Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:5

Δεν είναι, λοιπόν, λαλιάδες και λόγια των οποίων οι φωνές δεν ακούγονται· αλλά μάλιστα σε όλη τη γη βγήκε ο φθόγγος τους και ως τα πέρατα της οικουμένης έφθασαν τα ρήματά τους — εκείνων, λέγω, των πολεμικών παρατάξεων των Περσών και των Ρωμαίων, όταν, με τη συνεργία του Θεού, το νικητήριο τρόπαιο του Σταυρού επανήλθε με τον βασιλέα Ηράκλειο στα Ιεροσόλυμα.

Αφού κυριεύτηκε από το Άγιο Πνεύμα και απέκτησε πνευματική ακοή κατά την ημέρα της Κυριακής, η οποία τιμήθηκε και με αυτό λόγω της Αναστάσεως, άκουσε μια φωνή που έμοιαζε με σάλπιγγα λόγω της μεγαλοφωνίας της —διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο ήχος της—, η οποία φανέρωνε το άναρχο και το ατελεύτητο του Θεού, πράγμα που δηλώνεται διά του Α και του Ω. Από αυτήν έλαβε την εντολή να αποστείλει όσα είδε στις επτά εκκλησίες, εξαιτίας του προαναφερθέντος εβδομαδικού αριθμού, ο οποίος καταλήγει στον σαββατισμό του μέλλοντος αιώνος. Γι' αυτόν τον λόγο έχει γράψει ο μέγας Ειρηναίος ότι έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό επτά ουρανοί και επτά άγγελοι, οι οποίοι υπερέχουν των υπολοίπων.

Αμήν. Ο χιτώνας του Ααρών κατασκευαζόταν από υάκινθο και βύσσο και πορφύρα και κόκκινο· ενώ ο χιτώνας της εκκλησίας έχει ως υάκινθο την ουράνια θεότητα του Χριστού, ως βύσσο τη σάρκα από την Παρθένο, ως πορφύρα το πάθος—«τον ενδύουν με πορφύρα»—και ως κόκκινο το αίμα: «Τούτο εστί το αίμά μου». Ο χιτώνας του Ααρών είχε ροΐσκους... ενώ ο χιτώνας της εκκλησίας έχει ως ροΐσκους τους μάρτυρες που χύνουν το αίμα τους υπέρ του Χριστού, και ως άνθινα τα ανθηρά τους λόγια, τους ανθηρούς ομολογητές, και ως δώδεκα κώδωνες τους αποστόλους του Χριστού που ηχούν το κήρυγμα· διότι «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους». Άσχιστος, απαλαίωτος, άσηπτος, ασητόβρωτος, άρραφος, υφαντός από άνωθεν είναι ο χιτώνας της εκκλησίας. Άσχιστος ο χιτώνας, διότι ούτε η ασέβεια τον έσκισε. Απαλαίωτος, διότι ούτε οι εχθροί παλεύοντας τον πάλιωσαν· «επάλιωσα ανάμεσα σε όλους τους εχθρούς μου». Άσηπτος, διότι ούτε οι μώλωπες τον έκαναν να σαπίσει· «βρώμισαν και σάπισαν οι μώλωπές μου». Ασητόβρωτος, διότι ούτε οι αιρετικοί σκόροι τον διέφθειραν· «φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές». Άρραφος, διότι δεν έρραψε φύλλα συκιάς για να φορέσει τα τραχιά δόγματα των αιρετικών. Υφαντός από άνωθεν· διότι η άνωθεν σοφία τον ύφανε από τα άνωθεν δόγματα.

Στον ήλιο έθεσε το σκήνωμά του. Στον ήλιο, λέει, έθεσε το σκήνωμα, δηλαδή τον οίκο. Πού όμως το έθεσε, αν όχι στον προαναφερθέντα ουρανό και στο στερέωμα; Αυτόν δε τον οίκο τον ονόμασε και παστό. Και όπως ακριβώς η ημέρα και η νύχτα με την εύτακτη συμφωνία τους κηρύττουν τον Δημιουργό, έτσι και ο ήλιος, με το να διανύει την πορεία του με κάποια ευαρμοστία, φανερώνει τη δύναμη Εκείνου που τον προστάζει.

Σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νεομηνία. Όπως ακριβώς άλλοτε ο Ισραήλ, λαμβάνοντας αισθητές σάλπιγγες, σάλπιζε κατά τη νεομηνία, επειδή ο Θεός είχε δώσει αυτήν την εντολή, και ως μαρτυρία της απελευθέρωσής τους από τη δουλεία της Αιγύπτου· έτσι και ο νέος λαός, χρησιμοποιώντας την ευαγγελική σάλπιγγα, της οποίας ο φθόγγος εξήλθε σε ολόκληρη τη γη, προστάζεται να σαλπίζει κατά τις νεομηνίες, δηλαδή κατά την ανακαίνιση του νου του· ομολογώντας και μαρτυρώντας και αυτός ότι πράγματι τον ελευθέρωσε από τη νοητή Αίγυπτο, δηλαδή από την εξουσία του σκότους.

Η δε έλευση του Λόγου τελειοποίησε το έργο του Πατρός. Και τότε μεν από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή βασίλευσε ο θάνατος· η παρουσία όμως του Λόγου κατήργησε τον θάνατο· και δεν πεθαίνουμε πλέον όλοι στον Αδάμ, αλλά στον Χριστό όλοι ζωοποιούμαστε. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ εξαγγελλόταν ο νόμος, και μόνο στην Ιουδαία ήταν γνωστός ο Θεός· τώρα όμως σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και όλη η γη έχει γεμίσει από τη γνώση του Θεού, και οι μαθητές δίδαξαν σε όλα τα έθνη, και έχει πλέον εκπληρωθεί το γεγραμμένο: «Όλοι θα είναι διδακτοί του Θεού». Και τότε μεν όσα επιδεικνύονταν αποτελούσαν τύπο, τώρα όμως φανερώθηκε η αλήθεια· και αυτό πάλι ο ίδιος ο Απόστολος στη συνέχεια το εξηγεί πιο ξεκάθαρα λέγοντας: «Κατά τόσο έχει γίνει εγγυητής μιας ανώτερης Διαθήκης ο Ιησούς»· και πάλι: «Τώρα όμως έχει λάβει ανώτερη λειτουργία, κατά το μέτρο που είναι μεσίτης μιας ανώτερης Διαθήκης, η οποία έχει νομοθετηθεί με ανώτερες επαγγελίες»· και, «Διότι ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα, αλλά αποτέλεσε την εισαγωγή μιας ανώτερης ελπίδας». Και πάλι λέει: «Ήταν λοιπόν ανάγκη τα μεν υποδείγματα όσων βρίσκονται στους ουρανούς να καθαρίζονται με αυτά, τα ίδια όμως τα επουράνια με θυσίες ανώτερες από αυτές». Άρα, το ανώτερο και τώρα και εξ ολοκλήρου το αποδίδει στον Κύριο, ο οποίος τυγχάνει να είναι ανώτερος και διαφορετικός από τα δημιουργήματα.

