Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 13:4

«Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Το ότι δε αυτός που μισεί τον αδελφό του, μισεί και τον Θεό, έστω κι αν με το στόμα του φωνάζει και κράζει ότι αγαπά τον Θεό, το λέει ο ευαγγελιστής Ιωάννης στην επιστολή του: «Εκείνος που λέει», αναφέρει, «ότι αγαπά τον Θεό, αλλά μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύστης· διότι αν δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς θα αγαπήσει τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει;» Επειδή, λοιπόν, ένας τέτοιος άνθρωπος ομολογεί ότι γνωρίζει τον Θεό, και ενώ δεν τον αρνείται φανερά, μέσα στην καρδιά του σφυρηλατεί την αθεΐα· «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Γι' αυτό, επιβεβαιώνοντας αυτή την έννοια ο προφήτης, προχωρώντας παρακάτω λέει: «Δεν θα το καταλάβουν όλοι αυτοί που εργάζονται την ανομία;», δηλαδή εκείνοι που ομολογούν τον Θεό με τα λόγια, αλλά τον αρνούνται με τα έργα; «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο.» Διότι ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά επειδή τον αρνήθηκαν με τα έργα τους, παρότι τον επικαλέστηκαν, στην πραγματικότητα δεν τον επικαλέστηκαν. Ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Γιατί με αποκαλείτε Κύριε, Κύριε, και δεν κάνετε αυτά που λέω;» Και «καθένας», αναφέρει ο Ιωάννης, «που αμαρτάνει δεν έχει γνωρίσει τον Θεό». Διότι, όταν οι αρετές διώκονται από την αμαρτία, τότε αποχωρεί μαζί τους και η ευσέβεια, με την παρουσία της να ισοδυναμεί με απουσία. Έτσι και «οι γιοι του Ηλί ήταν γιοι διεφθαρμένοι και δεν γνώριζαν τον Κύριο», όχι επειδή τον αρνούνταν με το στόμα, αλλά επειδή διέπρατταν αισχρότητες μέσα στη Σκηνή του Μαρτυρίου. Και εκείνοι που δανείζουν με τόκο δεν γνωρίζουν τον Θεό.

Αλλά άλλοι μεν δεν έχουν ούτε πίστη ούτε ορθή πολιτεία, άλλοι δε έχουν αληθινή πίστη, αλλά δεν έχουν καλή πολιτεία· «ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Για τον Θεό σαλπίζουν μεγάλα λόγια, ενώ ως προς την αγαθοεργία αδρανούν. «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό, δεν υπάρχει ούτε ένας». Έπειτα, επειδή «ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» και αγανάκτησε εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν, μας διδάσκει ο προφήτης ότι όχι μόνο έσκυψε, αλλά και μίλησε με απειλές: «Δεν θα μάθουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» Και τι θα μάθουν; Ότι ο Κύριος είναι Θεός εκδικήσεων. Θα μάθουν ότι έρχεται ως κριτής νεκρών και ζώντων. Θα μάθουν ότι «θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Δεν έμαθαν όταν νουθετούνταν· θα μάθουν όταν θα υποφέρουν. Έτσι κάποτε τα ίδια έλεγε ο Θεός και για τους άθεους Αιγυπτίους: «Και θα μάθουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και των αρμάτων του». Θα μάθουν τότε, όταν από τη γνώση αυτή δεν θα ωφεληθούν σε τίποτα, όταν, καταδιώκοντας με τα άρματα, σκεπαστούν από τα κύματα. Ή μπορεί να διαβαστεί και ως αποφατική δήλωση: «Δεν θα μάθουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία». Και τι δεν θα μάθουν; «Ότι ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό στη γη». Τι δεν θα μάθουν; Ότι δυσαρεστείται με όσα πράττονται κακώς. Τι δεν θα μάθουν; Τις οδούς του Θεού δεν θα θελήσουν να τις μάθουν.

