Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 117:24

Ένωσε τους δύο λαούς σε έναν καινό άνθρωπο. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος. Και ποια μπορεί να είναι αυτή, αν όχι η αναστάσιμη ημέρα του Κυρίου; Και ποια είναι αυτή η ημέρα, παρά η σωτήρια για όλα τα έθνη, κατά την οποία ο λίθος που απορρίφθηκε έγινε κεφαλή γωνίας;

Γι' αυτόν τον λόγο, κατά μεν την έκτη ημέρα ολοκληρώθηκαν όσα δημιουργήθηκαν, και την έβδομη κατέπαυσε από όλα· ενώ στο Ευαγγέλιο, όταν ήλθε ο Λόγος, λέει: «Ήλθα για να τελειώσω το έργο». Διότι εκείνος που καταπαύει από όλα, φανερώνει ότι ορισμένα πράγματα χρειάζονταν τελείωση, τα οποία, όταν ήλθε, τα ολοκλήρωσε. Λέει δηλαδή στο κατά Ιωάννην: «Τα έργα τα οποία μου έδωσε ο Πατέρας για να τα τελειώσω, αυτά ακριβώς τα έργα που εγώ πράττω, μαρτυρούν για εμένα». Διότι το έργο θα ήταν ατελές, εάν, αφού αμάρτησε ο Αδάμ, ο άνθρωπος πέθαινε· έγινε όμως τέλειο, όταν αυτός ζωοποιήθηκε. Γι' αυτόν τον λόγο, αφού ανακαίνισε την κτίση των έξι ημερών, ορίζει μία ημέρα για την ανακαίνιση, την οποία προαναγγέλλει το Πνεύμα μέσω του ψαλμού λέγοντας: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος». Διότι αντί για τον ήλιο, ανατέλλει ο Θεός, καταυγάζοντας την ψυχή του καθενός· γι' αυτό και κατά το ίδιο το σωτήριο Πάθος δεν φάνηκε ο ήλιος, φανερώνοντας αφενός το τέλος της προηγούμενης κτίσης, και αφετέρου την αρχή μιας άλλης, που ανατέλλει από τον Σωτήρα· την οποία βλέποντας ο προφήτης λέει: «Ιδού άνδρας, του οποίου το όνομα είναι Ανατολή»· και πάλι: «Σε εσάς όμως που τον φοβάστε θα ανατείλει ο ήλιος της δικαιοσύνης». Διότι αυτή η ημέρα δεν ανήκει σε όλους, αλλά σε εκείνους που έχουν πεθάνει ως προς την αμαρτία και ζουν για τον Κύριο. Γι' αυτό άλλωστε και ο νόμος πρόσταξε να περιτέμνονται κατά την όγδοη ημέρα· και η εντολή ήταν απαράβατη, υποδηλώνοντας την αναγέννηση των πάντων μετά την έβδομη.

Διότι είναι εικόνα Εκείνου που τον γέννησε και χαρακτήρας που σε καμία απολύτως περίπτωση δεν επιδέχεται κατηγορία ανομοιότητας, έχοντας μέσα του όλα τα θεοπρεπή και εξαίρετα γνωρίσματα του γεννήτορα. <Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει την ημέρα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε.> Με τον όρο ημέρα εδώ, δεν εννοεί τίποτε άλλο παρά τον καιρό της παρουσίας του, κατά τον οποίο έλαμψε σε εμάς το αληθινό φως και ανέτειλε ο ήλιος της δικαιοσύνης, αφού διαλύθηκε σαν ομίχλη το σκοτάδι που μας κατείχε τότε, όταν τυραννούσε ο άρχοντας του αιώνα τούτου και, τρόπον τινά, σκοτείνιαζε ολόκληρη την οικουμένη με τις δικές του δυστροπίες, ωθώντας την στην πολύθεη πλάνη και σκοτίζοντας με ποικίλους τρόπους τον νου του καθενός. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος μελωδός, γνωρίζοντας ως ημέρα τον τριπόθητο καιρό της παρουσίας του, προαναφωνούσε λέγοντας εν Πνεύματι: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Εξάλλου, είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή να αποκαλείται ημέρα ο καιρός που συμβαίνει το καθετί, σύμφωνα με το χωρίο: «Διότι έρχεται ημέρα του Κυρίου Σαβαώθ εναντίον κάθε υβριστή και υπερήφανου, και θα ταπεινωθούν», και πάλι: «Τι θα κάνετε σε ημέρα πανηγύρεως και σε ημέρα εορτής του Κυρίου;».

Πρέπει δε να μην έχουμε πεποίθηση στις δικές μας δυνάμεις, αλλά μάλλον να αποδίδουμε την παντοδυναμία στον Θεό, και να επιθυμούμε να τον κάνουμε βοηθό μας, όταν μας βρίσκει κάποια συμφορά επειδή έχουμε προσκρούσει σε αυτόν λόγω της αμαρτίας. «Διότι έρχεται ημέρα του Κυρίου Σαβαώθ εναντίον κάθε υβριστή και υπερήφανου, και εναντίον κάθε υψηλού και αλαζόνα· και θα ταπεινωθούν. Και εναντίον κάθε κέδρου του Λιβάνου, από τα υψηλά και υπερήφανα, και εναντίον κάθε δέντρου βαλανιδιάς της Βασάν· και εναντίον κάθε υψηλού όρους, και εναντίον κάθε υψηλού βουνού, και εναντίον κάθε υψηλού πύργου, και εναντίον κάθε υψηλού τείχους, και εναντίον κάθε πλοίου της θάλασσας, και εναντίον κάθε θεάματος ωραίων πλοίων· και θα ταπεινωθεί και θα πέσει η υπεροψία των ανθρώπων, και θα υψωθεί μόνος ο Κύριος κατά την ημέρα εκείνη.» Τον καιρό του πολέμου και την εκπλήρωση της οργής εναντίον τους την ονομάζει ημέρα του Κυρίου. Διότι αυτή είναι η συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής. Γι' αυτό άλλωστε και τον ίδιο τον καιρό της έλευσης του Σωτήρα μας με το όνομα της ημέρας τον επισήμαινε ο Δαβίδ λέγοντας τα εξής: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία έκανε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν.» Λέει λοιπόν ότι ο καιρός της οργής θα στραφεί εναντίον κάθε υβριστή και υπερήφανου.

Διότι έτσι κάπου λέει και ο θεσπέσιος Παύλος: «Ιδού τώρα», λέει, «καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας». Ψάλλει δε και ο προφήτης Δαβίδ και λέει: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». <Και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να αποκαταστήσεις τη γη και να κληρονομήσουν έρημη κληρονομιά, λέγοντας σε όσους βρίσκονται στα δεσμά: Εξέλθετε· και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι: Αποκαλυφθείτε. Και σε όλους τους δρόμους τους θα βοσκήσουν, και σε όλους τους δρόμους θα είναι η βοσκή τους. Δεν θα πεινάσουν ούτε θα διψάσουν, ούτε θα τους χτυπήσει ο καύσωνας ούτε ο ήλιος· αλλά εκείνος που τους ελεεί θα τους παρηγορήσει, και μέσα από πηγές υδάτων θα τους οδηγήσει. Και θα μεταβάλω κάθε όρος σε δρόμο, και κάθε μονοπάτι σε βοσκότοπο γι' αυτούς. Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά. Αυτοί από τον βορρά, και αυτοί από τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών.> Φάνηκε σωστό σε κάποιους από τους προηγούμενους εξηγητές να θέσουν ως αρχή του προκειμένου κεφαλαίου το εξής: Έτσι λέει ο Κύριος: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα. Και λένε ότι αυτά έχουν ειπωθεί από τον Θεό και Πατέρα προς τον Σωτήρα όλων μας, τον Χριστό.