Διότι ούτε κατά τη διακονία των αγγέλων υπήρχε το μεγαλύτερο και το μικρότερο σε καθέναν από τους παραβάτες, αλλά ένας ήταν ο νόμος και μία η τιμωρία εναντίον όσων παρήκουαν. Επειδή όμως ο Λόγος δεν συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα, αλλά είναι Υιός του Πατρός, για τον λόγο αυτόν, όσο ανώτερος είναι ο ίδιος και τα όσα επιτελούνται δι' αυτού είναι ανώτερα και ξεχωριστά, τόσο βαρύτερη θα είναι και η τιμωρία. Ας δουν, λοιπόν, τη χάρη που δόθηκε μέσω του Υιού και ας αναγνωρίσουν, εφόσον μαρτυρείται αυτό και από τα έργα του, ότι είναι διαφορετικός από τα δημιουργήματα, και ότι αυτός μόνος είναι ο αληθινός Υιός, «μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν». Ο νόμος εξάλλου «παραδόθηκε μέσω αγγέλων» και «δεν τελειοποίησε κανέναν», επειδή είχε ανάγκη από την έλευση του Λόγου, όπως έχει πει ο Παύλος· αντίθετα, η έλευση του Λόγου «τελειοποίησε το έργο» του Πατρός. Και τότε μεν «από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή βασίλευσε ο θάνατος», ενώ η παρουσία του Λόγου «κατήργησε τον θάνατο» και πλέον δεν «πεθαίνουμε εν τω Αδάμ, αλλά εν τω Χριστώ όλοι ζωοποιούμαστε». Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ αναγγελλόταν ο νόμος, και μόνο «στην Ιουδαία ήταν γνωστός ο Θεός»· τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο» νόμος και «όλη η γη έχει γεμίσει από τη γνώση του Θεού» και οι μαθητές εμαθήτευσαν όλα τα έθνη και έχει εκπληρωθεί πλέον το γεγραμμένο: «θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό».

Προς εκείνους που υποστηρίζουν ότι ο Πατέρας είναι μέγας Θεός, ενώ ο Υιός δεν είναι ίσος. Μολονότι κατεξοχήν ομολογούμε ότι η Τριάδα αποτελεί μία θεότητα, βρίσκουμε στην Αγία Γραφή τον Υιό, προκειμένου να κλείσουν τα στόματα των αντιπάλων, να χαρακτηρίζεται μέγας σε σύγκριση με τον Πατέρα. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Γνωστός είναι ο Θεός στην Ιουδαία· στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά του»· η δε Ιουδαία περιοριζόταν σε έναν συγκεκριμένο τόπο. Για τον Υιό, όμως, αναφέρεται: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!». Επειδή το όνομα του Χριστού γέμισε όλη τη γη. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αγίων, και έως τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Δικαιολογημένα, λοιπόν, λέει ο ψαλμός: «Θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Και τι σημαίνει αυτό που ακολουθεί: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών»; Αυτό εκπληρώνεται όταν ανέβηκαν στο όρος οι μαθητές μαζί με τον Σωτήρα, ο οποίος, καθώς επρόκειτο να αναληφθεί, τους έλεγε: «Μείνετε στα Ιεροσόλυμα, έως ότου ενδυθείτε δύναμη εξ ύψους»· εξαιτίας ακριβώς του ότι υψώθηκε: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών». Σε αυτόν, λοιπόν, απευθύνεται ο Δαβίδ λέγοντας: «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου».

Εφόσον λοιπόν το ρητό αυτό έχει αυτήν την ερμηνεία, είναι ανάγκη να γράφονται για την αποκαλούμενη άμπελο το «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έκτισε». Διότι όταν έλαβε αυτό ακριβώς που έπρεπε να προσφέρει υπέρ ημών, και αυτό ήταν το σώμα από την Παρθένο Μαρία, τότε έχει γραφτεί γι' αυτόν ότι και έχει κτιστεί και έχει ποιηθεί και έχει γίνει· διότι σε ανθρώπους αρμόζουν τέτοιες εκφράσεις. Άλλωστε, δεν έγινε ανώτερος από τους αγγέλους μετά την πρόσληψη του σώματος, για να μη φανεί ότι προηγουμένως ήταν κατώτερος ή ίσος με αυτούς. Αντίθετα, γράφοντας προς τους Ιουδαίους και συγκρίνοντας την ανθρώπινη διακονία του Κυρίου με αυτήν του Μωυσή, είπε: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι «μέσω αγγέλων λαλήθηκε ο νόμος»· επειδή «ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη ήλθε μέσω του Ιησού Χριστού», όπως και η χορηγία του Πνεύματος. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ κηρυσσόταν ο νόμος, τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους» και τα έθνη προσκυνούν τον Χριστό και δι’ αυτού γνωρίζουν τον Πατέρα. Επομένως, αυτά έχουν γραφτεί για τον Σωτήρα ανθρωπίνως, και δεν ισχύει κάτι διαφορετικό.

Το ότι είναι πιστοί οφείλεται στο ότι βαπτίζονται όλοι οι χριστιανοί, ενώ το να διαχειρίζονται σωστά όσα τους έχουν εμπιστευθεί, σημαίνει προφανώς την τέλεση των έργων του βαπτίσματος για τη δική τους σωτηρία. Εάν λοιπόν κάποιος από αυτούς εκτραπεί από αυτή την ευθεία οδό, η μερίδα του κατατάσσεται με εκείνους που μεθούν, οι οποίοι μεθούν από το κρασί της ανομίας. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι σαν έλλογος χοίρος, και γνωρίζετε τι παθαίνει όταν έρχεται ο Κύριος. Εάν όμως διαχειριστεί καλά όσα του παραδόθηκαν, όλοι γνωρίζουν τον μακαρισμό που θα λάβει από τον Κύριο. Διότι λέει: «Σε όλη τη γη βγήκε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Σχετικά με την ανάσταση, αυτός ο κόσμος είναι σαν ένα αλώνι, και τα ζιζάνια βρίσκονται μαζί με το σιτάρι. Όταν λοιπόν γίνει η ανάσταση, η ευαγγελική φωνή μάς διδάσκει ότι ανασταίνονται αναμεμειγμένοι, λέγοντας: «Και θα τους χωρίσει μεταξύ τους, όπως ο ποιμένας χωρίζει τα πρόβατα από τα ερίφια» και τα εξής. Όσο για τα περί των δύο γυναικών και των δύο ανδρών, τα είπε για τη συντέλεια, περί πίστεως και απιστίας, ότι δηλαδή στο τέλος ο ένας παραλαμβάνεται και ο άνθρωπος παραμένει στον έναν.

Διότι, λέγει, σε όλη την οικουμένη εξήλθε ο φθόγγος τους· και, «Θα καθίσουν επάνω σε δώδεκα θρόνους και θα κρίνουν τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ». Εάν δε κάποιος θεωρήσει ως πατέρες της νύμφης τους πατριάρχες, και έτσι ο λόγος των αποστόλων δεν διαψεύδεται. Διότι αντί για εκείνους γεννήθηκαν σε αυτήν υιοί διά του Χριστού, οι οποίοι πράττουν τα έργα του Αβραάμ· και για τον λόγο αυτόν λογίζονται ισότιμοι με εκείνους, επειδή έπραξαν τα ίδια με αυτούς, χάρη στα οποία οι πατέρες αξιώθηκαν τις μεγάλες τιμές.

Περίμενε λίγο και θα μάθεις ότι τα όσα ακολουθούν είναι άξια της επαγγελίας. Διότι εκείνος που συγκροτεί την Εκκλησία και συγκαλεί τα πάντα με το κήρυγμα είναι ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, ο οποίος συνάγει τους σωζομένους διά των προφητών και των αποστόλων· επειδή δε για αυτούς ισχύει ότι «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους», για τον λόγο αυτόν λέγει: «Ακούστε, όλα τα έθνη, και όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη». Γι' αυτό και η Εκκλησία έχει συγκροτηθεί από ανθρώπους παντοειδών επιτηδευμάτων, ώστε κανένας να μην απομείνει έξω από την ωφέλεια.

