Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:91

Διότι είναι δυνατοί και εκτελούν με ισχύ τον λόγο σου. Σε γενεά και γενεά η αλήθειά σου. γʹ. Παλαιά μεν δόθηκε ο νόμος στους Ισραηλίτες, οι οποίοι αποτελούν την πρώτη γενεά· έπειτα όμως δόθηκε σε εμάς, τα έθνη, ο ευαγγελικός νόμος· αυτή είναι η αλήθεια. Διότι αυτήν τη διαφύλαξες και για τη γενεά των Ιουδαίων, και για την άλλη, που εμφανίστηκε μετά από εκείνους. Εννοεί δε τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, ο οποίος αξιώθηκε τη σωτηρία διά του Σωτήρος ημών Χριστού. Εθεμελίωσες τη γη, και παραμένει. Με τη διάταξή σου διατηρείται η ημέρα, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου. Έδωσες στη γη τη μέγιστη διάρκεια, και έχει παραμείνει, όπως ακριβώς πρόσταξες. Διαχώρισες την ημέρα από τη νύχτα, και πορεύεται σύμφωνα με τους νόμους σου. Παραμένει και η γη σύμφωνα με τη δημιουργία σου, βλαστάνοντας στην εποχή της βότανα, φυτά, δέντρα, φέροντας καρπούς και σπέρματα για τη διατροφή όλων των ζώων· και με τη διάταξή σου διατηρείται η ημέρα. Διότι ο ήλιος, αφού ανατείλει, πορεύεται προς τη δύση. Επειδή τα πάντα σε υπηρετούν, και υποτάσσονται στα προστάγματά σου. Διότι εσύ είσαι ο Δημιουργός των όλων, και τα πάντα υπακούουν σε εσένα τον Θεό. Εάν ο νόμος σου δεν αποτελούσε τη μελέτη μου, τότε θα είχα χαθεί μέσα στην ταπείνωσή μου.

ΣΤΗΝ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ. «Παύλος, δούλος του Ιησού Χριστού, κλητός Απόστολος». Τρεις είναι οι τρόποι της δουλείας: ο ένας είναι ο κατά τη δημιουργία, σύμφωνα με αυτό που λέει, ότι «Τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Ο δεύτερος είναι αυτός που προέρχεται από την πίστη, σύμφωνα με το ρητό: «Αφού ελευθερωθήκατε από την αμαρτία, υποδουλωθήκατε στη δικαιοσύνη». Ο τρίτος είναι αυτός που προέρχεται από την πολιτεία (τον ενάρετο βίο), σύμφωνα με το ρητό: «Ο Μωυσής, ο υπηρέτης μου, πέθανε».

Πόσοι είναι οι τρόποι της προσκυνήσεως; Ο πρώτος τρόπος προσκυνήσεως είναι ο κατά λατρείαν, την οποία προσφέρουμε μόνο στον εκ φύσεως προσκυνητό Θεό, και αυτός εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Πρώτον, με τον τρόπο της δουλείας· διότι τον προσκυνούν όλα τα κτίσματα όπως οι δούλοι τον δεσπότη, επειδή, όπως λέει, «τα σύμπαντα είναι δούλα σου», και άλλοι μεν το πράττουν εκουσίως, άλλοι δε ακουσίως. Εκείνοι μεν που έχουν γνώση, προσκυνούν εκουσίως, όπως οι ευσεβείς, ενώ εκείνοι που τον αναγνωρίζουν αλλά δεν το επιθυμούν, προσκυνούν ακουσίως, όπως οι δαίμονες· άλλοι πάλι, μη γνωρίζοντας τον εκ φύσεως Θεό, προσκυνούν ακουσίως αυτόν τον οποίον αγνοούν.

