Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 117:27

Πάλι εκείνο πείτε μου εσείς, και αμέσως θα φανεί η αλήθεια: αυτόν τον Χρισμένο που προσδοκάτε εσείς, ποιον λέτε πως είναι; Θεό ή απλό άνθρωπο, όπως ο Δαβίδ και οι λοιποί άνθρωποι; Ο Ιουδαίος έχει να πει: Άνθρωπο τον λέμε και όχι Θεό, αλλά έναν από τους προφήτες· διότι δεν υπάρχει παρά ένας και μόνος Θεός, και όχι δύο, όπως λέτε εσείς οι Χριστιανοί. Και επειδή έτσι λέτε, ότι ο Χριστός σας που πρόκειται να έρθει είναι απλός άνθρωπος, ας φέρουμε τώρα τις φωνές των προφητών· και αν βέβαια κήρυξαν Θεό αυτόν που επρόκειτο να έρθει, τότε αυτός που ήλθε και προσκυνείται και πιστεύεται και από εμάς τους Χριστιανούς, αυτός είναι αληθινά ο αληθινός Χριστός· ενώ εκείνος που εσείς οι Ιουδαίοι προσδοκάτε είναι πλάνος και Αντίχριστος. Αν όμως πάλι δεν αποδείξουμε ότι οι προφήτες τον λένε Θεό, τότε βέβαια εμείς πλανιόμαστε, ενώ οι Ιουδαίοι λένε την αλήθεια. Πείτε μου για ποιον λέγει ο προφήτης: «Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου· Θεός ο Κύριος και εφανερώθη σε εμάς.» Προσέξτε με ακρίβεια· οπωσδήποτε τον λέει Θεό και Κύριο, όταν λέγει: «Θεός και Κύριος και εφανερώθη σε εμάς.» Είτε λοιπόν εφανερώθη σε εμάς είτε πρόκειται να φανερωθεί, δεν είναι ο Χριστός σας των Ιουδαίων, αλλά ο δικός μας, των Χριστιανών· διότι εσείς προσδοκάτε ως ερχόμενο άνθρωπο και όχι Θεό, ενώ ο Δαβίδ κήρυξε ότι αυτός που επρόκειτο να έρθει και που ήλθε είναι Θεός και Κύριος. Και ο Ησαΐας λέγει: «Όχι άγγελος, ούτε πρέσβης, αλλά αυτός ο ίδιος ο Κύριος θα έρθει και θα μας σώσει»· και ακόμη ότι «Παιδί γεννήθηκε για μας και υιός δόθηκε σε μας, και ονομάζεται Άγγελος της μεγάλης βουλής, Θαυμαστός, Σύμβουλος, Θεός ισχυρός, Εξουσιαστής, Άρχων ειρήνης, Πατήρ του μέλλοντος αιώνος.» Ποιος άνθρωπος, όπως εσείς λέτε, μπορεί να είναι «Θεός ισχυρός, Εξουσιαστής, Άρχων ειρήνης, Πατήρ του μέλλοντος αιώνος»;

Εάν, λοιπόν, αυτός που γεννήθηκε είναι Κύριος, τότε και η Παρθένος είναι Κυριοτόκος· και όπου είναι ο Κύριος, εκεί είναι και ο Θεός. Δεν έχει χωριστεί ο Κύριος από τον Θεό ούτε ο Θεός από τον Κύριο, όπως αναφέρει στην Παλαιά Διαθήκη: «Και έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και πάλι: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου»· και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· και πάλι ο Ψαλμωδός: «Κύριος ο Θεός των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου»· και ο ίδιος πάλι: «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς»· και πάλι ο ίδιος: «Κύριος ο Θεός των δυνάμεων, ποιος είναι όμοιος με εσένα;». Και ο Παύλος στην προς Τίτον Επιστολή γράφει τα εξής: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας, Ιησού Χριστού». Αυτός είναι που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος. Αυτόν τον Χριστό και Κύριο, ο μακάριος Παύλος τον κηρύττει ως μεγάλο Θεό λέγοντας: «Του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας, Ιησού Χριστού».

Η Ιερουσαλήμ είναι οικοδομημένη ως πόλη, της οποίας τα μέρη συναποτελούν ένα αδιάσπαστο σύνολο· διότι εκεί ανέβηκαν οι φυλές, οι φυλές του Κυρίου, ως μαρτυρία στον Ισραήλ. Και τα λόγια των Προφητών τα φανερώνει σχεδόν σε κάθε σημείο. Σχετικά με την έλευση του Σωτήρος, και ότι θα έλθει όντας Θεός, αναφέρει τα εξής στον τεσσαρακοστό ένατο ψαλμό: «Ο Κύριος θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει»· ενώ στον εκατοστό δέκατο έβδομο λέει: «Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου. Σας ευλογήσαμε από τον οίκο του Κυρίου· ο Κύριος είναι Θεός και φανερώθηκε σε εμάς».

Ο λόγος αυτός σημαίνει την αναστάσιμη ημέρα του Σωτήρα μας, η οποία έλαβε το όνομά της από αυτόν, δηλαδή την Κυριακή. Ω Κύριε, σώσε μας λοιπόν, ω Κύριε, χάρισε ευόδωση. Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου. Αυτό δίδαξε και η δοξολογία στα Ιεροσόλυμα σε ποιον αναφέρεται. Το δε «Σας ευλογήσαμε από τον οίκο του Κυρίου», αυτό το λένε οι προφήτες προς εκείνους που πιστεύουν στον Χριστό. Μακάριους θα σας αποκαλέσουμε, λένε, επειδή ακριβώς έχετε γίνει οίκος πνευματικός· διότι κατοικεί μέσα σας ο Κύριος. Συγκροτήστε εορτή ανάμεσα σε εκείνα που σκεπάζουν (εν τοις πυκάζουσι). Συγκροτήστε εορτή. Προτρέπει όσους προσήλθαν στην πίστη να συγκεντρωθούν και να γεμίσουν τη θεία σκηνή, ώστε εξαιτίας του πλήθους να φθάνουν μέχρι και τα κέρατα του θυσιαστηρίου. Και ως «πυκάζοντα» εννοεί τα χερουβίμ, τα οποία επισκιάζουν το ιλαστήριο· διότι αυτό σημαίνει η λέξη «πυκάζουσι». Αφού «πυκάζω» σημαίνει σκεπάζω.

Απόκριση: Ότι ο Χριστός είναι Θεός και Κύριος, το μαρτυρούν οι προφήτες· ο μεν Δαβίδ λέγοντας: «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς»· και πάλι: «Έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε»· και πάλι: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα χερουβίμ, φανερώσου»· ο δε Αββακούμ πάλι λέει: «Ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν»· και ο Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του· ανακάλυψε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του, και στον Ισραήλ, τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, φανερώθηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Ιδού πώς ολοφάνερα οι προφήτες αποκαλούν τον Χριστό Θεό.