Διότι έπρεπε, έπρεπε εκείνος που καλούσε τον Ισραήλ σε υποταγή και σύνεση μέσω του νόμου που επρόκειτο να θεσπιστεί, να εμφανίζεται ως φωτιστής και ως τιμωρός· και τα δύο αυτά επιτελούνται δια του πυρός. Αλλά και «οι ήχοι, λέει, της σάλπιγγας γίνονταν σταδιακά πάρα πολύ ισχυρότεροι», ώστε πάλι να ξετυλίγεται σε εμάς μια τέτοια δύναμη νοημάτων· διότι εκφωνήθηκε μεν και ο νόμος από τον Θεό, όχι όμως με ένταση στην αρχή εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που παιδαγωγούνταν, αλλά με ισχνή φωνή, για να το πω έτσι, και χωρίς να έχει όλη τη δύναμη εκείνου που σαλπίζει. Γι' αυτό ακριβώς και ο Μωυσής ονόμαζε τον εαυτό του βραδύγλωσσο. Καθώς όμως προχωρούσε ο καιρός, και ανύψωνε εκείνους που πίστευαν στον Χριστό από τη σκιά του γράμματος σε πνευματική λατρεία, πάρα πολύ ισχυρότεροι εξήλθαν οι ήχοι της θείας σάλπιγγας, καθώς το σωτήριο και ευαγγελικό κήρυγμα αντηχούσε κατά κάποιον τρόπο σε όλη την οικουμένη. Διότι, αντίθετα με τον νόμο που είχε λεπτή φωνή και περιορισμένο κήρυγμα, δεν ακούστηκε μόνο στη χώρα των Ιουδαίων, ούτε κηρύχθηκε μόνο από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, αλλά μάλλον «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», όπως έχει γραφτεί. Τι ακολουθεί πάλι μετά από αυτά; «Ο Μωυσής μιλούσε, λέει, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή». Ας είναι πάλι οξύς ο νους των πιο ευμαθών, και ας παρατηρήσει με ακρίβεια την ασφάλεια που ενυπάρχει στα θεία λόγια.

Γι' αυτό λοιπόν χαίροντας ο ψαλμωδός εν Πνεύματι αναφωνούσε γι' αυτούς: «Ύψωσαν οι ποταμοί, Κύριε, ύψωσαν οι ποταμοί τις φωνές τους». Κάτι το μεγάλο και εξαίσιο διακήρυξε ο λόγος των αγίων, και «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», καθώς είναι γραμμένο, «και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Τέτοιους ποταμούς μάς υποσχέθηκε ότι θα αναδείξει ο Θεός μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο Θεός και Δεσπότης των πάντων, λέγοντας: «Θα με δοξάσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι κόρες των στρουθοκαμήλων, διότι έδωσα στην έρημο νερό και ποταμούς σε γη άνυδρη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου». Είναι ολοφάνερο λοιπόν ότι ο Σωτήρας, λέγοντας πως ποταμοί θα ρεύσουν από την κοιλιά του πιστού, εννοεί τη διδακτική και σοφή χάρη που χορηγείται μέσω του Πνεύματος, την οποία μνημονεύει και ο Παύλος λέγοντας: «Στον έναν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας». Είναι επιπλέον καλό να γνωρίζουμε, ότι ο Σωτήρας δεν ενέταξε στους λόγους του το ρητό ακριβώς όπως διατυπώνεται στη Θεία Γραφή, αλλά μάλλον ερμήνευσε το βαθύτερο νόημά του. Διότι βρίσκουμε κάπου να λέγεται για τον καθένα που τιμά και αγαπά τον Θεό, ότι «Θα είναι σαν κήπος πλούσια ποτισμένος και σαν πηγή από την οποία δεν έλειψε το νερό». Αυτό δε που είπε αργότερα προς τη γυναίκα από τη Σαμάρεια, αυτό και τώρα διακηρύσσει σαφώς.

Κάτι παρόμοιο λέει και ο πάνσοφος Παύλος σε όσους κλήθηκαν από τα έθνη: «Αφού, λοιπόν, δικαιωθήκαμε μέσω της πίστεως, έχουμε ειρήνη με τον Θεό μέσω του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». Αφού, λοιπόν, παρακάλεσε τις ερχόμενες γενεές, για τις οποίες και ο μακάριος Δαβίδ είπε: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η ερχόμενη γενεά», μεταφέρει τον λόγο στους ίδιους τους αγίους αποστόλους, ότι θα κατακτήσουν για τον Θεό την υφήλιο, και έχοντάς το κατανοήσει, ή μάλλον έχοντάς το διδαχθεί μέσω του Αγίου Πνεύματος, σκιρτά κατά κάποιον τρόπο και λέει από την πάρα πολύ μεγάλη χαρά: Θα βλαστήσουν τα τέκνα του Ιακώβ, και θα ανθίσει ο Ισραήλ, και θα γεμίσει η οικουμένη από τον καρπό του. Διότι οι θεσπέσιοι μαθητές κατάγονται από το αίμα του Ιακώβ, ο οποίος μετονομάστηκε και σε Ισραήλ. Και επειδή από την ανατολή μέχρι τη δύση, και σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και μέχρι τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους, κλήθηκε σε επίγνωση το πλήθος των εθνών, και όπως λέει ο προφητικός λόγος, η οικουμένη γέμισε από τον καρπό του. Και τίνος άραγε; Προφανώς του Ισραήλ, δηλαδή εκείνων που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ. Διότι οι πιστεύσαντες είναι καρποί των αποστολικών κόπων· και ο θεσπέσιος Παύλος τους ονόμασε χαρά και στέφανό του· επειδή αληθινά καύχημα και δόξα των αγίων μυσταγωγών είναι όσοι σώθηκαν μέσω αυτών. <Μήπως όπως αυτός πάταξε, έτσι και ο ίδιος θα πληγεί, και όπως αυτός θανάτωσε, έτσι θα θανατωθεί;

Και βέβαια έχει σαγηνευτεί ένα όχι μικρό πλήθος· όμως, σε σχέση με ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος, είναι εντελώς ελάχιστοι, και οι σωσμένοι έγιναν δεκτοί σχεδόν ένας-ένας, προφανώς μέσω της πίστης στον Χριστό. <Και κατά την ημέρα εκείνη θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα, και θα έλθουν οι χαμένοι στη χώρα των Ασσυρίων και οι χαμένοι στην Αίγυπτο, και θα προσκυνήσουν τον Κύριο στο άγιο όρος στην Ιερουσαλήμ.> Είναι συνήθεια των αγίων προφητών να αποκρύπτουν τον λόγο τους με κάποια ασάφεια, και επειδή οι Ισραηλίτες γίνονταν αχαλίνωτοι στην οργή, να ακολουθούν μια μέση οδό νοημάτων, ώστε πολλές φορές αυτό που δηλώνεται να είναι ασαφές. Λέει λοιπόν ότι θα σαλπίσουν εκείνον τον καιρό, όχι άλλοι, όπως νομίζω και πάλι, παρά μόνον οι άγιοι μυσταγωγοί, και θα σαλπίσουν όχι απλώς, αλλά με τη μεγάλη σάλπιγγα, δηλαδή, χρησιμοποιώντας τα ευαγγελικά κηρύγματα, σχεδόν να κατηχήσουν και να ανακράξουν κάτι το μεγάλο και εξαίσιο σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη. «Διότι, πράγματι, αληθινά σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Διότι και ο μέγας Μωυσής είχε χρησιμοποιήσει κατά καιρούς σάλπιγγα, αλλά όχι τη μεγάλη· επειδή ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και η δύναμη των νομικών κηρυγμάτων περιοριζόταν μόνο στη χώρα των Ιουδαίων.

