Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 22:2

Μακριά από εμάς· δεν αρμόζει σε εμάς να τα θαυμάζουμε αυτά, ούτε είναι αυτή η μερίδα όσων φοβούνται τον Κύριο, αλλά τα αληθινά αγαθά που είναι επιθυμητά και αξιαγάπητα σε όσους φρονούν ορθά, τα οποία παραμένουν παντοτινά, αφενός ευφραίνοντας τον Θεό και αφετέρου βλαστάνοντας ώριμο καρπό για όσους τα κατέχουν· εννοώ τις αρετές, οι οποίες θα δώσουν τον καρπό τους στον καιρό του, δηλαδή την αιώνια ζωή στον μέλλοντα αιώνα, σε εκείνους βέβαια που κοπίασαν επάξια και προσέφεραν εκ των προτέρων τον προσωπικό τους κόπο με όση δύναμη διέθεταν· διότι ο κόπος προηγείται των αρετών, ενώ ακολουθεί η αιώνια μακαριότητα. Μέσα σε αυτές τις αρετές ο Ιωακείμ ποίμαινε συνήθως τους δικούς του λογισμούς, κατασκηνώνοντας αφενός σε τόπο χλόης με τη θεωρία των ιερών λογίων, και αφετέρου σε ύδωρ αναπαύσεως, ευφραινόμενος από τη θεία χάρη, επιστρέφοντάς τους από τα άτοπα και οδηγώντας τους σε τρίβους δικαιοσύνης.

Όμως, εκείνος που έχει δύο χιτώνες, ας δώσει τον έναν από αυτούς σε αυτόν που δεν έχει, και εκείνος που έχει τρόφιμα σε αυτούς που δεν έχουν, όπως διδάσκει ο Πρόδρομος. Εκείνος όμως που κατέχει το αξίωμα του διδασκάλου, δεν θα περιορίσει την ελεημοσύνη του μέχρι την εξωτερική φροντίδα, αλλά θα προχωρήσει και βαθύτερα από τα φαινόμενα. Και θα εγκαταστήσει μεν σε τόπο χλοερό τα λογικά πρόβατα, και σε ύδωρ αναπαύσεως θα τα θρέψει. Και εκείνον μεν που αποδήμησε από την ίδια του την πατρίδα, με χαρά θα τον χειραγωγήσει στην ίδια του την εστία, εκείνον δε που απογυμνώθηκε από την πατρική ουσία θα τον ενδύσει πάλι. Εκείνον που ασθενεί στην πίστη θα τον επαναφέρει στην ποθούμενη υγεία, και για εκείνον που είναι φυλακισμένος στο σκοτάδι της άγνοιας, θα επιμεληθεί να τον προαγάγει στο φως της εν Χριστώ πολιτείας.

Γι' αυτό πορεύομαι πενθώντας και σκυθρωπός, ποθώντας και αναζητώντας εσένα, τον καλό ποιμένα και διδάσκαλο, που γνωρίζεις πώς να εγκαταστήσεις εμένα, το πλανώμενο πρόβατο, σε τόπο χλόης· εννοώ την έξη της αρετής μέσω της πράξης, που αποθεί τον καύσωνα των παθών· και που μπορείς να με εκτρέφεις σε ύδωρ αναπαύσεως· εννοώ τη χάρη της γνώσης, που αρδεύει τον νου μέσω της θεωρίας, εσένα που επαναφέρεις την ψυχή μου από την κακία στην αρετή με θεία λόγια και παραδείγματα, και με οδηγείς σε τρίβους δικαιοσύνης· υποδεικνύοντάς μου τους σωτήριους τρόπους της ευσέβειας· και που με ράβδο και με βακτηρία σοφά με καθοδηγείς, δηλαδή, με τη μνήμη των αιώνιων κολάσεων, σαν με μια ράβδο, απομακρύνεις τον αρχάριο από την κακία, και με την προτροπή των μελλοντικών αγαθών, δίκην βακτηρίας, στηρίζεις μέσω της ελπίδας στην αρετή αυτόν που προκόπτει· αυτό ακριβώς που και ο Κύριος και Σωτήρας, όπως νομίζω, υπαινισσόταν συμβολικά, όταν περιέχυνε οίνο και έλαιο στα τραύματα εκείνου που έπεσε στα χέρια των ληστών. Διότι ο πόθος της βασιλείας των ουρανών, όταν αναμειγνύεται με τον φόβο της γέεννας του αιώνιου πυρός, διατηρεί την ψυχή αλώβητη, συνδέοντάς την στενά με την αγάπη του Κτίστη, αφού έχει αποκαθαρθεί από κάθε εμπαθή διανόηση μέσω της στύψεως.