Θα αναβούν λοιπόν, λέγει, από τη γη, δηλαδή θα ζήσουν και αυτοί τη ζωή των αγίων. Διότι είναι μεγάλη η ημέρα του Ιεζραέλ. Διότι πραγματικά μεγάλη είναι η ημέρα του Χριστού, κατά την οποία θα αναστήσει όλους τους νεκρούς, και θα κατέβει από τον ουρανό, και θα καθίσει, σύμφωνα με το γεγραμμένο, επί του θρόνου της δόξης Του, και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Εάν πάλι κάποιος θα ήθελε να εννοήσει ως ημέρα τον καιρό της επιδημίας (ελεύσεως), κατά τον οποίο δόθηκε η άφεση των αμαρτιών από τον Χριστό και στους Έλληνες και στους βαρβάρους, καθώς και στους Ιουδαίους που είχαν σφάλει απέναντί Του, και αυτός θα βαδίσει ακριβώς σύμφωνα με τα λόγια της αλήθειας. Έτσι και ο Δαβίδ υποδεικνύει τον καιρό της ελεύσεως του Σωτήρος μας λέγοντας: «Αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». <Πείτε στον αδελφό σας Λαός μου, και στην αδελφή σας Ελεημένη.> Πολύ αναγκαία προσθέτει και αυτά σε όσα έχουν ήδη προειπωθεί. Επειδή δηλαδή είπε ότι όλοι θα βρίσκονται υπό μία αρχή, χωρίς τίποτα πλέον να τους χωρίζει με τείχη ή να τους κατατέμνει σε διχόνοια, αλλά αντίθετα να επικρατεί ομοψυχία, και η πίστη στον Χριστό να συγκεντρώνει τους πάντες στην ενότητα εν Πνεύματι, ήταν λοιπόν αναγκαίο το Πνεύμα να προστάξει αυτούς που ήδη έχουν πλουτίσει με την πίστη και έχουν υπαχθεί στον Χριστό, να μην επιθυμούν πια να αποτινάσσουν την ειρήνη προς εκείνους που δικαίως είχαν ονομαστεί «Όχι λαός μου» και «Μη ελεημένη».

Και όπως ακριβώς κατανοήσαμε την άβυσσο, όχι βέβαια με την αισθητή σημασία του όρου, διότι είναι πολύ παχυλή, αλλά μάλλον πνευματικά και νοητά, έτσι και τώρα δεν θα προσηλώσουμε το μάτι της διάνοιας στα στοιχεία, δηλαδή στον ήλιο και τη σελήνη, αλλά ξεκινώντας από την αναλογία τους και υψούμενοι προς τα ανώτερα, θα αντικρίσουμε τη δύναμη των νοημάτων. Επομένως, ως ήλιο εννοούμε τη φωτεινή και ολόλαμπρη μυσταγωγία των ευαγγελικών θεσπισμάτων, ενώ ως σελήνη πάλι το μικρότερο και πιο αμυδρό φως του Νόμου, το οποίο φώτιζε τον καιρό πριν από την έλευση του Κυρίου σαν μέσα σε νύχτα και σκοτάδι. Διότι έχει ονομαστεί ημέρα η εποχή κατά την οποία ανέτειλε ο Χριστός, ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο νοητός εωσφόρος, ο οποίος ανατέλλει στις καρδιές των πιστών. Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέει: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν».

ΛΟΓΟΣ ΚΔ΄. α΄. Θα χρησιμοποιήσω πάλι τα λόγια του μακαρίου Παύλου, και μάλιστα θα πω: «Να χαίρεστε πάντοτε εν Κυρίω· και πάλι θα πω, να χαίρεστε. Η επιείκειά σας ας γίνει γνωστή σε όλους τους ανθρώπους». Διότι ανατέλλει για εμάς ο καιρός της εορτής του Σωτήρος μας. Και ελάτε λοιπόν πάλι, απευθύνοντας μια πρόσκληση για αυτά προς εκείνους που έχουν σε εκτίμηση τα εξαίρετα κατορθώματα της αρετής, ας πούμε: «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας»· την οποία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Ως τριπόθητη όμως και αξιαγάπητη ημέρα, καθώς και ως ευπρόσδεκτο καιρό, οι πνευματοφόροι δεν εννοούν τίποτε άλλο, παρά μόνο την επιφάνεια της δόξας του Σωτήρος όλων μας Χριστού· εξαιτίας της οποίας είναι φυσικό να ταιριάζει σε όλους τους ανθρώπους της γης να γεμίζουν από την υπέρτατη χαρά.

Μία δε αρχή, κατά πάντων και επί πάντων, τέθηκε, ο Χριστός, και ανεβήκαμε από τη γη, δηλαδή, διδαχθήκαμε να φρονούμε τα άνω. Διότι «μεγάλη είναι αληθινά η ημέρα του Ιεζραέλ», δηλαδή της σποράς του Θεού, ήτοι του Υιού. Αυτήν δε την ημέρα μάς υπενθύμισε και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε κατ' αυτήν.» Και επιπροσθέτως ο σοφότατος Παύλος μάς λέει: «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας», κατά την οποία προφανώς και σωθήκαμε, καθώς ο Χριστός μάς καλεί σε αυτό. Όπως άλλωστε έχει πει ο σοφός μαθητής: «Δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό, το οποίο να έχει δοθεί στους ανθρώπους, μέσω του οποίου πρέπει εμείς να σωθούμε.» Θα πληροφορηθείς δε και τον Ιερεμία να λέει με σαφήνεια: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα αναστήσω στον Δαβίδ ανατολή δίκαιη· θα βασιλεύσει ως βασιλιάς και θα δείξει σύνεση, και θα εφαρμόσει κρίση και δικαιοσύνη πάνω στη γη. Κατά τις ημέρες του θα σωθεί ο Ιούδας, και ο Ισραήλ θα κατοικήσει με ασφάλεια.»

Διότι, εκείνος που από απάτη και πλεονεξία θεωρήθηκε πως είναι ο θεός αυτού του αιώνα, σκοτείνιασε νοητά ολόκληρη τη γη, παρασύροντάς την σε πολυθεϊστική πλάνη και σε κάθε είδος ακαθαρσίας. Αντίθετα, ο Θεός και Κύριος των πάντων, δηλαδή ο Χριστός, φανερώθηκε σε εμάς και ανέδειξε αληθινά την τριπόθητη ημέρα, την οποία και ο θεσπέσιος Δαβίδ υπενθύμιζε λέγοντας: «Αυτή είναι η ημέρα που έκανε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Έγραψε δε κάπου και ο σοφότατος Παύλος, αφενός ότι «η νύχτα προχώρησε και η ημέρα πλησίασε», και αφετέρου: «Δεν είμαστε της νύχτας, ούτε του σκότους, αλλά υιοί του φωτός και υιοί της ημέρας». Την αυγή, λοιπόν, και σαν σε τρίτη ημέρα, κατέβηκε ο Μονογενής.