Σχετικά με το ότι ο Θεός Λόγος επρόκειτο να ενανθρωπήσει και να σαρκωθεί κατά τις έσχατες ημέρες, ας ακούσουμε τις φωνές των προφητών που λέγουν, και συγκεκριμένα του προφήτη Δαβίδ: «Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου· Θεός είναι ο Κύριος και εμφανίστηκε σε εμάς»· και πάλι: «Ο Θεός θα έλθει φανερά»· του δε προφήτη Ησαΐα: «Ούτε άγγελος ούτε πρέσβης, αλλά ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει και θα μας σώσει. Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των μογιλάλων· τότε ο χωλός θα αναπηδήσει σαν το ελάφι.» Και για το ότι ο Χριστός επρόκειτο να γεννηθεί από γυναίκα παρθένο, ας ακούσουμε πάλι τον προφήτη Ησαΐα να λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· και πάλι ο ίδιος: «Παιδίον γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, και το όνομά του καλείται Μεγάλης βουλής άγγελος, θαυμαστός, σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχων ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος.» Έπειτα, ο ίδιος προφήτης λέει και το πού πρόκειται να σαρκωθεί επί της γης ο Χριστός, δηλαδή στη Ναζαρέτ: «Γη του Ζαβουλών και γη του Νεφθαλείμ, στον δρόμο της θάλασσας, πέραν του Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών· ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι είδε φως μέγα.» Είναι δε ολοφάνερο ότι ο λαός των εθνών καθόταν στο σκοτάδι της αγνωσίας, της πλάνης και της ειδωλολατρίας.

Εάν, λοιπόν, τα έθνη σέβονται τον Θεό, ο οποίος έδωσε τον νόμο στον Μωυσή και την υπόσχεση στον Αβραάμ, και του οποίου τον λόγο περιφρόνησαν οι Ιουδαίοι, γιατί δεν κατανοούν, ή μάλλον γιατί εκουσίως παραβλέπουν, ότι ο Κύριος που προφητεύεται από τις Γραφές έλαμψε στην οικουμένη και εμφανίστηκε σε αυτήν σωματικώς, καθώς λέει η Γραφή: «Ο Κύριος και Θεός εμφανίστηκε σε εμάς», και πάλι: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους θεράπευσε», και πάλι: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος τους έσωσε»; Παθαίνουν δε κάτι παρόμοιο με κάποιον ο οποίος, έχοντας παραφρονήσει, βλέπει μεν τη γη να φωτίζεται από τον ήλιο, αρνείται όμως τον ήλιο που τη φωτίζει. Διότι, τι περισσότερο θα είχε να κάνει, ερχόμενος, εκείνος που προσδοκάται από αυτούς;

Λέγεται δε ότι είναι και Κύριος των αγγέλων: «διότι τον υπηρετούσαν οι άγγελοι» και «θα αποστείλει ο Υιός του ανθρώπου τους αγγέλους του», το ότι τιμάται όπως ο Πατέρας: «ώστε», λέει, «να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα», το ότι είναι ίσος με τον Θεό: «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό», το ότι είναι αλήθεια από τον Αληθινό και ζωή από τον Ζωντανό, εφόσον ο Πατέρας είναι η πηγή, το ότι ο Υιός ζωοποιεί και ανασταίνει τους νεκρούς όπως ακριβώς ο Πατέρας· διότι έτσι έχει γραφτεί στο Ευαγγέλιο, και για μεν τον Πατέρα έχει γραφτεί: «ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος» και «ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη», για δε τον Υιό: «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς» και «θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών». Και πάλι, για μεν τον Θεό λέει ο Ησαΐας: «ποιος Θεός είναι σαν εσένα, που αφαιρείς τις ανομίες και παραβλέπεις τις αδικίες;» ο δε Υιός έλεγε σε όποιους ήθελε: «σου συγχωρούνται οι αμαρτίες», οπότε, όταν οι Ιουδαίοι γόγγυζαν, απέδειξε έμπρακτα τη συγχώρεση λέγοντας στον παραλυτικό: «σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Και για μεν τον Θεό έλεγε ο Παύλος: «στον δε Βασιλέα των αιώνων», για δε τον Υιό ο μεν Δαβίδ έψαλλε: «υψώστε τις πύλες, άρχοντες, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλεύς της δόξης», ο δε Δανιήλ άκουσε: «η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια» και «η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί».

Μαζί με τους μάγους ας προσκυνήσουμε, μαζί με τους ποιμένες ας δοξάσουμε, μαζί με τους αγγέλους ας πανηγυρίσουμε, «Διότι γεννήθηκε σήμερα για εμάς Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος. Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς», όχι με μορφή Θεού, για να μην καταπτοήσει το ασθενές, αλλά με μορφή δούλου, για να ελευθερώσει το υποδουλωμένο. Ποιος είναι τόσο νωθρός στην ψυχή, ποιος είναι τόσο αχάριστος, ώστε να μη χαίρεται και να μην αγάλλεται και να μη φαιδρύνεται για τα παρόντα;

Επειδή όμως ο Χριστός έλαμψε σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη (διότι, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, ο Θεός και Κύριος εμφανίστηκε σε εμάς), δεν τον χρησιμοποίησε ως παιδαγωγό· αντίθετα τίμησε ως διδασκαλίες τις εντολές των ανθρώπων· και εγκαταλείποντας τον καλό ποιμένα, ο οποίος γνωρίζει να οδηγεί σε καθετί το άριστο, προσκολλήθηκε στους αρχιερείς και τους Γραμματείς, καθώς βεβαίως και στους Φαρισαίους. Πόρνευσε λοιπόν με αυτόν τον τρόπο. Μολονότι και ο νόμος και οι προφήτες τής είχαν διακηρύξει προκαταβολικά το μυστήριο του Χριστού, και είχαν προαναγγείλει ότι θα παρουσιαζόταν στους κατάλληλους καιρούς. «Πώς λοιπόν», λέει, «έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, η οποία ήταν πλήρης δικαιοσύνης;» Είναι σαν να έλεγε: Ποιες αφορμές έλαβε για να νοσήσει, ή μάλλον πώς, ενώ ήταν γεμάτη από πνευματικά βοηθήματα, γλίστρησε στην αποστασία η άλλοτε πιστή και εργάτρια της δικαιοσύνης, στην οποία είχε καταλύσει η δικαιοσύνη, δηλαδή είχε αναπαυτεί ο νόμος; Διότι το πλήθος των διαπαιδαγωγούμενων είχε γίνει σαν ένας οίκος του, τώρα όμως έχουν καταλύσει εκεί φονιάδες. Ακούς ότι, παραλείποντας όλα τα άλλα, τους κατηγορεί για μιαιφονία; Διότι έχυσαν πάνω στο ίδιο τους το κεφάλι το τίμιο αίμα του Χριστού, λέγοντας στον Πιλάτο: «Το αίμα του ας πέσει πάνω μας και στα παιδιά μας.» Σκότωσαν όμως και αγίους προφήτες· και αυτό τους το ονείδισε ο μακάριος Στέφανος, λέγοντας: «Σκληροτράχηλοι και ανυπάκουοι στην καρδιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα. Ποιον από τους προφήτες δεν σκότωσαν οι πατέρες σας;»

Επειδή δε ο Θεός Κύριος φανερώθηκε σε εμάς, σύμφωνα με τις Γραφές, αρνήθηκαν και αυτόν, και συμπεριφέρθηκαν υβριστικά σε μεγάλο βαθμό απέναντι στον αρχηγό της ζωής. Επομένως, τα εγκλήματα είναι όμοια, και ο τρόπος της παραφροσύνης δεν είναι ανόμοιος με τον πρώτο, μάλλον δε ενέχει και ευθύνη μεγαλύτερης παραφροσύνης. Και τιμωρούνταν μεν, τουλάχιστον κατά τους καιρούς πριν από την έλευση του Κυρίου, με τις επιθέσεις των εχθρών, με εμπρησμούς πόλεων, με καταστροφές σπιτιών .......

Επειδή λοιπόν εκπληρώθηκε αυτό που είχε προαναγγελθεί, και έφτασε το τέλος του νόμου και των προφητών (διότι φανερώθηκε σε εμάς ο Θεός και Κύριος, σύμφωνα με τις Γραφές), και έπειτα του φέρθηκαν υβριστικά· έχει παύσει σε αυτούς η χάρη της προφητείας. Διότι δεν ήταν ταιριαστό, όντας θεομάχοι και υβριστές, έχοντας γίνει μάλιστα και Κυριοκτόνοι και έχοντας τα χέρια τους γεμάτα αίματα, να τιμώνται με το πνεύμα της προφητείας.