Αλλά αυτό το έπραξες μιμούμενος τον Χριστό. Ώστε, επιδεικνύοντας ολοφάνερα τη δική Του φιλάγαθη κένωση σε εμένα, ο οποίος έχω απομακρυνθεί από Αυτόν ως προς τη θέληση, και ο οποίος κατοικώ με πρόθεση στη μακρινή από Αυτόν έξη της κακίας σαν σε άλλη χώρα, εκτρέφοντας έμπρακτα τα πάθη της ατιμίας σαν χοίρους, και υποδεικνύοντας τη δύναμη των θείων κατορθωμάτων που βρίσκονται μέσα σου με το μέγεθος της συγκατάβασής σου, να με αφυπνίσεις σε επιθυμία για αυτήν και να με ατσαλώσεις αμετάτρεπτα προς έναν ιερό και μακάριο ζήλο, απορρίπτοντας στο μέτρο του δυνατού το βάρος της νωθρότητας και της αμέλειας που με βαραίνει πάρα πολύ, περισσότερο από όλους. Και επειδή σε θαύμασα, μακάριε, για τη σοφή οικονομία και πρόνοιά σου προς εμένα τον πτωχό, με δάκρυα, αν και είμαι πάρα πολύ αμαρτωλός, ικέτευσα θερμά τον Κύριο και Θεό μας να χαρίσει σε εμένα και σε όλους για πολλά έτη και με ακόμη πιο θείες αρετές τη διατήρηση εσένα, του καλού και αγαθού ποιμένα και πατέρα. Ώστε έχοντάς σε, μάλιστα τώρα, που η αλήθεια της έκβασης των πραγμάτων επιβεβαίωσε σαφώς την προφητεία της φυσικής και όντως Αλήθειας, και μια θλίψη, τέτοια που δεν έχει γίνει άλλη από την καταβολή του κόσμου ούτε πρόκειται να γίνει, κατέλαβε τους πάντες παντού εξαιτίας των αμαρτιών· να μας ενδυναμώνεις και να μας τονώνεις με την παντοδύναμη βακτηρία των θεοπειθών προσευχών σου, και να μας οδηγείς ορθά και να μας φωτίζεις με την πάνσεπτη σύριγγα της θεόσοφης διδασκαλίας, και να μας κατασκηνώνεις σε τόπο χλόης της αείζωης έξης των αρετών μέσω της πράξης· και να μας τρέφεις σε ύδωρ αναπαύσεως των αείβρυτων ναμάτων της χορηγίας των ιερών δογμάτων μέσω της γνώσης· και διασώζοντάς μας ασφαλώς σε τόπο οχυρό και σε υψηλή μάνδρα, την καθολική Εκκλησία, και στον Κύριο που την ένωσε με τον Εαυτό Του σύμφωνα με το θέλημά Του μέσω του δικού Του ζωοποιού αίματος, να ελευθερωθούμε από την επιδρομή των εναντίων. Αυτοί, αρπάζοντας την ευκαιρία της γενικής ταραχής και σύγχυσης, μηχανεύονται να συγχύσουν το μέγα και απόρρητο μυστήριο της σωτήριας για όλους οικονομίας του Χριστού του Θεού, το οποίο περικλείει φυσικά όλους τους αιώνες και τους χρόνους και όσους βρίσκονται μέσα στους αιώνες και τον χρόνο. Σαν να μην έχει, δηλαδή, η αγία σάρκα –η οποία ελήφθη από εμάς, εμψυχωμένη νοερώς και λογικώς, που προσλήφθηκε από Αυτόν με την ευδοκία του Πατρός και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος, και ενώθηκε με Αυτόν σε μία και την αυτή υπόσταση– σαν να μην έχει μετά την ένωση τα γνωρίσματα που της ανήκουν κατά φύση, εκτός μόνο από την αμαρτία, επειδή αυτή δεν ανήκε καν στη φύση· ή μάλλον, σαν να μην διασώζει τέλεια για εμάς ο ίδιος ο σαρκωθείς Λόγος, που ενανθρώπησε για χάρη μας, όσα χαρακτηρίζουν ουσιωδώς τη δική μας φύση. Αλλά θεωρούν είτε ότι Αυτός τα μετέτρεψε στη δική Του θεία φύση, υποδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο ότι η δική Του θεότητα είναι ελλιπής και ότι έχει ανάγκη από κάποια προσθήκη για να φτάσει στην κατ' ουσίαν εντέλεια· είτε ότι τα έκανε να μεταβούν εντελώς στην ανυπαρξία ως δήθεν όχι και τόσο καλά, εξαφανίζοντας το έργο της δικής Του δημιουργίας με το να μην τα δημιουργήσει και να μην τα ενώσει με τον Εαυτό Του καθ' υπόσταση βάσει κάποιου λόγου και σοφίας. Διότι πώς είναι δυνατόν, εκείνο που δημιουργήθηκε με Λόγο και Σοφία να μην διασώζεται αδιάσπαστα μέσα στον ίδιο τον Λόγο και τη Σοφία μέσω της ενώσεως;

ϞΕ΄. Ο τόπος χλόης είναι η πρακτική αρετή, ενώ ύδωρ αναπαύσεως είναι η γνώση των δημιουργημάτων. {ϞΣΤ΄.} Σκιά θανάτου είναι η ανθρώπινη ζωή· εάν, λοιπόν, κάποιος είναι μαζί με τον Θεό και ο Θεός είναι μαζί του, αυτός δύναται να πει με σαφήνεια το εξής: Διότι και αν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κακό, επειδή εσύ είσαι μαζί μου.

