Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 140:4

«Τι είναι αυτά που μας λέτε, εσείς που προβάλλετε προφάσεις μέσα στις αμαρτίες και μας φέρνετε ένα πλήθος από λαβυρίνθους λογακίων, κλεψύδρες και ξεσκισμένα αποσπάσματα ρητών, λέγοντας ότι: “Μετά την άρρητη ένωση η σάρκα θεώθηκε και δεν λέγεται πλέον φύση· διότι έγινε τέτοια, όποιος ακριβώς είναι και ο Θεός Λόγος που τη θέωσε. Και από εδώ και πέρα δεν βρίσκεται πλέον στα ιδιαίτερα ιδιώματά της, αλλά, επειδή το ανώτερο υπερίσχυσε, όλο το Χριστού έγινε μία φύση· διότι το σώμα αναμείχθηκε με το πέλαγος της θεότητας, και γι’ αυτό και αυτό, με τη θέωση, έγινε θεός”; Γιατί μας αναμασάτε πάνω κάτω τέτοιους και παρόμοιους λόγους, οι οποίοι ειπώθηκαν καλά από τους αγίους Πατέρες, αλλά νοούνται κακώς από εσάς; Κοιτάξτε λοιπόν τον παρακείμενο τύπο του σταυρού και την τριώνυμη επιγραφή του Χριστού επάνω σ’ αυτόν, και πείτε μας: μήπως ο Θεός Λόγος έγινε ομοούσιος με τη σάρκα μετά την ένωση; Μήπως η νοερή ψυχή έπαψε να είναι ψυχή; Μήπως το σώμα έγινε ομοούσιο με τον Λόγο; Μήπως ένα από αυτά τα τρία στερήθηκε την ιδιαίτερη ιδιότητά του; Μήπως το σώμα του Χριστού έγινε απερίγραπτο; Μήπως η νοερή Του ψυχή έγινε θνητή; Μήπως ο Θεός Λόγος έγινε παθητός και ρευστός; Καθόλου. Επομένως, εάν και μετά την ένωση όλα όσα υπάρχουν στον Χριστό έχουν παραμείνει άτρεπτα και ασύγχυτα, πώς μπορούν τα δύο αθάνατα και το θνητό Του σώμα να λέγονται μία φύση;»

Όλα αυτά δε τα κάνουν από έχθρα προς τη σύνοδο της Χαλκηδόνος, επειδή εξαιτίας της αρνούνται τους αγίους Πατέρες και ακολουθούν μάλλον τον δικό τους διδάσκαλο, τον Σεβήρο, ο οποίος κακώς τους το νομοθέτησε αυτό και είπε: «Ακόμη κι αν είναι φωνή του ίδιου του αγίου Κυρίλλου που λέει δύο φύσεις στον Χριστό, μην την δεχθείτε». Επειδή όμως, όπως είπα και άλλοτε, ο Σεβήρος γνώριζε ότι η διατύπωση περί των δύο αδιαιρέτων φύσεων του Χριστού είναι πατερική και ακατηγόρητη, και επειδή αδυνατούσε να την ανατρέψει, προβάλλει αμαρτωλές προφάσεις, λέγοντας προς τον Νηφάλιο και προς τον Σιμπλίκιο ότι μέχρι τους χρόνους του Νεστορίου ήταν δεκτή η διατύπωση των δύο φύσεων, ενώ από τους χρόνους του Νεστορίου και έπειτα αποδοκιμάσθηκε η τέτοια διατύπωση, επειδή ο Χριστός από διφυής έγινε μονοφυής. Και, λέει, πρέπει τα δόγματα περί του Χριστού να μεταβάλλονται και να αναρρυθμίζονται ανάλογα με τους καιρούς και με τις αιρέσεις που ανακύπτουν. Γι’ αυτό πάλι αναγκάσθηκα να σπεύσω να ελέγξω, και μάλιστα από την αγία σύνοδο της Εφέσου, που έγινε επί του θεσπεσίου Κυρίλλου, την κακεντρέχεια και την πανουργία του, δείχνοντας ότι διακόσια χρόνια πριν από τον Νεστόριο είχαν ήδη εμφανισθεί οι αιρέσεις που κακώς κήρυτταν τη διαίρεση ως προς τον Χριστό, και όμως οι μακάριοι Πατέρες, που έζησαν στους χρόνους εκείνων ακριβώς των αιρεσιαρχών, σε καμία περίπτωση δεν απέφυγαν να ομολογούν στον Χριστό τις δύο αδιαίρετες φύσεις. Και πράγματι, πρώτος ο αιρεσιάρχης Αρτέμων διαίρεσε τον Χριστό σε δύο, διακόσια χρόνια πριν από τη σύνοδο της Νικαίας. Ύστερα από αυτόν και ο Ωριγένης δίδαξε δογματικά ότι ο Χριστός είναι απλός άνθρωπος. Ύστερα από αυτόν, ο Παύλος ο Σαμοσατεύς, ογδόντα χρόνια πριν από την ίδια αγία σύνοδο, ανανέωσε την αίρεση του Αρτέμωνος. Πάλι δε, μετά τον Παύλο και μετά την αγία σύνοδο, ο Θεόδωρος ο Αντιοχείας, ο διδάσκαλος του Νεστορίου, και ο Διόδωρος δογμάτισαν τον Χριστό ως δύο· και κατόπιν αυτών ο δυσσεβής Νεστόριος. Αφού λοιπόν ανάμεσα στους χρόνους του Αρτέμωνος και του Νεστορίου υπήρξαν όλοι αυτοί οι μεγάλοι και έγκριτοι Πατέρες, πώς κανείς από αυτούς δεν αρνήθηκε τη διατύπωση περί των δύο ενωμένων στον Χριστό φύσεων;

Ο μισθός και η αμοιβή έχουν υποσχεθεί στους ειλικρινείς εργάτες, όχι στους κακούργους. Μη νοθεύεις τη νηστεία, για να μην πάθεις ό,τι και οι κάπηλοι. Διότι, αν εκείνοι τιμωρούνται επειδή αναμειγνύουν νερό στο κρασί, εσύ πώς θα μείνεις ατιμώρητος όταν εισάγεις επιτηδευμένες απολαύσεις στην αυστηρότητα της νηστείας; Μην υποκρίνεσαι ψεύτικες ασθένειες, μη συκοφαντείς τη Σαρακοστή ότι δήθεν προκαλεί αρρώστιες, διότι, αντίθετα, δημιουργεί υγεία. Μην προφασίζεσαι δικαιολογίες προκειμένου να αμαρτάνεις μαζί με ανθρώπους που επιδίδονται στη φιληδονία.

Θέσε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου, και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου. Επειδή γνωρίζει ότι είναι μέγα κατόρθωμα η φύλαξη της γλώσσας, παρακαλεί τον Θεό να του χαρίσει την εγκράτειά της. Μην επιτρέψεις να εκκλίνει η καρδιά μου σε λόγια πονηρίας.