Μάρτυρας αυτού του πράγματος είναι ο Ιώβ, ο οποίος λέει: «Λέει δε ο ασεβής στον Κύριο: Απομακρύνσου από εμένα, δεν θέλω να γνωρίσω τις οδούς σου. Δεν θα γνωρίσουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» Διότι, εφόσον εργάζονται την ανομία, δεν ανέχονται να γνωρίσουν τους νόμους του Θεού. Και τώρα γίνονται πόλεμοι και λοιμοί και σεισμοί, και οι περισσότεροι δεν φτάνουν σε συναίσθηση των αμαρτιών τους, ούτε σωφρονίζονται από τα κακά που τους έχουν βρει. «Δεν θα γνωρίσουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» Τι δεν θα γνωρίσουν; Το θέλημα του Θεού, τις επαγγελίες, τα επουράνια αγαθά, τον θησαυρό του Θεού, τον παράδεισο της τρυφής, την αιώνια ζωή. «Δεν θα γνωρίσουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία», οι Ιουδαίοι, δηλαδή ότι ο νομοθέτης και Κύριος της δόξας σταυρώθηκε από αυτούς· «διότι, αν είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξας». Και ποιοι είναι αυτοί; «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί», αυτοί που από φθόνο πεινούν για τον θάνατο των πιστών. Και δεν είπε «Αυτοί που τρώνε», αλλά «Αυτοί που καταβροχθίζουν», οι οποίοι είναι χειρότεροι από τα άγρια θηρία.

Άκουσε τον Ιερεμία που λέει: «Άγιος είναι ο Ισραήλ για τον Κύριο· όλοι όσοι τον καταβροχθίζουν θα αμαρτήσουν, κακά θα επιφέρω πάνω τους, λέει ο Κύριος», επειδή, καταβροχθίζοντας αυτούς που αμάρτησαν, αμάρταναν βαρύτερα από τους καταβροχθιζόμενους, καθώς μαστίγωσαν τον λαό Του περισσότερο από όσο ήταν το θέλημα του Θεού, όπως είπε γι' αυτόν ο Θεός: «Εγώ τον παρέδωσα στα χέρια σου, εσύ όμως δεν έδειξες έλεος σε αυτόν». Και πάλι: «Επειδή εγώ μεν οργίστηκα λίγο, αυτοί όμως συνέπραξαν στα κακά». Και ότι εξαιτίας της αμαρτίας ο λαός του Θεού καταβροχθίζεται από τους εχθρούς του Θεού, ο Ιερεμίας λέει: «Πρόβατο πλανώμενο ο Ισραήλ, λιοντάρια τον εξώθησαν». Ο πρώτος που τον κατέφαγε ήταν ο βασιλιάς των Ασσυρίων, και ο δεύτερος, ο βασιλιάς της Βαβυλώνας, συνέτριψε τα οστά του. Αν όμως δεν είχε πλανηθεί σαν πρόβατο, δεν θα είχε καταβροχθιστεί από τα λιοντάρια. Νόησε αυτά που λέω: «Εκείνοι που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο», έστω κι αν νόμισαν ότι τον επικαλούνται. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που προσφέρει στον Θεό κάτι από αρπαγή, στην πραγματικότητα δεν το προσφέρει, επειδή ο Θεός δεν τα αποδέχεται, έτσι και όσοι καταβροχθίζουν τον αδελφό τους, αν και επικαλούνται τον Θεό, δεν τον επικαλούνται. Ή και το «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο» σημαίνει: δεν ονομάστηκαν Χριστιανοί από τον Χριστό, επειδή πολέμησαν τον Χριστό.

Δεν θα κατανοήσουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία; Πρέπει να αναγνωσθεί με υποστιγμή, και να εννοηθεί έξωθεν η λέξη «Κύριος», ώστε το νόημα να διαμορφωθεί ως εξής: Και όλοι παρεξέκλιναν, και έπραξαν αυτό. Δεν πρόκειται να γνωρίσουν τον Κύριο. Τον Κύριο δεν επικαλέσθηκαν εκείνοι που κατατρώγουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί. Διότι κατέτρωγαν τον λαό του, πείθοντάς τον να προσκυνά την κτίση αντί του Κτίσαντος.

