήτης αναζήτησε πολλά, και ερεύνησε με τη διάνοιά του, και μη βρίσκοντας κανένα τέλειο ανταπόδομα που να είναι αντάξιο του Θεού, βλέποντας μόνο ένα, την πράξη του μαρτυρίου, προσθέτει λέγοντας: «Θα λάβω το ποτήριο της σωτηρίας και θα επικαλεστώ το όνομα του Κυρίου». Αυτό δε το ποτήριο υποδηλώνει το πάθος του Χριστού. Διότι, όπως λέει, «Πατέρα, εάν είναι δυνατόν να παρέλθει αυτό το ποτήριο, ας παρέλθει». Έχουμε πολλά ποτήρια καταγεγραμμένα στην Αγία Γραφή: «το χρυσό ποτήριο της Βαβυλώνας», λέει, «από το οποίο ήπιαν τα έθνη και μέθυσαν». Έχει και η Βαβυλώνα χρυσό ποτήριο, αλλά δεν περιέχει καλό ποτό μέσα σε αυτό· διότι, ως χρυσό ποτήριο της Βαβυλώνας, να εννοείς τον περικαλλέστατο λόγο των κατά φαντασίαν σοφών Ελλήνων, ο οποίος κρύβει στο εσωτερικό του ένα θανατηφόρο μείγμα, τη διδασκαλία της ειδωλολατρίας.

Ας αναλογιστούμε πόσα δημιούργησε για εμάς: τον ίδιο τον ουρανό, τη γη, τη θάλασσα, τον αέρα, τα φυτά της γης και τα ποικίλα άνθη, τα κτήνη και τα ερπετά, τα πλάσματα της θάλασσας, όσα βρίσκονται στον αέρα, τα άστρα του ουρανού, τον ήλιο, τη σελήνη, γενικώς όλα ανεξαιρέτως τα ορατά, τις αστραπές, την ευταξία των εποχών, τη διαδοχή ημέρας και νύχτας, τις ετήσιες μεταβολές. Ενέπνευσε μέσα μας ψυχή, μας χάρισε το λογικό, μας τίμησε με τη μέγιστη εξουσία. Απέστειλε αγγέλους, έστειλε προφήτες, και ύστερα τον μονογενή Του Υιό. Και μετά από αυτά, πάλι και ο Ίδιος παρακαλεί, και αυτοπροσώπως και μέσω του μονογενούς Του Υιού, για να σωθείς εσύ· και ο Παύλος δεν παύει να πρεσβεύει λέγοντας: «Σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών, σας ικετεύουμε στο όνομα του Χριστού, συμφιλιωθείτε με τον Θεό». Και δεν σταμάτησε ούτε εκεί, αλλά, αφού έλαβε ως απαρχή τη δική σου φύση, την έθεσε να καθίσει υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δυνάμεως, και υπεράνω κάθε ονόματος που ονομάζεται όχι μόνο στον παρόντα αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα. Αληθώς είναι κατάλληλη η ευκαιρία να πούμε τώρα: «Ποιος θα εξαγγείλει τα θαυμαστά έργα της δυνάμεως του Κυρίου, ποιος θα κάνει ακουστούς όλους τους επαίνους Του;». Και εκείνο πάλι: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει;». Διότι τι θα μπορούσε να ισοσταθμίσει αυτήν την τιμή, από το γεγονός ότι η απαρχή του γένους μας, του γένους που έχει αμαρτήσει τόσο πολύ και έχει ατιμαστεί, κάθεται σε τόσο μεγάλο ύψος και απολαμβάνει τόση μεγάλη τιμή;