Μέχρι πότε θα κοιμάσαι; Γρηγόρησε και φώναξε μαζί με τον Δαβίδ: «Μην αφήσεις να παρασυρθεί η καρδιά μου σε λόγια πονηρά, ώστε να προφασίζομαι δικαιολογίες για τις αμαρτίες μου». Αν «κατανόησες περισσότερο από όλους αυτούς που σε διδάσκουν», και ως τέτοιοι νοούνται οι πονηροί δαίμονες που σπέρνουν στην καρδιά σου, ακόμη πιο σφοδρός θα προστεθεί σε σένα ο πόλεμος της γυναίκας. Πού κρύφτηκε από εσένα ο λόγος της Γραφής που λέει ότι «Ο Θεός είναι πιστός και δεν θα επιτρέψει να πειραστείτε περισσότερο από όσο μπορείτε να αντέξετε» και τα εξής; Και πάλι η φωνή του Σωτήρα που λέει: «Μη μεριμνάτε για το αύριο». Αν όμως εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας τα παθαίνουμε αυτά, κανένας τυφλός ας μην κατηγορεί τον ήλιο ότι δεν τον φώτισε ή δεν τον βοήθησε. Αν πιστεύεις, σύμφωνα με το γραμμένο, ότι όταν ο άνθρωπος παιδεύεται για την ανομία του, η ψυχή του λιώνει σαν τον ιστό της αράχνης, τότε γιατί παραλύουν τα χέρια σου από την αρχή κιόλας των πολέμων;

Διότι, ποια αρετή υπάρχει, λέγει, στο να ζει κανείς νύχτα και μέρα με διάχυση ψυχής, χαρούμενος και ακτινοβολώντας από ευθυμία; Πώς δε είναι και δυνατόν να κατορθωθεί αυτό, όταν μας περιστοιχίζουν μύρια ανεπιθύμητα δεινά, τα οποία προκαλούν αναπόφευκτα στην ψυχή την κατήφεια, εξαιτίας των οποίων το να χαίρεται κανείς και να ευθυμεί είναι εξίσου αδύνατον με το να μην πονά εκείνος που καίγεται στη φωτιά και να μην οδυνάται εκείνος που κατατρυπιέται; Ή ίσως κάποιος και από αυτούς που παρίστανται εδώ γύρω μας, πάσχοντας από αυτή την ασθένεια των λογισμών, προφασίζεται δικαιολογίες για τις αμαρτίες του, ο οποίος εξαιτίας της οκνηρίας του ως προς την τήρηση των εντολών, επιχειρεί να μεταστρέψει τις μομφές προς τον Νομοθέτη, με τον ισχυρισμό ότι επιτάσσει πράγματα αδύνατα. Και λέγει: «Πώς μου είναι δυνατόν να χαίρομαι πάντοτε, εφόσον οι αιτίες της χαράς δεν εξαρτώνται από εμένα; Διότι αυτά που δημιουργούν τη χαρά προέρχονται από έξω, και δεν εναπόκεινται σε εμάς· η παρουσία ενός φίλου, η συνάντηση με τους γονείς έπειτα από πολύ καιρό, η εύρεση χρημάτων, οι τιμές από τους ανθρώπους, η αποκατάσταση της υγείας από κάποια βαριά αρρώστια, και η εν γένει ευημερία του βίου· ένας οίκος που ευδοκιμεί σε όλα, μία πλούσια τράπεζα, οι κατάλληλοι συνοδοιπόροι στη διασκέδαση, ακούσματα και θεάματα που προσφέρουν τέρψη, η υγεία των πιο αγαπημένων προσώπων, και η λοιπή ευνοϊκή πορεία της ζωής τους».

ΕΠΙΤΙΜΙΑ. αʹ Εάν κάποιος, ενώ έχει την υγεία του σώματός του, αμελεί τις προσευχές ή την εκμάθηση των ψαλμών, προβάλλοντας αμαρτωλές προφάσεις, αυτός να αφορίζεται ή να νηστεύει για μία εβδομάδα. βʹ Εάν κάποιος ελέγχεται για κάποιο πταίσμα με αγάπη και δεν αποδέχεται τον έλεγχο, ώστε να παρακαλέσει με κάθε ευλάβεια και να ζητήσει συγγνώμη για όσα έσφαλε, να αφορίζεται και αυτός για μία εβδομάδα.

Διότι έχει ειπωθεί κάπου και για εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ: «Υιούς γέννησα και ύψωσα». Α. Θα τους βρούμε «να προφασίζονται προφάσεις για τις αμαρτίες τους, και να έχουν εκτραπεί σε λόγια πονηρά», σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται στους Ψαλμούς από τον μακάριο Δαβίδ. Διότι, αν ο Υιός ήταν ομολογουμένως κάτι άλλο κατά φύση από αυτό που είναι και που πιστεύεται από εμάς, και έπειτα μοιραζόταν μαζί μας την ονομασία τόσο της υιότητας όσο και της γέννησης, δεν θα υπήρχε κανένα εμπόδιο να έχουν ειπωθεί και να ισχύουν αυτά γι' αυτόν με πιο καταχρηστικό τρόπο. Επειδή όμως, έχοντας παραβιάσει την αλήθεια και μεταθέτοντάς τον κακόβουλα σε κάποια άλλη φύση, στον βαθμό που περνούσε από το χέρι τους, τον ονόμαζαν μεσίτη, και έπειτα πλάθοντας φλύαρα τον μύθο γύρω από αυτό ακριβώς το θέμα ελέγχονται αυστηρά· γιατί δεν σταματούν να τον απομακρύνουν από την εγγενή και ουσιώδη υπεροχή του, και ενώ υβρίζουν με κάποια νόθα αξιώματα Εκείνον που προέρχεται αληθινά από τον Πατέρα, δεν ντρέπονται οι άθλιοι; Διότι ο Μονογενής δεν έχει κληθεί στη δόξα της υιοθεσίας σε μοίρα και τάξη όμοια με τη δική μας, ούτε καν σε ίση μοίρα με τα δημιουργήματα, ούτε βέβαια η ονομασία του προσδίδει επίκτητη την υπεροχή, κάθε άλλο μάλιστα. Διότι θα ήταν θετός, και συγκαταλεγόμενος στους κατά χάριν υιούς, αν έτσι είχαν τα πράγματα, και θα περιοριζόταν στα μέτρα της κτίσης. Αλλά αυτά είναι φλυαρία και κενολογία και πλήθος βλασφημιών και τίποτε άλλο.

Διότι το κτιστό έχει ήδη φανεί ως πλήρωμα θεότητας, και αυτό που έχει ληφθεί σε υπηρετική τάξη, ως αναγκαιότατη επικουρία της δημιουργικής δυνάμεως του Πατρός. Έπειτα πώς, πες μου, χωρίς να μεσολαβεί κανείς, θα επαρκούσε για τη δημιουργία του Υιού, αν υποτεθεί ότι είναι κτιστός, αν και υπερέχει τόσο πολύ και ασύγκριτα; Διότι υποκρίνονται ότι τον κολακεύουν με τόσο απατηλές τιμές, επειδή, νομίζω, ντρέπονται για την ασχήμια της βλασφημίας τους. Εκείνος όμως που, μόνος και αβοήθητος, επαρκούσε για κάτι τόσο υπερέχον και υψηλό, πώς θα αδυνατούσε στη δημιουργία των κατώτερων χωρίς να έχει συνεργάτη; Άραγε δεν αξίζει να θρηνεί κανείς γι' αυτούς που δεν φρίττουν ούτε καν όταν σκέφτονται αυτά; Β. Πώς όχι; Αλλά άκουσε κι άλλο. Διότι λένε ότι θεωρείται ταπεινωτικό για τον Θεό και Πατέρα το να ενεργεί ο ίδιος για τα πάντα. Α. Μακριά από εμάς τέτοια βλασφημία, άνθρωπε! Δικαιολογημένα θα μπορούσες να πεις, κρατώντας την ψυχή σου όσο πιο μακριά γίνεται από την αιτία αυτών των πραγμάτων: «Θέσε, Κύριε, φυλακή στο στόμα μου, και θύρα προστασίας στα χείλη μου· μην κλίνεις την καρδιά μου σε λόγια πονηρά, για να προφασίζομαι προφάσεις για αμαρτίες, μαζί με ανθρώπους που εργάζονται την ανομία». Διότι αυτός που λέει ότι είναι ταπεινωτικό για τον Θεό και Πατέρα το να αυτουργεί στα πάντα, ισχυρίζεται ότι Εκείνος δεν έχει απαλλαγεί από την έπαρση και την αλαζονεία, και θα του αποδώσει αυτό το ζεύγος των πιο βδελυρών και απεχθών παθών.