Διότι ο Θεός εμφανίστηκε σε εμάς, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού· εκείνοι όμως διατήρησαν την ανυποταξία τους και έπραξαν όσα δεν είναι θεμιτά, χωρίς να αποδεχθούν τον λόγο του και χωρίς να τον τιμήσουν με πίστη. Και γιατί τα λέω αυτά; Υβρίζοντάς τον ανόσια, έφτασαν σε τέτοιο σημείο ασέβειας και ανοσιότητας συμπεριφοράς, ώστε και σε σταυρό να τον παραδώσουν, και τον άγιο και δίκαιο να αρνηθούν, και να αποπειραθούν να παραδώσουν στον θάνατο τον αρχηγό της ζωής, αυτόν που δικαιώνει τον ασεβή· ο οποίος για αυτόν ακριβώς τον λόγο ανέτειλε σε όλους τους ανθρώπους σε όλη τη γη, για να καταργήσει τον θάνατο και να καταστήσει ανενεργό το κεντρί της αμαρτίας. Εξαιτίας όλων αυτών, το χέρι εκείνου που πλήττει παρέμεινε υψωμένο, και ο θυμός του δεν αποστράφηκε. Διότι παραδόθηκαν στην ερήμωση, όταν τους πολεμούσαν ο Βεσπασιανός και ο Τίτος και ολόκληρη η στρατιωτική δύναμη των Ρωμαίων, οπότε οι άθλιοι καταστράφηκαν ολοσχερώς, καθώς η χώρα τους πυρπολήθηκε και ο ίδιος ο ναός συγκλονίστηκε και γκρεμίστηκε ολοκληρωτικά, ώστε να μη βλέπει κανείς να μένει λίθος επί λίθου, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρος. Εφόσον, λοιπόν, ο φιλοικτίρμων Θεός δείχνει ανεξικακία στα δικά μας σφάλματα, το να συμπεριφερόμαστε με αυθάδεια είναι εξαιρετικά ολέθριο· και υποστηρίζω ότι οφείλουμε με κάθε τρόπο να τον εξευμενίζουμε όταν τον έχουμε λυπήσει.

Διότι είχε καταδυναστεύσει ολόκληρη τη γη προτού λάμψει ο Χριστός. Επειδή όμως ο Θεός και Κύριος φανερώθηκε σε εμάς, αποδιώχθηκε σαν κάποιο εξαιρετικά άγριο θηρίο από το ποίμνιο εκείνων που πίστεψαν, και κατήλθε στο πυρ του άδη για να κληρονομήσει εκεί φλόγες. Διότι η οργή του Κυρίου θα είναι γι' αυτόν σαν φάραγγα που καίγεται από θειάφι.

Ως ανθρώπους που δεν είχαν μεν ακόμη επιστρέψει, αλλά επρόκειτο να φθάσουν και σε αυτό εν καιρώ, όταν θα έλαμπε στον κόσμο ο Χριστός, μέσω του οποίου παρέχεται κάθε άφεση παραπτωμάτων, και η επιστροφή και η κλήση προς τον Θεό, μέσω της πίστεως σε αυτόν, της ευαγγελικής πολιτείας και των άριστων πνευματικών κατορθωμάτων. «Ευφρανθείτε, ουρανοί, διότι ο Θεός ελέησε τον Ισραήλ. Σαλπίστε, θεμέλια της γης, φωνάξτε με ευφροσύνη, όρη, οι βουνοί και όλα τα δέντρα σε αυτά, διότι ο Θεός λύτρωσε τον Ιακώβ, και ο Ισραήλ θα δοξαστεί». Μπορεί κανείς να διαπιστώσει αβίαστα και από αυτό, ότι η άφεση των αμαρτιών, καθώς επίσης η επιστροφή και η λύτρωση όλων, προαναγγέλλεται κατά καιρούς μέσω των αγίων προφητών ότι πρόκειται να πραγματοποιηθεί δια του Χριστού. Διότι, επειδή ο Θεός ως Κύριος εμφανίστηκε σε εμάς, και συναναστράφηκε με τους επί της γης, ως άνθρωπος, ο αληθινός αμνός, που αίρει την αμαρτία του κόσμου, το πάναγνο θύμα· τότε ακριβώς, το γεγονός αυτό έγινε αφορμή εορτής για τις άνω και στον ουρανό λογικές δυνάμεις, δηλαδή για τα τάγματα των αγίων αγγέλων. Έψαλλαν, λοιπόν, έψαλλαν κατά τη γέννησή του, την κατά σάρκα εννοώ, και μάλιστα έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία».

Διότι τον αντιμετώπισαν ως έναν από εμάς, και όχι ως ενανθρωπήσαντα Θεό. Γι' αυτό άλλοτε μεν έλεγαν: «Εσύ ποιος είσαι; Και ποιον κάνεις τον εαυτό σου;» και: «Για καλό έργο δεν σε λιθοβολούμε, αλλά για βλασφημία, διότι εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Όμως, εκείνοι που θα κληθούν σε επίγνωση της αλήθειας, λέγει, θα γνωρίσουν τη δόξα μου. Διότι αυτός που μιλούσε στους προφήτες λέγει: Είμαι παρών. Διότι ο Κύριος, όντας Θεός, εμφανίστηκε σε εμάς, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Αυτό διδάσκει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Ο Θεός, αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλιά στους πατέρες μέσω των προφητών, αυτές τις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, δια του οποίου και δημιούργησε τους αιώνες». Πρέπει, λοιπόν, να παρατηρήσουμε σε αυτά ότι ο Θεός και Πατέρας έφερε μεν στην ύπαρξη τα πάντα δια του Υιού, μίλησε δε σε εμάς κατά τους έσχατους καιρούς όχι μέσω κάποιου άλλου υιού κατά σάρκα από γυναίκα, όπως νόμισαν ότι πρέπει να φρονούν κάποιοι από τους διεστραμμένους, αλλά ως ενός όντος Υιού μαζί με τη σάρκα, του Λόγου που ενανθρώπησε για εμάς, ο οποίος είναι και ο δημιουργός των αιώνων. Είμαι παρών, λοιπόν, ως εποχή επάνω στα όρη, λέγει· και ως εποχή εννοεί την άνοιξη. Ελάτε λοιπόν να κατανοήσουμε τα πνευματικά με βάση ένα εμφανές γεγονός. Τι προκαλεί η άνοιξη όταν φανεί στα όρη;

Και αυτό πάλι ο ίδιος το φανέρωσε στη συνέχεια, λέγοντας: «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς.» Διότι ήλθε μεν ο Μωυσής, και μετά από αυτόν ανέλαβε την ηγεσία των Ισραηλιτών ο Ιησούς του Ναυή, και καθεξής οι μακάριοι προφήτες, όμως για κανέναν από αυτούς δεν λέγεται ότι ανέτειλε στους επιγείους στο όνομα του Κυρίου. Ενώ ο Μονογενής Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι κατά φύσιν και αληθινά Θεός και Κύριος, φανερώθηκε σε εμάς. Έτσι τον ονόμαζε ο Θεός και Πατέρας, λέγοντας στον προφήτη Αββακούμ: «Σε λίγο ακόμη καιρό, αυτός που πρόκειται να έλθει, θα φθάσει και δεν θα καθυστερήσει.» Μάλιστα και μέσω άλλου προφήτη πάλι ο μονογενής Λόγος του Θεού λέει τα εξής: «Χαίρε και ευφραίνου, θυγατέρα της Σιών, διότι ιδού, εγώ έρχομαι και θα κατοικήσω ανάμεσά σου, λέει ο Κύριος, και πολλά έθνη θα καταφύγουν στον Κύριο εκείνη την ημέρα, και θα είμαι ο Θεός τους, και αυτοί θα είναι ο λαός μου.»