Και αυτοί, λέγει, αφού έγιναν εισηγητές κακών σε άλλους, δεν θα επικαλεστούν τον Κύριο. Διότι έτσι πρέπει να αναγνωστεί, σε χρόνο μέλλοντα αντί για παρελθοντικό. Εκεί δε κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος. Ο νόμος του Μωυσή, λέγει, επέβαλλε τιμωρία· ενώ ο φόβος του Χριστού είναι αγνός· διότι τους προετοίμαζε να φοβούνται τον Πατέρα ως υιοί. Κατά τον καιρό εκείνο, λέγει, δηλαδή κατά τον οποίο θα γίνει η επιφάνεια, θα φοβηθούν με φόβο εκεί όπου δεν υπάρχει φόβος. Όχι βεβαίως εξαιτίας νομικής απειλής, αλλά πρόκειται μάλλον για την ευλάβεια που αρμόζει στους ελεύθερους.

Διότι, ενώ έπρεπε να ακολουθήσουν την ευθεία οδό, και από την ομορφιά και την τάξη των κτισμάτων να αναγνωρίσουν αναλογικά τον Δημιουργό, και μέσω των προφητικών φωνών να οδηγηθούν προς την αλήθεια, αυτό δεν έγινε. Αντιθέτως, εξετράπησαν σε μύριες οδούς πλάνης και απώλειας, και αχρειώθηκαν με τα έργα της αισχύνης, και δεν υπήρχε κανένας που να πράττει το αγαθό. <Τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς τους, κ.τ.λ.> (K f. 43 b.) Ο Διόδωρος, και ο Θεόδωρος, και ο Κύριλλος, και ο Δίδυμος, «Τάφος ανοιγμένος,» κ.τ.λ. έως το «Στις οδούς αυτών.» Στο Εξαπλούν όμως αυτά δεν βρίσκονται. <Δεν θα γνωρίσουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;> (A f. 83 b.) Αυτός ο στίχος πρέπει να διαβαστεί ως ερώτηση. Διότι, επειδή είπε ότι «Όλοι εξέκλιναν» και εργάζονται την ανομία, τώρα λέει: «Και άραγε δεν πρόκειται αυτοί να γνωρίσουν τον Κύριο, και να πιστέψουν σε αυτόν;» Ναι, οπωσδήποτε πολλοί θα πιστέψουν. Υπάρχουν όμως και αυτοί που θα παραμείνουν στην απιστία, και θα διώξουν και θα τυραννήσουν εκείνους που πίστεψαν στον Χριστό. <Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος.> (A f. 84.) Διότι ο Ψαλμωδός κατακρίνει τέτοιου είδους ανθρώπους.

Είναι προτιμότερο να τρως εν Κυρίω και να ευχαριστείς τον Κύριο, παρά να μην τρως και να κατακρίνεις αυτούς που τρώνε και ευχαριστούν τον Κύριο. Κάθισες σε τραπέζι; Φάε το ψωμί σου και μην καταλαλείς τον πλησίον σου, για να μη βρεθείς να κατακρεουργείς τον αδελφό σου μέσω της καταλαλιάς· διότι είναι γραμμένο: «αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο». Έχοντας υγιή πίστη, τρώγε καθετί που σου παρατίθεται εν Κυρίω. Εάν όμως σας παρατεθεί κάποιο φαγητό που εσύ δεν επιθυμείς να φας, μην το αποστρέφεσαι, όταν οι περισσότεροι θέλουν να φάνε και να ευχαριστήσουν τον Κύριο. Κάθισες σε τραπέζι; Φάε σαν άνθρωπος και μην κοιτάζεις περιφρονητικά σαν απαίδευτος. Κάποιος αδελφός είπε: «Παραιτούμαι από την κρεατοφαγία όχι επειδή τηρώ κάποιον τύπο· διότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό και τίποτα δεν είναι απορριπτέο, όταν λαμβάνεται με ευχαριστία· επειδή αγιάζεται μέσω του λόγου του Θεού και της προσευχής. Αλλά επειδή είναι γραμμένο: “δεν ταιριάζει στον άφρονα η τρυφηλή ζωή”· αποτελεί έλλειψη παιδείας για τον μοναχό να τρώει κρέας ζώων». Όταν παρατίθενται κομμάτια που περίσσεψαν, μην τα περιφρονείς· διότι ο Κύριος είπε στους μαθητές Του να μαζέψουν τα περισσεύματα, για να μη χαθεί τίποτα.

