Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 18:5

Ο Χριστός είναι εκείνος που γεννήθηκε κατά σάρκα από το σπέρμα του Ισραήλ και εξουσίασε πολλά έθνη. Διότι, ποιο έθνος υπήρξε που να αγνόησε την υποταγή σε αυτόν, εφόσον ο λόγος των μαθητών του εξήλθε σε όλη τη γη, και τα ρήματά τους στα πέρατα της οικουμένης; Ακόμη, λοιπόν, και ανάμεσα στους περισσότερους από τους ίδιους τους βαρβάρους μπορεί κανείς να δει πολλούς οι οποίοι, μέσω της πίστης σε αυτόν, έχουν φθάσει στη γνώση του ενός Θεού, και οι οποίοι υπέρ της ευσέβειας προς αυτόν υπέμειναν κάθε είδους βασανιστήρια μέχρι και τον θάνατο.

Ψ. Ψαλμός 18. —10. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές τους. Σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.

Αναζητούμε τίνος βγήκε ο φθόγγος σε όλη τη γη, και τα λόγια έως τα πέρατα της οικουμένης, έτσι ώστε να μην έχουν απομείνει σε κάποιους λόγοι και λαλιές στους οποίους να μην ακούστηκαν και οι δικές τους φωνές· αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να υποδείξει άλλους εκτός από τους ιερούς αποστόλους, στους οποίους έχει εκπληρωθεί η προφητεία, αφού η διδασκαλία τους για τον Χριστό έγινε ξακουστή σε όλη την υφήλιο, όταν, ενώ διέμεναν στον παρόντα βίο με τη θεία δύναμη να συνεργεί μαζί τους, κήρυτταν σε όλη την οικουμένη την πίστη στον Χριστό του Θεού· για τον οποίο, μετά την προφητεία του κηρύγματος των αποστόλων του, στη συνέχεια ο λόγος διδάσκει ότι έθεσε το σκήνωμά του στον ήλιο. Ως ήλιος νοείται η θεότητα, στην οποία έθεσε τη μονή του και την οιονεί κατασκήνωσή του, ή και το σώμα το οποίο έλαβε από την Παρθένο, το οποίο ήταν σαν ένα σκήνωμα της θείας δύναμης που κατοικούσε μέσα του. Αυτός, εξάλλου, σαν νυμφίος που εξέρχεται από τον παστό του, αγαλλιάστηκε σαν γίγαντας για να τρέξει τον δρόμο του· διότι, σαν ένας νυμφίος, για χάρη της νύμφης του, της Εκκλησίας, αφού σηκώθηκε από τους πατρικούς κόλπους, και σαν ένας γίγαντας, ανδρείος και ισχυρός, αφού έφερε εις πέρας τον αγώνα που βρισκόταν μπροστά του, και αφού νίκησε και κατατρόπωσε τους αντιπάλους, αγαλλιάστηκε λαμβάνοντας τη σύζυγο και νύμφη του· έχει δε γίνει και η έξοδός του από το άκρο του ουρανού· και πάλι, η κατάληξή του έως το άκρο αυτού. Επειδή κανείς άλλος δεν έχει ανεβεί στον ουρανό, παρά μόνον αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου· και πάλι, αυτός που κατέβηκε, είναι ο ίδιος με αυτόν που ανέβηκε υπεράνω όλων των ουρανών, σύμφωνα με τον ιερό απόστολο. Αλλά και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θέρμη του· για την οποία και ο ίδιος είπε: «φωτιά ήρθα να βάλω στη γη, και τι άλλο θέλω αν ήδη άναψε;»

Ψαλμός ρμζ΄. — ΙΕ΄. Και το χωρίο «αυτός που αποστέλλει το λόγιο αυτού στη γη, με μεγάλη ταχύτητα θα τρέξει ο λόγος αυτού», θεωρήθηκε σκόπιμο να επισημανθεί, επειδή η Γραφή διδάσκει και εδώ ότι ο Λόγος του Θεού αποτελεί ενυπόστατη πραγματικότητα, όντας έτερος από τον Πατέρα που τον αποστέλλει. Πρόσεξε δε πώς στη συνέχεια προστίθεται το, «με μεγάλη ταχύτητα θα τρέξει ο λόγος αυτού»· πράγμα το οποίο μπορεί κανείς να δει ότι έχει εκπληρωθεί μετά την παρουσία του Χριστού, καθώς η διδαχή του διαδόθηκε τόσο γρήγορα σε πάρα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, και μέσα σε λίγα χρόνια επικράτησε σε όλη τη γη, μέχρι και στα πέρατα της οικουμένης.

Αυτός, εξάλλου, κυριάρχησε στα πέρατα της γης, ώστε σε όλη τη γη να φτάσει ο λόγος του, και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά του. Σε όποιον δε έχει δοθεί λόγος γνώσης, αυτός θα κατανοήσει πώς θα μπορούσαν να ερμηνευθούν και τα υπόλοιπα σημεία του χωρίου· μας προτρέπει, λοιπόν, να αναζητήσουμε ποιο είναι το όνομά του και το όνομα των τέκνων του. Και ως προς αυτό θα υπακούσουμε, έχοντας πληροφορηθεί από την ίδια την ενέργειά του ότι το μεν όνομά του είναι Ιησούς, το οποίο ερμηνεύεται ως σωτηρία του Θεού· όνομα που του έδωσαν και οι κατά σάρκα συγγενείς του σύμφωνα με την αποκάλυψη του Γαβριήλ, εφόσον ο άγγελος υπέδειξε και την αιτία αυτής της ονομασίας λέγοντας: «διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους». Το δε όνομα των τέκνων του —στα οποία έλεγε: «Τεκνία, για λίγο χρόνο ακόμη είμαι μαζί σας»— και όσων ακολούθησαν μετά από εκείνους σε όλες τις εκκλησίες, των υιών, των εγγονών και των απογόνων του, ποιο άλλο θα μπορούσε να είναι παρά το ευλογημένο χριστιανικό όνομα;

«Ποιος είναι αυτός που έρχεται από την Εδώμ, με ερυθρά τα ιμάτιά του από τη Βοσόρ; τόσο ωραίος με τη στολή του, που προχωρά ορμητικά με ισχύ; Εγώ που λαλώ δικαιοσύνη και κρίση σωτηρίας. Γιατί είναι ερυθρά τα ιμάτιά σου, και τα ενδύματά σου σαν κάποιου που πατάει σε ληνό; Γεμάτο το πατητήρι, και από τα έθνη δεν υπάρχει άνθρωπος μαζί μου, και τους καταπάτησα με τον θυμό μου». Πάλι εδώ η προφητεία προτρέπει να υψώσουμε λάβαρο για την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, υποσχόμενη ότι ο Κύριος θα κάνει κάτι το ξακουστό μέχρι τα άκρα της γης· πράγμα το οποίο και εκπληρώθηκε κατά την παρουσία του Σωτήρα μας Ιησού, όταν ο φθόγγος των αποστόλων Του εξήλθε σε όλη τη γη, και τα ρήματά τους στα πέρατα της οικουμένης. Στη συνέχεια αναφέρεται: «Πείτε στις θυγατέρες της Σιών» (δηλαδή στις εκκλησίες που προέρχονται από τα έθνη· διότι αυτές είναι οι θυγατέρες της επουράνιας Σιών, η οποία είναι μητέρα μας σύμφωνα με τον απόστολο): «Ιδού, έρχεται σε σένα ο Σωτήρας έχοντας τη δική Του αμοιβή», και τα όσα ακολουθούν, μέσω των οποίων δηλώνεται η δευτέρα παρουσία του Χριστού, όταν θα έρθει ως κριτής για να αποδώσει στον καθένα τις αμοιβές για τους τωρινούς του κόπους, καθώς και τις ανταποδόσεις για τα φαύλα έργα που καθένας έπραξε τώρα. Έπειτα από αυτά, ο λόγος σαν να ερωτά, λέει: «Ποιος είναι αυτός που έρχεται από την Εδώμ (το οποίο ερμηνεύεται "γήινος"), με ερυθρά ιμάτια από τη Βοσόρ· τόσο ωραίος με τη στολή του;»