Σε αυτήν λοιπόν την έρημο φανερώθηκε οδός, η οποία οδηγεί όσους πορεύονται μέσω αυτής στην αληθινή θεογνωσία, σε αγία και αμόλυντη ζωή και σε κάθε γνώση κάθε αγαθού πράγματος. Λέμε δε ότι αυτή η οδός είναι είτε το θείο, ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, είτε ίσως και ο ίδιος ο Χριστός. Διότι τον έχουμε ακούσει να λέει ξεκάθαρα: «Εγώ είμαι η οδός». Αλλά δεν δημιουργήθηκε μόνο οδός στην έρημο, αλλά αναδείχθηκαν και ποταμοί, οι οποίοι γνωρίζουν να ποτίζουν άφθονα με νοητά και ψυχωφελή νάματα όσους βρίσκονται σε αυτήν. Λέμε επίσης ότι αυτοί είναι οι ιερουργοί των ευαγγελικών και αποστολικών θεσπισμάτων, τους οποίους μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Ύψωσαν οι ποταμοί τις φωνές τους». Διότι, όπως πάλι ο ίδιος λέει κάπου: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Εκτός δε από τους προαναφερθέντες ποταμούς, θα μπορούσαν να νοηθούν ως τέτοιοι και οι ποιμένες των λαών, οι οποίοι γνωρίζουν να μυσταγωγούν ορθά και άμεμπτα, και μπορούν να αρδεύουν με λόγια ευσέβειας εκείνους που προσέρχονται στον Χριστό μέσω της πίστης. Και ονομάζει άνυδρο το πλήθος των εθνών. Διότι δεν υπήρχε ανάμεσά τους δάσκαλος της αλήθειας, που να διαθέτει το σωτήριο νάμα. «

Σαλπίστε λοιπόν, εσείς που είστε πρεσβευτές του Χριστού. «Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.» Και διέταξε τα όρη να αναφωνήσουν με ευφροσύνη, αποκαλώντας πάλι εδώ όρη τα θεμέλια της γης. Διότι περίβλεπτοι και περίλαμπροι είναι οι θεσπέσιοι μαθητές, διαπρέποντας σε έργο και σε λόγο, και γνωστότατοι σε όλους παντού, προς τους οποίους απηύθυνε τον λόγο και η προφητεία: «Ανέβα σε υψηλό όρος, εσύ που ευαγγελίζεσαι τη Σιών. Ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που ευαγγελίζεσαι την Ιερουσαλήμ.» Αυτά λοιπόν τα νοητά όρη διέταξε να αναφωνήσουν με ευφροσύνη. Από αυτό μπορεί κανείς να διαπιστώσει τόσο τη δύναμη του νόμου, όσο και την ξεκάθαρη υπεροχή των ευαγγελικών κηρυγμάτων. Διότι ο μεν νόμος, απειλώντας με τιμωρίες τους παραβάτες και παραδίδοντας σε αναπόδραστες καταδίκες τους ενόχους, δεν διαλαλούσε ευφροσύνη, αλλά μάλλον κατήφεια. Αντιθέτως, οι ιερουργοί των ευαγγελικών θεσπισμάτων και οι διάκονοι των χαρισμάτων του Χριστού, διακηρύττουν ευφροσύνη στον κόσμο.

Λέει δε ότι η ράβδος θα απορριφθεί έτσι, ώστε να σκορπιστεί σε όλη τη γη, δηλαδή να διανεμηθεί, και να φανεί ότι ο λόγος περί του Χριστού, ήτοι το ευαγγελικό κήρυγμα, έχει σκορπιστεί παντού. Διότι, λέει, θα σκορπιστεί κατά την ημέρα εκείνη, δηλαδή κατά τον καιρό εκείνο κατά τον οποίο ο Χριστός, αφού πατήσει το κράτος του θανάτου και αναστηθεί, θα πει στους αγίους αποστόλους: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Διότι τότε ο λόγος του Σωτήρα μας περιήλθε ολόκληρη την οικουμένη κάτω από τον ουρανό· και είναι αληθές να πούμε για τους αγίους αποστόλους ότι «Εις πάσαν την γην εξήλθεν ο φθόγγος αυτών, και εις τα πέρατα της οικουμένης τα ρήματα αυτών». Το ότι δεν είναι ανώφελο για τα έθνη το να απορριφθεί και να σκορπιστεί στη γη, δηλαδή να διανεμηθεί και στις δικές τους χώρες η καλή ράβδος, ήτοι η διαθήκη την οποία δεν συνήψε πλέον μόνο με τον Ισραήλ, αλλά μάλλον την συνήψε με όλα τα έθνη, θα το κατανοούσαμε, και μάλιστα πολύ εύκολα, αν κατανοήσουμε τον λόγο της προφητείας· διότι λέει: «θα γνωρίσουν οι Χαναναίοι τα πρόβατα που φυλάσσονται, διότι είναι λόγος Κυρίου». Διότι Χαναναίους ονομάζει τα έθνη. Και αυτοί θα μπορούσαν να νοηθούν ως τα πρόβατα που φυλάσσονται. Επειδή έχουν φυλαχθεί για τον Χριστό, καθώς Αυτός είναι η προσδοκία των εθνών.

Διότι ο παλαιός νόμος ακουγόταν μεν, αλλά μόνο στην Ιουδαία· το θείο όμως και ουράνιο κήρυγμα περιήλθε όλη την υπ' ουρανόν. Διότι αυτό ελέχθη για τους αγίους αποστόλους: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», και τα εξής. (Εκ του Κυρίλλου και του Ησυχίου). Και αυτά ο Χριστός επιθυμεί και προσεύχεται να τα δει, μιλώντας ανθρωπίνως προς τον Πατέρα του, ο οποίος είναι ο Κύριος των δυνάμεων και ο Θεός του Ισραήλ.

Διότι μας κατακυριεύει μέσω της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μας. <Φωνή έδωσαν τα σύννεφα, διότι και τα βέλη σου διαπερνούν, κ.τ.λ.> (A f. 385 b) Σύμφωνα δε με την αλληγορική ερμηνεία, τα πλήθη των λαών που συγκεντρώνονται στις Εκκλησίες του Θεού, τα οποία παρομοιάζονται με ύδατα, βλέποντας τον Θεό που ήλθε ανάμεσα στους ανθρώπους, κυριεύθηκαν από σωτήριο φόβο, ο οποίος είναι η αρχή της σοφίας. Οι άβυσσοι, δηλαδή η παράταξη των απίστων, ταράχτηκαν επαναστατώντας εναντίον της Εκκλησίας. Και τα σύννεφα, που διατάχθηκαν να μη βρέχουν στον προηγούμενο αμπελώνα, δηλαδή τον Ισραήλ, είναι οι μαθητές του Σωτήρος, οι οποίοι, διακονώντας τον ευαγγελικό λόγο και έχοντας διαδώσει σε όλη την οικουμένη την ουράνια βροχή, έδωσαν φωνή· διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους. Και τα σωτήρια και εκλεκτά βέλη, που τραυματίζουν τις ψυχές όσων σώζονται, είναι πάλι οι ίδιοι οι απόστολοι, ή τα πυρωμένα λόγια του Θεού και η ενέργεια του Πνεύματος, τα οποία διαπέρασαν παντού. Αλλά και η βροντή είναι ο ευαγγελικός λόγος που αντήχησε κάτω από τον ουρανό, εξαιτίας του οποίου και κάποιοι ονομάστηκαν υιοί βροντής. Διαδόθηκε στον τροχό, δηλαδή σε αυτόν τον κόσμο που έχει σφαιρικό σχήμα και κινείται κυκλικά· μέσα στον οποίο υπάρχει ένας άλλος τροχός, ο βίος των ανθρώπων, σύμφωνα με αυτό που αναφέρεται στον Ιεζεκιήλ, «Τροχός μέσα σε τροχό».