4. Και για να μάθεις ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας απλώς εικασίες, ένας άλλος ερμηνευτής είπε «Διάψευσμα», άλλος «Διαψεύδεται» και ένας άλλος «Εκλείπει». Αυτό όμως διαφέρει πολύ από εκείνο. Διότι το να ψεύδεται κανείς είναι κακία της ψυχής· ενώ το να εκλείπει, να διαρρέει και να παραρρέει, και να είναι όνειρο, άνθος και σκιά, είναι γνώρισμα της φυσικής ευτέλειας. Διότι δηλώνει το ίδιο πράγμα όπως όταν λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και πάλι: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;»· και πάλι, όπως όταν λέει αυτός ο προφήτης: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;», φανερώνοντας παντού το ευτελές, το μηδαμινό της φύσεως. Διότι και για τα σπαρτά λέμε: «Τα σπαρτά διέψευσαν», δηλαδή δεν απέδωσαν τίποτε αντάξιο της ελπίδας· και, «Η χρονιά διέψευσε», δηλώνοντας πάλι ακριβώς το ίδιο. Επειδή λοιπόν και ο άνθρωπος είναι πράγμα μηδαμινό και ευτελές, και μάλιστα κατά τον καιρό της συμφοράς συνηθίζουμε να φιλοσοφούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να αναλογιζόμαστε την ασθένεια της φύσεώς μας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, ευρισκόμενος σε αθυμία, και βλέποντας τη φύση να ελέγχεται και την ευτέλεια και τη μηδαμινότητά της να καταδεικνύεται από παντού, λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· τουτέστιν, ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Βεβαίως, ο άνθρωπος πορεύεται σαν μια σκιά». «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;»

Τότε η ευεργεσία αποδεικνύεται διπλή, όταν και από τη φύση της είναι μεγάλη, και προσφέρεται σε κάποιον εντελώς ασήμαντο· πράγμα το οποίο αποτελεί επίταση της ευεργεσίας και της χάριτος. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, θέλοντας να παραστήσει, λέει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο;»· δηλώνοντας ότι τον άνθρωπο, που αποτελεί ένα διάψευσμα, τον ασήμαντο, τον ευτελή, τον αξίωσε μιας τέτοιας δωρεάς. «Για όλα όσα μου ανταπέδωσε». Αυτό είναι γνώρισμα ευγνώμονος φρονήματος: το να ερευνά διαρκώς και να αναζητά να αποδώσει κάτι στον ευεργέτη για τα αγαθά που έλαβε, και, μολονότι έχει προσφέρει τα πάντα, να νομίζει ότι δεν δίνει τίποτα το αντάξιο.

Και ποια είναι αυτή η λογική ακολουθία; Και σε τι συμφωνεί με τα προηγούμενα; Εάν κανείς το εξετάσει με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι υπάρχει απόλυτη συνάφεια. Διότι, επειδή είπε: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου προσέφερε;», καταδεικνύοντας τις ευεργεσίες Του, αναφέρει ότι όχι μόνο η ζωή, αλλά και ο θάνατος των οσίων είναι ιδιαίτερα πολύτιμος για τον Θεό, καθώς δεν επέρχεται απλώς σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, αλλά πολλές φορές συμβαίνει και σύμφωνα με το δικό Του θέλημα.

«Σαούλ, αδελφέ, ο Κύριος Ιησούς, που σου εμφανίστηκε στον δρόμο, με απέστειλε για να αναβλέψεις και να πληρωθείς με Πνεύμα Άγιο». Τίνος τη δύναμη ευχόταν ο Παύλος για τον εαυτό του; «Πολύ ευχαρίστως», λέει, «θα καυχηθώ για τις αδυναμίες μου, για να επισκηνώσει πάνω μου η δύναμη του Χριστού». Ποιον ικέτευαν ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης για την τιμωρία των Σαμαρειτών; «Κύριε», λένε, «θέλεις να ζητήσουμε να κατέβει φωτιά από τον ουρανό και να τους καταστρέψει;» Και ο χορός των αγγέλων τι διακήρυττε στους ανθρώπους γι' αυτόν; «Αυτός», λέει, «θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους». Αλλά και αυτά υπολείπονται της αξίας Του. Διότι δεν υπάρχει ύμνος που να εξυψώνει επαρκώς τον Υιό, ούτε που να μπορεί να σταθεί ίσος απέναντί Του, αλλά σε όποιο ύψος εγκωμίων και αν ανέλθεις, όση δόξα και αν επινοήσεις με τα λόγια, νικημένος θα αναφωνήσεις μαζί με τον Δαβίδ: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει;» Αν όμως, Άρειε, η λέξη «άκτιστος» είναι έκφραση που εξυψώνει τον Υιό πάνω από την τιμή που Του αναλογεί, τότε θα πρέπει να Του φωνάζεις τα λόγια του Δαβίδ παραλλαγμένα: «Κύριε, αν σε ονομάσω άκτιστο, τι θα μου ανταποδώσεις, αφού σε τίμησα με τιμή μεγαλύτερη από Εσένα;» Αλλά ο Ιωάννης θα τους αντικρούσει λέγοντας: «Μωροί και τυφλοί, δεν είμαστε ικανοί να λύσουμε ούτε τον ιμάντα του υποδήματός Του».