Επομένως, τρόπον τινά, μαρτυρεί μέσω της φωνής του Προφήτη ότι ο Ισραήλ παραμέλησε με ανόσιο τρόπο εκείνα που ήταν κατεξοχήν ωφέλιμα για τον ίδιο και απέβλεπαν στη δόξα του Θεού. Διότι, συγκαλύπτοντας τις κατηγορίες, όπως οι ίδιοι νομίζουν, με ευλογοφανείς δικαιολογίες, ισχυρίζονται ότι δεν έχει έρθει ακόμη ο καιρός για να ανοικοδομηθεί ο ναός του Κυρίου. Αλλά βέβαια, ο καιρός για να επιθυμεί κανείς να πράττει το ορθό είναι πάντοτε παρών, και για τους αγαθούς και επιεικείς είναι πάντοτε στην εξουσία τους να εκπληρώνουν όσα συντελούν στη δόξα του Θεού. Εάν δε μάλιστα εκείνο που εμποδίζει και φαίνεται να αντιτίθεται έχει πλέον εκλείψει, τότε η αναβολή είναι πράγματι πάρα πολύ βαριά, και όποιες δικαιολογίες και αν προβάλλονται γι' αυτό αποτελούν πλέον κατηγορίες για οκνηρία και άκρα αμέλεια. Και αυτό νομίζω πως είναι εκείνο που λέγεται δια της φωνής του Δαβίδ: «Μην εκτρέψεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρούς, για να προφασίζομαι προφάσεις για τις αμαρτίες μου». <Και έγινε λόγος Κυρίου μέσω του Προφήτη Αγγαίου, λέγοντας: Είναι άραγε καιρός για εσάς να κατοικείτε στα πολυτελή σπίτια σας, ενώ αυτός ο οίκος παραμένει ερειπωμένος;> Πρόκειται για δεύτερη αποκάλυψη από τον Θεό προς τον Αγγαίο, η οποία με σαφή έλεγχο κατακρίνει τον Ισραήλ, και αποδεικνύει ότι εκείνος τοποθετεί τα της δικής του ανάπαυσης και τρυφής πάνω από τη δόξα του Θεού.

Θα μπορούσες να δεις αυτό που λέω και στα ευαγγελικά συγγράμματα, δηλαδή στις παραβολές. Διότι έτρεχαν αυτοί που καλούσαν στο δείπνο, συγκεντρώνοντας κόσμο για τους γάμους. Εκείνοι όμως δεν ήθελαν να έρθουν, αλλά έπλαθαν «προφάσεις εν αμαρτίαις». Διότι ο ένας έλεγε: «Αγόρασα χωράφι»· ο άλλος: «Παντρεύτηκα γυναίκα»· και άλλοι έφευγαν για το εμπόριό τους. Λοιπόν, προσκλήθηκαν και έτρεξαν στους γάμους όσοι βρίσκονταν στους δρόμους, αυτοί που βρέθηκαν δίπλα στους φράχτες, και έγιναν αληθινά οι πρώτοι έσχατοι, και οι έσχατοι πρώτοι. Έτσι έλεγε και ο Χριστός διά της φωνής του Δαβίδ, τόσο για εκείνους που κατάγονταν από το αίμα του Ισραήλ όσο και για τα έθνη: «Λαός τον οποίο δεν γνώριζα με δούλεψε, με το που άκουσε το αφτί του με υπάκουσε· υιοί αλλότριοι με εξαπάτησαν, υιοί αλλότριοι πάλιωσαν και χώλαναν από τα μονοπάτια τους». <Αυτά λέει ο Κύριος ο Παντοκράτορας: Στρέψτε τις καρδιές σας στους δρόμους σας· ανεβείτε στο βουνό και κόψτε ξύλα και οικοδομήστε τον οίκο, και θα ευαρεστηθώ σε αυτόν και θα δοξαστώ, είπε ο Κύριος. Προσβλέπατε σε πολλά, και έγιναν λίγα· και εισήχθησαν στον οίκο και τα σκόρπισα.> Κάνει συχνή την υπενθύμιση, επειδή γνωρίζει ότι αυτό συντελεί στην ωφέλεια των ακροατών. Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει σε κάποιους: «Το να γράφω τα ίδια, για μένα μεν δεν είναι οκνηρό, για σας δε είναι ασφαλές». Αναλογιστείτε, λοιπόν, λέει, τους δικούς σας δρόμους, τους οποίους ακολουθείτε τώρα.

Εξάλλου (διότι νομίζω πως πρέπει να εξετάσουμε και τούτο), εάν κάποιοι από τους πλανεμένους κατηγορούνται και κατακρίνονται σφοδρά «επειδή αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα της εικόνας φθαρτού ανθρώπου»· πρέπει και εμείς οι ίδιοι να αποφύγουμε εντελώς το να θεωρούμε τον Χριστό με βάση μόνο την απλή και δική μας φύση· αντίθετα, διαφυλάσσουμε αδιάσπαστη την ένωση της ανθρώπινης φύσης με τον Λόγο, εννοώ, που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, ώστε πλέον να προσκυνείται ως Θεός τόσο από εμάς τους ίδιους όσο και από τα άνω πνεύματα. Και αν είναι πράγματι βαρύτατο σφάλμα να λατρεύει κανείς την κτίση παρά τον Κτίστη, και εμείς έχουμε ταχθεί να λατρεύουμε τον Χριστό, τότε πρέπει να νοείται ανώτερος από την κτιστή φύση ως Θεός, έστω κι αν νοείται ως κτιστός εξαιτίας του ανθρώπινου στοιχείου. Εδραιώνοντας αυτή τη δόξα για τον εαυτό Του, απευθυνόταν κάποτε σε εκείνους που προτιμούσαν να απειθούν, εγκαλώντας τους σχεδόν και για πνευματική νωθρότητα: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε. Αν όμως τα κάνω, κι αν σε μένα δεν πιστεύετε, να πιστεύετε στα έργα μου». Διότι υπήρχαν πράγματι μερικοί από τους ασύνετους που είχαν ταπεινά φρονήματα γι' αυτόν εξαιτίας της σάρκας, και ξεσηκώνονταν εναντίον του με φλυαρίες, και του επιτίθονταν σαν σκυλιά, προφασιζόμενοι αμαρτωλές προφάσεις, και κατηγορώντας τον έλεγαν: «Για καλό έργο δεν σε λιθοβολούμε, αλλά για βλασφημία, επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό».

Το νερό σβήνει τη φλόγα που έχει ανάψει σε ένα σπίτι, και τα δάκρυα στην προσευχή τις πονηρές επιθυμίες. Όπως ο φοίνικας που ανθίζει στις ακρογιαλιές, έτσι είναι και η ομόνοια των αδελφών εν Κυρίω. Εκείνος που τιμά τους μεγαλύτερους θα νιώσει χαρά από τους μικρότερους, και την ημέρα της προσευχής του θα εισακουστεί. Εάν δανείσεις κάτι στον αδελφό σου, και εκείνος καθυστερεί την επιστροφή του, και θέλεις να του το υπενθυμίσεις, υπενθύμισέ το μία φορά, διότι πολλές φορές συμβαίνει να το ξεχάσει· εάν πάλι δανειστείς εσύ κάτι από τον αδελφό σου, και εκείνος, κινούμενος από ευλάβεια, δεν σου το υπενθυμίσει, εσύ, επειδή φοβάσαι τον Θεό, μην τον στερήσεις από αυτό που του ανήκει, διότι έχει γραφτεί, σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα άλλο παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Πρέπει να περιφρονούμε όλα τα φθαρτά, αδελφοί, και να φροντίζουμε μόνο για την αληθινή ζωή. Εάν οριστείς να διαχειριστείς κάποια υπόθεση, μην αμελείς τη δική σου σωτηρία προφασιζόμενος δικαιολογίες για να αμαρτήσεις· διότι και ο Ιωσήφ διαχειρίστηκε υποθέσεις στην Αίγυπτο, και δεν ανέλαβε τη φροντίδα μόνο ενός σπιτιού, αλλά ολόκληρης της Αιγύπτου, και δεν παρεξέκλινε από τον δρόμο της αλήθειας, και ο Κύριος τον δόξασε.