Ψαλμός κβ'. Του Δαβίδ. «Ο Κύριος με ποιμαίνει», ο καλός ποιμένας την εκκλησία του, «και τίποτα δεν θα μου λείψει» από τα αγαθά του. «Σε τόπο χλοερό» των νόμων του «εκεί με εγκατέστησε, κοντά σε νερό αναπαύσεως» της κολυμβήθρας του «με ανέθρεψε», «την ψυχή μου επανέφερε» από την ασέβεια, «με οδήγησε σε τρίβους δικαιοσύνης ένεκα του ονόματός του. Εάν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου» δυσμενών τυράννων, «δεν θα φοβηθώ κακά, διότι εσύ είσαι μαζί μου», ο καλός ποιμένας. Η σταυρική «ράβδος και η βακτηρία σου, αυτές με παρηγόρησαν» από αμύθητες θλίψεις. «Ετοίμασας ενώπιόν μου τράπεζα» των φρικτών μυστηρίων σου, «απέναντι από εκείνους που με θλίβουν», τους τυραννικούς βασιλείς· «άλειψας με έλαιο το κεφάλι μου» με το άγιο μύρο του χρίσματός σου «και το ποτήριό σου» του θείου αίματός σου «με μεθά σαν να είναι το πιο δυνατό» και καθαρό. «Και το έλεός σου θα με ακολουθεί όλες τις ημέρες της ζωής μου, για να κατοικώ στον ιερό οίκο του Κυρίου», αποδίδοντάς μου τις ευχές η ελεημένη από αυτόν εκκλησία, «εις μακρότητα ημερών».

Άφησε τώρα να εκπληρωθούν αυτά και τα υπόλοιπα λόγια του Δαβίδ και των άλλων προφητών, όσα κηρύχθηκαν πνευματικά για το βάπτισμα, όπως το: «Ο Κύριος θα κατοικήσει πάνω στον κατακλυσμό», εννοώντας σε βαπτισμένες, δηλαδή καθαρισμένες και αμόλυντες ψυχές, και: «κοντά σε ύδωρ αναπαύσεως με ανέθρεψε, την ψυχή μου επανέφερε, με οδήγησε σε τρίβους δικαιοσύνης», και: «άλειψας με έλαιο την κεφαλή μου», και: «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα», και: «η θάλασσα είδε και έφυγε» από εδώ και από εκεί, «τείχος στα δεξιά και τείχος στα αριστερά», «και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω», δηλαδή «στάθηκαν τα ύδατα που κατέβαιναν από άνωθεν σαν ένας συμπαγής όγκος που απείχε πάρα πολύ» για να απομακρυνθούν από την πόλη «Καριαθιαρίμ», και: «σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν», και: «διότι ανέβλυσε ύδωρ στην έρημο και ρυάκι σε διψασμένη γη», και ότι: «αντλήστε ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου», και ότι: «λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες σας από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· παύστε τις πονηρίες σας, μάθετε να πράττετε το καλό» και τα εξής. Αφού λοιπόν άκουσε με προσοχή αυτά ο Βαπτιστής και άκουσε ότι «έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη, τότε», λέγει, «τον αφήνει».

Και ας είναι η αρχή σου, προερχόμενη από την άναρχη και υπεράρχια Αρχή, ορθή και ασφαλής· ας δοθεί σε σένα από εκεί ποιμαντική «ράβδος δυνάμεως» και βακτηρία συνέσεως, δια των οποίων να μπορέσεις να συγκεντρώνεις εύκολα τα λογικά θρέμματα σε νομές ζωηφόρες και σε «ύδατα αναπαύσεως».