Και ποιος άραγε, αναλογιζόμενος την ένθεη δύναμη των αποστόλων και των ευαγγελιστών του Σωτήρα μας, σύμφωνα με την οποία «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους», και βλέποντας ότι από τότε μέχρι σήμερα όλες οι Εκκλησίες του Χριστού έχουν διαρκώς στο στόμα τους τα λόγια και τις διδαχές τους, καθώς και τις νομοθεσίες του Χριστού της Καινής Διαθήκης που κηρύχθηκαν από αυτούς, δεν θα επιβεβαίωνε την αλήθεια της προφητείας, η οποία αναφέρει ξεκάθαρα ότι «ο Θεός με βουλή και με δόξα θα υψώσει σε όλη τη γη και θα δοξάσει το υπόλειμμα του Ισραήλ», και ότι επομένως «το υπόλειμμα στη Σιών και το υπόλειμμα στην Ιερουσαλήμ θα ονομαστούν άγιοι, όλοι όσοι είναι γραμμένοι για τη ζωή»; Αντί δε για τη φράση των Εβδομήκοντα «με βουλή και με δόξα», ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων ερμήνευσαν με σύμφωνη γνώμη «σε δύναμη και δόξα», φανερώνοντας τη δύναμη που δόθηκε στους αποστόλους από τον Θεό και την επακόλουθη δόξα τους παρά τω Θεώ, σύμφωνα με το χωρίο «ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη» και με αυτό ακριβώς που έχει ήδη γίνει. 〈〈ληʹ〉.〉 «Θα ακούσετε με την ακοή σας και δεν θα κατανοήσετε, και κοιτάζοντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι πωρώθηκε η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια και ακούσουν με τα αυτιά, και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω. Και είπα: έως πότε, Κύριε;»

Αν όμως, έχοντας αποκλειστεί από εκεί, αναφέρουν την προφητεία στον Δαβίδ ή σε κάποιον από τους βασιλείς του ιουδαϊκού έθνους που προήλθαν από αυτόν, πρέπει και πάλι να αποδειχθεί ότι ούτε ο Δαβίδ ούτε κανένας άλλος από όσους διακρίθηκαν ποτέ μεταξύ των Εβραίων αναφέρεται ιστορικά ούτε να ονομάστηκε υιός του Θεού, ούτε να έχει γεννηθεί από τον Θεό σύμφωνα με το πρόσωπο που προφητεύεται στον ψαλμό, ούτε βέβαια να τον έχουν επιβουλευθεί όλα τα έθνη και οι βασιλείς, οι άρχοντες και οι λαοί. Αν λοιπόν δεν αποδεικνύεται για κανέναν από εκείνους, αλλά αντίθετα επιβεβαιώνονται όλα αυτά από τα ίδια τα πράγματα στο πρόσωπο του Χριστού του Θεού, ο οποίος και παλαιότερα τα υπέμεινε και μέχρι σήμερα ακόμη πολεμείται από βασιλείς και άρχοντες, έθνη και λαούς, τι εμποδίζει το να είναι αυτός ο προφητευόμενος μέσω του λογίου που αναφέρει: «Παρατάχθηκαν οι βασιλείς της γης, και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν μαζί κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού του»; Μόνο σε αυτόν εξάλλου θα ταίριαζαν και τα όσα ακολουθούν στον ψαλμό, με τα οποία έχει ειπωθεί: «Ο Κύριος μου είπε, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης». Διότι αναμφίβολα και αυτά βρήκαν την εκπλήρωση της προφητείας μόνο σε αυτόν, όταν ο φθόγγος των μαθητών του «εξήλθε σε όλη τη γη και τα λόγια τους στα πέρατα της οικουμένης».

Και μέχρι σήμερα, όσοι κατοικούν στον τόπο αυτό, σύμφωνα με την παράδοση που έφτασε σε αυτούς από τους πατέρες τους, δίνουν μαρτυρία με τα λόγια τους σε όσους καταφθάνουν στη Βηθλεέμ χάριν της ιστορίας των τόπων, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια με την υπόδειξη του σπηλαίου, στο οποίο η Παρθένος, αφού γέννησε, εναπόθεσε το βρέφος. Για τα γεγονότα αυτά η προφητεία αναφέρει: «Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό που εκείνη που κυοφορεί θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν». Ακολούθως, λοιπόν, και εδώ ως «εκείνη που κυοφορεί» υποδηλώνει την Παρθένο και προφήτιδα, η οποία έχει ονομαστεί στις προηγούμενες προφητείες, αυτήν που επρόκειτο να γεννήσει τον Εμμανουήλ και τον «άγγελο της μεγάλης βουλής». Διότι μέχρι την εποχή της, και μέχρι την έλευση Εκείνου που γεννήθηκε από αυτήν, διατηρούνταν και η υπόσταση του παλαιού λαού, εφόσον τους είχε δοθεί η προθεσμία «μέχρι τον καιρό που θα γεννήσει», δηλαδή μέχρι την παράδοξη γέννηση Εκείνου που γεννήθηκε από την Παρθένο, μετά τον οποίο καταλύθηκε η βασιλεία τους. Όσο για τους «υπολοίπους από τους αδελφούς τους», αυτοί πρέπει να είναι οι απόστολοι, οι μαθητές και οι ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, οι οποίοι πίστεψαν στον Χριστό του Θεού. Αυτούς, αφού επέστρεψαν, λέγεται ότι τους ποιμαίνει ο ίδιος ο Κύριος, όχι όπως παλαιότερα μέσω αγγέλων ή μέσω ανθρώπων υπηρετών, αλλά ο ίδιος αυτοπροσώπως, ώστε εξαιτίας αυτού να μεγαλυνθούν «μέχρι τα άκρα της γης». Διότι μεγαλύνθηκαν όταν «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

Για τον ήλιο βέβαια επαινείται από τον Δαβίδ η ωραιότητα, το μέγεθος, η ταχύτητα της τροχιάς και η δύναμη, καθώς λάμπει ως νυμφίος και είναι πελώριος ως γίγαντας, του οποίου η μακρά πορεία διαθέτει τόση δύναμη, ώστε να καταφωτίζει εξίσου τα πάντα από άκρη σε άκρη, χωρίς να ελαττώνεται καθόλου η θερμότητά του εξαιτίας των αποστάσεων. Για αυτόν, όμως, ωραιότητα είναι η αρετή, μέγεθος η θεολογία, τροχιά το αεικίνητο πνεύμα που τον ανυψώνει μέχρι τον Θεό μέσω των πνευματικών αναβάσεων, και δύναμη η σπορά και η διάδοση του λόγου. Επομένως, εγώ τουλάχιστον δεν πρέπει να διστάσω να πω και τούτο: ότι σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του και στα πέρατα της οικουμένης η δύναμη των λόγων του, πράγμα που ανέφερε ο Παύλος για τους αποστόλους, παραλαμβάνοντάς το από τον Δαβίδ.

Διότι, αληθινά, το κήρυγμα περί της θείας φύσεως είναι σάλπιγγα που εκπλήσσει την ακοή, το οποίο φαίνεται μεν μέγα εξαρχής, γίνεται όμως μεγαλύτερο και διεισδύει περισσότερο στην ακοή κατά τα έσχατα. Ο νόμος και οι προφήτες εσάλπισαν το θείο μυστήριο της κατά άνθρωπον οικονομίας, αλλά οι πρώτες φωνές ήταν υπερβολικά ασθενείς για να μπορέσουν να εισχωρήσουν στην απειθή ακοή. Γι' αυτό η βαρυηκοΐα των Ιουδαίων δεν αποδέχθηκε τη φωνή των σαλπίγγων. Καθώς προχωρούσαν όμως τα πράγματα, όπως λέει ο λόγος, οι σάλπιγγες έγιναν ισχυρότερες. Διότι οι τελευταίες φωνές, αυτές που μεταδόθηκαν μέσα από τα ευαγγελικά κηρύγματα, έφτασαν στην ακοή, αφού έτσι το Πνεύμα ηχούσε μέσα από τα όργανα πιο ηχηρά στη συνέχεια και καθιστούσε τον ήχο εντονότερο. Και όργανα, τα οποία εκπέμπουν τον ήχο εν Πνεύματι, είναι οι προφήτες και οι απόστολοι, των οποίων, καθώς λέει η ψαλμωδία, σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.