Ο Χριστός λοιπόν σταυρώθηκε για εμάς, αυτός που δικάστηκε μέσα στη νύχτα ενώ έκανε ψύχος και για τον λόγο αυτό υπήρχε δίπλα αναμμένη ανθρακιά. Σταυρώθηκε την τρίτη ώρα, ενώ από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι έως την ένατη, και από την ένατη ώρα υπήρξε πάλι φως. Άραγε έχουν γραφτεί και αυτά; Ας το ερευνήσουμε. Λέει λοιπόν ο Ζαχαρίας: «Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, δεν θα υπάρχει φως, και θα κάνει ψύχος και παγωνιά για μία ημέρα»· το ψύχος για το οποίο θερμαινόταν ο Πέτρος· «και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο». Τι σημαίνει αυτό; Τις άλλες δεν τις γνωρίζει; Πολλές είναι οι ημέρες, αλλά αυτή είναι η ημέρα της υπομονής του Κυρίου, την οποία έκανε ο Κύριος. Και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο, «και δεν είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα». Τι σημαίνει το αίνιγμα που λέει ο προφήτης; Η ημέρα εκείνη δεν είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα. Πώς λοιπόν θα την ονομάσουμε; Το ερμηνεύει το Ευαγγέλιο εξιστορώντας το γεγονός. Δεν ήταν ημέρα. Διότι ο ήλιος δεν έλαμψε ομοιόμορφα από την ανατολή μέχρι τη δύση, αλλά από την έκτη ώρα μέχρι την ένατη ώρα έπεσε σκοτάδι καταμεσήμερο. Το σκοτάδι λοιπόν παρενεβλήθη στο μέσον, και ο Θεός ονόμασε το σκοτάδι νύχτα. Γι' αυτό δεν ήταν ούτε ημέρα ούτε νύχτα. Διότι ούτε ολόκληρη ήταν φως, ώστε να ονομαστεί ημέρα, ούτε ολόκληρη σκοτάδι, ώστε να ονομαστεί νύχτα, αλλά μετά την ένατη ώρα έλαμψε ο ήλιος. Και αυτό το προλέγει ο προφήτης. Διότι, αφού είπε: «και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα», πρόσθεσε: «και προς το εσπέρας θα υπάρξει φως». Βλέπεις την ακρίβεια των προφητών; Βλέπεις την αλήθεια αυτών που έχουν προγραφεί;

Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε πνευματικά και ας ευφρανθούμε θεοπρεπώς κατ' αυτήν. Αυτή είναι για εμάς η υπέρτατη από όλες τις εορτές· αυτή είναι η εορτή, για την οποία το Άγιο Πνεύμα παραγγέλλει λέγοντας: Συγκροτήστε εορτή με πυκνά κλαδιά που προσφέρουν σκέπη και ταυτόχρονα θέρμη, μέχρι τα κέρατα του θυσιαστηρίου· αυτή είναι η εορτή σύμπαντος του κόσμου, ταυτόχρονα εγκαινιασμός και σωτηρία.

Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά σου, και με τα έργα των χειρών σου θα αγαλλιάσω. Εκείνος που κατανόησε την ημέρα που δημιουργήθηκε από τον Θεό, για την οποία έχει λεχθεί, «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν», αυτός θα πει, «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά σου». Αλλά επειδή ο παρών ψαλμός φέρει επιγραφή για την ημέρα του Σαββάτου, θα αναρωτηθείς πώς λέει ότι ευφράνθηκε κατά την ημέρα του Σαββάτου, όχι για την κατάπαυση του Θεού, ούτε για την αργία του, όπως θα υπέθεταν οι Ιουδαίοι, εξαιτίας του ότι κατά την ημέρα αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα του, τα οποία δημιούργησε.

Και βέβαια θα έπρεπε, εάν πράγματι όσα δηλώνονται στον ψαλμό αναφέρονταν στο ιουδαϊκό Σάββατο, να λέγεται ότι ευφράνθηκε με τη σχόλη του Θεού, και με την, ας πούμε, ανάπαυση και απραξία Του· τώρα όμως δεν λέει έτσι, αλλά: «Με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά Σου, και για τα έργα των χειρών Σου θα αγαλλιάσω», παριστώντας ξεκάθαρα ότι το «ποίημα» νοείται ιδιαιτέρως, και πάλι ιδιαιτέρως τα «έργα των χειρών» του Θεού, για τα οποία ομολογεί ότι ευφράνθηκε, και όχι για την απραξία. Ως «ποίημα» δε, κατά έναν τρόπο, θα μπορούσε να θεωρηθεί αυτή η ημέρα, για την οποία έχει λεχθεί: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν»· η οποία δηλώνει την αναστάσιμη ημέρα και Κυριακή, όπως σε άλλα σημεία αποδεικτικά παραστήσαμε, παραθέτοντας τα σχετικά με την κοσμογονία, κατά την οποία ο Μωυσής λέει: «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· και προσθέτει: «Γενηθήτω φως, και εγένετο φως»· και «ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα». Διότι βλέπεις πώς κανένα άλλο δημιούργημα δεν γίνεται κατ' αυτήν, παρά μόνον αυτή η ίδια η ημέρα, ώστε να εφαρμόζεται σε αυτήν το λόγιο που αναφέρει: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος». Επειδή δεν εποίησε τίποτε άλλο παρά την ίδια την ημέρα, η οποία ήταν η πρώτη Κυριακή, για την οποία και τώρα λέγεται το: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά Σου»· ενώ «έργα των χειρών» Του είναι όσα έχει καταγραφεί ότι έγιναν κατά τις μετέπειτα ημέρες.

Ο λίθος τον οποίο αποδοκίμασαν οι οικοδόμοι, αυτός έγινε ακρογωνιαίος λίθος. Από τον Κύριο έγινε αυτό, και είναι θαυμαστό στα μάτια μας. Αυτή είναι η ημέρα την οποία δημιούργησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Ω Κύριε, σώσε μας, ω Κύριε, ευόδωσέ μας. Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου. Επειδή είδε την ευεργεσία προς την οικουμένη και τη μεταβολή των πραγμάτων, και τη μετάβασή τους προς το καλύτερο, συγχαίροντας αυτούς που τα απολαμβάνουν, λέει: Ω Κύριε, σώσε μας· ω Κύριε, ευόδωσέ μας. Δηλαδή, διάσωσε αυτούς που απολαμβάνουν αυτές τις δωρεές, ώστε να γεμίσουν από αυτές και να επιδείξουν καρπούς άξιους της χάριτος. Κάνε εύκολη την οδό για αυτούς, ώστε, μετά την απόκτησή τους, να μην εκπέσουν από τέτοια αγαθά.

Επισημαίνει δε και την ειρήνη που δηλώνεται εδώ ο ίδιος ψαλμός, λέγοντας: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης». Και ο Ησαΐας συμφωνεί με αυτά μέσα από όσα λέει: «και θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα, και δεν θα μάθουν πια να πολεμούν». Θα βρεις δε και τον Μιχαία να συμφωνεί με αυτά, καθώς και πολλούς άλλους από τους προφήτες. Αν δε στρέψεις την προσοχή σου, όπως είπα, στους χρόνους, θα μπορέσεις να αντιληφθείς ότι από τους χρόνους του Αυγούστου και της επιφάνειας του Σωτήρα μας που έλαμψε κατ' αυτούς, όταν επικράτησε η μοναρχία των Ρωμαίων, διαλύθηκαν οι παλαιές διχόνοιες και οι πολυαρχίες των εθνών, και με αυτόν τον τρόπο από τότε άρχισαν να εκπληρώνονται τα όσα προφητεύθηκαν περί ειρήνης. Αλλά τώρα μεν προς το παρόν έχει γίνει η αρχή, θα έρθει όμως η στιγμή που η προφητεία θα εκπληρωθεί πληρέστατα, όταν «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», το οποίο έχει δηλωθεί από τον ιερό απόστολο. 〈Από τον Ψαλμό ριζ'〉. «Ο λίθος τον οποίο αποδοκίμασαν οι οικοδόμοι, αυτός έγινε κεφαλή γωνίας· από τον Κύριο έγινε αυτό, και είναι θαυμαστό στα μάτια μας. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Ω Κύριε, σώσε μας, ω Κύριε, κατευόδωσέ μας. Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου. Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς».