Διότι τι είναι πιο αδύναμο από εμάς ή από ποιους δεν υποφέρουμε πιο οδυνηρά, εφόσον και το πιο ελαφρύ και πρόχειρο από όλα, η ελπίδα, χάθηκε από εμάς, έφυγε, αποκόπηκε; Ή μάλλον ας αναθέσουμε τα δικά μας στον Θεό, ο οποίος είναι βοηθός των ταπεινών, δύναμη των αδυνάτων, προστάτης των ασθενών, σκεπαστής των απεγνωσμένων, πατέρας των απελπισμένων, τροφός των πεινασμένων, και ανακαινίζει τις ημέρες όσων έχουν μαραθεί σαν τα φύλλα, και ο οποίος αποστρέφει μεν το πρόσωπό του με σύντομο θυμό, αλλά σπλαγχνίζεται με αιώνιο έλεος, ο οποίος βεβαίως εξουσιάζει τη ζωή και τον θάνατο και έχει θέσει τις ανθρώπινες ημέρες ίσες με μια σπιθαμή και την υπόστασή μας ως ένα τίποτα. Εσένα μεν μόλις τώρα σε μετέφερε από τα εγκόσμια, ενώ εμάς προνόησε να μας παραλάβει αργότερα· μακάρι δε αυτό να γίνει σε εύθετο χρόνο, και ας πούμε και σε κατάλληλο τόπο (διότι το να περιφερόμαστε σαν σκηνίτες μας κάνει να ευχόμαστε και αυτό), και ούτε απροετοίμαστους, ούτε ποιμαινόμενους από τον θάνατο, όπως εκείνους που έχουν τεθεί στον άδη σαν πρόβατα, αλλά κατασκηνώνοντας σε τόπο χλόης και τρεφόμενοι σε ύδωρ αναπαύσεως και επιστρέφοντας την ψυχή στις τρίβους της κεκρυμμένης εν Χριστώ ζωής, της μακάριας και αιώνιας.

Ας υψώσει, λοιπόν, όποιος θέλει το βλέμμα του ολόγυρα και ας δει τα λογικά πρόβατα, τα οποία, για να μιλήσω σύμφωνα με τη Γραφή, ανέβηκαν από το λουτρό και τα οποία δεν ανήκαν σε αυτή την αυλή χθες και παλαιότερα. Διότι, περιπλανώμενα σε όρη και ερήμους, γεύονταν νοσηρή χλόη και έπιναν θολό νερό. Τώρα όμως, έχοντας ακούσει τη φωνή του δασκάλου, έχουν συγκεντρωθεί σε ένα ποίμνιο και υπό έναν ποιμένα, κατασκηνώνοντας σε τόπο πνευματικής χλόης και τρεφόμενα σε νερά αναπαύσεως. Όπως εγώ προσωπικά έχω συχνά παρομοιάσει αυτόν τον μεγάλο και περικαλλή ναό με το στερέωμα του ουρανού, και το ιερότατο πλήρωμα της εκκλησίας με το άπειρο πλήθος του φωτός των αστέρων. Από αυτούς, άλλοι λάμποντας σαν αυγερινοί έχουν στερεωθεί σε αυτό το ουράνιο μέγεθος, κατέχοντας τον λόγο της ζωής και καταυγάζοντας όσους έχουν γεώδες φρόνημα όπως εγώ. Άλλοι πάλι, όντας σκοτεινοί και εσπερινοί εξαιτίας της ανομίας της αιρέσεως, περιπλανιόνταν μακριά από αυτήν την απλανή πορεία. Τώρα όμως, λαμπροί και αυτοί, φεγγοβολούν ολόλαμπρα σαν να ανατέλλουν από τον ανατολικό ορίζοντα, όχι επειδή λούστηκαν στον ωκεανό, τον ποταμό που περιζώνει ολόκληρη τη γη, αλλά επειδή καταλαμπρύνθηκαν με το χρίσμα και το χάρισμα του Πνεύματος.

Σε αυτόν, λοιπόν, που έχει πλησιάσει στα προαύλια της ευσέβειας, που μόλις δηλαδή έχει αναχωρήσει από τον κόσμο και χτυπά τη θύρα των εντολών του Χριστού διά της ταπεινώσεως, ο θυρωρός, δηλαδή το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, ανοίγει την είσοδο που διανοίγει τον νου στο να κατανοήσει «ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο», και αφού εισέλθει και απολαύσει εκείνα τα αιώνια αγαθά μέσω της πράξης και των πολλών αγώνων της αρετής, τον οδηγεί πάλι από εκεί προς τις νομές της φυσικής θεωρίας των κτισμάτων του Θεού. Έτσι, λοιπόν, ο θυρωρός τον κάνει να καταπαύσει από όλα τα έργα του και να ενωθεί με τον Θεό μέσω των υψωμάτων της θεολογίας της αδιαίρετης και ομοούσιας Τριάδας, μέσα στην ανάπαυση της θείας αγάπης, σύμφωνα με τον Χριστό και Θεό μας που είπε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Διότι διαφορετικά δεν μπορεί κανείς να εισέλθει στα βασίλεια του Χριστού και στα θεία και χλοηφόρα χωρία του νοητού παραδείσου, όπου υπάρχουν τόποι φωτεινοί, τόποι αναψυχής, σκηνές δικαίων, ύδωρ αναπαύσεως, χαρά, ευφροσύνη και αγαλλίαση, και να βρει ανάπαυση η ψυχή του, παρά μόνο μέσα από τη δυτική και πρώτη πύλη, που κρύβεται στον ίδιο τον Χριστό, η οποία είναι η αγία ταπείνωση.

Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι τα μνημόσυνα των κεκοιμημένων είναι πένθιμα, επειδή προξενούν λύπη. Πρώτον, διότι οι κεκοιμημένοι αδελφοί θεωρούνται από την Εκκλησία ως αμαρτωλοί, και όχι ως δίκαιοι· η δε αμαρτία είναι ρίζα και αιτία λύπης και πένθους, επειδή χωρίζει από τον Θεό. Δεύτερον, διότι και οι ψυχές των κεκοιμημένων θεωρείται ότι βρίσκονται σε τόπο σκοτεινό, σε τόπο θλιβερό, και γενικά στον τόπο της φυλακής του άδη, ο οποίος είναι αληθινά αίτιος λύπης και κατήφειας· γι' αυτό και η Εκκλησία παρακαλεί μέσω των μνημοσύνων να ελευθερωθούν οι ψυχές των κεκοιμημένων αδελφών από έναν τέτοιο τόπο, και να καταταχθούν «εν τόπω φωτεινώ, εν τόπω χλοερώ, εν τόπω αναψύξεως, ένθα απέδρα λύπη και στεναγμός». Γι' αυτό και όλοι οι ζωντανοί Χριστιανοί, που παρίστανται στα μνημόσυνα των νεκρών, με πένθιμο σχήμα, με μάτια κατηφή και δακρυσμένα, και με φωνή λυπητερή, παρακαλούν και δέονται στον Άγιο Θεό υπέρ του κεκοιμημένου, λέγοντας: «Κύριε ελέησον· Κύριε ανάπαυσον την ψυχή του δούλου σου». Τρίτον και τελευταίο, τα μνημόσυνα είναι πένθιμα εξαιτίας του θανάτου που αναφέρεται σε αυτά, ο οποίος είναι ο πρωτουργός κάθε λύπης και πένθους.

Μετά από αυτόν, προσθέτει άλλον ψαλμό: «Ο Κύριος με ποιμαίνει και τίποτα δεν θα μου λείψει». Αυτά δεν υμνούν απλώς τη φιλανθρωπία του Θεού, αλλά αναφέρονται στα παρόντα τελούμενα· διότι κάνει μνεία και στο βάπτισμα και στο θείο χρίσμα και στο ποτήριο και στην τράπεζα που φέρει τον ιερό άρτο. Και το βάπτισμα το ονομάζει «ύδωρ αναπαύσεως» και «τόπο χλόης», και ανέφερε ότι, ως ποιμαινόμενος καλώς από τον Θεό, σε αυτό τελικά θα «κατασκηνώσει»· διότι, επειδή η αμαρτία έφερε πόνους σε όσους την τολμούν και γέμισε τη γη μας με αγκάθια, το ύδωρ που αποβάλλει την αμαρτία δικαίως, νομίζω, ονομάζεται «ύδωρ αναπαύσεως» σε σχέση με τους πόνους, και «τόπος χλόης» σε σχέση με τα αγκάθια, και έσχατο κατάλυμα επειδή εδώ μπορεί να λάβει κανείς τον Θεό, το έσχατο αγαθό, στο οποίο αναπαυόμαστε από κάθε αναζήτηση. Και θα μπορούσε να ονομάζεται «ύδωρ αναπαύσεως» και για εκείνον τον λόγο, ότι δηλαδή ανέπαυσε την επιθυμία της φύσεως, αυτό που «πολλοί προφήτες και βασιλείς, λέει, επεθύμησαν να δουν».