Βοσκός ήταν ο προφήτης Αμώς, αλιέας ο Πέτρος, και την ίδια τέχνη ασκούσαν ο αδελφός του ο Ανδρέας καθώς και ο υψηλός Ιωάννης, σκηνοποιός ήταν ο Παύλος, και ο Ματθαίος τελώνης, και όλοι οι άλλοι ομοίως με τον ίδιο τρόπο· δεν ήταν κάποιοι ύπατοι, στρατηλάτες ή έπαρχοι, ούτε περίβλεπτοι για τη ρητορική και τη φιλοσοφία τους, αλλά φτωχοί και απλοϊκοί άνθρωποι που προέρχονταν από τα πιο ταπεινά επαγγέλματα. Και όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». «Βλέπετε», λέγει, «την κλήση σας, αδελφοί, ότι δεν κλήθηκαν πολλοί σοφοί κατά σάρκα, ούτε πολλοί δυνατοί, ούτε πολλοί ευγενείς· αλλά τα μωρά του κόσμου εξέλεξε ο Θεός». Ίσως κάτι να θεωρείται μωρό και τώρα στα μάτια των ανθρώπων, όταν είναι αδύναμο εξαιτίας της φτώχειας ή άδοξο εξαιτίας της ταπεινής του καταγωγής· αλλά ποιος γνωρίζει μήπως σε αυτόν ακριβώς δεν γέρνει η πλάστιγγα της κρίσεως από τη χάρη του Θεού, έστω κι αν είναι κατώτερος από τους υψηλούς και τους πιο επιφανείς; Τι θα ήταν πιο ωφέλιμο για την πόλη της Ρώμης, το να λάβει εξ αρχής ως προστάτη της κάποιον από τους ευπατρίδες και τους ισχυρούς της Συγκλήτου, ή τον αλιέα Πέτρο, ο οποίος δεν διέθετε κανένα απολύτως κοσμικό εφόδιο για να αποκτήσει δόξα; Ποια οικία είχε, ποιους υπηρέτες, ποια περιουσία που να του εξασφαλίζει τρυφηλό βίο μέσω των εισοδημάτων της;

Διότι, όπως ακριβώς η ηδονή προς τεκνοποιία κατά τους νόμιμους γάμους σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να ονομαστεί θείο δώρο του Θεού, εφόσον είναι δώρο σαρκικό και της φύσης, και όχι της χάριτος, έστω κι αν ο Θεός δημιούργησε τη φύση, έτσι και η γνώση που προέρχεται από τη θύραθεν παιδεία, έστω κι αν κάποιος τη χρησιμοποιεί σωστά, είναι δώρο της φύσης και όχι της χάριτος, το οποίο δίδεται από τον Θεό μέσω της φύσης κοινώς σε όλους και προάγεται σε αύξηση με τη μελέτη. Το γεγονός δε ότι αυτό δεν προσγίνεται σε κανέναν απολύτως χωρίς σπουδή και μελέτη, αποτελεί σαφές τεκμήριο ότι πρόκειται για δώρο φυσικό, και όχι πνευματικό. Διότι δώρο κυρίως του Θεού, και όχι φυσικό, είναι η δική μας θεοσοφία, η οποία, αν κατέλθει άνωθεν σε αλιείς, τους αναδεικνύει «υιούς βροντής», κατά τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, οι οποίοι περιηχούν με τον λόγο τους τα πέρατα της οικουμένης· αν κατέλθει σε τελώνες, τους καθιστά εμπόρους ψυχών· και αν κατέλθει σε διώκτες με θερμό ζήλο, τους μεταστρέφει και τους κάνει Παύλους αντί για Σαύλους, φτάνοντας από τη γη «μέχρι τρίτου ουρανού» και ακούγοντας άρρητα ρήματα. Μέσω αυτής, επομένως, είναι δυνατόν και για εμάς να γίνουμε κατ' εικόνα Θεού και να παραμείνουμε έτσι και μετά θάνατον. Αντιθέτως, λέγεται ότι η φυσική σοφία περίσσευε στον Αδάμ περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον μεταγενέστερό του, αν και αυτός πρώτος από όλους δεν διαφύλαξε το κατ' εικόνα. Και η θύραθεν φιλοσοφία που έπειτα υποβοηθά αυτήν, είχε εφευρεθεί πριν κατέλθει Εκείνος που μέσω του Εαυτού Του ανακάλεσε την ψυχή στο αρχέγονο κάλλος της.

Εις το τέλος: Η προφητεία του Αγίου Πνεύματος προανήγγειλε τα μυστήρια που επρόκειτο να τελεστούν κατά το τέλος. Οι ουρανοί: Οι απόστολοι είναι ουρανοί, ως περιφέροντες τον Χριστό και ως έχοντες ουράνιο φρόνημα και ως κληθέντες βροντή. Αυτοί διηγήθηκαν στην οικουμένη τα ένδοξα μυστήρια του Χριστού και Θεού. Και επιπλέον, οι ουρανοί με το κάλλος και το μέγεθός τους δεικνύουν τη δόξα του Θεού. Το έργο: Στερέωμα ονομάζει την αγία σάρκα. Διότι τα μυστήρια σε αυτήν φανερώνουν τη δύναμη (τη δόξα) του Χριστού. Αλλά και αυτός ο αισθητός ουρανός αναγγέλλει τη δύναμη των χεριών του Θεού με τη θέα του. Η ημέρα: Η Παρθένος και Θεοτόκος που ασπάζεται την Ελισάβετ. Διότι η Γραφή (η προφητεία) την ονομάζει ημέρα, επειδή βαστάζει φωστήρες. Και νύχτα στη νύχτα: Εκείνος που βρισκόταν στην κοιλιά και αντιλήφθηκε εκείνον που βρισκόταν στην κοιλιά. Διότι περιορίζονταν μέσα στην κοιλιά σαν μέσα σε νύχτα, παρόλο που ήταν φωστήρες. Δεν υπάρχουν λαλιές: Διότι ούτε ο ένας ούτε ο άλλος είχαν τη δυνατότητα να μιλούν, όμως σε όλη την οικουμένη αντήχησαν υψηλότερα και από σάλπιγγες τα θαύματα του ενός και τα κηρύγματα του άλλου. Σε όλη τη γη: Είναι προφανές ότι αφορά τους αποστόλους. Διότι παντού στη γη κύλησαν τον τροχό του κηρύγματος. Και στα πέρατα: Διότι οι απόστολοι έκαναν τα ρήματα των Ευαγγελίων ακουστά σε όλη την οικουμένη.

«Στον ήλιο». Εκφράζει την ομοιότητα της λαμπρότητας· διότι και στον ήλιο κατοικεί ως Θεός· επειδή αυτός έδωσε στον ήλιο το να φέγγει. «Και αυτός». Διότι όπως ακριβώς ο νυμφίος στολισμένος εξέρχεται από τον νυμφικό θάλαμο, έτσι και ο ήλιος στολισμένος με τις ακτίνες προέρχεται από την άκρη του ουρανού· και έτσι ο Χριστός, στολισμένος με το φως, ανέρχεται εκ των νεκρών. «Θα αγαλλιάσει». Ως γίγαντας εξαιτίας της ισχύος του· διότι με χαρά και με δύναμη κατήλθε στον άδη, για να συντρίψει τη δύναμη που βρισκόταν σε αυτόν. «Από την άκρη». Και αυτό σημαίνει τον Χριστό· διότι, αφού ήλθε από τον ουρανό, πάλι στους ουρανούς ανήλθε, στα πατρικά του δώματα. «Και δεν υπάρχει». Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος φωτίζει κάθε τόπο [της γης], έτσι και ο Χριστός μετέδωσε σε κάθε ψυχή των πιστών τη θέρμη της πίστεως και το πυρ του Πνεύματος. «Ο νόμος». Ο νόμος της χάριτος, τον οποίο ο ίδιος ο Χριστός κήρυξε: μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών. «Η μαρτυρία». Την οποία ο ίδιος μαρτυρεί λέγοντας: ελάτε σε μένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Διότι με αυτήν ο άπειρος λαός αποκτά ανδρείο φρόνημα. «Τα δικαιώματα». Διότι όλα τα μυστήρια, όσα παρέδωσε στους πιστούς ο Χριστός, είναι δικαιώματα· επειδή με αυτά ευφραίνονται οι καρδιές εκείνων που αγωνίζονται κατά Θεόν.