«διότι μπορείτε όλοι, ο καθένας με τη σειρά του, να προφητεύετε». Διότι παλαιότερα, εξαιτίας της πολλής κακοτροπίας του Ισραήλ που παραστρατούσε, έλεγε ο Θεός: «Ιδού εγώ φέρνω πείνα στη γη, όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου· και από την ανατολή έως τη δύση θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν θα τον βρουν». Και προς τον μακάριο Ιεζεκιήλ έλεγε: «Και θα δέσω τη γλώσσα σου και θα γίνεις άλαλος, και δεν θα είσαι γι' αυτούς άνθρωπος που θα τους ελέγχει, διότι είναι οίκος που με πικραίνει». Επειδή όμως, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού: «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς»· διότι έλαμψε σε εμάς ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, συγχωρώντας τα εγκλήματα και απαλλάσσοντας από τις κατηγορίες, και κλείνοντας το στόμα της αμαρτίας· δόθηκε λοιπόν η έκχυση του Αγίου Πνεύματος, καθώς ο Θεός ευφραίνει την ανθρώπινη φύση και τη στεφανώνει με τη δόξα που είχε άνωθεν και από την αρχή, και την επαναφέρει πάλι με αγαθότητα σε εκείνη την κατάσταση που ήταν στην αρχή, όταν ακόμη δεν είχε εισέλθει η αμαρτία.

Φαίνεται δε ότι ο προφητικός λόγος μάς υποδηλώνει και κάποιο άλλο λεπτό και κρυμμένο μυστήριο. Διότι διηγείται με ποιον τρόπο θα γίνονταν δεκτοί οι προερχόμενοι από τα έθνη, και, εγκαταλείποντας εκείνη την παλαιά πλάνη, θα βαδίσουν πλέον προς το όρος του Κυρίου, δηλαδή την Εκκλησία. Διότι λέει ότι από την άνω Σιών και την νοητή Ιερουσαλήμ θα εξέλθει νόμος και λόγος Κυρίου. Επειδή κατήλθε σε εμάς από τους ουρανούς ο Λόγος του Θεού, ο οποίος έγινε για εμάς και νόμος και νομοθέτης, και αυτός θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς, και θα ελέγξει ισχυρά έθνη έως σε γη μακρινή. Και τι θα ήθελε να δηλώσει το «θα κρίνει» και «θα ελέγξει», θα το πω σύμφωνα με αυτό που έρχεται στον νου μου. Ο σατανάς είχε επιβάλει την τυραννία του στους πάντες, και μαζί με τις πονηρές δυνάμεις που τον ακολουθούσαν, εκστράτευε εναντίον της οικουμένης, και, επιβάλλοντας σε όλους τον ζυγό της πλεονεξίας του, απομάκρυνε από τον Θεό το ανθρώπινο γένος πάνω στη γη. Αλλά «Θεός Κύριος επέφανεν ημίν», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Εμφανίστηκε λοιπόν πάνω στη γη ο αγαθός ποιμένας, και απάλλαξε από την δική του πλεονεξία τους πλανημένους, καταδίκασε δε αυτούς που πλάνησαν, και ήλεγξε αυτούς που αδίκησαν, δηλαδή «τις αρχές, τις εξουσίες, τους κοσμοκράτορες του αιώνος τούτου, τα πνευματικά της πονηρίας στα επουράνια». Και αυτό μας το καθιστά σαφές ο ίδιος ο Χριστός λέγοντας: «Τώρα είναι η κρίση του κόσμου τούτου, τώρα ο άρχοντας του κόσμου τούτου θα εκβληθεί έξω».

Ως λαός του Χριστού, και μάλιστα και ως πρόβατα της νομής του, θα μπορούσαν να νοηθούν τόσο εκείνοι από την περιτομή που πίστεψαν, όσο και εκείνοι που κλήθηκαν προς αγιασμό από το πλήθος των εθνών. Διότι έκτισε τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη, και συμφιλίωσε και τους δύο μέσω του σώματός του προς την πνευματική ένωση. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε και ο ίδιος ο Χριστός: «Και άλλα πρόβατα έχω»· εννοώντας προφανώς εκείνους από την περιτομή· «και εκείνα πρέπει να φέρω, και θα γίνει μία ποίμνη, ένας ποιμένας». Επομένως, λαός του Χριστού, φυλή και πρόβατα και κληρονομιά, είναι αυτοί που δικαιώθηκαν όχι «από τα έργα του νόμου», αλλά μάλλον δια της πίστεως. Διότι οι μεν βρίσκονταν υπό κατάρα, σύμφωνα με τη φωνή του μακαρίου Παύλου· οι δε θα μπορούσαν να πουν για τους εαυτούς τους λέγοντας την αλήθεια: «Ευλογημένοι είμαστε εμείς από τον Κύριο που εποίησε τον ουρανό και τη γη. Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς».

Λέει, λοιπόν, ότι συνέτριψες τα κεφάλια των δυναστών, τα οποία είχαν περιέλθει σε τέτοιου είδους παραφροσύνη. Με αυτό εννοεί βεβαίως τους ηγέτες του Ισραήλ, οπωσδήποτε τους γραμματείς και τους Φαρισαίους, καθώς και εκείνους που ιερουργούσαν σύμφωνα με τον νόμο. Διότι πραγματικά ξέφυγαν από το ορθό φρόνημα, τον αγαθό νου και την αγάπη προς τον Θεό, μη αποδεχόμενοι τον Υιό, αλλά μάλλον σκοτώνοντάς Τον, αν και γνώριζαν και έλεγαν ότι «αυτός είναι ο κληρονόμος». Και πώς θα μπορούσε άραγε να νοηθεί ο τρόπος αυτής της συντριβής, θα το αποσαφηνίσει εύλογα ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας προς τον Σωτήρα των όλων Θεό: «Διαμέρισέ τους στη ζωή τους». Διότι κάποτε ο Ισραήλ ήταν και «μερίδα» του Θεού και «σχοίνισμα της κληρονομίας του». Επειδή όμως συμπεριφέρθηκαν ανόσια και υβριστικά απέναντι στον Υιό, ο αγαπημένος λαός αποπέμφθηκε, και διαμερίστηκε, και εξέπεσε από την ελπίδα των πιστών, αποκληρωμένος και απορριμμένος, και τέθηκε εκτός της παρουσίας Του, σε δεύτερη μοίρα και πίσω από τα έθνη, τα οποία λένε για τον εαυτό τους εκείνο το: «Ευλογημένοι είμαστε εμείς από τον Κύριο, που έκανε τον ουρανό και τη γη», και «Θεός είναι ο Κύριος, και εμφανίστηκε σε εμάς». Αποκόπηκε, λοιπόν, ο Ισραήλ και, έχοντας εκπέσει από την ευλογία, δεν αποτελεί πλέον μερίδα του Θεού, αλλά μάλλον διαβολική, ατιμότατη και βέβηλη. Έπειτα, σχετικά με την παραφροσύνη, λέει ότι θα συγκλονιστούν μέσα σε αυτήν, δηλαδή θα πέσουν. Διότι αυτό που βρίσκεται σε δόνηση και κλονισμό, είναι κοντά στην πτώση.