Λυπήσου με, Κύριε, λυπήσου με, εύσπλαχνε, λυπήσου με, φιλάνθρωπε, λυπήσου με, μόνε αγαθέ, και μη με κρίνεις ανάξιο των οικτιρμών σου. Μη με ελέγξεις με τον θυμό σου. Μη θυμηθείς τις παλιές μου ανομίες, ούτε και τις πρόσφατες. Σε εσένα, Κύριε, τον Θεό ανήκει η δικαιοσύνη, ενώ σε εμένα η ντροπή του προσώπου. Θυμήσου, Κύριε, ότι τα ελέη σου υπάρχουν από τον αιώνα σε κάθε γενιά, σε όλο τον λαό σου. Θυμήσου ότι εσύ έγινες για όλους μας καταφυγή και σωτηρία εκείνων που ελπίζουν σε εσένα. Σπλαχνίσου και ελέησέ με μόνο για τη δική σου αγαθότητα. Στήριξε την παραλυμένη μου ψυχή από τη ραθυμία της αμέλειάς μου, εσύ που ανορθώνεις τους πεσμένους και θεραπεύεις τους συντριμμένους. Διότι, ιδού, οι ανομίες μου είναι μεγάλες και ισχυρές, και το πλήθος των αμαρτιών μου πολύ και άπειρο, και η προσευχή μου είναι αδύναμη, και η σκληρότητα της καρδιάς μου στέγνωσε τα μάτια μου. Η ανάγκη του σώματος με κάνει να προφασίζομαι δικαιολογίες για τις αμαρτίες, και η απώλεια με πιέζει να εγκαταλείψω τον δρόμο. Εσύ όμως γνωρίζεις, Δέσποτα, την ολιγωρία της ταλαιπωρίας μου, και πόσες πονηρές προλήψεις με πολεμούν, και εσύ βλέπεις την εναντίον μου πολυμήχανη κακία του Εχθρού.

Περί εκείνων που εκπίπτουν εξαιτίας της δικής τους αμέλειας και προβάλλουν προφάσεις για τις αμαρτίες τους. Παραίνεση ΜΑ'. Αδελφέ, επιθύμησας τον μοναχικό βίο; Καλό έργο επιθυμείς, εάν το διαφυλάξεις μέχρι τέλους. Να βρίσκεσαι λοιπόν σε πνευματική εγρήγορση και να προσέχεις τον εαυτό σου, ως σοφός και όχι ως άσοφος· ως μοναχός και όχι ως μη μοναχός. Διότι η πάλη μας δεν είναι εναντίον αίματος και σαρκός, αλλά εναντίον των αρχών, εναντίον των εξουσιών, εναντίον των κοσμοκρατόρων αυτού του αιώνος, εναντίον των πνευματικών δυνάμεων της πονηρίας στα επουράνια.

Εάν όμως επιθυμείς πολύ να μιλάς και να ακούς, θα σου ειπωθεί το γεγραμμένο: Θέλεις να μάθεις, άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Πράγματι, νεκροί είναι όλοι εκείνοι που ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται, σύμφωνα με τον Απόστολο, όντες βδελυροί και απειθείς και ακατάλληλοι για κάθε καλό έργο. Εσύ λοιπόν να έχεις ταπεινό φρόνημα, για να μην εξυψωθείς ψηλά και κατακρημνιστείς με πτώση φοβερή. Να ικετεύεις κάθε μέρα τον Θεό, βοώντας προς αυτόν: Θέσε φύλακα στο στόμα μου και θύρα ασφαλείας στα χείλη μου. Μην επιτρέψεις να εκκλίνει η καρδιά μου σε λόγια πονηρίας, ώστε να προφασίζομαι δικαιολογίες για αμαρτίες μαζί με ανθρώπους που εργάζονται την ανομία. Διότι η γλώσσα είναι μικρό μέλος, και όμως καυχιέται για μεγάλα πράγματα. 92. Δημεύσεις περιουσιών και βασανιστήρια και απειλές θανάτου κλόνισαν πολλούς. Άλλοι πάλι μέσα από αυτά στεφανώθηκαν, ενώ έτεροι εξαιτίας της φιλαργυρίας βρέθηκαν προδότες. Κάποιοι λόγω κενοδοξίας καταφρόνησαν την αλήθεια, και άλλοι από μανία φιληδονίας υπέπεσαν στην ανομία. Αυτοί μόνο νίκησαν εκείνον που έχει την εξουσία του θανάτου, δηλαδή τον Διάβολο, όσοι έχουν πάντοτε τον Κύριο μέσα τους. Διότι η νίκη μας είναι ο Κύριος.

Ευχή της εισόδου. Θ (Ι) Εσπέρας και πρωί και μεσημβρίας σε αινούμε, σε ευλογούμε και σε ικετεύουμε, Δέσποτα των πάντων, κατεύθυνε την προσευχή μας ως θυμίαμα ενώπιόν σου και μην εκτρέψεις τις καρδιές μας σε λόγους πονηρίας. Αλλά λύτρωσέ μας από όλους όσους καταδιώκουν τις ψυχές μας, διότι προς εσένα, Κύριε, Κύριε, είναι στραμμένα τα μάτια μας και σε εσένα ελπίσαμε. Μην μας καταισχύνεις, Θεέ μας.

«Μην εκτρέψεις την καρδιά μου σε λόγια πονηρίας, ώστε να προφασίζομαι προφάσεις για αμαρτίες». Μην επιτρέψεις να εκτραπεί και να κλίνει προς το αντίθετο η διάνοιά μου, η οποία πλάστηκε εφάπαξ απλή· αντί δε του «να προφασίζομαι προφάσεις σε αμαρτίες», ο Σύμμαχος το απέδωσε «να επινοώ παράνομες σκέψεις», ερμηνεύοντας σαφέστερα το θεωρητικό νόημα του λόγου. Έπειτα μεταβαίνει και πάλι στο πρακτικό μέρος λέγοντας, «μαζί με ανθρώπους που εργάζονται την ανομία, και δεν θα συνδεθώ με τους εκλεκτούς τους». Αντί αυτού πάλι, ο Σύμμαχος ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Μαζί με ανθρώπους που εργάζονται την αδικία, μακάρι ούτε να συνφάγω τις απολαύσεις τους».

Διότι, επειδή ο άρχοντας αναλαμβάνει την εξουσία επί των πολλών, εκείνο που γνωρίζει ότι θα είναι συμφέρον οφείλει να το επιδιώκει με κάθε τρόπο, ακόμη και αν φαίνεται ότι αποκλίνει κάπως από το πρέπον. Αλλά αυτό ανατρέπεται πάρα πολύ εύκολα από την ίδια τη φύση του πράγματος. Διότι ο κρατών δεν ανυψώθηκε στο ύψος της εξουσίας για αυτόν τον λόγο, ώστε να αποτελεί παράδειγμα και προτροπή προς το αντίθετο (προς την αμαρτία) για τους υπηκόους του, αλλά μάλλον για να ελκύει, με τη δική του διαγωγή, προς την εκπλήρωση των εντολών του Χριστού. Και ας μην προφασίζεται προφάσεις εν αμαρτίαις, ούτε να λέει ότι τούτο είναι αναγκαίο και εκείνο χρήσιμο, διότι τίποτα δεν είναι πιο αναγκαίο από τη σωτηρία της ψυχής. Και δες, σε παρακαλώ, τον θαυμάσιο Εζεκία, ο οποίος, όταν ο βασιλιάς των Ασσυρίων στρατοπέδευσε εναντίον του, δεν προφασίστηκε το ένα ή το άλλο, αλλά έτρεξε με θέρμη προς τον Θεό και, οπλισμένος με την ευσέβεια, εξόντωσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες εχθρούς με αγγελική επιστασία μέσα σε μία νύχτα. Αυτόν είναι καλό να μιμούνται οι μεταγενέστεροι βασιλείς, αυτού τη θεοσέβεια και την ευθύτητα είναι ωφέλιμο να ζηλώνουν, και αυτά να τα πράττουν έχοντας τη χάρη του Θεού και ενώπιον των ανθρώπων. Διότι ο κρατών έχει τεθεί στο μέσον ως πρότυπο, ώστε όλοι οι υπήκοοι, αποβλέποντας σε αυτόν, να ρυθμίζουν τον δικό τους βίο και να προοδεύουν πάντοτε προς το καλύτερο. Εάν όμως, εντελώς αντίθετα, αποτελεί προτροπή προς το χειρότερο... θα δώσει λόγο σε Εκείνον που τον τίμησε (με την εξουσία) για τη βλάβη των υπηκόων του. 5.