Διότι αυτός είναι ο ευλογημένος, ο οποίος και από άλλον προφήτη έχει ονομαστεί «ο ερχόμενος», ο οποίος είπε: «ακόμη λίγο, ο ερχόμενος θα φθάσει και δεν θα καθυστερήσει», ο οποίος και ήλθε στο όνομα του Κυρίου, του Θεού και Πατέρα του, και αυτός είναι ο Θεός και Κύριος που εμφανίστηκε σε εμάς. Ομολογεί, λοιπόν, ότι έχει έλθει στο όνομα του Πατέρα του, λέγοντας προς τους Ιουδαίους: «Εγώ έχω έλθει στο όνομα του Πατέρα μου, και δεν με δέχεστε· εάν άλλος έλθει στο δικό του όνομα, εκείνον θα τον δεχθείτε». Αυτός, λοιπόν, ο Θεός και Κύριος που εμφανίστηκε σε εμάς, ο «ευλογημένος», αυτός που ήλθε «στο όνομα του Κυρίου», αυτός ήταν και ο λίθος «τον οποίο αποδοκίμασαν» εκείνοι που παλαιότερα «οικοδομούσαν» τον εκ περιτομής λαό μέσω της Μωσαϊκής διδασκαλίας, ο οποίος, αν και αποδοκιμάστηκε από αυτούς, κατέστη «κεφαλή» άλλης «γωνίας», δηλαδή της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη. Και επειδή αυτή δεν είναι ορατή σε όλους παρά μόνο στα προφητικά μάτια, ο λόγος λέει ότι είναι θαυμαστή, αναφέροντας: «και είναι θαυμαστή στα μάτια μας». Την δε εμφάνισή του την ονομάζει πάλι ημέρα «την οποία εποίησε ο Κύριος», επειδή και αυτός ήταν «το φως το αληθινό» και «ο ήλιος της δικαιοσύνης» και η ημέρα του Θεού, για την οποία είθε να μπορέσουμε και εμείς να πούμε: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν».

Ελάτε, λοιπόν, αφού διεγείρουμε τις ψυχές μας για την πνευματική χορεία, ας ορίσουμε ως έξαρχο, καθοδηγητή και κορυφαίο της χοροστασίας μας τον Δαβίδ, και ας πούμε μαζί του εκείνη τη γλυκιά φωνή, την οποία ψάλαμε προηγουμένως. Και ας την επαναλάβουμε πάλι, ότι «αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν», —ημέρα κατά την οποία το σκοτάδι αρχίζει να μειώνεται και τα όρια της νύχτας, εξαιτίας του φωτός που πλεονάζει, ωθούνται προς την έκλειψή τους. Δεν συνέβη συμπτωματικά, αδελφοί, ούτε από μόνη της μια τέτοια οικονομία σχετικά με την εορτή, το να εμφανιστεί δηλαδή τώρα στην ανθρώπινη ζωή η θεία ζωή. Αντίθετα, η κτίση, μέσα από τα ορατά φαινόμενα, διηγείται στους πιο διορατικούς κάποιο μυστήριο, σαν να βγάζει φωνή και να διδάσκει εκείνον που μπορεί να ακούσει τι σημαίνει, με την παρουσία του Δεσπότη, να αυξάνεται η ημέρα και να συντέμνεται η νύχτα. Διότι μου φαίνεται ότι ακούω την κτίση να εξηγεί τέτοια πράγματα: ότι, βλέποντας αυτά, ω άνθρωπε, να κατανοείς αυτό που είναι μεν κρυφό, αλλά σου φανερώνεται μέσω των ορατών φαινομένων. Βλέπεις τη νύχτα να έχει φτάσει στο μέγιστο μήκος της, να σταματά την προς τα εμπρός πορεία της και να υποχωρεί προς τα πίσω;

Και ας μην υποθέτει κανείς ότι μόνο στο μυστήριο του Πάσχα αρμόζει μια τέτοια ευχαριστία. Διότι ας αναλογιστεί ότι το Πάσχα είναι η ολοκλήρωση της θείας οικονομίας. Πώς όμως θα υπήρχε η ολοκλήρωση, αν δεν είχε προηγηθεί η αρχή; Τι προηγείται του άλλου; Η Γέννηση, δηλαδή, προηγείται της οικονομίας του Πάθους. Επομένως, και τα αγαθά του Πάσχα αποτελούν μέρος των δοξολογιών για τη Γέννηση, είτε απαριθμεί κανείς τις ευεργεσίες που ιστορούνται στα Ευαγγέλια, είτε περιγράφει τα θαύματα των ιάσεων, την παροχή τροφής εν μέσω στερήσεως, την επιστροφή των νεκρών από τα μνήματα, την αυτοσχέδια δημιουργία του οίνου, τη φυγή των δαιμόνων, τη μεταβολή ποικίλων παθήσεων σε υγεία, τα άλματα των χωλών, τους οφθαλμούς από πηλό, τις θείες διδασκαλίες, τις νομοθεσίες, τη μυσταγωγία προς τα υψηλότερα νοήματα μέσω των παραβολών. Όλα αυτά αποτελούν χάρη της σημερινής ημέρας. Διότι αυτή έκανε την αρχή για τα αγαθά που ακολούθησαν. Επομένως, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε κατ' αυτήν, χωρίς να φοβόμαστε τον ονειδισμό των ανθρώπων και χωρίς να νικιόμαστε από την περιφρόνησή τους, όπως παραγγέλλει ο προφήτης, από εκείνους δηλαδή οι οποίοι χλευάζουν τον λόγο της θείας οικονομίας, θεωρώντας ότι δεν ήταν πρέπον να ενδυθεί ο Κύριος τη σωματική φύση και να αναμείξει τον εαυτό Του με την ανθρώπινη ζωή μέσω της γέννησης. Διότι ασφαλώς δεν αγνοείς το μυστήριο το σχετικό με αυτό, πώς δηλαδή η Σοφία του Θεού οικονόμησε τη σωτηρία μας.