Εξάλλου, θεωρώ πως είναι χρήσιμο να πω και το εξής: ένας ήταν ο παλαιός ναός, και βρισκόταν μόνο στα Ιεροσόλυμα, και ένα ήταν το έθνος, ο Ισραήλ, που τελούσε τις θυσίες σε αυτόν. Επειδή όμως ο Μονογενής, ο οποίος είναι Θεός, έγινε όμοιος με εμάς, και «Θεός Κύριος και επέφανεν ημίν», σύμφωνα με τις Γραφές, γέμισε πλέον η οικουμένη κάτω από τον ουρανό με άγιους οίκους και αναρίθμητους προσκυνητές, οι οποίοι με πνευματικές θυσίες και νοητές ευωδίες τιμούν τον Θεό των όλων. Και αυτό νομίζω είναι που προαναγγέλθηκε μέσω της φωνής του προφήτη Μαλαχία, ως εξ ονόματος του Θεού: «Διότι εγώ είμαι μέγας βασιλιάς, λέγει ο Κύριος, και το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή». Επομένως, είναι αληθινός ο λόγος ότι η δόξα του τελευταίου ναού, δηλαδή της Εκκλησίας, θα είναι μεγαλύτερη.

ΨΑΛΜΟΣ Η'. <Εις το τέλος υπέρ των ληνών· ψαλμός τω Δαβίδ.> (A f. 52) Προαναγγέλλεται λοιπόν διά της προκειμένης ωδής η κλήση των εθνών· και επιγράφηκε αυτή: Εις το τέλος υπέρ των ληνών. Και το μεν Εις το τέλος, δηλώνει την παρουσία που έλαβε χώρα κατά τη συντέλεια των αιώνων, δηλαδή την ενανθρώπηση του Μονογενούς· το δε υπέρ των ληνών έχει την εξής έννοια: διότι μερικοί υποστηρίζουν ότι ονομάζονται ληνοί μεταφορικώς οι Εκκλησίες του Χριστού, στις οποίες οι μυσταγωγοί συγκεντρώνουν σαν σταφύλια εκείνους που πιστεύουν στον Χριστό, τόσο από το ποίμνιο των Ιουδαίων όσο και από τα έθνη, και συγκεντρώνουν καρπούς σαν από τον Δεσποτικό αμπελώνα· ή υποστηρίζουν ότι ληνοί είναι τα θυσιαστήρια, επειδή σε αυτά προσκομίζονται οι προσφορές όλων. <Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!> (A. f. 53) Διότι παλαιά μεν η δόξα του Θεού σχεδόν περιοριζόταν μόνο στην Ιουδαία· διότι σε αυτήν ήταν γνωστός ο Θεός, και στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του· επειδή όμως ο Κύριος όντας Θεός φανερώθηκε σε εμάς, έχει γίνει θαυμαστό το όνομά του μεταξύ εκείνων που βρίσκονται σε όλη τη γη. Εκπλήσσεται λοιπόν ο προφήτης για τη γνώση του ονόματος του Θεού που διαχύθηκε στους ανθρώπους· διότι ο Θεός δεν είναι πλέον γνωστός μόνο σε αυτούς που ανήκουν στον Ιούδα. <Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου.> (A. f. 53 b) Ίσως δε η υψωθείσα μεγαλοπρέπεια να μην είναι άλλη από την οικονομία του.

Διότι ο Κύριος, όντας Θεός, φανερώθηκε σε εμάς και μας ανέβασε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας των πυλών του θανάτου και της φθοράς που υπάρχει εκεί, από την οποία και απαλλαχθήκαμε μέσω του Χριστού, ο οποίος μεταμορφώνει σε αφθαρσία πρώτα στον εαυτό Του την ανθρώπινη φύση και την αναπλάθει στην αρχική της κατάσταση, ανασύροντάς την και από τον πηλό του βούρκου των περισπασμών του κόσμου και της δυσώδους αμαρτίας. Διότι από αυτά μας ανέσυρε μέσω της άρρητης χειρός και της ανέκφραστης δύναμης του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. <Και έστησε πάνω σε πέτρα τα πόδια μου, κ.λπ.> (I f. 200) Διότι ο νους εκείνων που βρίσκονται εν Χριστώ είναι στερεός, σύμφωνα με όσα λέει ο Παύλος: «Εμείς δε έχουμε νου Χριστού». Εξάλλου, ως πέτρα νοείται και ο Χριστός, το στήριγμα των πάντων, ο εκλεκτός λίθος, αυτός που έχει τεθεί στα θεμέλια της Σιών από τον Θεό και Πατέρα, πάνω στον οποίο όλοι οικοδομούμαστε ως πνευματικός οίκος και άγιος ναός, για να γίνουμε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι. Και κατεύθυνε τα βήματά μας· διότι διδαχθήκαμε να χαράσσουμε ευθείες πορείες, εμείς που παλαιότερα ακολουθούσαμε καμπύλες και διεστραμμένες οδούς. <Και έβαλε στο στόμα μου άσμα καινούργιο.> (I f. 200 b) Και αυτό πρέπει να καταταχθεί στα χαρίσματα που δίνονται από τον Χριστό. Διότι δεν παρέχεται αδιακρίτως σε όλους το δικαίωμα της δοξολογίας· αλλά ούτε και θα γινόταν κάποιος δεκτός από τον Θεό εάν ήθελε να το πράξει αυτό, παρά μόνο αν ανήκε σε αυτούς που έχουν συνηθίσει να ζουν ενάρετα· διότι «δεν είναι ωραίος ο ύμνος στο στόμα του αμαρτωλού».

Διότι παλαιότερα οι άνθρωποι επί της γης διήγαν βίο όμοιο με των κτηνών και αποτελούσαν «μερίδες αλεπούδων», σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού. Επειδή λάτρευσαν τα ακάθαρτα πνεύματα, αποδίδοντας σεβασμό κατά χώρες και πόλεις, και νομίζοντας ότι είναι θεός αυτό που φαινόταν στον καθένα. Επειδή όμως ο Κύριος και Θεός εμφανίστηκε σε εμάς, έκανε να αστράψει στις καρδιές όλων το φως της αληθινής θεογνωσίας, επανέφερε το πλανημένο, έδεσε το άρρωστο. Και όντας αγαθός ποιμένας, απομάκρυνε τα θηρία από την αυλή των προβάτων, αγίασε με το Πνεύμα, εξασφάλισε προστασία με τις αγγελικές δυνάμεις, και τοποθέτησε σε όλη τη γη αγίους μυσταγωγούς. (I f. 276 b.) Θα προσκαλέσει λοιπόν, λέει, τον ουρανό άνω, δηλαδή τους αγίους αγγέλους που βρίσκονται ψηλά και στους ουρανούς, και τη γη, δηλαδή εκείνους που έχουν επιλεγεί σε αυτήν και έχουν οριστεί για αποστολική διακονία, ώστε να διακρίνει τον λαό του. Διότι εκείνοι που ιερουργούσαν το θείο κήρυγμα, προσέφεραν στον Θεό όσους ήταν υπάκουοι, ενώ εκείνους που δεν ήταν τέτοιοι τους εγκατέλειπαν στον Σατανά, λέγοντας σχεδόν: Πορευθείτε στο φως της φωτιάς σας, και στη φλόγα που ανάψατε. Έτσι λοιπόν μιλούσαν και στους Ιουδαίους· επειδή όμως διαπίστωσαν ότι ήταν σκληροί και έρεπαν πολύ προς την ανυποταξία, έλεγαν ρητά: «Σε εσάς ήταν αναγκαίο πρώτα να κηρυχθεί ο λόγος του Θεού· επειδή όμως τον απορρίπτετε και κρίνετε τους εαυτούς σας ανάξιους της αιώνιας ζωής, ιδού, στρεφόμαστε προς τα έθνη.»