Αλλά αν κάποιος δεν τους κάνει όλα τα χατίρια και δεν τους ακολουθήσει πρόθυμα, όταν τον καλούν σε μια κοινωνία ακοινωνησίας, έτσι ώστε να απέχει αφενός από το ζωοποιό και σωτήριο και υπέρ ημών εκχυθέν τίμιο αίμα, και να κοινωνεί αφετέρου από εκείνο που νεκρώνει και καταστρέφει —ίσως και αυτόν που επιβουλεύονται, αλλά πάντως σίγουρα εκείνους που συμμετέχουν—, και αν δεν συμπράξει στη συνωμοσία εναντίον του δίκαιου άνδρα και κοινού πατέρα —το φοβερότερο όλων— και στην κατάσχεση και κατακυρίευση της κληρονομιάς του, τότε αυτόν αμέσως, παρόλο που τους αγαπά, τον μισούν, και παρόλο που επιδιώκει τη φιλία, τον αποστρέφονται, και όταν τους ασπάζεται τον δαγκώνουν, και όταν τους ευλογεί τον κακολογούν, και όταν τους πλησιάζει τον απωθούν και τον καταδιώκουν. Αυτά τα κάνουν οι «καλοί» ποιμένες και αρχιποίμενες· οι ιατροί των ψυχών και οι αρχιτέκτονες της ιατρικής επιστήμης γι' αυτές. Όσο για τα ποίμνια που τους έχουν εμπιστευθεί, ας γνωρίζουν οι ίδιοι τι λόγο θα δώσουν: αν δηλαδή έστησαν και περιέφραξαν με ασφάλεια τη μάνδρα, ή αν αντίθετα ξεσκέπασαν και κατέσκαψαν την ήδη στημένη και περιφραγμένη· αν ξαγρύπνησαν τη νύχτα φυλάγοντας, σύμφωνα με το γεγραμμένο, τις φυλακές της νύχτας, και την ημέρα αναζήτησαν βοσκές και βρήκαν χλοερούς και ζωογόνους τόπους και ύδατα αναπαύσεως, και την κατάλληλη ώρα έβαλαν μέσα και έβγαλαν τα πρόβατα, και έτσι τα αύξησαν και τα πλήθυναν, και πολλές φορές παρέδωσαν ποιμαντικά τις ίδιες τους τις ψυχές διακινδυνεύοντας για τα ποίμνια, και όχι αν έπραξαν σαν τους μισθωτούς, που βλέποντας κάποιους λύκους, ή εντοπίζοντας κλέφτες να τα επιβουλεύονται, εξασφάλισαν τη δική τους σωτηρία με τη φυγή, με αποτέλεσμα άλλα πρόβατα να αρπαχθούν και να κατασπαραχθούν, άλλα να κλαπούν και να σφαγιαστούν, και άλλα να σκορπιστούν και να διασκορπιστούν προς την απώλεια· ενώ πάντως οι ίδιοι ντύνονται με το μαλλί τους και τρέφονται με το γάλα. Αν πάλι υπάρχουν κάποιοι που πουλούν τα δυνατά και σφάζουν τα παχιά πρόβατα, δεν είναι δικό μου έργο να το πω ή να το κρίνω· εντούτοις, για την επίσκεψη ενός ποιμνίου που δεν είναι δικό τους και για την ανάκριση του προεστώτος του, εμφανίζονται πανέτοιμοι και εξαιρετικά αυστηροί κριτές, αυτόκλητοι, πικροί και αδυσώπητοι, θέλοντας να κρίνουν τον ίδιο τον προκαθορισμένο κριτή τους. Και μάλιστα κρίνουν, όχι με την κρίση με την οποία θα κρίνονταν και οι ίδιοι, ούτε μετρώντας την τιμωρία με το μέτρο με το οποίο θα μετριούνταν και οι ίδιοι, αλλά είναι τόσο θρασείς που γίνονται οι ίδιοι και κατήγοροι και κριτές και δήμιοι, και επειδή δεν έχουν θεσπισμένο νόμο βάσει του οποίου να κατευθύνουν την κρίση, καθίστανται οι ίδιοι κύριοι της νομοθεσίας, γιατροί της αυθεντίας. Όσο για τη θεραπεία του εαυτού τους, σύμφωνα με την προτροπή της παροιμίας, αν τυχόν πάσχουν από κάτι, έστω κι αν αυτό είναι πάρα πολύ βαρύ, είτε την αποφεύγουν εντελώς, είτε τη θεωρούν δευτερεύουσας σημασίας· σε άλλους όμως, ίσως και υγιείς, αποδίδουν ανίατες ασθένειες, και προτού αποτινάξουν το δοκάρι που βρίσκεται στο δικό τους μάτι, επεξεργάζονται με σχολαστικότητα το κάρφος (ξυλαράκι) που φαίνεται να βρίσκεται στο μάτι του αδελφού τους, ή ίσως κάποιο δυσδιάκριτο ίχνος ουλής, και τούτο, πριν καν κάνουν διάγνωση, το κρίνουν άξιο όχι για θεραπεία, αλλά για τομή (κόψιμο) και καυτηριασμό.

Αν με αυτά θεμελιώσουμε τον εαυτό μας και τον προετοιμάσουμε ώστε να γίνει άξιος ενός τόσο μεγάλου χαρίσματος (διότι εγώ τουλάχιστον δεν θα έλεγα ότι μια τέτοια προετοιμασία και τελείωση γίνεται χωρίς τη θεία χάρη, όπως ακριβώς έχουμε την πεποίθηση ότι και εσείς είστε προετοιμασμένοι), όχι μόνο θα διατηρήσουμε αδιάσπαστους, ως αληθινοί ποιμένες της μάνδρας και του ποιμνίου του Χριστού, όσους καταφεύγουν ολόψυχα στην εκκλησία του Θεού, εκτρέφοντάς τους «επί ύδατος αναπαύσεως» και εγκαθιστώντας τους «εις τόπον χλόης», ώστε να είναι πάντοτε θαλεροί και να ανθοφορούν στην αρετή, αλλά, προσκαλώντας στην οδό της αλήθειας και εκείνους που ταράσσονται από δισταγμό, καθώς και αυτούς που αποσκίρτησαν σε όρη και ερημιές και περιπλανώνται, θα τους εγκαταστήσουμε μαζί στο ίδιο λιβάδι της σωτηρίας, σηκώνοντας τα βάρη τους, παραβλέποντας την ολιγωρία τους, διαλύοντας τους γογγυσμούς τους με καλοσύνη, και θεραπεύοντας την ολιγοψυχία τους με μεγαλόψυχη ανοχή· διότι αυτό αποτελεί αψευδή απόδειξη της αληθινής αγάπης που μας χάρισε ο Χριστός. «Διότι η αγάπη», σύμφωνα με τον γνήσιο εκφραστή, θεράποντα και μαθητή Του, «μακροθυμεί, αγαθοποιεί, δεν επαίρεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό· όλα τα στέργει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει».