Γνωρίζουμε δύο είδη ασκών, τον απίσσωτο και τον πισσωμένο. Και ο μεν ένας στην παγωνιά γίνεται στεγανός, ενώ ο άλλος χαλαρώνει. Έτσι και ο γενναίος άνθρωπος στους πειρασμούς καθίσταται πιο σταθερός, όπως οι μάρτυρες· ενώ ο αδύναμος και εκείνος που αποφεύγει τον κόπο, γίνεται χαλαρός σαν φθαρμένος ασκός. «Πόσες είναι οι ημέρες του δούλου σου;» Ήθελα να γνωρίζω, για να φροντίσω και να θρηνήσω για τα έσχατα. «Πότε θα με κρίνεις απαλλάσσοντάς με από αυτούς που με καταδιώκουν», δηλαδή από τα πάθη και τους δαίμονες; «Μου διηγήθηκαν οι παράνομοι αδολεσχίες», δηλαδή φλυαρίες ξένες και αλλότριες προς τον δικό σου νόμο, όπως το ότι δεν υπάρχει Θεός, ούτε ανταμοιβή για τις πράξεις, ή και άλλες τέτοιες αλλόκοτες αδολεσχίες, αντίθετες προς τον νόμο σου, Κύριε. Εγώ όμως, αποκρούοντας τις παράνομες αδολεσχίες των παρανόμων, λέω μυσταγωγούμενος από το Άγιο Πνεύμα: «Στον αιώνα, Κύριε, ο λόγος σου διαμένει», όχι ως προφορικός λόγος που διασκορπίζεται, αλλά ζωντανός και ενυπόστατος, μέσω του οποίου δημιούργησες και τους αιώνες και όλη την κτίση. Προς το παρόν γνωρίζεται στον ουρανό, έπειτα όμως θα γίνει γνωστός και στη γη, όταν έρθει ο καιρός, «σε γενεά και γενεά», ως αληθινός Θεός από εσένα τον αληθινό Θεό, μέσω του οποίου «θεμελίωσες τη γη και διαμένει σύμφωνα με τη διάταξή σου». Η λογική φύση όμως, όταν δεν υπακούει στη διάταξή σου, περιπίπτει σε μύριες παρανομίες και βάραθρα. «Δικός σου είμαι εγώ, σώσε με, διότι τα δικαιώματά σου αναζήτησα».

«Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον», δηλαδή κάθε σάρκα, λογική και άλογη· η μεν λογική μέσω του λόγου, η δε άλογη και κτηνώδης με διαφορετικό τρόπο, «διότι τα σύμπαντα», λέει, «είναι δούλα σου», και ως δούλα λοιπόν, ανάλογα με τον βαθμό που επιτρέπει η φύση του καθενός, υμνούν τον Κύριο.

Αλλά φοβάσαι να αποδώσεις στον Θεό παλαιότερη και νεότερη χρονική διαδοχή κτισμάτων; Και ποια, πες μου, χρονική καθυστέρηση υπάρχει σε Αυτόν που, μόλις συλλάβει κάτι στον νου, το εννόημα γίνεται αμέσως ολοκληρωμένο έργο, και ο Οποίος στερεώνει τη γη, «η οποία δεν θα σαλευθεί»; Αλλά φοβάσαι πάλι να πεις εκείνες τις δυνάμεις αρχαιότερες από την κτίση, για να μην τις αναδείξεις συνάναρχες με την προάναρχη φύση; Αλλά ούτε αυτό πρέπει καθόλου να το σκεφτείς. Διότι, όσο παλαιότερη από την ορατή κτίση και αν θεωρήσεις την αόρατη, δεν μπορείς να την προσεγγίσεις στην παναίτια και υπεράρχια φύση· διότι κάθε κτίσμα είναι δούλο του Κτίσαντος, διότι «τα σύμπαντα είναι δούλα σου», και το να αναμετρηθεί κανείς με τον Κτίστη είναι τολμηρό και αδύνατο. Διότι νομοθετούμαστε θεόπνευστα να ομολογούμε και να πιστεύουμε άκτιστο, ομοούσιο και συνάναρχο τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ενώ όλα τα άλλα είναι κτίσματα και δούλα.