Διότι μεγάλος πράγματι και εξαίσιος αντήχησε ο λόγος των αγίων, και σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.

Από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ διαγγέλλονταν τα νομικά προστάγματα, και ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία. Τώρα όμως σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του, και όλοι έχουν γίνει διδακτοί του Θεού, όχι αγγέλων, αλλά του Θεού. Διότι και ο νόμος προερχόταν από τον Θεό, αλλά δόθηκε μέσω αγγέλων. Ο Υιός όμως λέει: «Εγώ ο ίδιος που μιλώ είμαι παρών». Επομένως, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, όσο ανώτερη είναι η λειτουργία που έλαβε, και όσο ανώτερης διαθήκης έγινε εγγυητής, τόσο υπερέχει των αγγέλων, όχι συγκρινόμενος με αυτούς ως προς τη φύση, αλλά υψούμενος τόσο πολύ υπεράνω τους, όσο απέχει ο Θεός από τα δημιουργήματα σύμφωνα με τον λόγο της ουσίας. Το «ανώτερος» λοιπόν, το οποίο αναφέρεται στη διακονία, όσο αποδεικνύει ότι αυτή είναι μεγαλύτερη και υψηλότερη από εκείνη των αγγέλων, τόσο εξυψώνει τον Υιό υπεράνω της φύσης των δημιουργημάτων. Και στους μεν αγγέλους, ως δούλους, απονέμει την κατώτερη διακονία, στον δε Υιό, αυτήν που αρμόζει σε Υιό και Δεσπότη. Διότι, όπως λέει, έχει νομοθετηθεί με βάση ανώτερες επαγγελίες.

Οι δε πέντε στύλοι, χρυσοί και επενδυμένοι με χαλκό, προτυπώνουν τους διδασκάλους και τους προεστώτες των Εκκλησιών κατά τον πέμπτο καιρό, κατά τον οποίο έλαβε χώρα η παρουσία του Χριστού. Αυτοί, ορθοτομώντας τον λόγο της αληθείας, είναι πολύτιμοι μεν σαν τον χρυσό, εύηχοι δε σαν τον χαλκό. «Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους»· οι οποίοι, μέσω της έντεχνης και θεόπνευστης μυσταγωγίας, διευρύνουν τρόπον τινά τις εισόδους για εκείνους που επιθυμούν να εισδράμουν στα Άγια των αγίων.

Και ο Ιεζεκιήλ λέγει: Θα σας καθαρίσω, και το πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας. Και πάλι: Θα τους δώσω άλλη καρδιά και νέο πνεύμα θα τους δώσω. Και ο Δαβίδ στον <ιη΄> ψαλμό λέγει: Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια του.

«Δεν μίλησα στα κρυφά ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης»· διότι, επειδή «όλη η γη και όσοι κατοικούν σε αυτήν», δηλαδή όλοι οι άνθρωποι, «είναι δικοί μου», για τον λόγο αυτό λέει ότι δεν άφησα τους δικούς μου λόγους να κρύβονται ούτε να μένουν στην αφάνεια σαν στο σκοτάδι, αλλά φέρνοντάς τους στο φως τους διέδωσα σε όλους, «ώστε να κηρυχθεί σε όλα τα έθνη το σωτήριο ευαγγέλιο». Γι' αυτό «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος» των δικών μου αποστόλων «και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους». Και πολύ λογικά συνδέονται αυτά με το: «Ανανεωθείτε ενώπιόν μου, νησιά. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με σωτηρία αιώνια· δεν θα καταισχυνθούν ούτε θα ντροπιαστούν στον αιώνα». Μέσω αυτών ο λόγος, αφού μνημόνευσε τις εκκλησίες του Θεού και τους αποστόλους του Σωτήρος μας, ακολούθως προσέθεσε το: «δεν μίλησα στα κρυφά ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης», και σύμφωνα με τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: «δεν μίλησα στα κρυφά ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης». Προφανέστατα δε, αυτά θα ταίριαζαν μόνο στο ευαγγελικό κήρυγμα· διότι τα λόγια του Μωυσή, αν κάποιος ήθελε να τα εξετάσει, θα τα έβρισκε «να έχουν ειπωθεί στα κρυφά», και μάλιστα στην εβραϊκή γλώσσα, με ιδιότυπους χαρακτήρες που δεν ήταν γνωστοί σε όλους. Αλλά και αν κάποιος αναλογιστεί ότι ο νόμος του Μωυσή παραδόθηκε «σε γη έρημη και άβατη και άνυδρη», θα διαπίστωνε ότι αυτός «έχει ειπωθεί σε σκοτεινό τόπο της γης».

Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με το ευαγγέλιο του Χριστού· διότι «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος» των αποστόλων του «και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Και έχει παραδοθεί σε κάθε είδους γλώσσα και σε κάθε φωνή, καθώς και με τους χαρακτήρες του κάθε έθνους, ώστε να ακουστεί σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό, αν μη τι άλλο, και τούτο έχει διακηρυχθεί με τρόπο θαυμαστό και επίκαιρο, εννοώ το: «δεν μίλησα στα κρυφά, ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης». Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: «Δεν είπα στο σπέρμα του Ιακώβ: ζητήστε κάτι μάταιο», ενώ σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Δεν είπα στο σπέρμα του Ιακώβ: μάταια να με αναζητήσετε», ή σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «Δεν είπα στο σπέρμα του Ιακώβ: κενά να με αναζητήσετε». Διότι «εκείνους», λέει, «κάλεσα πρώτους μέσω του ευαγγελικού κηρύγματος και σε αυτούς πρώτους υποσχέθηκα τη βασιλεία των ουρανών, υποσχόμενος σε αυτούς σαν ανταμοιβές την πίστη τους σε εμένα, ώστε να μη νομίσουν ότι μάταια λατρεύουν τον Θεό. Γι' αυτό και υποσχέθηκα αιώνια ζωή και αγαθά, "τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν". Επειδή όμως "είμαι Θεός που λαλώ δικαιοσύνη και αναγγέλλω αλήθεια", σύμφωνα με τον λόγο της δικαιοσύνης, μετά από εκείνους κάλεσα κοντά μου όλους τους ανθρώπους».