ΨΑΛΜΟΣ ΞΣΤ΄. [<Είθε ο Θεός να μας σπλαχνιστεί.> «Διότι μας επισκέφθηκε ανατολή από το ύψος,» όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ, «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς.» Μας έδειξε ο Θεός και Πατέρας το δικό του πρόσωπο, δηλαδή τον Υιό· διότι είναι εικόνα και «χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· και γι' αυτό έλεγε ξεκάθαρα: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.»] <Για να γίνει γνωστή στη γη η οδός σου.> (A f. 333) Ικετεύω, λέει, ω Δέσποτα, να φανερωθεί το πρόσωπό σου, ώστε να φωτίσει τα έθνη που κάθονται στο σκοτάδι και να τα ελκύσει προς τη σωτηρία, ώστε όσοι βρίσκονται στη γη και στα έθνη να γνωρίσουν την οδό της σωτηρίας. Διότι, όταν φανερωθεί το πρόσωπό σου, γίνεται γνωστή η οδός που οδηγεί σε εσένα. Και ποια είναι αυτή, παρά εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι η οδός, και κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο μέσω εμού;» μέσω της οποίας και έχουμε σωθεί δια της πίστεως. Γνωρίσαμε την οδό που οδηγεί προς τον Πατέρα, δηλαδή πάλι τον ίδιο τον Υιό. Οδός του Θεού είναι και οι εντολές, σύμφωνα με το: «Κάνε με να συνετιστώ στην οδό των δικαιωμάτων σου»· τις οποίες ζητά, όχι να κηρύττονται μόνο στην Ιουδαία όπου δόθηκε ο νόμος, αλλά να γίνουν γνωστές σε όλα τα έθνη. <Ας σε δοξολογήσουν οι λαοί, ω Θεέ.> (A f. 333. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.)

Επομένως, σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού, «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς.» Διότι πραγματικά φανερώθηκε σε εκείνους που περπατούσαν στη νύχτα και στο σκοτάδι, και, φωτίζοντας από τη μία τις καρδιές όσων τον άκουγαν με λόγια ευσεβείας, τους προέτρεπε έντονα να στραφούν προς τον Θεό· από την άλλη, με τα υπερφυσικά του θαύματα, αποδεικνύοντας ότι είναι Θεός κατά φύση, καλούσε τους πάντες στο να πιστέψουν πιο εύκολα. Αλλά εκείνοι που εύκολα τολμούν τα πάντα, εννοώ δηλαδή αυτούς από τον Ισραήλ, ενώ έπρεπε να ευχαριστούν και να δεχτούν με χαρά τον ευεργέτη, και να τον αναγνωρίσουν ως Σωτήρα, βοηθό και Κύριο, πιάστηκαν να ασεβούν. Διότι δεν συγκράτησαν τη γλώσσα τους· και αφού δεν άφησαν κανένα είδος τολμήματος που να μην το διαπράξουν, στο τέλος τον σταύρωσαν· διότι έλεγαν ίσως μέσα τους αυτό που και παλαιότερα είχε προφητευτεί μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Ας δέσουμε τον δίκαιο, γιατί μας είναι δυσάρεστος». Αλλά εκείνοι που τα σκέφτηκαν αυτά, και με αθεΐα τα τόλμησαν, προκαλώντας οι ίδιοι την οργή πάνω στα κεφάλια τους, καταστράφηκαν ολοσχερώς. Αυτός όμως, αν και κατά φύση είναι ζωή, επέτρεψε να υποστεί η σάρκα τον θάνατο οικονομικά για χάρη μας, «για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς», όπως έχει γραφτεί.

Διότι είναι πάρα πολύ καθαρά τα τέτοιου είδους πόδια, και οδηγούν στο να εκπληρώνει κανείς πολύ καλά τις εντολές του Κυρίου. Ο Οποίος, για να εισαγάγει σε τέτοιες σεπτές οδούς τους ανθρώπους επί της γης, αν και είναι κατά φύσιν Θεός, και αρρήτως γεννημένος εκ του Θεού Πατρός, εκένωσε τον εαυτό Του, για να καταστήσει την ανθρώπινη φύση γεμάτη από τα άνωθεν αγαθά· ταπείνωσε τον εαυτό Του, για να χαρίσει σε εμάς την ανύψωση· γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα, για να πλουτίσουμε εμείς μέσω Αυτού την αναγέννηση δια του Πνεύματος σε νέα ζωή. Δέχεται δε από εμάς μητέρα επί της γης, και μας έδωσε Πατέρα στους ουρανούς· και γενικά, τα δικά μας έγιναν δικά Του με οικονομική οικείωση, ώστε και εμείς να ανέλθουμε στα δικά Του αγαθά μαζί με Αυτόν και μέσω Αυτού, κερδίζοντας αυτή τη δωρεά με την αγαθότητά Του. Γι' αυτό και έλεγε: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου, και Πατέρα σας, και Θεό μου, και Θεό σας.» Διότι ονομαστήκαμε υιοί Θεού, έχοντας τον Μονογενή ως πρωτότοκο και αδελφό κατά σάρκα. Επομένως, «Θεός Κύριος και επέφανεν ημίν», για να δικαιώσει την περιτομή εκ πίστεως και την ακροβυστία δια της πίστεως. δ'. Διότι ο δια του Μωυσέως νόμος δεν επιβλήθηκε σε όλους τους ανθρώπους κάτω από τον ουρανό, αλλά μάλλον μόνο στους Ισραηλίτες, και το γένος του Αβραάμ ονομάστηκε εκλεκτός κλήρος του Θεού.

ΛΟΓΟΣ Λʹ. αʹ. Σε εκείνους που ιερουργούν το σεπτό και θείο κήρυγμα, εννοώ βέβαια αυτό του Σωτήρα όλων μας Χριστού, το Άγιο Πνεύμα μέσω της λύρας του Ψαλμωδού παραγγέλλει λέγοντας: «Σαλπίστε με τη σάλπιγγα κατά τη νεομηνία, κατά την εύσημη ημέρα της εορτής μας. Διότι αυτό είναι πρόσταγμα για τον Ισραήλ, και δίκαιη απόφαση για τον Θεό του Ιακώβ.» Και ως νεομηνία σε αυτά τα λόγια εννοούν τον νέο και σαν αρτιθαλή καιρό της έλευσης του Σωτήρα μας, «κατά τον οποίο όλα τα παλαιά έχουν παρέλθει, και τα πάντα έχουν γίνει καινούργια», σύμφωνα με τη φωνή του θεσπέσιου Παύλου, και είναι σαν μια αρχή ενός νέου αιώνα. Πρέπει λοιπόν εμείς να σαλπίζουμε κατά τη διάρκειά του, δηλαδή, εκπέμποντας μια πολύ ξεκάθαρη και διαπεραστική ηχώ, να λέμε προς όλους παντού: «Ο Κύριος είναι Θεός και εμφανίστηκε σε εμάς, συστήστε εορτή με πυκνά κλαδιά μέχρι τα κέρατα του θυσιαστηρίου.» Το τι όμως θα ήθελε να δηλώσει το «να συστήσετε την εορτή με πυκνά κλαδιά», θα προσπαθήσω να το εξηγήσω πολύ καλά: διότι είχε ανεγερθεί μεν η αρχαία σκηνή στην έρημο, αλλά βρισκόταν σε διπλή διάταξη· διότι η μία ήταν η πρώτη, που είχε το θυσιαστήριο της κατά νόμον λατρείας, στην οποία προστάζονταν να θυσιάζουν βόδια, και να σφάζουν πρόβατα, και να προσφέρουν θυμιάματα, εκείνοι που τιμούσαν τον Θεό ακόμη μέσω σκιών και τύπων. Δεύτερη δε, συνεχόμενη με την πρώτη και πιο εσωτερική, την οποία χώριζε καταπέτασμα, και το όνομά της ήταν τα Άγια των αγίων.