«Δεν θα γνωρίσουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, οι οποίοι κατατρώγουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί;» Και μου φαίνεται ότι προφητεύει πως θα υπάρξει μεταστροφή των εθνών από τον θηριώδη βίο και την άγνοια του Θεού σε έναν ήμερο και θεοσεβή τρόπο ζωής· γεγονός για το οποίο μπορεί κανείς, διαπιστώνοντάς το με τα ίδια του τα μάτια, να επιβεβαιώσει την αλήθεια της προφητείας. Θα διαβάσεις, λοιπόν, τα προηγούμενα ερωτηματικά, καθώς ο λόγος ερωτά και λέει: Μολονότι όλοι παρέκκλιναν πριν από την παρουσία του Χριστού και εξαχρειώθηκαν, μήπως, λοιπόν, δεν θα γνωρίσουν στον μετέπειτα χρόνο όλοι όσοι εργάζονται την ανομία; Συμπληρώνοντας νοητά εμείς: «τον Κύριο», και λαμβάνοντας πάλι από κοινού τα εξής. Διότι και αυτοί που παλαιότερα κατέτρωγαν τον λαό του Θεού σαν ψωμί, και οι οποίοι ουδέποτε επικαλέστηκαν τον Κύριο, μήπως δεν θα τον γνωρίσουν;

Και ο Ησαΐας συμφωνεί για τα ίδια πράγματα, προφητεύοντας και λέγοντας: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι γι' αυτόν, θα τον δουν· και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν». Εκεί τους κατέλαβε φόβος, όπου δεν υπήρχε φόβος. Διότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη. Και ποιοι άλλοι είναι αυτοί, παρά εκείνοι που εργάζονται την ανομία, και εκείνοι που προηγουμένως δεν επικαλούνταν τον Κύριο; Διότι θα έρθει κάποτε ο καιρός που θα τον επιγνώσουν, κατά τον οποίο θα αναλάβουν τον φόβο του Θεού και τον αγαθό τρόμο. Ότι δε το να αναλάβει κανείς τον φόβο του Κυρίου είναι αγαθό, είναι φανερό από αυτό που λέγεται: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Αυτοί, λοιπόν, που υποδηλώνονται θα φοβηθούν εκεί με φόβο· δηλαδή «τότε». Και ποιον θα φοβηθούν παρά τον Κύριο; Και το «εκεί», πού αλλού αναφέρεται παρά στη γενεά που πρόκειται να συγκροτηθεί; Γι' αυτό προσθέτει: «Διότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη. Ντροπιάσατε τη βουλή του φτωχού, αλλά ο Κύριος είναι η ελπίδα του». Όπως ακριβώς στις άλλες κρίσεις που αφορούν συναλλαγές και κοινωνικές σχέσεις δεν πρέπει να προσωποληπτούμε, έτσι και στην περίπτωση όσων συμβουλεύονται δεν πρέπει να αποβλέπει κανείς στην εξουσία και τον πλούτο, αλλά στον συγκροτημένο νου και σε αυτόν που έχει αγαθή συνείδηση. Πρέπει να εκλάβουμε, αν είναι δυνατόν, τα όσα προαναφέρθηκαν ως αναφερόμενα στους Ιουδαίους, οι οποίοι έσπευσαν να ντροπιάσουν τη βουλή του Σωτήρα, επειδή τον θεωρούσαν ως κάποιον φτωχό και όχι ως τον πλούτο της θεότητας. Διαρκώς, άλλωστε, αντιλέγουν στη διδασκαλία του και κακολογούν τις θαυματουργικές του δυνάμεις, ισχυριζόμενοι ότι δεν έγιναν με θεϊκή δύναμη, αλλά από κάπου αλλού.