Έχε εξουσία πάνω σε δέκα πόλεις. Διότι αυτές είναι βασιλείες, ταιριαστές προαγωγές, που χαρίζουν εξουσία σε ανθρώπους και ηγεμονία επί των ακόμη ατελέστερων ψυχών σε εκείνους που έδωσαν επιτυχή δείγματα δοκιμασίας στα λίγα, επαξίως αυτών που διαχειρίστηκαν κατά τον πρώτο βίο. Θα μπορούσες δε να μάθεις τη γνησιότητα των εν λόγω δούλων, καθώς και την πιστότητα της διαχείρισής τους, αντιλαμβανόμενος τα ίδια τους τα έργα· διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Διότι, μέσω ακριβώς εκείνων των γνωρίμων του Σωτήρα, και μέσω όσων μετέπειτα ανέλαβαν τον ίδιο με εκείνους ζήλο, η Εκκλησία που ξεχώρισε από όλα τα έθνη για τον Θεό, σε σύντομο χρονικό διάστημα γέμισε ολόκληρη την οικουμένη. Αλλά και με διαφορετικό τρόπο θα εργαστούν εκείνοι στους οποίους εμπιστεύτηκαν τον σωτήριο ευαγγελικό λόγο, εκπληρώνοντας τις διδασκαλίες του λόγου μέσα από έργα και πράξεις, καθώς και μέσα από θεοπρεπή βίο και πολιτεία. Από αυτούς, εκείνους που εργάστηκαν ποικιλοτρόπως, ο δίκαιος κριτής θα τους ανταμείψει με διάφορες τιμές, αποδίδοντας στον καθένα την αρμόζουσα αμοιβή σε αγαθά· σε εκείνον όμως που έκρυψε τους λόγους και τους κράτησε δεμένους κοντά του, και δεν εργάστηκε καθόλου, δηλαδή στον πονηρό και οκνηρό δούλο, θα επιφέρει τα επίχειρα της πονηρίας του. —Το πάνω σε δέκα ή πέντε πόλεις δηλώνει κάποια αρχή και εξουσία που πρόκειται να δοθεί στους αγίους πάνω σε κατώτερους και σε εκείνους που είναι άξιοι να καθοδηγούνται.

Έχει γεμίσει λοιπόν ολόκληρη η οικουμένη των ανθρώπων από την εύρυθμη και αμοιβαία χορεία τους· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους»· προφανώς, (εννοεί τον φθόγγο) των ημερών και των νυχτών, καθώς και των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού, και του στερεώματος που αναγγέλλει το έργο των χεριών Του. Φθάνοντας δε σε αυτό το σημείο, μου προκαλεί θαυμασμό πώς ο ιερός απόστολος ανέγαγε το χωρίο: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους», στους μαθητές, τους ευαγγελιστές και τους αποστόλους του Σωτήρα μας, στην προς Ρωμαίους Επιστολή. Στρέφοντας δε την προσοχή του νου στην αποστολική διατύπωση, διαπίστωσα με πολύ μεγάλη ακρίβεια ότι εκείνος είχε κάνει την παράθεση αυτή επίκαιρα και με τρόπο καταχρηστικό· διότι δεν έπραξε όπως όταν άλλοτε έλεγε: «Ο δε Ησαΐας κράζει υπέρ του Ισραήλ», και άλλοτε: «καθώς προείπε ο Ησαΐας»· και πάλι: «Καθώς έχει γραφτεί»· και ξανά: «Διότι λέει η Γραφή»· δεν ενέργησε έτσι και στην περίπτωση του: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», ούτε το εξέφρασε με κάποια προσθήκη όμοια με τις προαναφερθείσες.

Στον ήλιο έστησε τη σκηνή του, και αυτός εξέρχεται σαν νυμφίος από τον νυμφώνα του. Θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει στον δρόμο του· από τη μία άκρη του ουρανού είναι η έξοδός του, και το τέρμα του φτάνει έως την άλλη άκρη του ουρανού· και δεν υπάρχει κανείς που θα μπορέσει να κρυφτεί από τη θερμότητά του. Πέρα από τα όσα έχουν ειπωθεί, ο ήλιος έχει καταστεί δάσκαλος της δοξολογίας του Θεού, καθώς τηρεί τον απαράβατο νόμο του Δεσπότη και μεγάλου Βασιλιά. Διότι ποτέ δεν τολμά να στραφεί σε άλλη πορεία πέρα από την καθορισμένη για αυτόν, ούτε υπερβαίνει τα όρια της ουράνιας διάταξης· αλλά εξέρχεται νωρίς το πρωί, σαν να προβάλλει από άδυτο και απάτητο νυμφώνα, στολισμένος σαν νυμφίος και λαμπρυσμένος με το άνθος του φωτός· και αφού ξεπεράσει τον ανατολικό ορίζοντα, διασχίζει ολόκληρο τον κόσμο, διανύοντας ακούραστα τον δικό του δρόμο. Περιφέρεται δε κυκλικά σαν κάποιος γίγαντας με ισχυρή δύναμη και ακαταμάχητος, ξεκινώντας σαν από αφετηρία σταδίου από το ακρότατο σημείο του ανατολικού ορίζοντα, διατρέχοντας μέσα σε ένα νυχθήμερο ολόκληρο τον σύμπαντα κόσμο, έτσι ώστε κανείς να μην μένει ανεπηρέαστος από τη θερμότητά του. Όλα αυτά τα ενεργεί, υπηρετώντας το πρόσταγμα Εκείνου που τον δημιούργησε και τον τοποθέτησε στο στερέωμα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: Στον ήλιο έστησε τη σκηνή του.

Αυτό που ειπώθηκε με σαφήνεια, το ερμήνευσαν ακόμη πιο ξεκάθαρα οι υπόλοιποι: ο μεν Ακύλας λέγοντας: «Στον ήλιο έθεσε σκήνωμα μέσα σε αυτούς»· ο δε Σύμμαχος: «Στον ήλιο όρισε σκηνή μέσα σε αυτούς»· ο δε Θεοδοτίων: «Στον ήλιο έθεσε σκήνωμα μέσα σε αυτούς»· παρομοίως δε το απέδωσε και η πέμπτη έκδοση. Διότι στους προαναφερθέντες ουρανούς και στο στερέωμα που περιγράφηκε, ο Θεός έχει τοποθετήσει το σκήνωμα και το κατοικητήριο του ήλιου, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί από τον Μωυσή: «Και εποίησε ο Θεός τους δύο μεγάλους φωστήρες· τον μεγάλο φωστήρα για να άρχει της ημέρας, και τον μικρότερο φωστήρα για να άρχει της νύχτας, και τους αστέρες».

Πρώτον, λοιπόν, λένε: «Μας δοκίμασας, Θεέ». Και πώς μας δοκίμασας; Το ερμηνεύουν λέγοντας: «Μας πύρωσας, όπως πυρώνεται το αργύριο». Αυτές οι φωνές, όπως είπα, ανήκουν στους αποστόλους, τους μαθητές και τους ευαγγελιστές του Σωτήρος, των οποίων ο φθόγγος εξήλθε σε όλη τη γη και τα ρήματά τους στα πέρατα της οικουμένης. Θα μπορούσαν επίσης να ανήκουν και στους αγίους μάρτυρες του Θεού, οι οποίοι, κατά μίμηση των πρώτων κηρύκων του Σωτήρος μας, υπέστησαν τα ίδια, στους άθλους που αγωνίστηκαν υπέρ της θεοσεβείας. Λένε, λοιπόν, ερμηνεύοντας και διασαφηνίζοντας πώς διατήρησε την ψυχή τους στη ζωή, και πώς δεν παρέδωσε τα πόδια τους σε σάλο: «Διότι μας δοκίμασας, Θεέ, όπως πυρώνεται το αργύριο». Επειδή ακριβώς ένας άνθρωπος χωρίς πειρασμούς είναι αδόκιμος, ευλόγως ο Θεός παραδίδει τους δικούς Του ανθρώπους στους πειρασμούς για να τους γυμνάσει· όχι για να γνωρίσει ο Ίδιος τι είδους άνθρωποι είναι, αλλά για να καταστούν οι ίδιοι, αφού δοκιμαστούν στο πυρ, λαμπρότεροι και καθαρότεροι.