Επειδή, εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. «Τα πάντα προσδοκούν σε σένα.» Διότι όλα τα αγαθά περικλείονται στο χέρι του Θεού, ώστε, όταν το ανοίγει, να γεμίζει και να χορταίνει τα πάντα με αγαθότητα. Ως άνοιγμα των χεριών του πρέπει να θεωρήσουμε και την έκτασή τους πάνω στον σταυρό, από την οποία τα πάντα γέμισαν με αγαθότητα, δηλαδή με φιλανθρωπία, επειδή κάθε αμαρτία έχει συγχωρεθεί μέσω του σταυρού. «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου.» Αυτό θα μπορούσε να λέγεται για την ανάσταση των νεκρών, ως αποστολή του ανθρώπινου πνεύματος στη γη για να ανακαινιστεί η ανθρωπότητα, εάν ο Προφήτης δεν έλεγε «το Πνεύμά σου», δηλώνοντας σαφώς το Άγιο Πνεύμα του Θεού. Με την αποστολή του οποίου όλη η γη, δηλαδή όλα τα έθνη, αναδημιουργήθηκε και ανακαινίστηκε, προφανώς μέσω του κηρύγματος των αποστόλων. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. «Αυτός που επιβλέπει τη γη.» Διότι τόσο μεγάλη είναι η δύναμη του Δημιουργού, ώστε και μόνο το βλέμμα του είναι ικανό να σαλέψει τη γη που φαίνεται ασάλευτη. «Θα ψάλω στον Κύριο σε όλη μου τη ζωή.» Αγαθή υπόσχεση, που παρέχει αιώνια ζωή σε όποιον την εκπληρώνει, το να θέτει κάποιος ως σκοπό του βίου του τη δοξολογία του Θεού. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος ανέρχεται στην τάξη των αγγέλων. «Είθε να του είναι ευάρεστος ο στοχασμός μου.»

Εάν δεν κατέβεις εσύ, εμείς ήδη ανεβαίνουμε ταχύτατα προς εσένα. Έχω ανάγκη να παίξω την κιθάρα για τους ζωντανούς· διότι, ιδού, αρκετό καιρό έπαιξα τη λύρα για τους νεκρούς. Έχω ανάγκη να ερμηνεύσω και σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη τα μυστήρια της κιθάρας και να πω πώς αφενός «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», και πώς αφετέρου «το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του», ποια είναι η «ημέρα που στην ημέρα αναβλύζει λόγο», και ποια η «νύχτα που στη νύχτα αναγγέλλει γνώση», ποιες «δεν είναι λαλιές ούτε λόγια των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους», τίνων «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους», ποιος «έθεσε το σκήνωμά του στον ήλιο», ποιος είναι αυτός που «ο ίδιος ως νυμφίος εκπορεύεται από τον παστό του» και πότε «θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει στον δρόμο του», και πώς «από την άκρη του ουρανού είναι η έξοδός του και το τέρμα του έως την άκρη του». «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», όταν Εκείνος που προέρχεται από αυτούς κατεβαίνει στη γη και τα άνω δεν αισθάνονται στέρηση. «Το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του», όταν Εκείνος που ανέπλασε τον Αδάμ τον ανεβάζει με δόξα στο στερέωμα, ακράτητο μετά τα δεσμά, άφθαρτο μετά τη φθορά, αθάνατο μετά τον θάνατο. «

Σε κάθε ακοή έτρεξε η λαλιά, και λογική γλώσσα δωρήθηκε από τον Θεό, όταν «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους», του Πέτρου και του Ιωάννη και του Ανδρέα και του Θωμά και του υπόλοιπου χορού των αγράμματων, της σεμνής φάλαγγας των απλών ανθρώπων, την οποία η σοφία μίσθωσε με τους δικούς της λόγους ως κήρυκες. «Στον ήλιο έθεσε το σκήνωμά του», ο Πατέρας μέσα στον Υιό· διότι αυτός ανέτειλε σε εμάς ως ήλιος δικαιοσύνης, «και σε αυτόν κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητας». «Και αυτός ως νυμφίος που εκπορεύεται από τον παστό του»· διότι ντυμένος στα λευκά, θεοειδής, αστραποβόλος, νυμφίος εξ ουρανού προήλθε από την παστάδα του βασιλικού μνήματος. «Θα αγαλλιαστεί ως γίγαντας για να τρέξει τον δρόμο», επειδή νικητής έτρεξε από τη γη στον ουρανό και οι νεφέλες τον παρέλαβαν τροπαιοφόρο εκ νεκρών. «Από το άκρο του ουρανού είναι η έξοδός του, και το κατάντημά του έως το άκρο του ουρανού»· διότι από όπου κατήλθε, εκεί παρέμενε να υπάρχει· και εκεί όπου παρέμεινε, εκεί πάλι ανέδραμε με σάρκα, καταβαίνοντας προς εμάς και μένοντας παρά τω Πατρί, αναβαίνοντας για εμάς και ευρισκόμενος παρά τω Πατρί μαζί με την δική μας απαρχή.

Κάποιος Ερμογένης, νομίζοντας και αυτός ότι πρεσβεύει κάτι καινοφανές, είπε ότι ο Θεός δημιούργησε τα πάντα από ύλη σύγχρονη και αγένητη. Διότι θεωρούσε αδύνατο για τον Θεό να δημιουργήσει τα δημιουργήματα, αν όχι από προϋπάρχοντα όντα. Υποστήριζε δε ότι ο Θεός είναι πάντοτε Κύριος και πάντοτε δημιουργός, ενώ η ύλη είναι πάντοτε δούλη και πάντοτε υποκείμενη σε δημιουργία, αλλά όχι ολόκληρη. Διότι, επειδή η ύλη βρισκόταν πάντοτε σε άγρια και άτακτη κίνηση, ο Θεός τη διευθέτησε με τον εξής τρόπο: βλέποντάς την να κοχλάζει σαν λέβητας που θερμαίνεται από κάτω, τη χώρισε σε μέρη, και παίρνοντας ένα τμήμα από το σύνολο, το ημέρωσε, ενώ το υπόλοιπο το άφησε να κινείται άτακτα. Και υποστηρίζει ότι αυτό το ημερωμένο τμήμα είναι ο κόσμος, ενώ αυτό που παραμένει άγριο και άτακτο ονομάζεται αδιαμόρφωτη ύλη. —Αυτήν, λοιπόν, ισχυρίζεται ότι είναι η ουσία των πάντων, νομίζοντας ότι εισάγει ένα νέο δόγμα στους μαθητές του. Δεν αντιλαμβανόταν όμως ότι αυτός ο μύθος είναι σωκρατικός, και έχει τύχει καλύτερης επεξεργασίας από τον Πλάτωνα παρά από τον Ερμογένη. —Ομολογεί δε ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού που έκτισε τα πάντα και ότι Αυτός γεννήθηκε από Παρθένο και Πνεύμα, σύμφωνα με τη φωνή των Ευαγγελίων. Ο οποίος, αφού αναστήθηκε εν σώματι μετά το πάθος, εμφανίστηκε στους μαθητές του και, αναβαίνοντας στους ουρανούς, εγκατέλειψε το σώμα Του στον ήλιο, ενώ ο ίδιος πορεύθηκε προς τον Πατέρα.