Προς τον ηγούμενο Γρηγόριο. Ήδη σου έχουμε στείλει επιστολή, σύμφωνα με την υπόσχεσή μας, ως προς δικό μας υιό, ώστε να ποιμαίνεις το εκεί ποίμνιο με επίγνωση, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου, χωρίς να παραβλέπεις τίποτα από όσα συντελούν στην ωφέλεια των αδελφών. Διότι, εάν εκείνος που έχει αναλάβει τα άλογα πρόβατα δεν κοιμάται, αλλά αγρυπνεί, και δεν αμελεί, αλλά αγωνίζεται νύχτα και μέρα ώστε κανένα να μην γίνει βορά θηρίων ούτε να μείνει αθεράπευτο, αλλά και επιτηρεί για κλέφτες και ληστές και αποδιώχνει τα θηρία και ομιλεί στα θρέμματα, και προπορευόμενος αυτών εξασφαλίζει την τροφή τους, οδηγώντας τα σε ύδωρ αναπαύσεως και σε σκιερά μέρη, και όσα άλλα μπορεί να δει κανείς στα έργα της ποιμαντικής ράβδου, πώς και πόσο προσεκτικός πρέπει να είναι εκείνος που έλαβε τον κλήρο να προστατεύει ψυχές, των οποίων το αίμα, εάν υπάρξει κάποια αμέλεια, θα ζητηθεί από τα χέρια του, όπως είναι γραμμένο;

Ποίμαινε, λοιπόν, τα πρόβατα του Κυρίου, διασφαλίζοντάς τα στη μάνδρα της Ορθοδοξίας, τρέφοντάς τα στη χλόη των εντολών Του και οδηγώντας τα να αναπαυθούν στα ύδατα του θελήματός Του. Πρόσεχε μήπως τυχόν αρπαγείς, είτε εσύ ο ίδιος είτε κάποιο από τα πρόβατά σου, από τα αιρετικά θηρία. Αρκούν τα όσα έχουν ήδη συμβεί στο παρελθόν. Τώρα όμως ας πορευτούμε με ασφάλεια και απρόσκοπτα, θεωρώντας τα πάντα δευτερεύοντα όταν το απαιτούν οι περιστάσεις, ακόμη και τα ίδια τα σώματά μας, και πολύ περισσότερο κάθε άλλο φθαρτό πράγμα για χάρη της αγάπης του Θεού. Η ειρήνη Του είθε να κυβερνά τις καρδιές και τα νοήματά σας, και να κατευθύνει την οδό σας εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Στρέψτε, λοιπόν, τέκνα μου, τις καρδιές σας στη δύναμή της και εξετάστε τα οχυρά της, για να διηγηθείτε σε άλλη γενεά τα υπολείμματα των αρετών· διότι αυτός είναι ο Θεός μας στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος. Διότι θα σας ποιμάνει, εφόσον ζείτε ενάρετα, τρέφοντάς σας δίπλα σε νερό αναπαύσεως, εγκαθιστώντας σας σε τόπο αθάνατης χλόης και χωρίς να σας στερήσει τίποτα από τα αιώνια αγαθά.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ 96η. Ότι πρέπει με ζήλο και σθένος να πράττουμε όσα συντελούν στη σωτηρία της ψυχής, και περί της απουσίας γογγυσμού κατά τις αλλαγές των διακονημάτων. Αδελφοί μου, πατέρες και τέκνα, η προκοπή και η αύξηση του ποιμνίου συνηθίζει να προκαλεί τέρψη και αγαλλίαση στον ποιμένα, ιδίως όταν βλέπει τα θρέμματα να καθοδηγούνται και να κατευθύνονται ορθά, να τρέφονται και να ευτραφούν, και να παραμένουν μακριά από κάθε ασθένεια και αρπακτικό θηρίο. Λοιπόν και εσείς, το εκλεκτό ποίμνιο του Χριστού, η τίμια και εξαίρετη μερίδα, ο αληθινά περιούσιος και αφιερωμένος λαός, όταν πολιτεύεσθε ορθά στον οίκο του Θεού, πορευόμενοι με ομόνοια, κατασκηνώνοντας σε τόπο πνευματικής χλόης, τρεφόμενοι σε ύδωρ αναπαύσεως του ζωοποιού λόγου της αλήθειας, αναπαύετε εμένα, τον ταλαίπωρο και ανάξιο ποιμένα σας, και με κάνετε να προσβλέπω πρόθυμα σε πιο χρηστές ελπίδες μέσα από τις σταδιακές νουθεσίες, καθώς εσείς μεταβάλλεστε προς το καλύτερο. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας επιμείνουμε σε αυτήν την άριστη διαγωγή.