Είναι δυνατόν, λοιπόν, να διαπιστώσει κανείς στην πράξη ότι ολόκληρη η γη γέμισε από τη διαδοχή τους. Και οι Εκκλησίες του Σωτήρα μας που έχουν ιδρυθεί σε όλη την οικουμένη, και τα αναρίθμητα πλήθη των λαών σε καθεμία από αυτές, φανερώνουν τα αποτελέσματα της ευλογίας τους. Ταιριαστά δε λέγεται για αυτούς το «Ο Θεός μας», στη φράση «Είθε να μας ευλογήσει ο Θεός, ο Θεός μας», επειδή κατέχουν ως πατροπαράδοτη την επίγνωση του Θεού τους. Αλλά στη συνέχεια προσθέτουν αόριστα, λέγοντας το «Είθε να μας ευλογήσει ο Θεός», με την έννοια ότι δεν είναι πλέον Θεός μόνο δικός τους, αλλά και όλων εκείνων που πρόκειται να σωθούν μέσω αυτών. Και έπειτα από όλα αυτά επισφραγίζουν το συμπέρασμα ολόκληρης της προφητείας λέγοντας: «Και ας τον φοβηθούν όλα τα πέρατα της γης». Διότι, επειδή «αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου», κατ' ανάγκην εύχονται, σαν εισαγωγή στη θεοσέβεια, να γεννηθεί ο φόβος του Θεού σε όλους τους ανθρώπους που κατοικούν μέχρι και τα έσχατα της γης· πράγμα το οποίο ακριβώς εκπληρώθηκε μετά τη θεοφάνεια του Σωτήρα μας, μετά την οποία σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αποστόλων του, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Για αυτά δε τα πέρατα της γης λεγόταν και στα προηγούμενα: «Εισάκουσέ μας, Θεέ, ο Σωτήρας μας, η ελπίδα όλων των περάτων της γης και εκείνων που βρίσκονται μακριά στη θάλασσα».

Εάν δε προσέξει κανείς πώς από τότε και μέχρι τώρα, σε όλη την ανθρώπινη οικουμένη, βοά μέσα στις εκκλησίες του, προτρέποντας να σπεύσουν στο ζωοποιό του πόμα και ανακαλώντας στη ζωή όσους έχουν νεκρωθεί από τις θανάσιμες αμαρτίες· και πώς με το διακηρυττόμενο πάθος του (ακούγεται σε) σύμπασα την οικουμένη περισσότερο από όσο τότε στη Σιών, εφόσον «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους», θα κατανοήσει πώς στα προκείμενα λέγεται από το δικό του πρόσωπο το: «Κουράστηκα να κράζω, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου». Διότι με αυτά υποδηλώνει το διαρκές της βοής του. Επειδή δεν φώναξε μόνο μία φορά και παρήλθε, αλλά πάντοτε βοά και κράζει στις ψυχές όλων διαμέσου των μαθητών του· πάντοτε δε βοά και προς τον Πατέρα υπέρ εκείνων που έχουν πιστέψει σε αυτόν. Γι' αυτό στη συνέχεια προσθέτει: «Εξέλιπαν οι οφθαλμοί μου ελπίζοντας στον Θεό μου». Αντί δε του «εξέλιπαν», ο Ακύλας λέει: «Εξαντλήθηκαν οι οφθαλμοί μου περιμένοντας τον Θεό». Βοούσε δε και έκραζε εξαιτίας του πλήθους των εχθρών του, πράγμα που ακριβώς παρουσιάζει λέγοντας: «Πληθύνθηκαν περισσότερο από τις τρίχες της κεφαλής μου εκείνοι που με μισούν δωρεάν».

Διότι ο υετός (η βροχή), όταν πέφτει πάνω στον πόκο (το μαλλί του προβάτου), κατεβαίνει ανεπαίσθητα και αθόρυβα. Επειδή λοιπόν η κατά σάρκα γέννηση του Σωτήρα μας ανέλαβε τέτοια οικονομία, ώστε κανείς να μην το καταλάβει ούτε να ακουστεί, ούτε καν σε αυτούς που κατοικούσαν γειτονικά, το μυστήριο της σύλληψης και του τοκετού της αγίας Παρθένου. Αυτό ακριβώς αινίχθηκε ο παρών λόγος, λέγοντας: «Θα κατέβει ως υετός επί πόκον»· και με άλλον τρόπο, επειδή ο πόκος είναι δέρμα προβάτων, αν σκεφτείς πώς δίδασκε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Δεν ήλθα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ», θα εφαρμόσεις το παρόν λόγιο στη δική του φωνή. Διότι δεν κατέβηκε σε άλλο έθνος, παρά μόνο σε αυτό των Ιουδαίων, ανάμεσα στους οποίους και διέτριψε. Η πρώτη λοιπόν κατάβασή του έγινε ως υετός επί πόκον, σύμφωνα με τους τρόπους που εξηγήθηκαν· μετά από αυτά, όμως, δεν κατήλθε πλέον σαν πάνω σε πόκο, αλλά με πολλή κίνηση· και η διδασκαλία του έγινε ένας δυνατός ήχος που ακούστηκε σε όλη την οικουμένη. Γι' αυτό προστίθεται στη συνέχεια: «και ωσεί σταγόνες που στάζουν πάνω στη γη». Διότι οι σταγόνες ή οι ψιχάλες, σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές, που στάζουν πάνω στη γη, δεν κατεβαίνουν πλέον αθόρυβα, αλλά με πολύ θόρυβο. Και αυτό εκπληρώθηκε τελικά, όταν σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αποστόλων του, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.

«Όλα», λοιπόν, «τα έθνη θα τον υπηρετήσουν, διότι ελύτρωσε φτωχό από τον δυνάστη, και πένητα που δεν είχε βοηθό». Διότι η λέξη «ὅτι» [διότι], η οποία υπάρχει σε όλους τους ερμηνευτές και στην ίδια την Εβραϊκή Γραφή, είναι αιτιολογική και διδάσκει με ποιον τρόπο όλα τα έθνη επρόκειτο να υπηρετήσουν τον Σωτήρα. Διότι αυτό, λέει, θα συμβεί, «επειδή θα λυτρώσει φτωχό από τον δυνάστη»· σαν να έλεγε πιο ξεκάθαρα: Ότι δηλαδή το τάγμα των αποστόλων του, αυτών που έγιναν για χάρη του φτωχοί και πένητες, θα το λυτρώσει από κάθε δυνάστη. Διότι, ενώ πολλοί δυνάστες, ορατοί και αόρατοι, αντιτάσσονται και επιτίθενται εναντίον αυτών ακριβώς των φτωχών και πενήτων, ο ίδιος, προασπίζοντάς τους με αόρατη δύναμη, θα τους λυτρώσει από όλους αυτούς, ώστε να μην παρεμποδιστεί η διακονία του ευαγγελικού κηρύγματος που επιτελείται μέσω αυτών. Και θα το πράξει αυτό όντας μαζί τους, σύμφωνα με την υπόσχεση που τους έδωσε λέγοντας: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος». Έτσι, λοιπόν, σπλαχνίστηκε φτωχό και πένητα, και έσωσε ψυχές πενήτων· και όλα αυτά τα παρείχε στους μαθητές και αποστόλους του, ώστε σε όλη τη γη να εξέλθει ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Αυτών δε των φτωχών και των πενήτων λύτρωσε τις ψυχές από τον τόκο και την αδικία, ώστε να μην οφείλουν τίποτα σε κανέναν.