Εισήρχετο δε μόνος ο προεξάρχων των ιερέων, μία φορά τον χρόνο, και «όχι χωρίς αίμα», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Επειδή δε, όπως λέει ο νομομαθής Παύλος, που ήταν αναθρεμμένος με τα ιερά Γράμματα, «ο Χριστός, όταν εμφανίστηκε ως αρχιερέας των μελλοντικών αγαθών μέσω της μεγαλύτερης και τελειότερης σκηνής, της αχειροποίητης, δηλαδή όχι αυτής της κτίσεως, και όχι με αίμα τράγων και μόσχων, αλλά με το δικό του αίμα εισήλθε μία για πάντα στα Άγια των αγίων, εξασφαλίζοντας αιώνια λύτρωση», εμπρός λοιπόν ας εγκαταλείψουμε και εμείς τη στάση στην πρώτη σκηνή, ας ακολουθήσουμε τον Χριστό, ας εισδράμουμε στα Άγια των αγίων, ας συγκροτήσουμε «τη γιορτή ανάμεσα σε εκείνους που περισκέπουν», όπου βρίσκεται το ιλαστήριο ως τύπος του Χριστού, το οποίο περισκέπουν με τις φτερούγες τους τα Χερουβίμ. Ας προσφέρουμε στον Θεό, όχι θυσίες με αίματα, αλλά μάλλον το λεπτό και σύνθετο θυμίαμα, δηλαδή την ευωδία των αρετών, την πνευματική και αναίμακτη λατρεία. Όμως θεωρώ αναγκαίο να σας πω το εξής: «Ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος». Ας επιτελέσουμε την αγιοσύνη με φόβο Θεού. Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν, σε όσους δεν επιθυμούν να διαπράττουν ανοσιουργήματα, να εισέρχονται σαν με άνιπτα πόδια στα Άγια των αγίων.

Κατανόησε, λοιπόν, πώς λέει ότι το αίμα είναι «δικό του» και η σάρκα «δική του», την οποία μάλιστα ονομάζει «καταπέτασμα», και πολύ δικαιολογημένα, ώστε αυτό ακριβώς που έκανε στον ναό το ιερό καταπέτασμα, το οποίο έκρυβε πολύ καλά τα Άγια των αγίων, κάτι τέτοιο να νοείται ότι κάνει και η σάρκα του Κυρίου, η οποία δεν επέτρεψε κατά κάποιον τρόπο να θεαθεί από κανέναν γυμνά και ακάλυπτα η υπερφυής και εξαιρετική υπεροχή και δόξα του Θεού Λόγου που ενώθηκε με αυτήν. Και γι' αυτό, άλλοι μεν υπέθεσαν ότι ο Χριστός είναι ο Ηλίας, άλλοι ο Ιερεμίας ή ένας από τους προφήτες. Οι Ιουδαίοι πάλι, μην κατανοώντας καθόλου το μυστήριο γύρω από αυτόν, τον χλεύαζαν και έλεγαν: «Δεν είναι αυτός ο Ιησούς ο γιος του ξυλουργού; Πώς τώρα λέει ότι έχω κατεβεί από τον ουρανό;» Διότι το θείο είναι από τη φύση του αόρατο. Φανερώθηκε όμως σε αυτούς που βρίσκονται στη γη με μορφή όμοια με τη δική μας αυτός που από τη δική του φύση δεν είναι ορατός, και εμφανίστηκε σε εμάς ο Κύριος, όντας Θεός. Και αυτό, νομίζω, διδάσκει ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Ο Θεός θα έρθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει». Β— Σκέφτεσαι μεν ορθά. Εκείνοι όμως διόλου δεν ισχυρίζονται ότι τα πράγματα έχουν έτσι, κάθε άλλο.

Διότι δεν ζητούσε μόνο χρυσό ή πράγματα που ίσως ήταν δυσεύρετα για τους πολλούς, αλλά και τρίχες κατσικιών και δέρματα κριαριών, δείχνοντας ότι ακόμη και το μικρό και ευτελές, εάν αυτός που προαιρείται να προσφέρει δεν έχει τίποτε πιο λαμπρό, δεν είναι απορριπτέο από τον Θεό. Ή ίσως μάλιστα λογίζεται ίσο με τα πιο πολύτιμα, ή είναι άξιο μεγαλύτερου επαίνου, όπως ακριβώς και ο Χριστός δεν άφησε χωρίς θαυμασμό τη χήρα στα Ιεροσόλυμα, η οποία προσέφερε στο γαζοφυλάκιο κάτι ελάχιστο και απολύτως ευκολοαπόκτητο, αλλά ίσως μεγάλο για εκείνους που βρίσκονται σε έσχατη πενία, τους οποίους βέβαια είναι φυσικό να τους ταλαιπωρεί και η στέρηση ακόμη και των πιο ευτελών πραγμάτων. Και αφού λήφθηκαν οι απαρχές των προσφορών, λέει: «Θα μου κατασκευάσετε αγιαστήριο, και θα εμφανιστώ ανάμεσά σας». Διότι ο Χριστός εμφανίζεται στην Εκκλησία και καταυγάζει αυτούς που βρίσκονται σε αυτήν, σύμφωνα με αυτό που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Θεός είναι ο Κύριος, και εμφανίστηκε σε εμάς». Παρατήρησε όμως πώς, παρόλο που είχε κατέβει στο όρος με μορφή φωτιάς και είχε εμφανιστεί σε όλο τον λαό (διότι έτσι έχει γραφτεί), λέει το «Θα εμφανιστώ ανάμεσά σας», σαν να μην είχε ακόμη εμφανιστεί, αφού ανεγερθεί το αγιαστήριο. Διότι φαίνεται ξεκάθαρα, σαν να το κραυγάζει δυνατά, ότι εκείνες οι οπτασίες ήταν σκιές της αληθινής θεοπτίας. Η δε αληθινή φανέρωση είναι ο Χριστός, στο πρόσωπο του οποίου έχουμε δει και τον ίδιο τον Πατέρα.

Η δε βάση είναι από άργυρο και αποτελείται από δύο μέρη. Ο δε Χριστός είναι λαμπρός και ολοφάνερος πάνω στη γη, σύμφωνα με το ρητό: «Ο Κύριος είναι Θεός και φανερώθηκε σε εμάς»· και κατά κάποιον τρόπο η γνώση περί αυτού είναι διφυής, διότι στο πρόσωπό Του νοείται και ως Θεός και ως άνθρωπος.