Επειδή τα θεία είναι άκρατα, τα ανέμειξε με ανθρώπινες φωνές, δηλαδή με τη σοφία των ανθρώπων, ώστε να δυνηθούμε να τα χωρέσουμε. Τα θύματα είναι οι μακάριοι προφήτες, οι οποίοι κατά καιρούς θανατώνονταν από τους απίστους, όπως ακριβώς λέει: «Ένεκά σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα». [Κώδ. φ. 43 β.] Απέστειλε τους προφήτες και τους αποστόλους της με υψηλό κήρυγμα, δηλαδή με δόγματα που δεν έχουν τίποτα το ταπεινό και καταβεβλημένο, καλώντας όλα τα έθνη στη γνώση του Θεού· και αποκαλεί υψηλό το: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους». [Κώδ. φ. 44 α.] Απευθύνεται προς τους ενδεείς, προς εκείνους που δεν έχουν ακόμη αποκτήσει τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος· ή προς αυτούς που έκαναν μεν την αρχή, αλλά παραμένουν ατελείς. Ελάτε, γνωρίστε την αληθινή και ευθεία οδό· και πιείτε οίνο, και λάβετε το Άγιο Πνεύμα ως οίνο. Εγκαταλείψτε την αφροσύνη, εκκλίνετε από τις οδούς της άγνοιας και γνωρίστε την αιώνια ζωή· φάγετε, ενδυναμωθείτε από τους δικούς μου λόγους και τα μυστήρια.

Διότι η ανάγνωση των θείων Γραφών είναι πνευματικός λειμώνας και παράδεισος τρυφής, και μάλιστα παράδεισος τρυφής ανώτερος από εκείνον τον παράδεισο. Αυτόν τον παράδεισο ο Θεός δεν τον φύτεψε στη γη, αλλά στις ψυχές των πιστών· αυτόν τον παράδεισο δεν τον τοποθέτησε στην Εδέμ, ούτε προς ανατολάς, περιορίζοντάς τον σε έναν μόνο τόπο, αλλά τον άπλωσε σε όλη τη γη και τον εξέτεινε έως τα πέρατα της οικουμένης. Και για το ότι άπλωσε τις Γραφές παντού στην οικουμένη, άκουσε τι λέει ο προφήτης: «Σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Είτε πας στους Ινδούς, τους οποίους πρώτους βλέπει ο ήλιος όταν ανατέλλει, είτε πας στον ωκεανό, είτε σε εκείνα τα Βρετανικά νησιά, είτε πλεύσεις στον Εύξεινο Πόντο, είτε μεταβείς προς τα νότια μέρη, θα ακούσεις όλους παντού να φιλοσοφούν με βάση τη Γραφή, με διαφορετική μεν φωνή, με την ίδια όμως πίστη, και με διαφορετική γλώσσα, αλλά με σύμφωνη σκέψη. Διότι ο φθόγγος της γλώσσας είναι διαφορετικός, ο τρόπος όμως της ευσέβειας παραμένει αναλλοίωτος· και μπορεί να μιλούν βαρβαρικά ως προς τη γλώσσα, όμως φιλοσοφούν ως προς το φρόνημα· και μπορεί να κάνουν σολοικισμούς στην ομιλία, όμως είναι ευσεβείς ως προς τον τρόπο της ζωής τους.

Ποιος ασπάστηκε τη νηστεία και δεν δοξάστηκε; Ποιος την τήρησε και δεν μεγαλύνθηκε; Ποιος διαφύλαξε τους θεσμούς της και δεν μακαρίστηκε; Ποιος την απέκτησε και δεν νίκησε τους πειρασμούς; Ποιος άκουσε τις υποσχέσεις της και δεν τιμήθηκε, όχι μόνο από τους ανθρώπους, αλλά και διασώθηκε από την οργή και την αγανάκτηση του Θεού; Δεν οπλίστηκε με αυτήν ο Αχαάβ και σώθηκε από τη θεήλατη οργή, αυτός που είχε παραδοθεί ως βορά στα όρνεα και στα θηρία, και στου οποίου το αίμα, όπως αναφέρεται, θα λούζονταν οι πόρνες; Μέσω αυτής απαλλάχθηκε από τον θανάσιμο κίνδυνο, και η νηστεία αποδείχθηκε ισχυρότερη και από προφήτη; Δεν την τήρησαν οι Νινευίτες, άνθρωποι και κτήνη, και γλίτωσαν από την τριήμερη απειλή, καθιστώντας τον λόγο του προφήτη Ιωνά ανενεργό; Δεν την τήρησαν οι Προφήτες και έγιναν μέτοχοι θεωριών και οπτασιών του παντοκράτορα Θεού, και προείδαν και προφήτευσαν τα μέλλοντα σαν να ήταν παρόντα; Δεν οπλίστηκαν με αυτήν και οι Απόστολοι, και παντού σε ολόκληρη τη γη διέδραμε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους; Δεν την ενστερνίστηκαν και οι Μάρτυρες, και κατέρριψαν ναούς, βωμούς και τις κνίσες των ειδώλων, και δεν υπολόγισαν καθόλου τον θυμό των τυράννων;

Διότι ούτε η οικοδόμηση με λίθους ούτε ο πύργος που συντίθεται από πολλά χέρια έχει από τη φύση του τη δύναμη να ανεβάσει κανέναν στον ουρανό, αλλά τα άρματα της θεογνωσίας, και οι πώλοι της δικαιοσύνης, και ο βίος που είναι πιο καθαρός από το φως, και οι πτέρυγες της αρετής οδηγούν προς εκείνη την οδό. Εκείνους μεν η διαίρεση των γλωσσών τούς έκανε να σταματήσουν την τόλμη τους, καθώς ο Θεός το κυβέρνησε αυτό ταυτόχρονα με σοφία και φιλανθρωπία. Εκείνο δε που αφαίρεσε από εκείνους ως κακούς, το δώρισε στους αποστόλους ως αγαθούς· και αυτός που μέσω της γλώσσας τιμώρησε τους ασεβείς, μέσω της γλώσσας δόξασε τους αγίους. Και οι διάκονοι του Λόγου δέχονται τις μορφές του λόγου, χωρίς να απολαμβάνουν τη χάρη για επίδειξη, αλλά δεχόμενοι το δώρο επειδή υπήρχε ανάγκη. Διότι έπρεπε οι διδάσκαλοι της οικουμένης να γνωρίζουν τα της οικουμένης. Αφού αδύναμος είναι ο διδάσκαλος που είναι ασαφής σε εκείνους που μαθαίνουν. Αλλά, καθώς τους εμπιστεύθηκαν τόσο μεγάλα μυστήρια, ήταν αναγκαίο να λάβουν πρώτα τη γνώση των γλωσσών. Διότι ούτε μπορεί κάποιος να μυσταγωγήσει αυτόν που δεν έχει πιστέψει προηγουμένως· και κανείς δεν θα πίστευε, εάν έχει άγνοια των όσων λέγονται. Από εδώ ξεκίνησε η χάρη του Πνεύματος, και γι' αυτό θαυματούργησε πρώτα στα όσα αφορούν τους φθόγγους. Διότι «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους». Επρόκειτο να καταλάβει την οικουμένη, και να εκταθεί μέχρι τα όρια της γης, και να μην αφήσει κανέναν αδίδακτο, ούτε να προσπεράσει κανέναν αμαθήτευτο. Και εμφανίστηκαν διαμοιραζόμενες γλώσσες με μορφή φωτιάς.

Εδώ δείχνει ότι μας αξιώνει για υψηλότερα και πνευματικά αγαθά. Διότι, λέγει, «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Δηλαδή, «δεν θα πει πλέον ο καθένας στον πλησίον του: Γνώρισε τον Κύριο». Και πάλι, «θα γεμίσει η γη από τη γνώση του Κυρίου, όπως το πολύ νερό κατακαλύπτει τις θάλασσες».