Θα μπορούσες, λοιπόν, να πεις ότι οι άβυσσοι είναι τα πλήθη των απίστων εθνών, τα οποία κατά καιρούς εξεγείρονται εναντίον της Εκκλησίας και προκαλούν διωγμούς εναντίον της. Και αφενός μεν τα πρώτα ύδατα φοβούνταν τον Θεό, αφετέρου δε οι προαναφερθείσες άβυσσοι ταράσσονταν. Ένα τρίτο τάγμα, επιπλέον όσων ειπώθηκαν, τυγχάνει να είναι αυτό των νεφελών, το οποίο ακριβώς εξέπεμψε φωνή. Και ποιες ήταν οι νεφέλες, παρά εκείνες που διατάχθηκαν να μη βρέξουν πάνω στον προηγούμενο αμπελώνα, σύμφωνα με το ρητό που αναφέρει: «Και στις νεφέλες θα δώσω εντολή να μη βρέξουν πάνω σε αυτόν», εννοώντας προφανώς τον λαό της περιτομής; Νεφέλες δε, γεμάτες από ύδατα, που δεν βρέχουν πάνω στον παλαιό αμπελώνα, ποιες θα μπορούσαν να είναι παρά οι μαθητές του Σωτήρος και οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές; Οι οποίοι, έχοντας διαδώσει σε όλη την οικουμένη την επουράνια βροχή, εξέπεμψαν φωνή, ώστε σε όλη τη γη να εξέλθει ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους; Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Έδωσαν φωνή οι νεφέλες· διότι και τα βέλη σου διέρχονται».

Αυτοί, λοιπόν, προστάζονται να ψάλουν στον Κύριο άσμα καινό σε όλη τη γη· πράγμα το οποίο και εξεπλήρωσαν με τα έργα τους, όταν σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Και το καινό άσμα ήταν το σωτήριο Ευαγγέλιο, το οποίο δεν περιείχε τις παλαιές νομικές διατάξεις του Μωυσή, αλλά τα παραγγέλματα του Χριστού που ήταν κατάλληλα για όλους τους Έλληνες· διότι τα παραγγέλματα του Μωυσή δεν ήταν τέτοια. Προηγουμένως, βεβαίως, προστάζει να ψάλουν στον ίδιο τον Κύριο το καινό άσμα· επειδή όμως δεν ήταν ικανή ολόκληρη η γη να κατανοήσει ποιος ακριβώς ήταν ο Κύριος, ούτε να γνωρίσει τις βαθύτερες αλήθειες περί του Κυρίου, αναγκαστικά στη συνέχεια, κατά δεύτερο λόγο, προσθέτει το: «Ψάλατε στον Κύριο, ευλογήστε το όνομά του», έχοντας το εξής νόημα: εάν τα έθνη όλης της γης δεν δύνανται να κατανοήσουν ποιος είναι ο δημιουργός του σύμπαντος κόσμου και ο δεσπότης των όλων Κύριος· και εάν δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν πώς, όντας ο δημιουργικός Λόγος του Θεού, διέπει και διακυβερνά τα πάντα με αφανή και αόρατη δύναμη· τους αρκεί τουλάχιστον, ως εισαγωγή, το να ευλογούν το όνομά του. Διότι είναι ικανό αυτό καθαυτό το όνομα του Κυρίου και αυτή η απλή προσηγορία του, όταν δοξολογείται και ευλογείται, να ωφελεί τα μέγιστα αυτούς που την ευλογούν, περισσότερο από εκείνους που ευλογούν τον Αβραάμ, προς τον οποίο έχει ειπωθεί: «Εκείνοι που σε ευλογούν θα ευλογηθούν».

ΨΑΛΜΟΣ ΡΝ΄. Επίστησε τον νου σου για να προσέξεις ότι ο μεν πρώτος ψαλμός ολόκληρου του βιβλίου προφήτευε τον όλεθρο των ασεβών, και μακάριζε κάποιον ως σπάνιο, εκείνον που μπορούσε να αποφύγει τον βίο των ασεβών. Ο τελευταίος όμως από όλους καλεί κάθε πνοή στην υμνολογία του Θεού. Πλην όμως, αν και ο παρών λόγος προσκαλεί κάθε πνοή στην υμνολογία, επειδή δεν είναι ένας ο τρόπος όλων, ούτε [μία] η διάθεση, καθορίζει αναλογικά για τον καθένα κάποιο όργανο κατάλληλο για τον ύμνο· διότι όποιος έχει εξυψωθεί στην αρετή ανώτερα από όλους, αποδίδει τον αίνο με ήχο σάλπιγγας, επειδή η σάλπιγγα είναι το πιο μεγαλόφωνο από όλα τα όργανα, και απαιτείται μεγαλύτερη και ισχυρότερη δύναμη από όσους τη χρησιμοποιούν. Τέτοιοι ήταν οι ιεροί απόστολοι του Σωτήρος, των οποίων ο φθόγγος εξήλθε σε όλη τη γη και τα ρήματά τους στα πέρατα της οικουμένης, καθώς χρησιμοποίησαν το μεγαλόφωνο του ευαγγελικού κηρύγματος ... ώστε οι άνθρωποι να πληρωθούν από τη φωνή τους. Επειδή, όμως, δεν είναι όλοι ικανοί να υμνούν τον Θεό με φωνή σάλπιγγας όπως οι απόστολοι, συγκαταβαίνει ο λόγος και προτρέπει άλλους μεν με ψαλτήρι, άλλους δε με κιθάρα, και ... άλλους με τύμπανα ... στους μεν μέσω των έργων και μέσω των πράξεων του σώματος, στους δε μέσω της κίνησης της ίδιας της ψυχής ... με εύρυθμο και αρμονικό τρόπο ... του Πνεύματος που κατοικεί ...

Έτσι λοιπόν, με ουράνια δύναμη και συνέργεια, αμέσως σαν μια ακτίνα του ήλιου ο σωτήριος λόγος καταύγασε ολόκληρη την οικουμένη. Πάραυτα, σύμφωνα με τις θείες Γραφές, απλωνόταν «σε όλη τη γη ο φθόγγος» των θεσπέσιων ευαγγελιστών και αποστόλων του, «και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Και μάλιστα, σε όλες τις πόλεις και τα χωριά, δίκην αλωνιού που βρίθει από καρπό, συγκροτούνταν αθρόα μυριάνθρωπες και πολυπληθείς εκκλησίες· και εκείνοι που είχαν τις ψυχές τους δεσμευμένες από την προγονική παράδοση και την ανέκαθεν πλάνη της παλαιάς νόσου της δεισιδαιμονίας των ειδώλων, χάρη στη δύναμη του Χριστού, μέσω τόσο της διδασκαλίας όσο και της θαυματουργίας των μαθητών του, απαλλαγμένοι σαν από φοβερούς δεσπότες και βρίσκοντας λύτρωση από βαρύτατα δεσμά, απέρριπταν μετά βδελυγμίας κάθε δαιμονική πολυθεΐα και ομολογούσαν πως υπάρχει μόνο ένας Θεός, ο δημιουργός των συμπάντων, και αυτόν ακριβώς τιμούσαν με τους θεσμούς της αληθινής ευσέβειας, μέσω της ένθεης και σώφρονος θρησκείας, η οποία εγκατασπάρθηκε στον βίο των ανθρώπων από τον Σωτήρα μας.