Σε εκείνον μεν που σφάλλει από άγνοια του αγαθού δίνεται συγγνώμη· εκείνος όμως που αδικεί εν επιγνώσει δεν έχει καμία δικαιολογία, εφόσον έχει ήδη καταδικαστεί στο δικαστήριο της συνειδήσεώς του. ΤΙΤΛΟΣ ΚΒʹ. — Περί εκείνων που ευχαριστούν και ευγνωμονούν· και ότι πρέπει να διακηρύσσουμε τους ευεργέτες μας. «Στους δύο νεαρούς που έκαναν την κατασκοπεία, είπε ο Ιησούς: Εισέλθετε στην οικία της γυναίκας, και βγάλτε έξω αυτήν και όλα τα δικά της. Και εισήλθαν και έβγαλαν έξω τη Ραάβ την πόρνη, και τον πατέρα της, και τη μητέρα της, και τους αδελφούς της.» «Τα ελέη σου, Κύριε, εις τον αιώνα θα ψάλλω.» «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μας προσέφερε;» «Εάν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ, ας λησμονηθεί η δεξιά μου.» «Χαρακτηριστικό της φρονήσεως είναι και το να γνωρίζει κανείς τίνος είναι η χάρις.» «Αυτός που ανταποδίδει τις ευεργεσίες μεριμνά για το μέλλον, και σε καιρό πτώσεώς του θα βρει στήριγμα.» «Τη χάρη του ανθρώπου διαφύλαξέ την σαν κόρη οφθαλμού.» «Είπε η Μαριάμ: Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριο.» «Καθώς εισερχόταν σε μία πόλη, τον συνάντησαν δέκα λεπροί άνδρες, οι οποίοι ύψωσαν φωνή λέγοντας: Ιησού επιστάτα, ελέησόν μας. Και αφού τους είδε, τους είπε: Πηγαίνετε και επιδείξτε τους εαυτούς σας στους ιερείς.»

Την αρχή, λοιπόν, της κατά Θεόν ωφέλειάς σου, τέκνο μου, οφείλεις να την κάνεις από εδώ. Πρέπει να αναλογίζεσαι αλησμόνητα και παντοτινά, με αδιάλειπτη μελέτη, όλες τις οικονομίες και τις ευεργεσίες του φιλάνθρωπου Θεού που έγιναν και γίνονται σε εσένα για τη σωτηρία της ψυχής σου, και να μην ξεχνάς τις πολλές και μεγάλες Του ευεργεσίες καλυπτόμενος από τη λήθη της κακίας εξαιτίας της ραθυμίας, περνώντας έτσι τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής σου ανώφελα και αχάριστα. Διότι αυτές οι αδιάλειπτες μνήμες, κεντρίζοντας την καρδιά σαν ένα κεντρί, την κινούν πάντοτε προς εξομολόγηση, προς ταπείνωση, προς ευχαριστία με συντετριμμένη ψυχή, προς κάθε αγαθή προθυμία και ανταπόδοση χρηστών τρόπων και ηθών και κάθε κατά Θεόν αρετής, ώστε να μελετά πάντοτε με ευσυνείδητη διάθεση το προφητικό λόγιο: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;»