Διότι δεν αποδεχόμαστε καθόλου ό,τι είναι από τη φύση του επιβλαβές, ακόμη κι αν οι αντίπαλοί μας μάς κατακρίνουν με εξαιρετικά δουλεμένα και πικρά λόγια. Διότι το θεϊκό μας μυστήριο δεν συνίσταται «σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη του Πνεύματος». Όντας λοιπόν Θεός και Κύριος των συμπάντων, σύμφωνα με τις Γραφές, ο Μονογενής εμφανίστηκε σε εμάς. Διότι φανερώθηκε πάνω στη γη και έλαμψε σε αυτούς που βρίσκονταν στο σκοτάδι, γενόμενος άνθρωπος, όχι κατά φαντασίαν –μη γένοιτο, διότι είναι παραφροσύνη να το σκέφτεται ή να το λέει κανείς αυτό– ούτε βεβαίως επειδή μετατράπηκε σε σάρκα μέσω μετάστασης και αλλαγής –διότι ο εκ Θεού Λόγος είναι αναλλοίωτος και παραμένει πάντοτε ο ίδιος και με τον ίδιο τρόπο– αλλά ούτε επειδή έχει την ύπαρξή του ταυτόχρονη με τη σάρκα –διότι αυτός είναι ο δημιουργός των αιώνων– ούτε βέβαια ως λόγος ανυπόστατος, ούτε ως απλός λόγος που βρέθηκε μέσα σε κάποιον άνθρωπο. Διότι αυτός που καλεί όσα δεν υπήρχαν ποτέ σε ύπαρξη και γένεση, προϋπάρχει αναγκαστικά. Διότι αυτός είναι η ζωή που φανερώθηκε από τη ζωή του Θεού και Πατέρα, υπάρχοντας και νοούμενος στη δική του ιδιαίτερη υπόσταση.

Κάθε κτίση, κάθε φύση, κάθε τάξη, κάθε πνοή, όλη η γη, κάθε αξίωμα, κάθε ηλικία, κάθε εθναρχία, κάθε βασιλεία, ας προϋπαντήσουμε βασιλικά τον Βασιλέα των βασιλέων, ας προσκυνήσουμε δεσποτικά τον Δεσπότη των δεσποτών, ας ψάλουμε θεϊκά στον Θεό των θεών, ας χορέψουμε ως θεόνυμφοι για τον νυμφίο της αφθαρσίας· γεμάτοι χαρά ας ανάψουμε λαμπρά τις λαμπάδες· ας αλλάξουμε θεοπρεπώς τους χιτώνες των ψυχών μας, ας ετοιμάσουμε σωστά τους δρόμους της ζωής μας, ας ανοίξουμε διάπλατα τις εισόδους των ψυχών μας στον Βασιλέα, ας κρατήσουμε τα βάγια της νίκης για τον νικητή του θανάτου, σείοντας θεοπρεπώς τους κλάδους των ελαιών προς τον κλάδο που βλάστησε από τη Μαρία· ας υμνήσουμε τον Θεό των αγγέλων με αγγελικούς ύμνους· μαζί με τα παιδιά ας ανακράξουμε θεοπρεπώς, μαζί με το πλήθος ας φωνάξουμε τα λόγια του πλήθους και εμείς ως πλήθη: Ωσαννά εν τοις υψίστοις. Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου· Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς, φανερώθηκε σε εμάς που καθόμαστε στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου.

Χαίρε λοιπόν και ευφραίνου, θυγατέρα Σιών, τέρπου και αγάλλου, όλη η Εκκλησία του Θεού· ύψωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες συγκεντρωμένα τα άλλοτε διασκορπισμένα τέκνα σου από τα έθνη. Δες την ευφημία της εορτής· δες τη συμφωνία του λαού, δες κάθε γλώσσα να ενώνεται σε μία δόξα, δες κάθε στόμα σαν ένα στόμα, δες εκείνα που πριν ήταν άγρια θηρία τώρα να γίνονται σε σένα πρόβατα, δες την επευφημία των εθνών που εορτάζουν, η οποία αποτελεί μίμηση των αγγελικών και ασωμάτων δυνάμεων, δες τη συμφωνία, τη χοροστασία των ασωμάτων, δες τις στάσεις σαν τάξεις αγγέλων. Βλέπω τους ύμνους σαν ύμνους αγγέλων, βλέπω τα παιδιά σαν νεόφυτους αμνούς, να λέγουν στον Χριστό: «Ωσαννά εν τοις υψίστοις, ευλογημένος ο ερχόμενος», μαζί με τους οποίους, κροτώντας δυνατά τα χέρια, φώναξε με λαμπρή και λεονταρίσια φωνή, λέγοντας ταυτόχρονα εόρτια και ευχαριστήρια λόγια: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός, σε μένα την άλλοτε άτεκνη και άγνωστη στείρα· ευλογημένος αυτός που ήλθε, αλλά και έρχεται στο όνομα του Κυρίου· Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς». Αυτός που έρχεται, και πουθενά δεν περιορίζεται· αυτός που έρχεται, και από πουθενά δεν συγκρατείται· ευλογημένος αυτός που έρχεται, και δεν χωρίζεται από τους ουρανούς· ευλογημένος αυτοπρεπώς, και πάλι ερχόμενος θεοπρεπώς· ευλογημένος αυτός που ήλθε σε μένα πάνω σε πώλο τυπικώς, σαν να καθόταν πάνω σε χερουβικό πώλο.

Ανατολή είναι το όνομά του· και ο Δαβίδ, ατενίζοντας τον Χριστό που προέρχεται από αυτόν κατά σάρκα, ας πει: Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς· και πάλι άλλος, κλίνοντας το γόνυ, ας αναβοήσει στον Χριστό: Όλη η γη ας σε προσκυνήσει· και έτερος ας προτρέψει τους λαούς, λέγοντας: Συγκροτήστε εορτή με πυκνά κλαδιά μέχρι τα κέρατα του θυσιαστηρίου.

Έστω, δεν σεβάστηκες τους προφήτες, σκότωσες ιερείς, διαστρέβλωσες τις Γραφές, κατέλυσες τον νόμο, πριόνισες δικαίους, αθέτησες τον Μωυσή, κατέσφαξες τους υιούς, μόλυνες τον ναό, παράκουσες τον Θεό, δεν πίστεψες στον Χριστό, ύβρισες τις θεοσημείες, έδειξες απιστία για τον Λάζαρο, δεν πίστεψες στους τυφλούς που ανέβλεψαν· έπειτα τι έχεις να πεις για αυτά εδώ τα παιδιά; Τι αποφαίνεσαι για τον ύμνο των θηλαζόντων βρεφών; Ποιος, πες μου, τα φώτισε; Ποιος τα δίδαξε; Ή ποιος τα διήγειρε; Ποιος τα έκανε σοφά; Ποιος έδωσε ξαφνικά λόγο σε αυτά που δεν γνώριζαν να μιλούν, αν όχι ο Χριστός, ο προαιώνιος Λόγος; Τώρα οι νέοι, παιδιά και μαζί νήπια, με το ένα χέρι κρατούν τον μαστό, και με τη φωνή αναπέμπουν αγγελικό ύμνο· με το ένα χέρι κρατούν τον μαστό, και με το άλλο χέρι σείουν βάγια στον Χριστό· η άλαλη φύση έχει γίνει θεολόγος· προσφέροντας αμέσως τον προφητικό λόγο στον Θεό ως ύμνο των ασωμάτων σαν δώρα, και ταυτόχρονα ανακράζοντας: «Ωσαννά εν τοις υψίστοις, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου, Θεός Κύριος, και επέφανεν ημίν».

Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε πνευματικά και ας ευφρανθούμε θεοπρεπώς κατ' αυτήν. Αυτή είναι για εμάς η υπέρτατη από όλες τις εορτές· αυτή είναι η εορτή, για την οποία το Άγιο Πνεύμα παραγγέλλει λέγοντας: Συγκροτήστε εορτή με πυκνά κλαδιά που προσφέρουν σκέπη και ταυτόχρονα θέρμη, μέχρι τα κέρατα του θυσιαστηρίου· αυτή είναι η εορτή σύμπαντος του κόσμου, ταυτόχρονα εγκαινιασμός και σωτηρία.

Και πάλι: Φανέρωσε το πρόσωπό σου στον δούλο σου. Και πάλι: Έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε. Και πάλι: Θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Και πάλι: Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου· ο Κύριος είναι Θεός και φανερώθηκε σε εμάς.