Κʹ. Ή αποκρύψαμε δουλοπρεπώς την αμαρτία, συγκαλύπτοντάς την σαν κάποιο ύπουλο και κακόηθες πάθος στο βάθος της ψυχής, με την ψευδαίσθηση ότι, εάν διαφύγουμε της προσοχής των ανθρώπων, θα διαφύγουμε και από τον μέγα οφθαλμό του Θεού και της δικαιοσύνης· ή προφασιζόμαστε δικαιολογίες για τις αμαρτίες, επινοώντας λόγια που συνηγορούν υπέρ των παθών· ή, αφού αποφράξαμε την ακοή μας, σαν την κωφή ασπίδα (οχιά) που βουλώνει τα αυτιά της, πεισματικά αρνούμαστε να ακούσουμε τη φωνή εκείνων που μας νουθετούν, και δεν δεχόμαστε να θεραπευτούμε με τα φάρμακα της σοφίας, με τα οποία θεραπεύεται η αρρώστια της ψυχής· ή, τέλος, όσοι τουλάχιστον από εμάς είμαστε πιο τολμηροί και θρασείς, φερόμαστε ανοιχτά με αναίδεια τόσο απέναντι στην αμαρτία όσο και απέναντι στους θεραπευτές της, προχωρώντας, όπως λέγεται, με γυμνή την κεφαλή (απροσχημάτιστα) προς κάθε παρανομία. Ω, τι παραφροσύνη, ή όποιο άλλο όνομα θα ήταν πιο κυριολεκτικό για ένα τέτοιο πάθος! Και εκείνους που οφείλαμε να αγαπάμε ως ευεργέτες, αυτούς τους αποκρούουμε ως εχθρούς, μισώντας όσους μας ελέγχουν δημόσια στις πύλες, και βδελυσσόμενοι τον όσιο λόγο· και νομίζουμε ότι θα πλήξουμε περισσότερο εκείνους που τρέφουν εύνοια για εμάς, εάν βλάψουμε τον ίδιο μας τον εαυτό όσο το δυνατόν περισσότερο, όπως ακριβώς εκείνοι που κατασπαράζουν τις δικές τους σάρκες, νομίζοντας ότι καταναλώνουν αυτές των πλησίον τους.

ΚΔʹ. Επομένως, επειδή ακούσατε αυτές τις φωνές: «Προσέλθετε προς αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν θα ντροπιαστούν», χάνοντας τη χάρη. Και δεχθείτε τον φωτισμό όσο είναι καιρός, για να μην σας καταδιώξει το σκοτάδι και σας καταφθάσει χωρίζοντάς σας από τον φωτισμό. «Έρχεται νύχτα, όταν κανείς δεν μπορεί να εργαστεί», μετά την αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο. Εκείνη ήταν η φωνή του Δαβίδ· τούτη εδώ είναι η φωνή του αληθινού φωτός, που φωτίζει κάθε άνθρωπο ο οποίος έρχεται στον κόσμο. Σκεφτείτε δε ότι και ο Σολομών ονειδίζει πικρά εσάς που είστε πιο αργοπορημένοι και νωθροί, λέγοντας: «Έως πότε, οκνηρέ, θα παραμένεις ξαπλωμένος; Πότε θα σηκωθείς από τον ύπνο;». Επικαλείσαι το ένα και το άλλο, και προφασίζεσαι προφάσεις παραμένοντας στις αμαρτίες.

Αλλά βεβαίως ούτε το να ισχυρίζεται κανείς ότι εξαναγκάστηκε είναι αρκετό για την απαλλαγή του (διότι η βία ήταν ο νόμος που φοβήθηκε), ούτε το να υπερισχύσει αργότερα στο δικαστήριο· διότι αυτό καθαυτό το να προσφύγει σε δίκη, συνιστά επιορκία. Ως προς αυτό πείσαμε και τον αδελφό Γεώργιο να μην «προφασίζεται προφάσεις εν αμαρτίαις», ούτε να εφευρίσκει επιχειρήματα για να υπερασπιστεί το παράπτωμά του, αλλά να αναγνωρίσει τον έγγραφο όρκο και να μετανοήσει μετά δακρύων ενώπιον του Θεού και της ευλαβείας σου για την αμαρτία του, έστω και αν προηγουμένως είχε διαφορετική αντίληψη, εξαπατώντας τον ίδιο του τον εαυτό.

Αν είσαι πράγματι αναμάρτητος, γιατί δειλιάζεις το βάπτισμα, αφού μάλιστα τηρείς την καθορισμένη ακρίβεια πριν από αυτό; Αν όμως η ζωή σου είναι ακάθαρτη και απροστάτευτη, καθυστερώντας μέσα σε ανομίες και αποκτώντας από τη μακρόχρονη συνήθεια την έξη του κακού, είναι φανερό ότι περιμένεις την τελευταία σου πνοή, για να ολοκληρωθεί η ζωή σου με το βάπτισμα που θα ληφθεί την τελευταία ώρα. Αυτό όμως είναι ένα καινούργιο και παράδοξο εμπόριο, όχι χρυσού και ενδυμάτων, αλλά μια περίεργη εμπορία πλήθους ανομιών για την κάθαρση της ψυχής. Και όπως οι χοίροι μεταβαίνουν από λάσπη σε λάσπη και έχουν τον βόρβορο ως κατοικία τους, έτσι και εκείνοι που συζούν με τις ακαθαρσίες συνάπτουν ανομίες τη μία μετά την άλλη. Είτε μολύνονται από την πορνεία, είτε μηχανεύονται την κακόφημη μοιχεία, είτε εξασκούν τη μέθη, αυτό το καύσιμο των πονηρών επιθυμιών, είτε επιδίδονται στις αδελφές και συγγενείς αυτών αμαρτίες. Φοβούνται δε το βάπτισμα ως εμπόδιο στις ηδονές και ως αποχή από τις μιαρές απολαύσεις. Όταν λοιπόν αυτός που προφασίζεται προφάσεις εν αμαρτίαις λέει: «Φοβάμαι», είναι φανερό ότι δεν ευλαβείται την αμαρτία, αλλά επιθυμεί να διατηρήσει τη συναναστροφή με τις αμαρτίες.

Όποιος λοιπόν κατατάσσει στους Μασσαλιανούς και αποκαλεί διθεΐτες εκείνους που ονομάζουν αυτήν τη θεοποιό χάρη του Θεού άκτιστη και αγέννητη και ενυπόστατη, αν βέβαια υπάρχει κάποιος τέτοιος, αυτός ας γνωρίζει ότι εναντιώνεται στους αγίους του Θεού και ότι αποβάλλει τον εαυτόν του, αν δεν μετανοήσει, από τον κλήρο των σωζομένων, και ότι ο ίδιος εκπίπτει από τον έναν και μόνο κατά φύση Θεό των αγίων. Όποιος όμως, πιστεύοντας και πειθόμενος και συμφωνώντας με τους αγίους και μη «προφασιζόμενος προφάσεις εν αμαρτίαις», δεν απορρίπτει αυτό που λέγεται φανερά, σαν να το αγνοεί, αλλά αγνοεί τον τρόπο του μυστηρίου, ας μην απαξιώσει να ερευνά και να μαθαίνει από αυτούς που γνωρίζουν. Διότι θα κατανοήσει ότι δεν υπάρχει καμία ανακολουθία στους θείους λόγους και στα πράγματα, και αυτά μάλιστα ισχύουν για τα πιο αναγκαία, χωρίς τα οποία τίποτα δεν θα μπορούσε ποτέ να σταθεί, ούτε κάποιο από τα δικά μας δόγματα ως ασφαλές, ούτε κάποιο μυστήριο ως εντελώς θεοπρεπές.