Ψαλμός 115ος Αλληλούια. «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα πάρα πολύ». Διότι, αν δεν είχα πιστέψει, δεν θα μιλούσα για τη χώρα των ζώντων και των νεκρών. Και ταπεινώθηκα, για να μην υπερηφανευθώ, οικειοποιούμενος πράγματα πάνω από την αξία μου. Γι' αυτό και: «Είπα στην έκστασή μου», δηλαδή στην ύψωσή μου, «κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Ας μη σε ξεγελάει, λέει, η χάρη της προφητείας και το ύψος της βασιλείας και φρονήσεις υπεροπτικά, διότι «κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Φανταζόμενος ψευδώς την αθανασία, πεθαίνει μετά από λίγο. Ενώ η ευγνώμων ψυχή, κατανοώντας τις θείες ευεργεσίες και καθιστώντας τον εαυτό της οφειλέτη του Θεού, λέει: «Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μου δώρισε;» Επειδή, λοιπόν, δεν βρίσκω αντάξια αμοιβή, γι' αυτό: «Ποτήριο σωτηρίας θα λάβω», δηλαδή θα αποδεχτώ το ποτήριο του θανάτου, «και το όνομα του Κυρίου θα επικαλεστώ». Και ήπιε αυτό το ποτήριο ο χορός των προφητών, των αποστόλων και των μαρτύρων, επικαλούμενος το όνομα του Χριστού. Και λέει καθένας από αυτούς, καθώς και καθένας που το προαιρείται: «Τις τάματά μου θα αποδώσω στον Κύριο μπροστά σε όλο τον λαό του». Όχι κρυφά, αλλά με παρρησία μπροστά σε δήμους και τυράννους θα ομολογήσω τον Χριστό, Θεό αληθινό εκ Θεού αληθινού, και σαν νύφη που διαλέγει τον νυμφίο, ως Εκκλησία Του θα αποδεχτώ τον θάνατο, διότι: «Πολύτιμος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων του». Διότι σε όσους οι πράξεις είναι τίμιες, και ο θάνατος είναι τίμιος και όσιος.

Σε αυτή τη δόξα επιθύμησαν να εγκύψουν και οι άγγελοι, διότι «δεν επιλαμβάνεται αγγέλων», όπως έχει θεολογηθεί και από τον Παύλο, «αλλά επιλαμβάνεται του σπέρματος του Αβραάμ». Αυτό με έκπληξη έλεγε και ο Δαβίδ: «Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας έχει ανταποδώσει;». Και προφητεύοντας την άρρητη κατάβασή του έψαλλε: «Έκλινε», λέει, «τους ουρανούς και κατέβηκε, και γνόφος υπήρχε κάτω από τα πόδια του», δηλαδή πάνω στη γη. Διότι ο γνόφος είναι η αδηλότητα, ώστε να μην γίνει αμέσως και ολοφάνερα γνωστό σε όλους το μυστήριο και, πριν την κατάλληλη ώρα, οι περίεργοι να περιεργαστούν όσα αφορούν τον καιρό εκείνο. Και για αυτόν τον λόγο ο γνόφος είναι η αδηλότητα, ώστε πάνω από όλα η σύλληψη να γίνει ακατάληπτα, ήσυχα και ατάραχα, σαν «βροχή πάνω σε πόκο», πράγμα που και έγινε. Την δε ανάληψή του και την παρουσία του Αγίου Πνεύματος, προαναγγέλλοντας πάλι ο Ζαχαρίας, έλεγε: «Ιδού, έρχεται ημέρα Κυρίου και θα σταθούν τα πόδια του κατά την ημέρα εκείνη πάνω στο όρος των Ελαιών, το οποίο βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ ανατολικά του ηλίου, και κατά την ημέρα εκείνη θα εξέλθει ζωντανό νερό από την Ιερουσαλήμ, το μισό προς την πρώτη θάλασσα και το μισό προς την έσχατη θάλασσα· έτσι θα συμβαίνει και το καλοκαίρι και την άνοιξη».