Και επειδή, αναζητώντας, δεν βρήκε κανέναν τέτοιον, διότι όλοι παρεξέκλιναν και από κοινού εξαχρειώθηκαν, ώστε να μη βρει ούτε έναν που να πράττει το αγαθό· εύλογα απειλεί αυτούς που διέφθειραν τους εαυτούς τους, λέγοντας τα εξής: Δεν θα καταλάβουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί;

Τον Κύριο δεν επικαλέστηκαν· εκεί θα δοκιμάσουν φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος. Επειδή, αφού έσκυψε ο Θεός από το δικό του κατοικητήριο, δηλαδή από τον ουρανό, όπου λέγεται ότι κατοικεί εξαιτίας εκείνων που είναι εκεί δεκτικοί της βασιλείας του, είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων να έχουν εξαχρειωθεί και να έχουν παρεκκλίνει από την ευθεία και ορθή οδό. Εύλογα, λοιπόν, ως αγαθός ποιμένας που μεριμνά για το ποίμνιό του ανάμεσα στους ανθρώπους, απειλεί τους υπαίτιους της διαστροφής, λέγοντας: Δεν θα λάβουν γνώση όσοι εργάζονται την ανομία, οι οποίοι κατατρώγουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί; Και μου φαίνεται ότι αυτά λέγονται για τις αντικείμενες δυνάμεις, τους αόρατους εχθρούς και πολέμιους του ανθρώπινου γένους.

Διότι, αληθώς, φθορά και διάλυση εκείνου που έχει συσταθεί είναι η απομάκρυνση από το όντως Όν. Διότι πώς θα μπορούσε κάποιος να υπάρχει, αν δεν βρίσκεται μέσα στο Όν; Και πώς θα μπορούσε να παραμείνει στο Όν, αν δεν πιστεύει ότι το Όν υπάρχει; Αυτός δε που αληθινά υπάρχει είναι εξάπαντος ο Θεός, όπως μαρτυρείται στον μεγάλο Μωυσή από το όραμα της θεοφανείας. Επομένως, εκείνος που αποβάλλει από τη διάνοιά του την ύπαρξη του Θεού, λέγοντας ότι Εκείνος δεν υπάρχει, κατέστρεψε τη δική του ύπαρξη, αφού βρέθηκε έξω από το Όν. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει ότι, επειδή απομακρύνθηκαν από τον Θεό, αμέσως όλοι τους αχρειώθηκαν, σαν κάποιο απορριπτέο σκεύος που καταδικάστηκε σε αχρηστία. Αυτό όμως που είναι άχρηστο για το αγαθό αποδεικνύει σαφώς την επιτηδειότητά του προς το κακό, εξαιτίας της αναρμοστίας του προς το ανώτερο. Επειδή λοιπόν για όλα αυτά ο Κύριος «έσκυψε από τον ουρανό προς τους υιούς των ανθρώπων»· ο δε λόγος αυτός προμηνύει τη συναναστροφή του Κυρίου ανάμεσα στους ανθρώπους, όταν ολόκληρο το υποταγμένο πλήθος ακολούθησε εκείνους που προηγούνταν προς την απιστία, δηλαδή τους ιερείς, τους Φαρισαίους και τους γραμματείς. Διότι εκείνοι ήταν που με τα βλάσφημα δόντια τους κατασπάραζαν και καταβρόχθιζαν τον λαό. Γι' αυτό λέγει ότι «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί», πάσχοντας όμοια με το πάθος εκείνων που έχουν υδροφοβία.