Κάποτε ο Άρειος απέδωσε την κατηγορία της διθεΐας στον μέγα Αθανάσιο, επειδή έλεγε, σύμφωνα με τις Γραφές, ότι και ο Υιός είναι άκτιστος Θεός. Τώρα ο Βαρλαάμ απέδωσε την κατηγορία της διθεΐας στον Παλαμά, επειδή έλεγε, σύμφωνα με τις Γραφές, ότι είναι άκτιστη θεότητα και το φως που είδαν με άρρητο τρόπο οι απόστολοι στο Θαβώρ. Παραπέμφθηκαν και οι δύο εγκαλούντες στις συνόδους της εποχής τους, και καταδικάστηκαν: όπως ακριβώς τότε ο Άρειος επειδή αποκαλούσε κτίσμα τον Υιό, έτσι και τώρα ο Βαρλαάμ, επειδή αποκαλεί κτίσμα εκείνο το θειότατο φως. Εάν λοιπόν «είναι κανονικώς απαράδεκτος ο Βαρλαάμ από εδώ και στο εξής για να εγείρει κατηγορία», ως ήδη καταδικασμένος, και εξαιτίας αυτού ο Παλαμάς είναι «αμφίβολος ως προς την πίστη», τότε είναι κανονικώς απαράδεκτος για κατηγορία και ο Άρειος, ως ήδη καταδικασμένος, και εξαιτίας αυτού ο μέγας Αθανάσιος θα έπρεπε να θεωρείται «αμφίβολος ως προς την πίστη». Θα μπορούσε όμως να πει κανείς προς αυτόν που «προφασίζεται» τέτοιες «προφάσεις εν αμαρτίαις», ή μάλλον εν δυσσεβείαις, και εξαιτίας αυτών αποκηρύσσει τους ευσεβείς: έλα κάποτε στα συγκαλά σου και κατάλαβε τι λες, άνθρωπε· διότι δεν έχεις καταλάβει ότι μετατρέπεις την απόδειξη της ευσέβειας των ευσεβών σε απόδειξη δυσσέβειας. Διότι, πριν καταδικαστούν, ο Άρειος και ο Βαρλαάμ κατηγόρησαν όσους κατηγόρησαν, και, παραπεμπόμενοι σε συνοδική κρίση, καταδικάστηκαν γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή τους κατηγόρησαν για τέτοια πράγματα· συνεπώς, η δική τους καταδίκη αποτελεί δικαίωση εκείνων που κατηγορήθηκαν από αυτούς.

Διότι προηγουμένως μεν απέκλειε το να δειχθεί η θεότητα του Χριστού στο όρος, αποδεχόμενος μόνο το να παραδειχθεί, ώστε να μπορεί να το παραποιήσει. Τώρα όμως, αφού ο ίδιος προέβαλε το ότι «δείχθηκε», αρνείται εντελώς το ότι «αποκαλύφθηκε», συμφωνώντας μόνο ότι αυτό είναι δηλωτικό της άκτιστης θεότητας. Για να αφαιρέσουμε, λοιπόν, κάθε πρόφαση αυτού που προβάλλει «προφάσεις εν αμαρτίαις», ή ορθότερα να πούμε εν ασεβείαις, ας αποδείξουμε εμείς ότι και αυτό μαρτυρείται από τους ιερούς θεολόγους.

Διότι αυτά που θα έλεγες μαζί με εμάς και την αλήθεια προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι ο Υιός γεννήθηκε από τον Πατέρα και από το Πνεύμα, προβάλλοντας και άλλες προφάσεις εν αμαρτίαις, ή μάλλον εν ασεβεία, και ότι δήθεν δεν προστέθηκε στο «γεννήθηκε από τον Πατέρα» η λέξη «μόνου», αυτά τα ίδια άκουσε και εσύ τώρα από εμάς και από την αλήθεια, εσύ που λες ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και από τον Υιό· προσπαθώντας μάλιστα από αλλού να επιβεβαιώσεις τούτο, αλλά και από το ότι δεν προστίθεται στο «εκπορεύεται από τον Πατέρα» η λέξη «μόνου»· διότι θα εκπέσει ακόμη και από την ίδια την υιοθεσία δια του Αγίου Πνεύματος αυτός που λέει ότι το Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό.

Αν όμως εσύ, θέλοντας να πολεμήσεις αυτούς που ζουν ειρηνικά και έχουν αποταχθεί τις περιττές αντιπαραθέσεις, «προφασίζεσαι προφάσεις εν αμαρτίαις», καινοτομώντας σε δόγματα και χρησιμοποιώντας ονόματα που εξυπηρετούν την εριστική και φιλοπόλεμη διάθεσή σου, εμείς θα σε ακολουθήσουμε πρόθυμα, παραμελώντας τα νοήματα και τα ρήματα που είναι οικεία σε εμάς και τα οποία κοινώς θεωρούνται τα άριστα; Δεν πρόκειται να γίνει αυτό, δεν πρόκειται.

Ψαλμός του Δαβίδ. Στον Χριστό αφιέρωσε ο προφήτης τον ψαλμό [πρέπει να γνωρίζουμε ότι η ερμηνεία του 140ού ψαλμού και του 141ου και μέρους του 142ου προέρχεται από τον Ευσέβιο τον Παμφίλου]. «Κύριε»: Αυτή είναι η φωνή του προφήτη εκ μέρους του ανθρώπου του Θεού. «Πρόσχες»: Δηλαδή, μην αποδεχθείς την προσευχή μου επιφανειακά, αλλά πρόσεξε, διότι σου κράζω από τα βάθη της καρδιάς μου. «Κατευθυνθήτω»: Διότι η προσευχή των αγίων αναδίδει ευωδία ενώπιον του Θεού. Έτσι και ο Θεός αποδέχθηκε τον στεναγμό του Αδάμ. «Έπαρσις»: Διότι ο Χριστός ύψωσε τα χέρια Του επί του σταυρού, προσφέροντας τον Εαυτό Του ως θυσία κατά τη συντέλεια των αιώνων, η οποία είναι η εσπέρα. Διότι αποκαλεί τη συντέλεια εσπέρα. «Θου, Κύριε»: Επειδή γνωρίζει ότι είναι σπουδαίο κατόρθωμα η φύλαξη της γλώσσας, παρακαλεί τον Θεό να του χαρίσει αυτή την εγκράτεια. «Μη εκκλίνης»: Δηλαδή, μην επιτρέψεις να παρατραπεί προς το αντίθετο η καρδιά μου, η οποία έχει πλέον στερεωθεί με ασφάλεια, ώστε να μη διανοούμαι, λέει, παράνομες σκέψεις. «Συν ανθρώποις»: Πάλι μεταβαίνει στο πρακτικό μέρος. «Και ου συνδυάσω»: Δεν θα συμπράξω, λέει, μαζί τους, εάν Εσύ, Κύριε, δεν θέσεις φυλακή στο στόμα μου. «Παιδεύσει»: Δέχθηκα, λέει, κάθε διαπαιδαγώγηση του δικαίου, ας μη λάβω όμως τον έπαινο και την κολακεία των αμαρτωλών, με την οποία αλείφουν το κεφάλι μου.

«Γιατί στέκεστε εδώ όλη την ημέρα αργόσχολοι;» Εκείνοι δε του απαντούν: «Κανείς δεν μας μίσθωσε». Τέτοιοι είναι αυτοί που προβάλλουν προφάσεις για τις αμαρτίες τους, εκείνοι που αναβάλλουν το παρόν για το μέλλον, οι οποίοι λένε: «Άφησέ το προς το παρόν, και όταν με προστάξει ο Θεός, τότε θα βαπτιστώ· δώσε μου παράταση για αυτό το Πάσχα, και στο μέλλον θα φωτιστώ».