Εμείς δε για δύο ωραιότατους και ωφέλιμους λόγους τα λέμε αυτά, αφενός, για να γνωρίσουμε μέσα από τα κτίσματα την άφατη σοφία και δύναμη του Κτίστη και να αναφωνήσουμε μαζί με τον Δαβίδ: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησας με σοφία», και αφετέρου, για να ντραπούμε και εμείς και να συνειδητοποιήσουμε ότι η μεν άλογη και αναίσθητη κτίση παραμένει πιστή στη διάταξη του Θεού· «Εθεμελίωσες», λέει, «τη γη και παραμένει σύμφωνα με τη διάταξή σου». Εμείς όμως, η λογική κτίση, μη παραμένοντας πιστοί στη διάταξη του Κτίστη, αμαρτάνουμε, μη φοβούμενοι αυτόν ούτε ως δεσπότη, μήπως τυχόν πει δικαίως και σε εμάς: «Υιούς εγέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Γι' αυτό, ας απομακρυνθούμε από την κακία και ας σπεύσουμε προς την αρετή, ώστε, όταν ο Κτίστης έλθει για να κρίνει, να μην εμφανιστούμε ενώπιόν του στιγματισμένοι από τις αμαρτίες, αλλά μάλλον καταστόλιστοι με τις αρετές και συμμέτοχοι των αγίων εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Έχουν καταρρεύσει δε όχι μόνο τα τείχη και τα περισσότερα από τα οικήματα, αλλά και η μεγάλη εκκλησία, από την οποία φονεύθηκε και ο πατριάρχης και μεγάλο πλήθος λαού. Όλους αυτούς τους σεισμούς τους μνημόνευσα εγώ εν τάχει, θέλοντας να δείξω ταυτόχρονα τη δύναμη του Θεού και την πρόνοιά Του για εμάς. Και τη δύναμη μεν, διότι την τόσο βαριά και παμμεγέθη γη με ένα βλέμμα και μόνο την κάνει να τρέμει σαν φύλλο, την πρόνοια δε, διότι, ενώ εμείς αμαρτάνουμε, εκείνος πλήττει τη γη η οποία εξακολουθεί να υπακούει στη διάταξή Του («θεμελίωσες», λέει, «τη γη και παραμένει στη διάταξή σου»), εμάς όμως μας σπλαχνίζεται, ελκύοντάς μας προς μετάνοια. Όπως ακριβώς και όταν σταυρωνόταν ο Χριστός, οι σταυρωτές δεν πάθαιναν τίποτα, αλλά η κτίση μαστιζόταν από τρόμο και σκοτάδι, γεγονός που έφερε πολλά πλήθη προς την πίστη και τη μετάνοια, τα οποία «χτυπούσαν τα στήθη τους» και «έλεγαν: Αληθινά Υιός Θεού ήταν αυτός». Ο Οποίος, αφού μας απαλλάξει με το έλεός Του από αισθητό και νοητό σεισμό, είθε να μας αξιώσει της γαλήνης της απαθείας και της αιώνιας ζωής, ώστε μαζί με τον Πατέρα Του και το Πανάγιο Πνεύμα να Τον δοξάζουμε στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και εγώ το αποδέχομαι και το πιστεύω αυτό μετά προθυμίας και έχω την πεποίθηση ότι είναι αδύνατον, ενώ επιτελείται ένα τόσο μεγάλο έργο, οποιοδήποτε άλλο να τολμά να συμπράττει και να κινείται έστω και στο ελάχιστο. Απεναντίας, όλα μαζί στάθηκαν ακίνητα και εξεπλάγησαν σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, και τα λογικά και τα άλογα, και τα ορατά και τα αόρατα, αισθανόμενα δέος απέναντι στον Δεσπότη, ως δούλα του. Διότι, «εθεμελίωσες τη γη, και παραμένει σύμφωνα με τη διάταξή σου· παραμένει», λέει, «επειδή τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Επειδή λοιπόν «τα σύμπαντα είναι δούλα» του και αντιλήφθηκαν το μεγάλο έργο του ίδιου του Δεσπότη για τη σωτηρία του κόσμου, καθένα από τα κτίσματα στάθηκε ασάλευτο, έως ότου ολοκληρώθηκε εκείνο το θείο έργο, και έπειτα με αυτόν τον τρόπο η κτίση επανήλθε πάλι στις δικές της λειτουργίες.

Αυτό θαυμάζοντας και ο Δαβίδ, λέει: «Θεμελίωσες τη γη πάνω στα ύδατα, και διατηρείται με τη διαταγή σου, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου»· και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησες με σοφία»· και: «Διότι αυτός», λέει, «είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Αλλά βέβαια και το να λέγεται ότι μίλησε δεν εκλαμβάνεται θεοπρεπώς, αλλά ανθρωπίνως εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας· διότι ο Θεός προφορικά ούτε μιλά ούτε διατάζει, αλλά μόνο θέλει και εννοεί· και το εννόημα της θελήσεώς Του γίνεται αμέσως έργο. Και αυτό, αποσαφηνίζοντάς το μια άλλη Γραφή, έλεγε προς τον Θεό ότι μόνο εννόησας και τα πάντα παρουσιάστηκαν ενώπιόν σου· δεν είπες, δεν διέταξες, λέει, αλλά μόνο εννόησας, και αμέσως τα πάντα παρουσιάστηκαν ενώπιόν σου, και ο ουρανός και η γη και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά.