Λοιπόν, ως αρνία του Χριστού, ποιμαίνεσθε θεοπρεπώς, κατασκηνώνοντας στις ζωηφόρες εντολές, τρεφόμενοι «επί ύδατος αναπαύσεως», κατά τον προφητικό λόγο, και οδηγούμενοι σε τρίβους δικαιοσύνης, ψάλλοντας όλοι μαζί εκείνο: «διότι και εάν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κακά, διότι εσύ είσαι μαζί μου». Διότι είμαι πεπεισμένος ότι, εάν δεν λυγίσουμε και δεν εκπέσουμε από την πνευματική και πατρομίμητη κατάσταση που μας έχει ανατεθεί και εφαρμόζεται, κανένα από τα νοητώς ή ορατώς συμβαίνοντα δυσχερή γεγονότα δεν θα μας κυριεύσει ή θα μας καταβάλει· «διότι εάν ο Θεός είναι μαζί μας, ποιος θα είναι εναντίον μας; Και εάν αυτός είναι ο υπερασπιστής μας, από ποιον θα δειλιάσουμε;». Και πώς δεν θα επιδαψιλεύσει ολοένα και περισσότερο κάθε επάρκεια, και σωματική και πνευματική, χαριτώνοντας, ενδυναμώνοντας, ευφραίνοντας και καθιστώντας σας θαυμαστούς κατά τον παρόντα κόσμο με τις πολλές και ποικίλες του μεγαλοδωρεές;

Μας υπηχούσε λοιπόν εκείνη τη γλυκιά φωνή: «θαρρείτε, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο». Με αυτήν, ακόμη και τώρα, ποιμαίνοντάς μας σε τόπο χλοερό, εκεί με εγκαθιστά και με τρέφει δίπλα σε νερό αναπαύσεως. Τι άλλο; Σαν να μην του αρκούσαν του εξ αρχής ανθρωποκτόνου εχθρού τα κοντινά τραύματα και τα χτυπήματα, ακόνισε εναντίον μας ένα επισκοπικό βέλος, για το οποίο σου είχα μιλήσει με υπονοούμενα γράφοντας και πρωτύτερα στην αγιωσύνη σου.

Αλλά, ω θεία και ιερή κεφαλή, επί της οποίας το Πνεύμα έστησε την καθέδρα του. Ω φωστήρα, που δεν άρχεις μόνο την ημέρα, ούτε μόνο τη νύχτα, αλλά και νύχτα και ημέρα μας καταφωτίζεις με τις χάριτες, είτε όταν παλεύουμε με πειρασμούς και έχουμε το σκοτάδι των πειρασμών σαν κάποια νύχτα, είτε όταν απολαμβάνουμε άνεση και φαιδρυνόμαστε σαν από κάποιο φως, διότι και στις δύο περιστάσεις αξιωνόμαστε των δικών σου χαρίτων. Ω σάλπιγγα, διά της οποίας σάλπισε σε εμάς ο Παράκλητος, ω καλέ ποιμένα, που έθεσες την αγία σου ψυχή υπέρ ημών, των προβάτων σου, και με πολλούς ιδρώτες κατήρτισες το ποίμνιο για τον Θεό, αφού μας εγκατέστησες σε τόπο χλόης, δηλαδή στις Γραφές που ερμηνεύτηκαν διά της γλώσσας σου, και αφού μας ανέθρεψες σε ύδωρ αναπαύσεως του θείου βαπτίσματος, και μας οδήγησες σε τρίβους δικαιοσύνης, δηλαδή στην εργασία της αρετής. Διότι διά μέσου σου όλη η χώρα της Βουλγαρίας επέγνωσε τον Θεό, εσύ ο ίδιος πύκνωσες τις εκκλησίες με τους ύμνους και τις ψαλμωδίες, φαιδρύνοντας τις εορτές με τα αναγνώσματα, οι μοναχοί διά μέσου σου οδηγούνται προς την άσκηση μέσω των βίων των Πατέρων, οι ιερείς διά μέσου σου εκπαιδεύονται να ζουν σύμφωνα με τους κανόνες. Ω τρίπηχυ άγγελε και ουράνιε άνθρωπε, ω ελαία, που δεν υπολείπεσαι ούτε στο ελάχιστο από εκείνη του προφήτη, αλλά μάλλον την ξεπερνάς καθώς προσέφερες περισσότερους υιούς πιότητος, ω οδηγέ τυφλών, οποιαδήποτε τύφλωση και οδηγία κι αν αναλογιστεί κανείς, αφού ετοίμασας για τον Κύριο λαό περιούσιο, ζηλωτή καλών έργων, τα οποία έβλεπαν σε εσένα.