Μη μου μιλάς για τους κώδωνες, ούτε για τα Άγια των αγίων, ούτε για τον αρχιερέα· στύλος της οικουμένης είναι η Εκκλησία. Αναλογίσου το μυστήριο, και θα φρίξεις· διότι είναι μυστήριο, και μεγάλο, και μυστήριο ευσεβείας, και μάλιστα ομολογουμένως, όχι υπό διερεύνηση· διότι είναι αναμφίβολο. Επειδή, όταν έδινε διατάξεις για τους ιερείς, δεν είπε τίποτε τέτοιο, όπως στο βιβλίο του Λευιτικού, ανάγει το ζήτημα σε κάτι άλλο, λέγοντας: «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί», δηλαδή, ο Δημιουργός φάνηκε, λέει, με σάρκα. «Δικαιώθηκε εν πνεύματι». Δηλαδή λέει τούτο: «Και δικαιώθηκε η σοφία από τα τέκνα της»· ή ότι δεν έπραξε δόλο· όπως ακριβώς λέει ο προφήτης: «Αυτός που δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». «Φανερώθηκε στους αγγέλους». Επομένως και οι άγγελοι είδαν μαζί με εμάς τον Υιό του Θεού, ενώ πρωτύτερα δεν τον έβλεπαν. Όντως μεγάλο το μυστήριο. «Κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο». Σε όλη την οικουμένη ακούστηκε και πιστεύθηκε· και αυτό το δηλώνει ο προφήτης λέγοντας: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους». Μη νομίσεις λοιπόν ότι αυτά είναι απλώς γυμνά λόγια· διότι δεν είναι, αλλά είναι γεμάτα από απόρρητα μυστήρια. «Αναλήφθηκε εν δόξη»· δηλαδή, πάνω σε νεφέλες. «Αυτός ο Ιησούς», λέει, «που αναλήφθηκε από εσάς, έτσι θα έρθει, με τον τρόπο που τον είδατε».

Μεταβλήθηκε, λοιπόν, η χάρη των πραγμάτων· δεν επιτρέπω πλέον, σύμφωνα με τον Νόμο, να συγκεντρώνονται σε έναν τόπο όσοι προσκυνούν τον Θεό· διότι επιθυμώ να εξαπλώσω σε ολόκληρη την οικουμένη τα χαρίσματα της σωτηρίας. Διότι σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία.

Και ποιος θα μπορούσε να είναι εκλεκτός πατέρας, αν όχι ο Θεός; Για τον οποίο λέγεται: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια του». Και τι σημαίνει η Σάρρα; Ερμηνεύεται ως άρχουσα και ηγεμονίδα. Ποια δε θα μπορούσε να είναι η άρχουσα και ηγεμονίδα μας, αν όχι βεβαίως η σοφία του Πατρός; Ή τι είναι η σκηνή κάτω από τη δρυ της Μαμβρή; Ασφαλώς η Εκκλησία που σκεπάζεται από τον σταυρό. Ο σταυρός παρομοιάζεται με τη δρυ, επειδή το ξύλο είναι ισχυρό και ανένδοτο. Τι είναι τα τρία μέτρα της σεμιδάλεως; Ασφαλώς είναι, καθώς προείπα, η ανθρωπότητα, η οποία συντίθεται από ψυχή, πνεύμα και σώμα. Διότι έτσι μας δίδαξε ο Απόστολος λέγοντας: «Ο δε Θεός ας διαφυλάξει το σώμα, την ψυχή και το πνεύμα σας». Λαμβάνει, λοιπόν, η σοφία του Θεού, η Σάρρα, η ηγεμονίδα ή άρχουσα, λαμβάνει σώμα, ψυχή και πνεύμα, και τα εγκρύπτει στο πυρ, δηλαδή καταυγάζοντάς τα με την άσβεστη θεότητα, και πλάθει τρεις εγκρυφίες, δηλαδή θέτει στο κρυπτό βάθος της σάρκας μας την ομολογία προς τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

ε'. Είναι καλό λοιπόν, αγαπητοί, να αποβάλουμε την υπερηφάνεια και να αναλάβουμε την ταπεινοφροσύνη, για να μην ακούσουμε: «Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», αλλά να ακούσουμε: «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Να αρκεστούμε δε στη σύμμετρη αυτάρκεια, και να μην παρεκκλίνουμε από τη δικαιοσύνη εξαιτίας της απληστίας της καρδιάς, για να μην ακούσουμε: «Εξαιτίας του πλήθους της αδικίας σου αποκαλύφθηκαν τα οπίσθιά σου, ώστε να παραδειγματιστούν οι φτέρνες σου». Ας αποφύγουμε λοιπόν και τον τρόπο ζωής των υπερηφάνων και των άπληστων στην καρδιά, ώστε, λόγω της συνήθειας της συναναστροφής μαζί τους, να μη γίνουμε μιμητές της κακίας τους. Ας ασκούμαστε λοιπόν στο να πράττουμε και να λέμε: «Με άνθρωπο που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα». Και αυτά λέγονται ως εκ προσώπου του δικαίου· πάλι δε, το Άγιο Πνεύμα, δίνοντας την απάντηση ως εκ προσώπου του Θεού, λέει: «Τα μάτια μου είναι στραμμένα προς τους πιστούς της γης, ώστε να συγκαθίσουν μαζί μου». Διότι αληθώς τα μάτια του Θεού βρίσκονται πάνω στους πιστούς, προσέχοντάς τους, ώστε να μη βρεθούν εκτός της αλήθειας. Εάν δε επιθυμείς να μάθεις πόσο αληθινό είναι αυτό που έχει ειπωθεί, αναλογίσου τους μακάριους αποστόλους, και δες ότι αυτοί ήταν πιστοί της γης, με αποτέλεσμα μέσω της δικής τους πίστης ολόκληρη η οικουμένη να γεμίσει από το κήρυγμα της σωτηρίας. «Διότι σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

Ας μην θεωρήσει, λοιπόν, κανείς ότι αποτελεί ντροπή για την Εκκλησία το γεγονός ότι προετοιμάσαμε βαρβάρους να σταθούν στο μέσο και να μιλήσουν· διότι αυτό αποτελεί στολίδι της Εκκλησίας, αυτό είναι καλλώπισμά της, αυτό αποτελεί απόδειξη της δύναμης της πίστεως. Αυτό ακριβώς και ο προφήτης προαναγγέλλοντας από παλιά έλεγε: «Δεν υπάρχουν λαλιές και λόγια των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται· σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και ως τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Το ίδιο πράγμα φανερώνοντας πάλι και ένας άλλος προφήτης, το υποδήλωνε με άλλα λόγια λέγοντας: «Λύκοι και αρνιά θα βοσκήσουν μαζί, και λεοπάρδαλη θα συναναπαυθεί με κατσικάκι, και το λιοντάρι θα φάει άχυρα όπως το βόδι»· δεν μιλούσε, βέβαια, για λιοντάρια, αρνιά, λεοπαρδάλεις και κατσικάκια, αλλά μας προανήγγελλε και μας έδειχνε ότι ο θηριώδης χαρακτήρας των ανθρώπων, αφού αναμειχθεί με τη σοφία του ευαγγελικού κηρύγματος, θα φτάσει σε τέτοια ημερότητα, ώστε να συνυπάρχουν αρμονικά στο ίδιο ποίμνιο με τους πλέον ήμερους και πράους ανθρώπους. Και αυτό ακριβώς είδατε σήμερα, αυτούς δηλαδή που είναι οι πιο βάρβαροι από όλους τους ανθρώπους να στέκονται μαζί με τα πρόβατα της Εκκλησίας, και η βοσκή να είναι κοινή και η μάντρα μία, και μία τράπεζα να έχει παρατεθεί για όλους.

Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο ψαλμωδός, θέλοντας να καταδείξει το κάλλος του, τη διαρκή λαμπρότητά του, την ακμάζουσα ωραιότητά του, το άνθος που δεν μαραίνεται ποτέ, την ευπρέπεια, την ευμορφία και την ανεμπόδιστη διακονία του, έλεγε περίπου τα εξής: «Στον ήλιο έστησε το σκήνωμά Του», δηλαδή, στους ίδιους τους ουρανούς· αυτό υπονοεί, ονομάζοντάς τον σκήνωμα του Θεού. «Και αυτός εξέρχεται σαν τον νυμφίο από τον νυμφικό του θάλαμο». Έπειτα, φανερώνοντας και την ευκολία της διακονίας του, πρόσθεσε: «Θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του». Έπειτα, φανερώνει το διαρκές και το επαρκές για ολόκληρη την οικουμένη: «Από την άκρη του ουρανού ξεκινά η έξοδός του και το τέρμα του φτάνει έως την άλλη άκρη του ουρανού». Έπειτα, το ότι είναι χρήσιμος και ωφέλιμος σε όλους: «Και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θερμότητά του».