Του Μεγάλου Βασιλείου από την ερμηνεία στον Ησαΐα: «Έδωσε νόμο για βοήθεια, ώστε να μη μιλούν σαν αυτόν τον λόγο του εγγαστρίμυθου· διότι δεν έχει επινοηθεί για απάτη, όπως εκείνα, αλλά είναι δάσκαλος της αλήθειας, ενώ εκείνοι μαντεύουν με αντάλλαγμα χρήματα. Διότι αυτό είναι το καταγέλαστο, ότι οι εξαπατημένοι τους πληρώνουν και χρήματα ως μισθό για το ψέμα. Αυτός όμως ο λόγος του νόμου δεν είναι τέτοιος, ώστε να δίνονται δώρα για αυτόν· διότι κανείς δεν πουλάει τη χάρη. "Δωρεάν", λέει, "λάβατε, δωρεάν να δώσετε". Βλέπεις πώς αγανάκτησε ο Πέτρος με τον Σίμωνα, που προσέφερε χρήματα για τη δωρεά του Πνεύματος; "Το ασήμι σου να πάει μαζί με σένα", λέει, "στην απώλεια, διότι νόμισες ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται με χρήματα". Δεν είναι λοιπόν ο λόγος του Ευαγγελίου σαν τα λόγια των εγγαστρίμυθων που πωλούνται. Διότι τι θα μπορούσε να δώσει κανείς ως άξιο αντάλλαγμά του; Άκουσε τον Δαβίδ που απορεί και λέει: "Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;" Δεν είναι δυνατόν λοιπόν να δοθούν δώρα για αυτό, αντάξια της χάριτος που προέρχεται από αυτό. Ένα δώρο είναι άξιο, η διαφύλαξη αυτού που δωρήθηκε. Εκείνος που σου έδωσε τον θησαυρό, δεν απαιτεί αντίτιμο για αυτό που δόθηκε, αλλά αντάξια διαφύλαξη αυτού που παραχωρήθηκε».

Διότι τι είναι μεγαλύτερο, το να γίνει ο άνθρωπος Θεός, ή το να πεθάνει ο Θεός για τους ανθρώπους; «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού», ω φρικτό μυστήριο, ω μέγιστη οικονομία, ω παράδοξα πράγματα, που όλα συντείνουν προς ένα τέλος: για να ευεργετηθεί ο συνάνθρωπος. «Τι να ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας έχει προσφέρει;» Τίποτε άλλο, παρά μόνο τους ίδιους τους εαυτούς μας. Διότι ούτε διαθέτουμε κάτι τέτοιο, που να είναι ισάξιο με εμάς τους ίδιους, ούτε ο Δεσπότης απαιτεί κάτι άλλο πέρα από εμάς. Ας παραδώσουμε, λοιπόν, τους εαυτούς μας στον Θεό· «ας προσφέρουμε σε Αυτόν τα μέλη μας ως θυσία ζωντανή, ευάρεστη στον Κύριο», ή, κατά τον Παύλο, ως «όπλα δικαιοσύνης για αγιασμό». Μάλλον, ας καρποφορήσουμε σε Αυτόν τέλεια, όχι μόνο το σώμα, αλλά και την ίδια την ψυχή και τον νου και τη θέληση και κάθε μας κίνηση. Επειδή και ο Σωτήρας παρέδωσε ολόκληρο τον εαυτό Του για εμάς, ώστε να μας εξαγοράσει και να μας ελευθερώσει από τη δουλεία.

γʹ. Αιτία της θείας εορτής και πανηγύρεώς μας είναι ο Χριστός, ο οποίος είναι και ο πρόξενος όλων των καλών σε εμάς. Διότι αυτός και εξαρχής μας δημιούργησε, φέρνοντάς μας από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· αυτός και τώρα έσωσε εμάς που χανόμασταν, ζωοποίησε εμάς που είχαμε νεκρωθεί και μας απάλλαξε από την τυραννία του διαβόλου· αυτός, ενώ ήμασταν δούλοι της αμαρτίας, μας ανέδειξε ελεύθερους, εξαλείφοντας το εναντίον μας χειρόγραφο: «Ο Χριστός μας εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος για χάρη μας κατάρα», για τα οποία αξίζει και εμείς να πούμε: «Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα ανταπέδωσε σε εμάς;». Ο μονογενής Θεός ευδόκησε να γίνει άνθρωπος για εμάς, και έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου, για να μας γλιτώσει από τον αιώνιο θάνατο. Μορφή δούλου ενδύθηκε ο Κύριος των αγγέλων· σάρκα προσέλαβε ο Θεός Λόγος, και εμφανιζόταν ως άνθρωπος εκείνος που είναι σύμμορφος και ομοούσιος με τον Πατέρα. Και αυτά τα υπέμεινε, για να μας απαλλάξει από την άδικη δουλεία και να μας λυτρώσει από την ατιμία. Γι' αυτό υπέφερε στη σάρκα ο αρχηγός της ζωής· γι' αυτό και ετάφη η πηγή της αθανασίας, για να χαρίσει στους θνητούς την αιώνια ζωή.