Αυτήν την αρχή της μεταβολής προς το αγαθό βλέπει και ο μέγας Ζαχαρίας, και απορεί ως προς την ονομασία, πώς δηλαδή πρέπει κυρίως να ονομάσει την παρούσα χάρη· διότι, αφού περιέγραψε αναλυτικά τα άλλα θαύματα τα σχετικά με το πάθος, λέει και τούτο για τον καιρό αυτόν, ότι «Δεν είναι ημέρα και δεν είναι νύχτα», με το οποίο υποδεικνύει ότι δεν μπορεί να ονομαστεί ημέρα αφού δεν υπάρχει ήλιος, ούτε είναι νύχτα επειδή δεν υπάρχει σκοτάδι· διότι το σκοτάδι το ονόμασε ο Θεός νύχτα, καθώς λέει ο Μωυσής. Επειδή, λοιπόν, ως προς τον χρόνο είναι νύχτα, ενώ ως προς το φως είναι ημέρα, για τον λόγο αυτόν λέει ο προφήτης: «Και δεν είναι ημέρα και δεν είναι νύχτα». Αν λοιπόν αυτός ο καιρός δεν είναι μήτε ημέρα μήτε νύχτα, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, η παρούσα χάρις είναι και ονομάζεται οπωσδήποτε κάτι άλλο πέρα από αυτά. Θέλετε να σας πω αυτό που έχω σκεφθεί; «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος», διαφορετική από τις ημέρες που δημιουργήθηκαν στην αρχή της κτίσεως, με τις οποίες καταμετράται ο χρόνος· αυτή είναι η αρχή μιας άλλης κτίσεως· διότι κατ' αυτήν την ημέρα ο Θεός δημιουργεί καινό ουρανό και καινή γη, καθώς λέει ο προφήτης. Ποιον ουρανό; Το στερέωμα της πίστεως στον Χριστό. Ποια γη; Την αγαθή καρδιά εννοώ, όπως είπε ο Κύριος, τη γη που πίνει τη βροχή η οποία πέφτει επάνω της και κάνει να ωριμάσει ο καρποφόρος στάχυς.

Σε αυτήν την κτίση, ήλιος μεν είναι ο καθαρός βίος, άστρα δε οι αρετές, αέρας δε η διαφανής πολιτεία, θάλασσα δε είναι το βάθος του πλούτου της σοφίας και της γνώσεως, χλόη δε και βλαστήματα η αγαθή διδασκαλία και τα θεία διδάγματα, τα οποία νέμεται ο λαός της νομής, δηλαδή το ποίμνιο του Θεού, δένδρα δε καρποφόρα είναι η εργασία των εντολών. Σε αυτήν κτίζεται και ο αληθινός άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού. Βλέπεις ποιου κόσμου γίνεται αρχή Αυτή η ημέρα, την οποία εποίησε ο Κύριος, για την οποία λέγει ο προφήτης ότι δεν είναι ούτε ημέρα όμοια με τις άλλες ημέρες ούτε νύχτα όμοια με τις άλλες νύκτες. Και δεν έχει διακηρύξει ακόμη ο λόγος το εξαίρετο της παρούσης χάριτος. Αυτή έλυσε την ωδίνα του θανάτου, αυτή έφερε στο φως τον πρωτότοκο των νεκρών, σε αυτήν συνετρίβησαν οι σιδηρές πύλες του θανάτου, σε αυτήν συνεθλάσθησαν οι χάλκινοι μοχλοί του άδου. Τώρα ανοίγεται το δεσμωτήριο του θανάτου, τώρα κηρύσσεται στους αιχμαλώτους η άφεσις, τώρα χαρίζεται στους τυφλούς η ανάβλεψις, τώρα επισκέπτεται αυτούς που κάθονται στο σκότος και στην σκιά του θανάτου η εξ ύψους ανατολή.

Επειδή, λοιπόν, αυτή η φωτεινή νύχτα, αφού ανέμειξε τις λάμψεις των λαμπάδων με τις πρωινές αχτίδες του ήλιου, δημιούργησε μία συνεχή ημέρα, η οποία δεν διακόπηκε από την παρεμβολή του σκοταδιού, ας κατανοήσουμε, αδελφοί, την προφητεία που λέει «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος», κατά την οποία το έργο μας δεν είναι κάτι βαρύ και δυσκατόρθωτο, αλλά χαρά και ευφροσύνη και αγαλλίαση, όπως ακριβώς λέει ο λόγος της Γραφής: «Ας αγαλλιασθούμε και ας ευφρανθούμε κατ' αυτήν». Ω, τι καλά προστάγματα! Ω, τι γλυκιά νομοθεσία! Ποιος αναβάλλει να υπακούσει σε τέτοια προστάγματα; Και ποιος δεν θεωρεί ζημία ακόμη και την ελάχιστη αναβολή αυτών των προσταγμάτων; Η ευφροσύνη είναι το έργο και η αγαλλίαση είναι η επιταγή, μέσω των οποίων καταλύεται η καταδίκη για την αμαρτία και τα λυπηρά μεταβάλλονται σε χαρά. Αυτό είναι το απόφθεγμα της σοφίας, ότι δηλαδή «σε ημέρα ευφροσύνης υπάρχει λήθη των κακών». Η ημέρα αυτή έφερε τη λήθη της πρώτης καταδικαστικής απόφασης εναντίον μας, ή μάλλον τον αφανισμό της, και όχι απλώς τη λήθη της· διότι εξάλειψε ολοκληρωτικά κάθε ανάμνηση της καταδίκης μας.

Αυτή, λοιπόν, είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν· όχι με μέθες και κώμους, όχι με χορούς και μεθύσια, αλλά με τις θεοειδείς σκέψεις. Σήμερα μπορεί να δει κανείς ολόκληρη την οικουμένη σαν μία οικία, συγκεντρωμένη σε συμφωνία για ένα σκοπό, έχοντας παραμελήσει κάθε συνηθισμένη δραστηριότητα, και μεταμορφωμένη με ένα σύνθημα προς τον ζήλο της προσευχής. Οι λεωφόροι δεν έχουν οδοιπόρους, η θάλασσα σήμερα είναι έρημη από ναύτες και ταξιδιώτες, ο γεωργός, αφού παράτησε την τσάπα και το άροτρο, στολίστηκε με το ένδυμα αυτού που εορτάζει, τα καπηλειά σχολάζουν από το εμπόριο, οι οχλήσεις διαλύθηκαν όπως ο χειμώνας όταν εμφανιστεί η άνοιξη, οι θόρυβοι, οι ταραχές και οι ζάλες του βίου υποχώρησαν μπροστά στην ειρήνη της εορτής. Ο φτωχός στολίζεται σαν πλούσιος, ο πλούσιος εμφανίζεται πιο λαμπρός από το συνηθισμένο, ο ηλικιωμένος τρέχει σαν νέος προς τη συμμετοχή της ευφροσύνης, ο ασθενής αψηφά ακόμη και την αρρώστια, το παιδάκι, με την αλλαγή του ενδύματός του, εορτάζει αισθητά, επειδή νοητά δεν είναι ακόμη ικανό. Η παρθένος αγάλλεται υπερβολικά στην ψυχή της, διότι βλέπει τη λαμπρή και τόσο τιμώμενη υπενθύμιση της δικής της ελπίδας, η έγγαμη χαίρεται εορτάζοντας με όλο το πλήρωμα της οικίας της· διότι τώρα μαζί της αγάλλονται και ο σύζυγος και τα παιδιά και οι υπηρέτες και όλοι οι ένοικοι του σπιτιού.

Αλλά δεν μπορούν οι άνθρωποι αυτού του είδους να δεχθούν μέσα τους το γλεύκος, περιφέροντας ακόμη τον παλαιό ασκό, ο οποίος, μη δυνάμενος να συγκρατήσει τέτοιον οίνο, διαρρηγνύεται αιρετικώς. Αλλά εμείς, αδελφοί, καθώς λέει ο Προφήτης, Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, πίνοντας τα γλυκάσματα της ευσέβειας, όπως παραγγέλλει ο Έσδρας, και λαμπρυνόμενοι από τις χοροστασίες των αποστόλων και των προφητών, σύμφωνα με τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν την ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα εις τους αιώνας.