35. Λοιπόν, ας ψάλλει ο μακάριος Δαβίδ κρούοντας τη θεία λύρα που είναι χορδισμένη εν Πνεύματι: «Ότι Θεός μέγας είναι ο Κύριος, υψηλός και φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Και επιπλέον: «Και εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών». Και: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και: «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Πώς λοιπόν και πότε, και πάνω σε ποιους ο Θεός των όλων έχει γνωριστεί ως Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη, και έκανε γνωστό το σωτήριό του, και ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του; Από εδώ είναι δυνατόν να το κατανοήσουν όσοι έχουν πραγματικά σώας τας φρένας και κατευθύνουν τον νου τους ορθά και αδιάστροφα προς τα θεοπαράδοτα λόγια· διότι, αν βέβαια νοείται απλώς ως Θεός και Δημιουργός των όλων, ήδη βασιλεύει και εξουσιάζει τα πάντα. «Αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα», «ότι στο χέρι του είναι τα πέρατα της γης». Και: «Τα σύμπαντα είναι δούλα σε αυτόν».

νθ΄. Ας προσέξουν δε και τούτο οι αβασίλευτοι, ότι το όνομα «βασιλεύς» δεν συγκαταλέγεται σε εκείνα που λέγονται απόλυτα και ανεξάρτητα, αλλά σε εκείνα που αναφέρονται σε κάτι άλλο και εξετάζονται σε σχέση με αυτό. Διότι δεν θα μπορούσε να νοηθεί βασιλιάς, χωρίς εκείνους που υπάγονται στη βασιλεία του, ούτε άρχοντας, χωρίς τους αρχόμενους. Επειδή, όταν τεθεί υποχρεωτικά η μία από αυτές τις προσωνυμίες, εισάγεται μαζί της και η άλλη, όπως ακριβώς, όταν αναιρείται η μία, συναναιρείται και η άλλη. Διότι έτσι όσα μετέχουν σε αυτού του είδους τα ονόματα, ως επί το πλείστον, συσχετίζονται μεταξύ τους και συνδέονται. Έτσι ώστε ούτε το ένα να νοείται χωρίς το άλλο, ούτε πάλι το άλλο να υφίσταται χωρίς το ένα. Εάν, λοιπόν, είναι αληθινές οι θεοφάνειες που έγιναν στους αγίους προφήτες από το Άγιο Πνεύμα, όπως άλλωστε είναι αληθινές, ο Χριστός και Θεός μας, ο οποίος προσαγορεύεται από αυτούς ως βασιλεύς, είναι οπωσδήποτε βασιλεύς κάποιων, δηλαδή προφανώς αυτών επί των οποίων βασιλεύει. Διότι, ως Θεός και Δημιουργός των συμπάντων, είναι βασιλεύς των πάντων· επειδή Αυτός είναι που δεσπόζει με τη δύναμή Του εις τον αιώνα, και τα σύμπαντα είναι δούλα Του, και η βασιλεία Του είναι βασιλεία όλων των αιώνων, και η δεσποτεία Του παραμένει σε κάθε γενεά και γενεά.

Αντί να μιλήσει για τα «αίτια της γενέσεως», μίλησε για τα «γεννητικά αίτια», ταυτίζοντας τη γένεση και τη γέννηση, καθώς και αυτό που γεννά με αυτό που παράγει. Είναι ωστόσο απολύτως σαφές ότι άλλο είναι η γέννηση και άλλο η γένεση, και άλλο το να γεννά κάτι και άλλο το να παράγει, όπως άλλωστε επισημάναμε εξαρχής στο σχόλιο για το έβδομο κεφάλαιο. Και αφενός, κανένα είδος δεν γεννά διαφορετικό είδος, παρά μόνο το κάθε ένα γεννά το ομοειδές του· αφετέρου, τίποτα απολύτως δεν παράγει, παρά μόνο Εκείνος που παράγει τα πάντα, που καλεί τα μη όντα ως όντα, που κατέχει συνολικά ολόκληρο το είναι και το παρέχει στα πάντα. Όσα δε βρίσκονται μετά από Αυτόν και Τον πλησιάζουν περισσότερο από τα άλλα, είναι δίκαιο να ονομάζονται όχι παραγωγικά αίτια, αλλά πνεύματα λειτουργικά και υπηρετικά, καθώς τα υψηλότερα συνεργούν στη σωτηρία των κατώτερων σύμφωνα με τη θεία προσταγή και βούληση. Για αυτά έχει ειπωθεί: «όλοι οι άγγελοί του, δυνατοί σε ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του άμα τη ακοή της φωνής του λόγου του», και «όλες οι δυνάμεις του είναι λειτουργοί που εκτελούν το θέλημά του»· και προς τον Θεό λέγεται: «διότι τα σύμπαντα είναι δούλοι σου».