Προς το τέκνο Λιτόιο. Ο λόγος μου δεν θα είναι μακροσκελής, διότι η υπερβολική χαρά δεν μου επιτρέπει, ω τέκνον, να καθυστερήσω τη φωνή μου. Επειδή, λοιπόν, είπες «αμάρτησα», ο Κύριος παραμέρισε το αμάρτημά σου, Εκείνος που είναι βραδύς στην οργή και ταχύς στην ευσπλαχνία. Αλλά τι να ανταποδώσω στον Κύριό μου, διότι δεν περιφρόνησε εντελώς την ταπείνωσή μου, ώστε να χάσω το πρόβατο, το οποίο με πολύν κόπο και πόθο απέκτησα, το οποίο είχα στο ποίμνιό μου ανάμεσα στα πιο εκλεκτά, του οποίου η φωνή ακουγόταν και αντηχούσε πολύ γλυκιά, και του οποίου η στάση φαινόταν εξαιρετικά κοσμία; Και τι χρειάζεται να λέω πολλά; Βρήκα αυτό που έχασα, έσφιξα στην αγκαλιά μου αυτό που μου άρπαξαν· χαίρονται μαζί μου οι προστάτες μας άγγελοι, συμμερίζονται τη χαρά μου τα υπόλοιπα πρόβατα του ποιμνίου, ευφραίνονται οι θεόφρονες, σκυθρωπιάζει μόνο ο Βελίαρ, ο ψυχοφθόρος λύκος. Και αν είναι πολλά τα δαγκώματα, τα φάρμακα είναι φιλάνθρωπα και ιάσιμα.

Προς το τέκνο Συμεών. Χαίρε, τέκνο μου Συμεών, εσύ που κλήθηκες από τη χάρη στην ομολογία του Χριστού. Δες πώς ο Χριστός δεν ντράπηκε για σένα εξαιτίας της προηγούμενης διαγωγής σου, αλλά ευδόκησε να μαστιγωθείς για Εκείνον, να χλευαστείς, να φυλακιστείς, και έπειτα να εξοριστείς μαζί με τους αδελφούς σου που έχουν τον ίδιο τρόπο ζωής. Τι θα ανταποδώσεις στον Κύριο; Τι άξιο θα μπορούσες να του προσφέρεις; Τι άλλο από το να διαφυλάξεις αναφαίρετη τη χάρη μέσα από τη μακροθυμία και την τέλεια πίστη; Γι' αυτό γρηγόρει, να είσαι σε εγρήγορση απέναντι στις μεθοδείες του διαβόλου, μήπως και παρεισφρήσει, μήπως και σε υποσκελίσει. Φύγε από τη θέα γυναικών· κάθου στο κελί σου χωρίς να μετακινείσαι. Και το λέω αυτό, επειδή άκουσα ότι, για λόγους ιατρικής, απομακρύνεσαι από το κελί σου· δεν είναι τέτοιος ο καιρός, τέκνο μου, αλλά καιρός μαρτυρίου. Θέλεις να ιατρεύεις; Ιάτρευε εκείνους που νοσούν στην ψυχή με τον λόγο σου· κι αν πάλι στο σώμα, εφόσον σου είναι εύκολο παραμένοντας στο κελί σου και χωρίς να μεταβαίνεις από τόπο σε τόπο, και αυτό μόνο σε ευσεβείς άνδρες, και όχι βέβαια σε γυναίκες.