«Εἰς τὸ τέλος»: Διότι στο τέλος (ή για το τέλος) των καιρών η προφητεία εκπληρώθηκε ως προς το μυστήριο. «Εἶπεν ἄφρων»: Άφρων είναι ο διάβολος, αφού και το αξίωμά του απώλεσε και φαντάστηκε τέτοια πράγματα περί του Θεού. Διότι λέει: «Θα στήσω τον θρόνο μου πάνω στα νέφη και θα γίνω θεός». Το ίδιο και οι εθνικοί (Έλληνες) διαλογίζονται (διαλογίζονταν) με τη δική τους αφροσύνη. «Διέφθειραν»: Επειδή λοιπόν τέτοια διανοήθηκαν ο διάβολος και οι δαίμονες, έγιναν βδελυροί και διεφθάρησαν, δηλαδή εξέπεσαν από τη δόξα τους, την οποία είχαν από τον Θεό (παρά τω Θεώ). «Οὐκ ἔστιν ποιῶν»: Διότι όλοι οι δαίμονες επινόησαν κακά και για τον Θεό και για τον άνθρωπο (ή εναντίον του ανθρώπου), ως αντίπαλοι και μη σκεπτόμενοι πλέον τίποτε το αγαθό. «Κύριος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ»: Εννοεί την παρουσία του Χριστού, την ενσαρκωμένη (μετά σαρκός), την οποία πραγματοποίησε για τον άνθρωπο. «Τοῦ ἰδεῖν»: Διότι όλοι ήταν αιχμάλωτοι της πλάνης και δεν υπήρχε κανείς που να κατανοεί τα του Θεού· γι' αυτό και ήλθε, αφού σπλαχνίστηκε τους ανθρώπους πάνω στη γη. «Πάντες ἐξέκλιναν»: Διότι μετά την πλάνη ήταν και εντελώς ανίκανοι για επιστροφή. «Οὐκ ἔστιν ποιῶν»: Για δεύτερη φορά πάλι μαρτυρεί το Άγιο Πνεύμα, ότι ήταν κακιά η πληγή με την οποία έπληξαν οι δαίμονες τον άνθρωπο και δεν απέμεινε ούτε ένας που να πράττει το αγαθό. «Οὐχὶ γνώσονται»: Διότι θα μάθουν (θα θυμηθούν) οι δαίμονες την προστασία (αντίληψη) του ανθρώπου κατά την παρουσία του Κυρίου (Χριστού) και θα πενθήσουν.

«Αυτοί που καταβροχθίζουν»: Διότι μέσα στον ίδιο τον φάρυγγά τους οι δαίμονες είχαν τον άνθρωπο σαν τροφή, χωρίς να κατανοούν ότι ο Θεός δεν μπορεί να λησμονήσει το πλάσμα του. «Εκεί κυριεύθηκαν από δειλία»: Όταν ο Θεός ήρθε προς αναζήτηση του ανθρώπου, οι δαίμονες καταπλήχθηκαν από μεγάλο φόβο· για όσους σώζονταν όμως δεν υπήρχε φόβος, αλλά σωτηρία. «Επειδή ο Θεός»: Διότι ο Θεός κατοικεί μέσα στους δικαίους, τους οποίους κατέστησε δικό του γένος, προσλαμβάνοντας την ανθρώπινη φύση. «Τη βουλή του φτωχού»: Οι δαίμονες φθονούν, επειδή όσοι πτώχευσαν για τον Χριστό έχουν ελπίδα τους τον Κύριο· δεν παύουν να τους εξευτελίζουν, όμως εκείνοι δεν φοβούνται, εφόσον είναι αφιερωμένοι στον Θεό. «Ποιος θα δώσει»: Ο Χριστός· διότι στη Σιών νομοθέτησε τη σωτηρία των πιστών, δηλαδή τα μυστήρια.

Αλλά βέβαια με σαφήνεια αναφέρεται στην έλευση του Χριστού, ο οποίος έσκυψε από τον ουρανό, όταν ήλθε ανάμεσά μας με σάρκα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που σκύβει από έναν υψηλό τόπο, αν και παραμένει ψηλά, βρίσκεται κάτω με την ενέργειά του, έτσι και ο Χριστός, ενώ παρέμενε στους κόλπους του Πατέρα, ήλθε στη γη μέσω της σάρκας. Για ποιον λόγο; Για να δει αν υπάρχει κάποιος συνετός ή κάποιος που να εκζητά τον Θεό. Επομένως, δεν κατήλθε τόσο για να εξετάσει τις πράξεις των ανθρώπων, όσο για να δει αν έχουν καθόλου θεογνωσία, αν με πίστη εκζητούν τον Θεό. «Δεν θα γνωρίσουν όλοι;» Όλοι μεν εκείνοι που αδικούν τους πένητες και αρπάζουν τα αγαθά του πλησίον τους, εύλογα λέγεται ότι κατατρώγουν τον λαό του Θεού σαν να τρώνε ψωμί· διότι χρησιμοποιούν την αδικία εις βάρος εκείνων ως τροφή της δικής τους πλεονεξίας. Θα μπορούσες όμως να θεωρήσεις ότι αναφέρεται προπάντων στους δασκάλους των Ιουδαίων. Διότι, αν και από άγνοια νόμιζαν ότι υπερασπίζονταν τον νόμο, διαπράττοντας όμως ανομία μέσω της ύβρεως προς τον Νομοθέτη, αυτοί κατέτρωγαν τον λαό του Θεού σαν να έτρωγαν ψωμί, δείχνοντας προσωποληψία για χάρη του χορτασμού και της γαστριμαργίας, και παραβαίνοντας τον νόμο κατά τη διδασκαλία του.