Πρέπει δε να εξεταστεί και ως εξής: αν το αρχικό αίτιο είναι και πανταχού παρόν και πουθενά, όπως έχει προειπωθεί, γιατί να μην παραδεχτούμε ότι το ίδιο είναι και μεθεκτό, επειδή υπάρχει μέσα σε όλα όσα μετέχουν σε αυτό, και να το θεωρήσουμε αμέθεκτο, ως υπερέχον όλων; Ποια είναι δε η ανάγκη των πολλών σειρών και των αρχικών αιτίων για καθεμία από αυτές, εάν βέβαια η μία και πρώτη αιτία όλων, όντας παντοδύναμη, μπορεί να παράγει τα πάντα από τον εαυτό της και να τα υπαγάγει κάτω από μία σειρά, ώστε να ομολογείται ως η μόνη αρχή και δεσπότης των πάντων, σύμφωνα με το ρητό «τα σύμπαντα είναι δούλα σου» (και με αυτόν τον τρόπο το Ένα θα ήταν κυριότερο, έχοντας περιβληθεί την εξουσία πάνω στα πάντα), και να μη μοιράζεται την εξουσία με το πλήθος; Μάλλον, λοιπόν, πρέπει να τεθεί το ζήτημα ως εξής, ότι το αίτιο των πάντων, το οποίο είναι και μεθεκτό, ως πανταχού παρόν και πληρούν τα πάντα με τον εαυτό του, και αμέθεκτο, ως απολύτως υπερέχον των πάντων και μη περιγραφόμενο (περιοριζόμενο) από κανένα από τα όντα, χωρίς να εξίσταται καθόλου από τη δική του υπέρτατη ίδρυση, ούτε κατά το ότι είναι μεθεκτό ούτε κατά το ότι είναι αμέθεκτο προέρχεται από άλλη ποιητική αιτία. Διότι αυτό ηγείται της μίας και όλης σειράς όλων των όντων και από αυτό όλα έχουν το είναι τους, αυτό που είναι το καθένα, ενώ το ίδιο δεν προέρχεται από κανένα· διότι εάν προερχόταν από κάτι, εκείνο θα ήταν το αίτιο των πάντων, εκείνο δηλαδή από το οποίο προέρχονται τα πάντα.

Προς τον Αμφιλόχιο, μητροπολίτη Κυζίκου. Τρεις σημασίες του ονόματος «θεός», όσες τουλάχιστον ήρθαν στη μνήμη μου, γνωρίζω σύμφωνα με τη διδασκαλία της θείας Γραφής. Η πρώτη είναι το κατεξοχήν και πρωτίστως Ον, στο χέρι του οποίου βρίσκονται τα πάντα και το οποίο δεσπόζει στα πάντα, «διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου».

Είναι λοιπόν λογικό να νοηθεί ως εξής: Οι ένδεκα μαθητές πορεύθηκαν στη Γαλιλαία, και τον προσκύνησαν οι ένδεκα. Το δε «κάποιοι», αντί του «μερικοί», ίσως από τους εβδομήκοντα, δίστασαν για τον Χριστό. Αργότερα, όμως, βεβαιώθηκαν και αυτοί. Μερικοί πάλι το εννοούν ως εξής, ότι ο μεν Ματθαίος παρέλειψε να πει ποιοι ήταν αυτοί που δίστασαν· αυτό όμως που παρέλειψε αυτός, το είπε ο Ιωάννης, ότι δηλαδή ο Θωμάς ήταν αυτός που δίστασε· ίσως όμως και να δίστασαν όλοι, πράγμα που λέει ο Λουκάς. Οφείλεις λοιπόν να το κατανοήσεις ως εξής, ότι όταν ήρθαν στη Γαλιλαία, τον προσκύνησαν· αυτοί δε που τον προσκύνησαν στη Γαλιλαία, είχαν διστάσει προηγουμένως στην Ιερουσαλήμ, όπως λέει ο Λουκάς. Τους μίλησε λοιπόν ο Ιησούς, λέγοντας ότι: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη.» Αυτό σημαίνει το εξής: Είχα βέβαια ως Θεός και Δημιουργός την εξουσία των πάντων, διότι «τα σύμπαντα είναι δούλα δικά σου», λέει προς τον Θεό ο Δαβίδ· αλλά την εκούσια υποταγή δεν την είχα. Τώρα, λοιπόν, πρόκειται να αποκτήσω και αυτήν· διότι θα μου υποταχθούν τα πάντα· επειδή μέσω του σταυρού νίκησα αυτόν που είχε το κράτος του θανάτου. Διότι διπλή είναι η υποταγή· η μεν ακούσια, κατά την οποία όλοι είμαστε δούλοι του Θεού ακόμη και παρά τη θέλησή μας, όπως ακριβώς και οι δαίμονες· η δε εκούσια, κατά την οποία ο Παύλος ήταν δούλος του Χριστού.