ΕΙΣ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ΓΕΝΝΗΣΙΝ ΤΗΣ ΠΑΝΥΠΕΡΑΓΝΟΥ ΔΕΣΠΟΙΝΗΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΠΑΡΘΕΝΟΥ ΜΑΡΙΑΣ Κάθε καιρός είναι κατάλληλος για να θέσει κανείς την αρχή μιας σωτήριας πολιτείας. Και δηλώνοντας αυτό, ο μέγας Παύλος έλεγε: «Ιδού καιρός ευπρόσδεκτος· ιδού ημέρα σωτηρίας· ας αποβάλουμε τα έργα του σκότους και ας εργαστούμε τα έργα του φωτός· ας περπατήσουμε με ευσχημοσύνη, όπως την ημέρα», μη λέγοντας ότι ευπρόσδεκτος καιρός για σωτηρία είναι κάποια συγκεκριμένη ώρα ή ημέρα, αλλά ολόκληρος ο χρόνος μετά την επιφάνεια του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού. Διότι, όπως όταν ανατέλλει στη γη ο αισθητός ήλιος είναι καιρός σωματικής εργασίας για τους ανθρώπους, όπως ακριβώς είπε και ο Δαβίδ: «Ανέτειλε ο ήλιος, και θα εξέλθει ο άνθρωπος για το έργο του και για την εργασία του έως το εσπέρας», έτσι και τώρα που ο ήλιος της δικαιοσύνης εμφανίστηκε σε εμάς με σάρκα, όλος ο καιρός μετά την επιφάνειά του είναι κατάλληλος για πνευματική εργασία. Αυτό δηλώνει και ο ίδιος προφήτης σε άλλο σημείο, όταν, αφού μίλησε για τη δεσποτική παρουσία λέγοντας «Ο λίθος που αποδοκίμασαν οι οικοδόμοι, αυτός έγινε ακρογωνιαίος», πρόσθεσε: «Αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν».

Διότι, αφού βρήκαν τον λίθο που είναι πολυτιμότερος από όλη την κτίση, τον απέρριψαν σαν άτεχνοι οικοδόμοι. «Ούτος εγενήθη». Κάθε γωνία αποτελεί το στήριγμα και την ευπρέπεια ενός οίκου· έτσι και ο Χριστός τοποθετείται ως κεφαλή κάθε δύναμης. Διότι ο Χριστός κάθεται στα δεξιά του Θεού. Και αναφέρομαι στη σάρκα, η οποία είναι ο λίθος που αποδοκιμάστηκε. «Παρά Κυρίου». Αυτή. Ποια; Η σάρκα του Χριστού, την οποία οικοδόμησε από την Μαρία. Διότι αυτή θαυμάζεται και στους ουρανούς και στη γη ως μυστήριο του Θεού. «Αύτη η ημέρα». Αυτή. Ποια; Εκείνη κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος. Διότι κατ' αυτήν ανέπλασε τον Αδάμ. Αυτή λοιπόν η ημέρα είναι ένδοξη, μεγάλη και θαυμαστή από όλη την κτίση, και από τα επουράνια και από τα επίγεια. «Αγαλλιασώμεθα». Διότι σε αυτήν έπρεπε να αγάλλονται και να ευφραίνονται και τα επουράνια και τα επίγεια, επειδή σε αυτήν ελευθερώθηκε από τα δεινά σύμπασα η κτίση. «Ω Κύριε». Ο λόγος αυτός εκφράζει έκπληξη και επίκληση. Αποτελεί φωνή θάμβους και ενέργειας του ανθρώπου που προκαλείται μπροστά στο θαύμα και σπεύδει να κατευοδωθεί. «Ευλογημένος». Προβλέποντας την παρουσία του Κυρίου ο προφήτης αναφωνούσε. «Ευλογήκαμεν». Ποιου οίκου; Εκείνου στον οποίο κατοίκησε ο Θεός Λόγος, όπως ηθέλησε και όπως βουλήθηκε· δι' αυτού ευλογήθηκε και σώθηκε το ανθρώπινο γένος. «Θεός Κύριος». Ο Θεός που γεννήθηκε από την Παρθένο· αυτός ανέτειλε σε εμάς τη δική του χάρη. «Συστήσασθε». Δηλαδή την εορτή της χαράς, αυτήν να παραδώσετε στις επόμενες γενεές.

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου, λόγος για την ανάσταση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Λαμπρά είναι τα σύμβολα της δεσποτικής αναστάσεως· έπαυσε ο δόλος και εξορίστηκε ο φθόνος, καταπατήθηκε η μάχη, τιμάται η ειρήνη και διαλύθηκε ο πόλεμος. Δεν πενθούμε πλέον τον πρωτόπλαστο Αδάμ, αλλά δοξάζουμε τον δεύτερο Αδάμ, δεν ονειδίζουμε πλέον την Εύα που παρέβη την εντολή, αλλά μακαρίζουμε τη Θεοτόκο Μαρία, δεν αποστρεφόμαστε πλέον το ξύλο, αλλά βαστάζουμε τον σταυρό του Κυρίου, δεν φοβόμαστε πλέον τον όφι, αλλά ικετεύουμε το Άγιο Πνεύμα, δεν κατερχόμαστε πλέον στη γη, αλλά ανερχόμαστε στους ουρανούς, δεν βρισκόμαστε πλέον έξω από τον παράδεισο, αλλά αναπαυόμαστε στους κόλπους του Αβραάμ, δεν ακούμε πλέον ιουδαϊκώς το «παρομοίασα την ημέρα σου με νύχτα», αλλά ψάλλουμε πνευματικώς: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιασθούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Γιατί; Διότι ο ήλιος δεν σκοτεινιάζει πλέον, αλλά τα πάντα φωτίζονται, δεν σχίζεται πλέον το καταπέτασμα, αλλά φανερώνεται η Εκκλησία, δεν βαστάζουμε πλέον βάγια των φοινίκων, αλλά περιφέρουμε τους νεοφωτίστους. «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιασθούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Αυτή είναι η ημέρα, αυτή και όχι άλλη· διότι μία είναι η βασιλεία και όχι πολλές τυραννίες.

Αυτή είναι η κυριώνυμη ημέρα, η τροπαιούχος, η καθιερωμένη της αναστάσεως και καλλωπίστρια της χάριτος, η διαμερίστρια του λογικού αμνού, η γαλακτοδότρια των αναγεννηθέντων και η οικονόμος των πενήτων. «Ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν», όχι τρέχοντας στα καπηλειά αλλά σπεύδοντας στα μαρτύρια, μη τιμώντας τη μέθη αλλά αγαπώντας το μέτρο, όχι χοροπηδώντας ιουδαϊκά αλλά απολαμβάνοντας την πνευματική τρυφή αποστολικά, μη παίζοντας στις αγορές αλλά ψάλλοντας στα σπίτια. Η παρούσα ημέρα είναι ημέρα Αναστάσεως, όχι ύβρεως· κανείς δεν ανεβαίνει στους ουρανούς χορεύοντας, κανείς δεν παρίσταται ενώπιον του βασιλιά μεθυσμένος. Κανείς μας, λοιπόν, ας μην ατιμάσει αυτήν την ημέρα, η οποία προτυπώθηκε παλαιά μέσω του νόμου, η οποία εξαγγέλθηκε με απειλή, η οποία κηρύχθηκε δια της προφητικής φωνής, η οποία προσδοκήθηκε δια της επαγγελίας των πατέρων, η οποία εκπληρώθηκε δια της αυτοψίας των αποστόλων, η οποία έγινε αποδεκτή δια της εκκλησιαστικής πίστεως.