Διότι έχει παραδοθεί ο αμπελώνας, ο λαός του Κυρίου, στους γεωργούς, οι οποίοι απέδωσαν στον Δεσπότη άφθονο και πολύφορο τον καρπό. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται την ειρήνη, εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά! Αυτοί, πορευόμενοι σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους, μετέτρεψαν τους λύκους σε πρόβατα· τους Έλληνες που παλαιότερα τους κατεδίωκαν, τους κατέστησαν πρόβατα του Χριστού, και απέκτησαν για τον Κύριο λαό περιούσιο, ζηλωτή των καλών έργων.

βʹ. Διότι, αφού ξεκίνησες από τον ίδιο σου τον εαυτό, και κατέστησες τον εαυτό σου όντως Ιερουσαλήμ, πόλη του ζώντος Θεού, ως κατοικητήριο του θείου Πνεύματος, διέτρεξες με τον λόγο σου τα πέρατα ολόκληρης της γης, της Ανατολής και της Δύσης, του Βορρά και του Νότου, έτσι ώστε να λεχθεί και για σένα απολύτως εύστοχα η θεία προφητική ρήση του θεσπεσίου Δαβίδ: «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν». Διότι έγινες μαθητής της όντως αυτοσοφίας, του Χριστού, της ενυπόστατης δυνάμεως του Θεού και Πατρός, και Τον ιχνηλάτησες με όλη σου τη δύναμη, γενόμενος μιμητής του Θεού, όσο είναι δυνατόν σε άνθρωπο. Διότι εσύ οικοδόμησες την ιδέα κάθε αρετής μέχρι τα ακρότατα όρια της φύσεως, τα Γάδειρα, πάνω στο βαθύτατο θεμέλιο της ταπεινώσεως, διά της οποίας και μόνης ο Θεός ευδόκησε να σώζει, και ο άνθρωπος σώζεται. Διότι δεν υπάρχει κανένα ασφαλέστερο στήριγμα από αυτήν. Το ότι δε η ταπείνωση προέρχεται από την πίστη, είναι σε όλους προφανές. Επειδή, πώς θα μπορούσε κάποιος να υποταχθεί στον ανώτερο, εάν δεν έχει πιστέψει ότι εκείνος είναι ανώτερος και ύψιστος;

Αυτά, λοιπόν, έχοντας κατανοήσει οι θείοι και θεοφόροι Πατέρες μας, και ακούγοντας τον Απόστολο να λέει ότι μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών, έσπευσαν μετά το άγιο βάπτισμα να διατηρήσουν άμωμο και ακηλίδωτο το ένδυμα της αφθαρσίας. Γι' αυτό μερικοί από αυτούς φρόντισαν να λάβουν και ένα δεύτερο βάπτισμα, εννοώ αυτό διά του αίματος και του μαρτυρίου. Διότι και αυτό έχει ονομαστεί βάπτισμα, και μάλιστα εξαιρετικά τίμιο και σεβαστό, καθώς δεν μολύνεται πλέον από μεταγενέστερους μολυσμούς της αμαρτίας. Αυτό ακριβώς και ο Κύριός μας, όταν το καταδέχθηκε για χάρη μας, εύλογα το ονόμασε βάπτισμα. Έκτοτε, γινόμενοι μιμητές και ζηλωτές Του, πρώτα οι αυτόπτες μάρτυρες και μαθητές και απόστολοί Του, και έπειτα ολόκληρος ο χορός των αγίων μαρτύρων, παραδίδοντας τους εαυτούς τους για το όνομα του Χριστού στους βασιλείς και τους τυράννους που λάτρευαν τα είδωλα, υπέμειναν κάθε είδος βασανιστηρίων, ερχόμενοι αντιμέτωποι με θηρία και με φωτιά και με ξίφη. Και, αφού ομολόγησαν την καλή ομολογία, ολοκλήρωσαν τον δρόμο τους και διατήρησαν την πίστη, επέτυχαν τα βραβεία της δικαιοσύνης, γινόμενοι ομοδίαιτοι των Αγγέλων και συγκληρονόμοι του Χριστού. Η αρετή τους έλαμψε τόσο πολύ, ώστε ο φθόγγος τους έφτασε σε όλη τη γη, και η λαμπρότητα των κατορθωμάτων τους άστραψε έως τα πέρατα της οικουμένης.

Διότι, αν μεν είχε συνταχθεί από ρήτορες και φιλοσόφους, και είχε ως συνεργούς βασιλιάδες και ηγεμόνες, θα έβρισκες εσύ, ο πονηρός, την αφορμή να πεις ότι το παν έγινε από ανθρώπινη δύναμη. Τώρα όμως, βλέποντας το άγιο Ευαγγέλιο να έχει συνταχθεί από ταπεινούς αλιείς, να έχει διωχθεί από όλους τους τυράννους, και έπειτα από αυτά να έχει κυριαρχήσει στην οικουμένη (διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια του), τι άλλο θα μπορούσες να πεις, παρά ότι πρόκειται για θεϊκή και ακαταμάχητη δύναμη, η οποία εδραιώνει το έργο της προς σωτηρία των ανθρώπων; Και ποια καλύτερη απόδειξη ζητάς, ανόητε, από τα όσα ειπώθηκαν, για το ότι οι δικοί σου ψεύδονται, ενώ οι δικοί μας λένε την αλήθεια; Διότι, αν δεν ήταν ανοησία και ψέμα όλα τα δικά σου, δεν θα παρήκμαζαν και δεν θα εξασθενούσαν, εφόσον διέθεταν τόση δύναμη από τους ανθρώπους. Διότι, «είδα», λέει, «τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρείται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πλέον, και τον αναζήτησα, και δεν βρέθηκε ο τόπος του».

Εγώ δε θα σας υπενθυμίσω και τις ίδιες τις λέξεις· αλλά αυτά μεν, για όσους αμφιβάλλουν περί της μεσότητος και της ακρότητος του καθενός εκ των προσώπων της Αγίας Τριάδος ως προς τα λοιπά, είναι αρκετά για τους ορθοδόξους. Έτσι είχαν τα λόγια που ειπώθηκαν τότε από εμάς προς το τέλος της θεολογίας· τώρα δε θα αναπτύξουμε τα εξής σε ακολουθία με όσα ειπώθηκαν. Ότι η γνώση της θεοσέβειας κατέχει από μόνη της τη γνωριμία της και επιδεικνύει τον εαυτό της λαμπρότερο από τον ήλιο· γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ λέει: «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χεριών του»· έπειτα προσθέτει: «δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται, σε όλη τη γη εξήλθε ο ήχος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Και ο θείος Παύλος βροντοφωνάζει: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων του, τόσο η αιώνια θεότητά του όσο και η δύναμή του· διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος ο Θεός είναι υπεράνω όλων, δεν συμβαίνει το ίδιο και με την οδό της θεογνωσίας προς αυτόν, να βρίσκεται δηλαδή μακριά ή έξω από εμάς· αλλά βρίσκεται μέσα μας, και από εμάς είναι δυνατόν να βρούμε αυτή την αρχή», όπως και ο Μωυσής δίδασκε λέγοντας: «ο λόγος της πίστεως βρίσκεται μέσα στην καρδιά σου», και ο Σωτήρας επιβεβαιώνοντας έλεγε: «η βασιλεία του Θεού είναι μέσα μας».