Αυτό αποτελεί όχι μικρή αφορμή για κατηγορία: το να ψάλλετε καθημερινά και να προφέρετε με το στόμα τα λόγια, χωρίς να αναζητάτε τη δύναμη των νοημάτων που κρύβονται μέσα σε αυτά. Διότι, ενώ κάποιος που βλέπει νερό διαυγές και καθαρό δεν θα άντεχε να μην πλησιάσει, να μην το αγγίξει και να μην πιει· και κάποιος που μπαίνει συνεχώς σε ένα λιβάδι, δεν θα άντεχε να φύγει χωρίς να μαζέψει κάποια από τα άνθη· εσείς, αντίθετα, από την πρώτη παιδική ηλικία μέχρι τα βαθιά γεράματα, εξακολουθείτε να μελετάτε αυτόν τον ψαλμό γνωρίζοντας μόνο τα λόγια. Κάθεστε δίπλα σε έναν επισκιασμένο θησαυρό, περιφέρετε ένα σφραγισμένο πουγκί, και κανείς δεν παρακινήθηκε ούτε καν από περιέργεια να μάθει τι επιτέλους είναι αυτό που λέγεται· δεν το αναζήτησε, δεν το ερεύνησε. Καίτοι δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ούτε το εξής: ότι ο ψαλμός, επειδή είναι τάχα σαφής, οδήγησε τους πάντες σε ύπνο ραθυμίας και δεν τους επέτρεψε να ερευνήσουν αυτό που βρίσκεται πρόχειρα μπροστά τους. Διότι είναι ασαφής, και ικανός να αφυπνίσει εκείνον που δεν κοιμάται βαθιά, ή μάλλον ακόμη και εκείνον που κοιμάται. Τι σημαίνει, αλήθεια, το «Μὴ ἐκκλίνῃς τὴν καρδίαν μου εἰς λόγους πονηρίας»; Και τι το «Παιδεύσει με δίκαιος ἐν ἐλέει, καὶ ἐλέγξει με»; Και το χωρίο που ακολουθεί μετά από αυτό, πες μου, δεν είναι πιο σκοτεινό από κάθε σκοτάδι; Το «Ὅτι ἔτι καὶ ἡ προσευχή μου ἐν ταῖς εὐδοκίαις αὐτῶν».

Γι' αυτό και ο Χριστός εξαλείφει τους πονηρούς λογισμούς εσωτερικά, λέγοντας: Όποιος βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, την έχει ήδη μοιχεύσει. Βλέπεις πώς δεν τους αφήνει να βλαστήσουν, ούτε να κάνουν αρχή, ούτε την επιθυμία, ούτε την οργή; Διότι, λέει, όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και δεν συμβάλλει λίγο στην ασφάλεια το να μη μιλά κανείς πολύ· γι' αυτό λέει: Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία, ενώ εκείνος που συγκρατεί τα χείλη του θα είναι συνετός. Μην εκκλίνεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρίας, για να προφασίζομαι δικαιολογίες για αμαρτίες. Κάποιος άλλος λέει: Μην παρατρέψεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρούς, ώστε να συλλαμβάνω παράνομες σκέψεις. Γιατί άραγε ακολούθησε αντίστροφη σειρά και, αφού πρώτα μίλησε για το στόμα, ύστερα προχώρησε στην καρδιά;

Δεν το κάνει αυτό απλώς, ούτε τυχαία. Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση των φυλακισμένων που θέλουν να δραπετεύσουν, εκείνοι που έχουν την ευθύνη της φύλαξης θεωρούν ως πρωταρχικό τους έργο το να ασφαλίσουν εγκαίρως τις θύρες της φυλακής, και σε αυτό ακριβώς όλοι επικεντρώνουν την προσπάθειά τους, και εάν αυτό επιτευχθεί, το υπόλοιπο αντιμετωπίζεται εύκολα· έτσι ακριβώς ενεργεί και αυτός εδώ, και με όσα συμβουλεύει, σχεδόν λέει το εξής: Ας είναι οι θύρες κλειστές, και οι πονηροί λογισμοί γρήγορα θα υποταχθούν. Γι' αυτόν τον λόγο δεν τους επιτρέπει καν εξαρχής να εισέλθουν από έξω, και ξεριζώνει την πονηρή ρίζα, λέγοντας: «Μην εκκλίνεις την καρδιά μου σε λόγια πονηρίας». Όχι βέβαια ότι ο Θεός την κάνει να εκκλίνει· μη γένοιτο· αλλά αυτό που λέγει σημαίνει το εξής: Μην επιτρέψεις να κλίνει, μην αφήσεις να εκτραπεί σε πονηρές σκέψεις.

Ζ'. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχουν αέρες μολυσματικοί και νοσογόνοι, έτσι υπάρχουν και λόγοι. Επειδή ό,τι προκαλούν εκείνοι στο σώμα, το ίδιο προκαλούν και αυτοί στην ψυχή που τους αποδέχεται. Προσεύχεται λοιπόν και αυτός με τα όσα πρόσθεσε, και λέει: Μην αφήσεις την καρδιά μου να δεχθεί τέτοιους λόγους, μην της επιτρέψεις να γείρει προς τα εκεί. Είδες πώς καταδεικνύει το αυτεξούσιο, και ότι η φύση δεν έχει από μόνη της μέσα της την πονηρία, αλλά ρέπει προς αυτήν και τη δέχεται εξαιτίας της ραθυμίας; «Για να προφασίζεται δικαιολογίες στις αμαρτίες». Αυτός ακριβώς είναι ο δρόμος της απώλειας, όταν δηλαδή είτε η ίδια η ψυχή που αμάρτησε χαλαρώσει τον φόβο (του Θεού) και επινοήσει κάποιες προφάσεις για να δικαιολογήσει τη ραθυμία της, είτε και όταν, αφού κάποιος διέπραξε μοιχεία, κάποιος άλλος, θέλοντας να του διαλύσει τη συντριβή, του πει: «Μήπως φταις εσύ; Η επιθυμία φταίει». Κακό πράγμα, βέβαια, είναι η αμαρτία, αλλά την κάνει χειρότερη η άρνηση της ευθύνης μετά την αμαρτία. Αυτό είναι το κατεξοχήν όπλο του διαβόλου. Αυτό συνέβη και στην περίπτωση των πρωτοπλάστων. Ενώ δηλαδή έπρεπε ο Αδάμ να ομολογήσει τα σφάλματά του, εκείνος μεταθέτει την αιτία σε άλλη, και εκείνη πάλι στον διάβολο.

Διότι έπρεπε να πει: «Αμάρτησα» και «Παρανόμησα». Αυτός όμως δεν το είπε αυτό, αλλά περιφερόταν αναζητώντας παράλογες δικαιολογίες. «Μαζί με ανθρώπους που εργάζονται την ανομία». Αυτό το πρόσθεσε για να δείξει ότι δικό τους γνώρισμα είναι κυρίως το να προβάλλουν προφάσεις και το να συμπεριφέρονται με αναισχυντία. Γι' αυτό ακριβώς και ο Δαβίδ συνεχώς προβάλλει αυτό ως ξεχωριστή αρετή, το να αποφεύγει δηλαδή κανείς τέτοιες συναναστροφές, και μάλιστα με αυτό ξεκινά ολόκληρο το βιβλίο λέγοντας: «Μακάριος ο άνθρωπος, ο οποίος δεν πορεύθηκε σε βουλή ασεβών, και σε οδό αμαρτωλών δεν στάθηκε, και σε καθέδρα λοιμών δεν κάθισε». Και εξαιτίας αυτού ακριβώς, τον βρίσκεις να επιδεικνύει πάντοτε ειλικρινή διάθεση απέναντι στα αμαρτήματά του.

Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί αποφεύγοντας τις συγκεντρώσεις που εξασθενούν τον φόβο για τα αμαρτήματα και οδηγούν στη ραθυμία. Γι' αυτό και ο Παύλος και ο Ιερεμίας κάνουν πολύ λόγο για το ζήτημα αυτό, προτρέποντας και οι δύο να αποφεύγονται οι συναναστροφές με τους πονηρούς και με όσους είναι τόσο ράθυμοι. Και ο Ιώβ το κατατάσσει και αυτό στις αρετές, λέγοντας: «Αν περπάτησα μαζί με γελοιαστές». Αυτός δε δείχνει ότι ούτε καν κάθισε μαζί με τέτοιους ανθρώπους, λέγοντας: «Δεν κάθισα σε συνέδριο αυτών που εμπαίζουν». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος δεν επιτρέπει να συντρώγει κανείς με τους πονηρούς, ούτε καν να τους συναναστρέφεται απλώς, λέγοντας: «Αν κάποιος δεν υπακούει στον λόγο μας μέσω της επιστολής, τούτον να τον σημειώνετε και να μη συναναστρέφεσθε μαζί του». Και προσθέτει: «Και δεν θα συνδεθώ με τους εκλεκτούς τους». Άλλος λέει: «Ούτε να φάω τα εκλεκτά εδέσματά τους». Και άλλος: «Να μη διαμείνω μέσα στις απολαύσεις τους». Ο αποστολικός λόγος εδώ εννοεί ότι πρέπει να αποφεύγει κανείς και τις τρυφές και τα συμπόσιά τους, εκεί όπου προπάντων αυξάνεται η αμαρτία, εκεί όπου η ασυδοσία γίνεται μεγαλύτερη.

Και τα πονηρά βουλεύματα να μην τα αφήνουμε να γεννιούνται, και όσα γεννιούνται να τα καταπνίγουμε. Γι' αυτό και ο Θεός εξαλείφει εσωτερικά αυτούς τους ίδιους τους πονηρούς λογισμούς, λέγοντας: «εκείνος που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει» και τα εξής. Βλέπεις πώς δεν τους αφήνει να βλαστήσουν, ούτε να κάνουν αρχή, ούτε την επιθυμία, ούτε την οργή; Διότι λέγει: «εκείνος που οργίζεται εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Ας είναι οι θύρες κλειστές, λέγει, και οι πονηροί λογισμοί γρήγορα θα καταβληθούν. Διότι από τον θυμό και την επιθυμία γεννιέται κάθε αμάρτημα στην ψυχή. Γι' αυτό και ο Δαβίδ προσεύχεται προς τον Θεό λέγοντας: «μην εκκλίνεις την καρδιά μου». Όχι βέβαια ότι ο Θεός την εκκλίνει —μη γένοιτο!— αλλά αυτό που λέγει είναι το εξής: μην επιτρέψεις να εκκλίνει ή να εκτραπεί σε πονηρές σκέψεις· διότι εκεί βρίσκεται η πηγή της κακίας και της πονηρίας.

Είδα σπόρο που έπεσε στη γη ακούσια, και έδωσε καρπό πολύ και θαλερό· όπως επίσης είδα και το αντίθετο. Είδα σε ιατρείο κάποιον που προσήλθε για κάποια άλλη ανάγκη, και, αφού κρατήθηκε από τον ιατρό με ευγένεια και περιθάλφθηκε, απέβαλε το θάμπωμα που είχε επικαθίσει στην όρασή του· έτσι, τα ακούσια έγιναν πιο βέβαια και πιο ισχυρά από τα εκούσια ορισμένων. Κανείς ας μην προφασίζεται το βάρος και το πλήθος των αμαρτιών του αποκαλώντας τον εαυτό του ανάξιο της μοναχικής κλήσης· και ας μην υποτιμά τον εαυτό του εξαιτίας της ηδυπάθειας, βρίσκοντας δικαιολογίες για τις αμαρτίες του. Διότι, όπου υπάρχει πολλή σήψη, εκεί χρειάζεται και μεγάλη θεραπεία, ώστε να αποβληθεί ο ρύπος. Άλλωστε, οι υγιείς δεν πηγαίνουν σε ιατρείο. Εάν μας καλούσε ένας επίγειος βασιλιάς, ζητώντας μας να στρατευθούμε στην προσωπική του υπηρεσία, ούτε θα καθυστερούσαμε ούτε θα βρίσκαμε προφάσεις, αλλά, αφήνοντας τα πάντα, θα τρέχαμε πρόθυμα κοντά του· ας προσέξουμε, λοιπόν, τον εαυτό μας, μήπως, ενώ ο Βασιλεύς των βασιλέων, και Κύριος των κυρίων, και Θεός των θεών μας καλεί σε αυτή την ουράνια τάξη, εμείς από οκνηρία και ραθυμία αρνηθούμε, και βρεθούμε αναπολόγητοι στο μεγάλο Βήμα. Διότι είναι βέβαια δυνατόν να βαδίζει κάποιος δεμένος με τις μέριμνες του βίου και με σιδερένιες φροντίδες, αλλά αυτό γίνεται με μεγάλη δυσκολία. Αφού και αυτοί που έχουν σίδερα δεμένα στα πόδια τους, πολλές φορές βαδίζουν.

Την δε πρωτόνοια κατ' οικονομίαν την έχουμε όπως ακριβώς και εκείνος· και το να παρακούσουμε ή να μην παρακούσουμε έγκειται στη θέλησή μας, όπως και σε εκείνον. Και μας πείθουν ότι η παράβαση μέσω των λογισμών είναι αποτέλεσμα δικής μας προαίρεσης και όχι αναγκαστική, «εκείνοι που δεν αμάρτησαν στο ομοίωμα της παραβάσεως του Αδάμ», καθώς είπε ο Απόστολος. Διότι, εάν εκείνοι, όντας απόγονοι του Αδάμ, μπόρεσαν να μην αμαρτήσουν στο ομοίωμα της παραβάσεως του Αδάμ, είναι προφανές ότι μπορούμε και εμείς. Γιατί λοιπόν προφασιζόμαστε δικαιολογίες για τις αμαρτίες μας και καταλογίζουμε αδικία στον Θεό, σαν να έχει επιτρέψει αδίκως να πολεμούμαστε από ξένα κακά;

Δηλαδή, εάν κάτι έχει πραχθεί και έχει γίνει πλέον γνωστό, χαρακτηρίζεται είτε καλό είτε το αντίθετό του, και έγινε γνωστό τι είναι ο άνθρωπος, άφθαρτος μεν κατά την ψυχή, αλλά φθαρτός κατά τη σάρκα, και δεν θα μπορέσει να δικαιολογηθεί ενώπιον του αδέκαστου Κριτή, ο οποίος είναι ασυγκρίτως ισχυρότερος από όλους, επειδή προβάλλει δικαιολογίες για τις αμαρτίες του, οι οποίες αυξάνουν τον ανώφελο μόχθο του. Ποια είναι λοιπόν η ωφέλεια για τον άνθρωπο σε τέτοιον μόχθο; Διότι κανείς δεν γνωρίζει ποιο είναι το αγαθό για τον άνθρωπο στη ζωή του και στο μέτρο των ημερών αυτής, τις οποίες ανάλωσε στα μάταια. Διότι δεν κοπίασε για πράγματα υπαρκτά και μόνιμα, αλλά για σκιώδη και παροδικά, επειδή από ποιον θα μπορούσε να μάθει τι πρόκειται να γίνει μετά την αναχώρησή του από την παρούσα ζωή, μέσα στις ανωφελείς ενασχολήσεις του με τα γήινα; Επομένως, VII, 1-2. Καλύτερο είναι το καλό όνομα παρά το καλό έλαιο· και η ημέρα του θανάτου είναι καλύτερη από την ημέρα της γέννησής του. Καλύτερο είναι να μεταβεί κανείς σε οίκο πένθους παρά να μεταβεί σε οίκο συμποσίου, διότι αυτό είναι το τέλος κάθε ανθρώπου. Και εκείνος που ζει, θα εναποθέσει το αγαθό στην καρδιά του.