Αυτή είναι η ημέρα κατά την οποία ο Αδάμ ελευθερώθηκε, κατά την οποία η Εύα απαλλάχθηκε από τη λύπη, κατά την οποία ο ανήμερος θάνατος έφριξε, κατά την οποία η δύναμη των κραταιών λίθων παρέλυσε αφού ράγισε και τα κλείθρα των μνημείων διαρρήχθηκαν και άνοιξαν, κατά την οποία τα σώματα εκείνων που είχαν πεθάνει προ πολλού παραδόθηκαν στην προηγούμενη ζωή, κατά την οποία οι ανέκαθεν ισχυροί και ακλόνητοι νόμοι του Άδη ηττήθηκαν, κατά την οποία, καθώς αναστήθηκε ο Δεσπότης Χριστός, οι ουρανοί άνοιξαν, κατά την οποία ο ευθαλής και εύκαρπος βλαστός της αναστάσεως άνθισε σαν σε κήπο στην οικουμένη για το γένος των ανθρώπων, κατά την οποία φύτρωσαν τα κρίνα των νεοφώτιστων, κατά την οποία ξηράνθηκαν τα ρεύματα των αμαρτωλών, κατά την οποία παρέλυσαν τα νεύρα του διαβόλου, κατά την οποία σκορπίστηκαν τα τάγματα των δαιμόνων, κατά την οποία καταντροπιάστηκαν τα πλήθη των Ιουδαίων, κατά την οποία ευφραίνονται τα τάγματα των πιστών, κατά την οποία ξανανθίζουν τα διαδήματα των μαρτύρων. «Αυτήν, λοιπόν, την ημέρα εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν», με τη χάρη του Χριστού, ο οποίος διά της αναστάσεώς Του φώτισε σύμπασα την οικουμένη που «καθόταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου», μαζί με τον Οποίο, στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα και η προσκύνηση εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Πράγματι, λοιπόν, είναι κατάλληλη ευκαιρία να πούμε ψάλλοντας τώρα: Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Ας αγαλλιάσουμε, διότι τα αγάλματα των ειδώλων συνετρίβησαν και τα άγια των αγίων δόθηκαν· ας ευφρανθούμε, διότι η λύπη της Εύας έσβησε και η χαρά της Παρθένου άναψε. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος. Τι την έκανε; Βασίλισσα των άλλων ημερών. Γι' αυτό και ο Δαβίδ ανακράζει γι' αυτήν προς τον Βασιλέα Χριστό λέγοντας: Παραστάθηκε η βασίλισσα εκ δεξιών σου, ενδεδυμένη με ιματισμό διάχρυσο και καταστολισμένη.

Αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν· όχι με κρασί που προκαλεί μέθη, αλλά με λόγο που οδηγεί στην κατάνυξη. Ως λογικά όντα, ας δεχθούμε τον λόγο της ευφροσύνης. Και ποιος είναι αυτός ο ευφρόσυνος λόγος; Ο ίδιος ο Θεός Λόγος, ο οποίος εμάς μεν ευφραίνει, τους αιρετικούς δε μαστιγώνει. Άκουσες προ ολίγου τον Ιωάννη να βοά: Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος.

Τι λέγει λοιπόν ο Δαβίδ; Επιθυμώ να επαναλάβω μαζί σας: Αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε κατ' αυτήν. Όντως, η σημερινή ημέρα είναι γεμάτη από ευφροσύνη. Γιατί είναι γεμάτη ευφροσύνη; Διότι κατά την ημέρα αυτή έκλεισε τον άδη και άνοιξε τον ουρανό, εσκύλευσε τον άδη και ανέθαλε τη ζωή, έδεσε τον διάβολο και ελευθέρωσε τον Αδάμ, απομάκρυνε την πύρινη ρομφαία και, διά του ζωοποιού ξύλου, εισήγαγε στον παράδεισο την ψυχή του ληστή που πίστεψε, εκδίωξε τα κριάρια και τους θεούς και προετοίμασε τον λογικό αμνό να μελίζεται. Και ποιος είναι μάρτυρας αυτού; Ο Παύλος, που αναφωνεί: Το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε για εμάς. Επομένως, εορτάζουμε όχι με παλαιά ζύμη, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας. Λάβαμε την προσταγή να εορτάζουμε το πάθος που έχει γεύση Χριστού, και όχι με τα άζυμα της ιουδαϊκής πονηρίας. Επειδή άλλα επιδιώκουν οι Ιουδαίοι και άλλα εμείς· εκείνοι την πονηρία και εμείς την ευλογία.

Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν, διότι οι λογικοί αμνοί, παριστάμενοι στη δεσποτική φάτνη, τρέφονται με το σώμα του Κυρίου. Οι άνθρωποι έγιναν άγγελοι, οι δούλοι ελεύθεροι, οι στρατιώτες βασιλείς, όσοι περιέφεραν τη μηλωτή του Αδάμ περιβλήθηκαν τη βασιλική χλαίνα.

Δεν πενθούμε πλέον για τον πρωτόπλαστο Αδάμ, αλλά δοξολογούμε τον δεύτερο Αδάμ, τον Χριστό, δεν ονειδίζουμε πλέον την παραβάτιδα Εύα, αλλά μακαρίζουμε την Παρθένο Θεοτόκο, δεν αποστρεφόμαστε πλέον το ξύλο, αλλά βαστάζουμε τον σταυρό, δεν φοβόμαστε πλέον τον όφι, αλλά ικετεύουμε το Άγιο Πνεύμα, δεν κατερχόμαστε πλέον στη γη, αλλά ανερχόμαστε στους ουρανούς, δεν βρισκόμαστε πλέον έξω από τον παράδεισο, αλλά αναπαυόμαστε στους κόλπους του Αβραάμ, δεν ακούμε πλέον κατά τον ιουδαϊκό τρόπο: «Με νύχτα παρομοίασα την ημέρα σου», αλλά ψάλλουμε πνευματικά: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Γιατί; Διότι ο ήλιος δεν σκοτίζεται πλέον 〈αλλά τα πάντα φωτίζονται〉, το καταπέτασμα δεν σχίζεται πλέον, αλλά η Εκκλησία φανερώνεται, δεν κρατάμε πλέον τα βάγια των φοινίκων, αλλά περιφέρουμε τους νεοφώτιστους λέγοντας: «Ο δίκαιος ως φοίνιξ θα ανθίσει».

Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν· ας ευφρανθούμε αισθητώς και νοητώς. Αυτή είναι η ημέρα, αυτή και όχι άλλη, διότι μία είναι η βασίλισσα και όχι πολλές τυραννίες. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν· μη τρέχοντας στα καπηλειά αλλά σπεύδοντας στα μαρτύρια, μη τιμώντας τη μέθη αλλά αγαπώντας το μέτρο, μη σκιρτώντας ιουδαϊκώς αλλά τρυφώντας αποστολικώς, μη παίζοντας στις αγορές αλλά ψάλλοντας στα σπίτια· εάν κάποιος είναι εύθυμος, λέει ο Ιάκωβος, ας ψάλλει. Ημέρα Αναστάσεως είναι η παρούσα, όχι ύβρεως· κανείς δεν ανεβαίνει στους ουρανούς χορεύοντας, κανείς δεν παρουσιάζεται ενώπιον του βασιλιά μεθυσμένος. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Αυτήν την ευωχία έχοντας κατανοήσει από πολλά χρόνια πριν ο προφήτης Δαβίδ, λέει και σε έτερο ψαλμό: Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, αλαλάξτε προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως. Γιατί; Διότι ο ιουδαϊσμός απωθήθηκε και ο χριστιανισμός προστέθηκε. Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, διότι εμείς που ήμασταν μακριά βρεθήκαμε κοντά. Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, διότι εξαγοραστήκατε με το δεσποτικό αίμα, διότι καταπατήσατε το κράτος του θανάτου, διότι, ενώ είμαστε άνθρωποι κατά τη φύση, λαμβάνουμε τον κλήρο να γίνουμε θεοί κατά τη χάρη.

Ποια ημέρα; Η χριστοφανής ημέρα, η οποία υπέδειξε τον όρθρο της αναστάσεως, η οποία ανατέλλει από τους τάφους τον ήλιο της δικαιοσύνης, η οποία γέννησε το δωδεκάωρο φέγγος των αποστόλων, για την οποία έλεγε ο Δαβίδ: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν».

Ομιλία εις την τριήμερο Ανάσταση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Χαίρετε πάντοτε εν Κυρίω, αγαπητοί αδελφοί· πάλι θα πω, χαίρετε· ο Κύριος είναι εγγύς, για τίποτα να μη μεριμνάτε· ο Κύριος έχει εγερθεί εκ νεκρών, και μαζί του πολύ πλήθος αγίων. Ας εορτάσουμε, λοιπόν, με ευφροσύνη και με σωφροσύνη· διότι αυτή είναι αληθινά η ημέρα που εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν· ας κηρύξουμε την ανάσταση του Σωτήρος, ή μάλλον ας διαλαλήσουμε τη δική μας σωτηρία· ας κηρύξουμε την ανάμνηση της σωτηρίου ημέρας· ας κηρύξουμε τη νέκρωση του διαβόλου, την αιχμαλωσία των ακαθάρτων δαιμόνων, τη σωτηρία των Χριστιανών, την ανάσταση των νεκρών. Διότι, διά της αναστάσεως του Χριστού, η μεν γέεννα του πυρός σβήνει, το δε ακοίμητο σκουλήκι πεθαίνει· ο άδης ταράσσεται, ο διάβολος πενθεί, η αμαρτία νεκρώνεται, τα πονηρά πνεύματα εκδιώκονται, οι ευρισκόμενοι στη γη ανέρχονται στους ουρανούς, όσοι βρίσκονται στον άδη ελευθερώνονται από τα δεσμά του διαβόλου και, καταφεύγοντας στον Θεό, λένε προς τον διάβολο: Πού είναι, θάνατε, το νίκος σου; Πού είναι, άδη, το κεντρί σου; Αίτιος δε για εμάς αυτής της αγίας εορτής και πανηγύρεως είναι ο Χριστός, ο οποίος είναι και ο πρόξενος όλων των αγαθών για εμάς.

Όπως φαίνεται, εξαιτίας μου μιλούσε έτσι, για να με δελεάσει και, αφού με εξαπατήσει, να λυτρώσει τον άνθρωπο που εξαπατήθηκε από εμένα. Δεν το κατάλαβα όμως ο άθλιος· έπρεπε, έχοντας ακούσει τον ίδιο να λέει: «Μη φοβηθείτε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή», να ερευνήσω την αλήθεια μέσα από τα ίδια τα γεγονότα. Διότι εκείνος που συμβούλευε τον άνθρωπο να μη φοβάται τον θάνατο, πώς ήταν δυνατόν ο ίδιος να συνέχεται από τον φόβο του θανάτου; Αλλά, ενώ θανάτωσα, θανατώθηκα· ενώ σταύρωσα, διαπομπεύτηκα· ενώ σφυρηλάτησα καρφιά, καρφώθηκα· ενώ έπλεξα αγκάθια, τραυματίστηκα· ενώ πρόσφερα χολή, πικρά θανατώθηκα· ενώ του φόρεσα χλαμύδα, εξουδετερώθηκα. Επειδή, λοιπόν, η ημέρα έχει γεμίσει από μια τέτοια ευφροσύνη, αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· διότι αυτός εποίησε την ημέρα και δια της δικής του αναστάσεως τη λάμπρυνε. Διότι ο δημιουργός της ημέρας και του αριθμού των ημερών καταδέχτηκε, μέσω της σαρκώσεώς του, να υποταχθεί και σε μήνες και σε ώρες και σε έτη, αυτόν που ο μακάριος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής κήρυττε λέγοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος».

ΣΤΟΝ ΡΙΖʹ ΨΑΛΜΟ. Δοξολογείτε τον Κύριο διότι είναι αγαθός, διότι το έλεός του παραμένει εις τον αιώνα. αʹ. Η ρήση του ψαλμού, την οποία συνηθίζει να ψάλλει ο λαός, είναι περίπου η εξής: «Αυτή είναι η ημέρα, την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιασθούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Και πολλούς παρακινεί, και κυρίως κατά την πνευματική εκείνη πανήγυρη και κατά την ουράνια εορτή συνηθίζει ο λαός να το ψάλλει αυτό ως επωδό.

Η γωνία αποτελεί τη συνένωση των δύο εθνών στην ευσέβεια. Διότι και από τους Ιουδαίους πολλές μυριάδες πίστεψαν· άλλωστε και οι απόστολοι προέρχονταν από τους Ιουδαίους. Και ορθά είπε: «Στα μάτια μας»· διότι το θαύμα δεν είναι καταφανές σε όλους. Ποιος, άλλωστε, δεν θα έμενε έκπληκτος, ποιος δεν θα θαύμαζε, ότι εκεί όπου σταυρώθηκε ο Χριστός, εκεί προσκυνείται ο Χριστός· και εκείνοι μεν που τον σταύρωσαν βρίσκονται σε ατιμία, ενώ εκείνοι που τον προσκυνούν βρίσκονται σε δόξα; Διότι ο λόγος διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη, ενώνοντας τους πάντες με την αλήθεια. Είναι βεβαίως αξιοθαύμαστη και σε εκείνους που την εξετάζουν με οποιονδήποτε τρόπο, αλλά γίνεται αντιληπτή με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και σαφήνεια σε εκείνους που πιστεύουν. Γι' αυτό είπε: «Στα μάτια μας». «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». Με τη λέξη «ημέρα» εδώ δεν εννοεί την ηλιακή πορεία, αλλά τα επιτεύγματα που συντελέστηκαν σε αυτήν. Διότι, όπως ακριβώς όταν μιλάει για «πονηρή ημέρα» δεν εννοεί την πορεία του ήλιου, αλλά τα κακά που συμβαίνουν σε αυτήν, έτσι και με την «αγαθή ημέρα» εννοεί τα θεάρεστα έργα που γίνονται σε αυτήν. Αυτό που λέει, επομένως, έχει την εξής έννοια: Τα κατορθώματα του Θεού, τα οποία συντελέστηκαν σε αυτήν, ο Θεός τα εποίησε· διότι μόνο εκείνο το χέρι είχε τη δύναμη να επιτελέσει όλα όσα έχουν γίνει.