Ακούστε δε πώς προφητεύθηκε και για εκείνους που κήρυξαν τη διδαχή του και ανήγγειλαν την επιφάνειά του, καθώς ο προαναφερθείς προφήτης και βασιλιάς είπε τα εξής μέσω του προφητικού Πνεύματος: «Η μία ημέρα μεταδίδει το μήνυμα στην άλλη ημέρα, και η μία νύχτα αναγγέλλει τη γνώση στην άλλη νύχτα. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων να μην ακούγονται οι φωνές. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Στον ήλιο έστησε το σκήνωμά του, και αυτός ως νυμφίος που εξέρχεται από τον νυμφώνα του, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει τον δρόμο του». Εκτός από αυτά, θεωρήσαμε καλό και αρμόζον να υπενθυμίσουμε και άλλους λόγους που προφητεύθηκαν μέσω αυτού του ίδιου του Δαβίδ, από τους οποίους σας είναι δυνατόν να μάθετε πώς το προφητικό Πνεύμα προτρέπει τους ανθρώπους να ζουν, και πώς προαναγγέλλει τη σύναξη που έγινε εναντίον του Χριστού από τον Ηρώδη, τον βασιλιά των Ιουδαίων, και από τους ίδιους τους Ιουδαίους, καθώς και από τον Πιλάτο, τον δικό σας επίτροπο που βρισκόταν ανάμεσά τους, μαζί με τους στρατιώτες του, και ότι έμελλε να γίνει πιστευτός από ανθρώπους κάθε γένους, και ότι ο Θεός τον ονομάζει Υιό και έχει υποσχεθεί να υποτάξει σε αυτόν όλους τους εχθρούς, και πώς οι δαίμονες, όσο εξαρτάται από αυτούς, προσπαθούν να ξεφύγουν από την εξουσία του Πατέρα των πάντων και Δεσπότη Θεού και του ίδιου του Χριστού, και πώς ο Θεός καλεί τους πάντες σε μετάνοια πριν έλθει η ημέρα της κρίσεως.

Αλλά και το ότι έχει παραδοθεί πως δώδεκα κουδούνια κρέμονταν από τον ποδήρη χιτώνα του αρχιερέα, αποτελούσε σύμβολο των δώδεκα αποστόλων που εξαρτώνταν από τη δύναμη του αιώνιου ιερέα Χριστού, μέσω της φωνής των οποίων ολόκληρη η γη γέμισε από τη δόξα και τη χάρη του Θεού και του Χριστού Του. Γι' αυτό και ο Δαβίδ λέει: Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Και ο Ησαΐας, μιλώντας σαν από το πρόσωπο των αποστόλων, οι οποίοι έλεγαν στον Χριστό ότι δεν πιστεύουν οι άνθρωποι στο δικό τους κήρυγμα αλλά στη δύναμη Εκείνου που τους έστειλε, γι' αυτό λέει τα εξής: Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν Του ως παιδί, ως ρίζα σε γη διψασμένη, και τα υπόλοιπα που έχουν προλεχθεί στην προφητεία. Το να διατυπώνει όμως ο Λόγος τη φράση σαν από το πρόσωπο πολλών, Αναγγείλαμε ενώπιόν Του, και να προσθέτει Ως παιδί, είναι δηλωτικό του ότι οι πονηροί, αφού έγιναν υπήκοοί Του, υπάκουσαν στο πρόσταγμά Του και έγιναν όλοι σαν ένα παιδί. Τέτοιο ακριβώς μπορεί να δει κανείς και στην περίπτωση του σώματος: αν και αριθμούνται πολλά μέλη, όλα μαζί ονομάζονται και είναι ένα σώμα. Διότι και ο λαός και η εκκλησία, παρόλο που είναι πολλοί άνθρωποι σε αριθμό, επειδή αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο, καλούνται και προσφωνούνται με μία ονομασία.

«Θα κρίνει τους πτωχούς του λαού, και θα σώσει τους υιούς των πενήτων, και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη· και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· και τα υπόλοιπα μέχρι το: «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του· και θα ευλογηθούν στο όνομά του όλες οι φυλές της γης, όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν. Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, ο μόνος που κάνει θαυμάσια, και ευλογημένο το όνομα της δόξας του εις τον αιώνα του αιώνος· και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη. Γένοιτο, γένοιτο.» Και από τους άλλους λόγους που προείπα ότι παρομοίως έχουν ειπωθεί μέσω του Δαβίδ, ότι δηλαδή επρόκειτο να προέλθει από τα άκρα των ουρανών και να ανέλθει πάλι στους ίδιους τόπους, όπως είχε μηνυθεί, να τους θυμηθείτε, ώστε να γνωρίσετε τον Θεό που προήλθε άνωθεν και έγινε άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους, και ο οποίος θα έλθει και πάλι, αυτόν που πρόκειται να δουν και να θρηνήσουν εκείνοι που τον λόγχισαν. Και οι λόγοι είναι αυτοί: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του. Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους. Στον ήλιο έστησε το σκήνωμά του, και αυτός, σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφικό του θάλαμο, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει την οδό του.»

Ψαλμός ιη'. Ψαλμός εις το τέλος, του Δαβίδ. «Οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού», όχι χρησιμοποιώντας προφορά φωνής, αφού στερούνται λόγου, αλλά διεγείροντας τη λογική φύση να δοξάζει, με την ομορφιά και το μέγεθός τους, Εκείνον που μόνο με τον λόγο Του έκτισε τόσο τεράστιους ουρανούς. Αλλά και ως λογικοί ουρανοί οι απόστολοι «διηγούνται δόξα Θεού» που ενανθρώπησε, «το δε στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του», δηλαδή τη σοφία και τη δύναμη του Κτίστη, το πώς πρόσταξε την πολύ απαλή φύση των υδάτων να γίνει στερέωμα ανάμεσα σε ύδατα και ύδατα· και στην πράξη ολοκληρωνόταν αμέσως αυτό που προστάχθηκε· «η ημέρα στην ημέρα», ο Πατέρας στον Υιό, «εκφέρει λόγο», είτε το «ας φτιάξουμε άνθρωπο» είτε το «κάθισε εκ δεξιών μου», ή απλώς, ό,τι ευδοκεί, «και η νύχτα στη νύχτα», δηλαδή η φύση που λυτρώθηκε από την πλάνη «αναγγέλλει τη γνώση» της θεοσέβειας σε αυτήν που ακόμη συνέχεται από τη νύχτα της δυσσέβειας. «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγοι, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους»· και επομένως, στη συνέχεια, «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», δηλαδή των αποστόλων, «και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους». «Στον ήλιο έθεσε το σκήνωμά του», κάτω από τον ήλιο έγινε τέλειος άνθρωπος Αυτός που κηρύττεται από αυτούς «και αυτός» ο ήλιος, δηλαδή, «σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφώνα του, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του», χωρίς να ατονεί καθόλου. «Από το ένα άκρο του ουρανού είναι η έξοδός του, και το κατάντημά του έως το άλλο άκρο του ουρανού».

Μέσα από αυτά, λοιπόν, και από τέτοιου είδους λόγια, έχοντας συλλάβει κάπως αμυδρά στο νου μου το αποστολικό ύψος και αξίωμα, καθώς και το ύψιστο σημείο της τιμής τους, ο λογισμός μου με πρόσταζε να σιωπήσω, όμως ο πόθος να πω κάτι επίκαιρο στην πανήγυρή τους με τραβούσε και πάλι προς το αντίθετο. Διότι αυτοί, ως λογικοί «ουρανοί που διηγούνται τη δόξα του Θεού», δεν σταματούν ποτέ· διότι, ακόμη κι αν αναχώρησαν σαρκικά από τον κόσμο προς τον αθάνατο νυμφίο τους, ωστόσο κατά το πνεύμα, αν και έχουν πεθάνει, βρίσκονται μαζί μας και μας μιλούν ακόμη. Και ο θείος λόγος τους φτάνει παντού, και «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», όπως προείπε ο Δαβίδ, «και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους». Διότι, αν και η πολύφθογγη γλώσσα τους τώρα σιγεί, ωστόσο ο λόγος τους σαν θεία βροχή αρδεύει τις ψυχές των πιστών· και όπως ακριβώς αυτό το ηλιακό φως διώχνει το σκοτάδι, έτσι και τα θεία δόγματά τους εισάγουν στη θέση του το φως της τριαδικής θεογνωσίας. Επειδή, αφού αξιώθηκαν να γίνουν ακόλουθοι του μεγάλου φωτός, λαμβάνοντας από εκεί πλούσια χάρη, στάλθηκαν ως φως του κόσμου και ως αλάτι της γης, και εκπλήρωσαν τον λόγο με τα έργα τους. Διότι δεν έπαψαν να φωτίζουν και να αλατίζουν τις ψυχές των ανθρώπων· διότι προχωρούσαν με θάρρος ανάμεσα σε βασιλείς, τυράννους και δυνάστες, έχοντας βοηθό τον Χριστό. Διότι, παρόλο που ο καλός ποιμένας τους απέστειλε ως πρόβατα, αυτοί υπερίσχυσαν των λύκων. «