Ψαλμός 13ος. Του Δαβίδ· εις το τέλος. «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός», από τον οποίο δεν είναι πιο άφρων ούτε το βόδι ούτε ο όνος, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν αγνόησαν τον κτήτορά τους. Όσοι δε λέγουν ότι δεν υπάρχει Θεός που να ανταποδίδει τις πράξεις, «διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί» με αθέμιτες πράξεις, μη επιδεικνύοντας πουθενά χρηστότητα. «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» για να κατέλθει δια της σαρκώσεως «στους υιούς των ανθρώπων, για να δει εάν υπάρχει κάποιος που να έχει σύνεση ή να εκζητεί τον Θεό», βρήκε όμως το αντίθετο, φονιάδες και βέβηλους, οι οποίοι «όλοι παρέκκλιναν, ταυτόχρονα αχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει χρηστότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας». «Άραγε δεν θα το κατανοήσουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» ότι δεν μπορούν να μείνουν κρυφοί από τον Θεό, ίσως δε ούτε και από τους ανθρώπους. «Εκείνοι που κατατρώγουν τον λαό μου», σαν να τρώνε άρτο με πλεονεξία, «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο», πράγμα που σημαίνει ότι εξέπεσαν της πίστεως, και εντεύθεν λοιπόν ως χαλαροί και δειλοί «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο». «Εκεί δείλιασαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος», διότι ο Κύριος ευδοκεί και προφθάνει στη γενεά των δικαίων. «Τη βουλή του πτωχού ντροπιάσατε, αλλά ο Κύριος είναι η ελπίδα του», έστω κι αν από εμάς παραβλέπεται. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών το σωτήριο του Ισραήλ;» Κανείς, παρά μόνον ο σεσαρκωμένος Θεός που κατοικεί στη Σιών. «Όταν επιστρέψει από την αιχμαλωσία τον λαό του», από την αιχμαλωσία του λωποδύτη, «θα αγαλλιάσει ο Ιακώβ», δηλαδή το σύστημα των πιστών, «και θα ευφρανθεί» ο ισραηλιτικός νους που καθορά τον Θεό.

Διότι, εάν κάποιος απέχει από την πόση του δυνατού κρασιού και δεν τρώει καθόλου όλη την ημέρα, αλλά βράζει από θυμό εναντίον του πλησίον, παρόμοια με τη φουρτουνιασμένη θάλασσα, και χτυπά με τις γροθιές του τον ταπεινό, ή αντί να φάει άρτο προτιμά να καταβροχθίζει τον υποταγμένο λαό και δεν λύνει τα δεσμά των άδικων συναλλαγών, τότε ασκεί τη νηστεία χωρίς κανένα όφελος. Διότι αληθινός νηστευτής είναι αυτός που κυριαρχεί στον θυμό του, που δεν κάνει κακό στον πλησίον και δεν ανέχεται κατηγορία εναντίον των οικείων του. Επιπλέον, είναι αυτός που μοιράζει τον άρτο του στους πεινασμένους, που βάζει στο σπίτι του τους αστέγους και ντύνει τους γυμνούς, που πλένει τα χέρια του μαζί με τους αθώους, λούζει το πρόσωπό του με δάκρυα και αλείφει το κεφάλι του σαν με λάδι με την πράξη των καλών έργων, και προκόβει με αυτόν τον τρόπο μέσω μιας άριστης προόδου προς τη μίμηση του Δημιουργού, ο Οποίος ανατέλλει τον ήλιο για όλους και ποτίζει με τις άνωθεν βροχές όλη την έκταση που διατρέχει ο ήλιος με το άρμα του, χωρίς να αφήνει τα τέλματα αφώτιστα ούτε την άνυδρη γη χωρίς βροχή.