Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 32:15

Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός που γνωρίζει καλά εκείνους οι οποίοι βαδίζουν τον ορθό δρόμο και έχουν κατακτήσει το έσχατο των επιθυμητών, εκτός από Εκείνον που έπλασε καταμόνας τις καρδιές μας και κατανοεί όλα τα έργα μας; Διότι πολλές φορές, πολλοί από εκείνους που μας φαίνεται ότι είναι χρηστοί, είναι πονηρότεροι από όλους. Και αυτό έχει ήδη αποδειχθεί και στον παρόντα βίο, αλλά σε ορισμένους, όταν προκύψει κάποια περίσταση και ανάγκη.

Μακάριο το έθνος του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του. Με αυτά τα λόγια αποκαλεί μακάριους όσους πιστεύουν στον Χριστό. [Από τον ουρανό επέβλεψε ο Κύριος. Είπε, επέβλεψε, για να μη νομίσει κανείς ότι Εκείνος αγνοεί τα όσα τολμούν να πράττουν οι άνθρωποι.] [Από το έτοιμο κατοικητήριό Του. Δηλαδή το ετοιμασμένο, το ευτρεπισμένο. Διότι ως οίκος] του Θεού έχει οριστεί ο ουρανός.] Εκείνος που έπλασε μόνος Του τις καρδιές τους. Μόνο ο Θεός, λέγει, γνωρίζει τις καρδιές των ανθρώπων.

Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως τυχόν υπάρξει κρυφός λόγος στην καρδιά σου που να αποτελεί ανόμημα. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε επιρρεπείς στις αμαρτίες της διανοίας. Γι' αυτό Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας, επειδή γνωρίζει ότι το μεγαλύτερο μέρος της αμαρτίας συντελείται στην ορμή της προθέσεως, μας παρήγγειλε πρωτίστως την καθαρότητα του ηγεμονικού μέρους της ψυχής. Διότι εκείνο με το οποίο αμαρτάνουμε πάρα πολύ εύκολα, αυτό ακριβώς αξίωσε να έχει μεγαλύτερη φρούρηση και επιμέλεια. Διότι, όπως ακριβώς οι πιο προνοητικοί από τους ιατρούς προφυλάσσουν από νωρίς με προληπτικές συμβουλές τα πιο αδύναμα σώματα, έτσι και ο κοινός κηδεμόνας και αληθινός ιατρός των ψυχών, οχύρωσε εκ των προτέρων με ισχυρότερες προφυλάξεις εκείνο το μέρος μας που είδε να είναι το πιο ολισθηρό προς την αμαρτία. Διότι οι πράξεις που τελούνται μέσω του σώματος έχουν ανάγκη και από χρόνο και από ευκαιρία και από κόπους και από συνεργούς και από την υπόλοιπη χορηγία.

Επιβλέπει όλους τους υιούς των ανθρώπων. Κανείς απολύτως δεν ξεφεύγει από το βλέμμα του· ούτε το σκοτάδι, ούτε οι τοίχοι που καλύπτουν, τίποτα δεν αποτελεί εμπόδιο για τους οφθαλμούς του Θεού. Και τόσο πολύ απέχει από το να μην επιβλέπει τον καθένα ξεχωριστά, ώστε επιβλέπει και τις καρδιές, τις οποίες ο ίδιος έπλασε χωρίς καμία ανάμειξη με το κακό. Ο Θεός, ο δημιουργός των ανθρώπων, έπλασε την καρδιά απλή καθαυτήν, ώστε να διασώζει την εικόνα Του· αργότερα όμως εμείς, με την εμπλοκή στα πάθη της σάρκας, κάναμε την καρδιά περίπλοκη και πολυειδή, διαφθείροντας τον θεοειδή, απλό και ενιαίο χαρακτήρα της. Επειδή λοιπόν είναι ο δημιουργός των καρδιών, για τον λόγο αυτόν κατανοεί όλα τα έργα μας. Ως έργα δε εννοούμε και τα λόγια και τις σκέψεις, και γενικότερα κάθε κίνηση του ανθρώπου. Διότι με ποια διάθεση και με ποια πρόθεση ενεργούμε, δηλαδή αν το κάνουμε για να αρέσουμε στους ανθρώπους ή για να υπηρετήσουμε τα προστάγματα που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, το γνωρίζει μόνον Εκείνος που κατανοεί όλα τα έργα μας. Γι' αυτόν τον λόγο θα δώσουμε λόγο και για κάθε αργό λόγο. Και δεν χάνουμε τον μισθό μας ούτε καν για ένα ποτήρι κρύο νερό, διότι ο Κύριος κατανοεί σε βάθος όλα μας τα έργα.

Ας μάθουν μέσω αυτών οι οικονόμοι των μυστηρίων του Σωτήρος, να μην εισάγουν πρόωρα τον άνθρωπο μέσα από τα ιερά καταπετάσματα, ούτε να επιτρέπουν σε νεόφυτους να προσέρχονται στις θείες τράπεζες, βαπτίζοντας κάποιους σε ακατάλληλο χρόνο, και να τους εμπιστεύονται άκαιρα τον Δεσπότη των πάντων, τον Χριστό. Διότι, για να γίνει για εμάς τύπος και σε αυτό το ζήτημα, και για να διδάξει σε ποιον είναι πιο πρέπον να μυείται, δέχεται μεν αυτούς που πιστεύουν, αλλά φαίνεται να μην τους έχει ακόμη δείξει εμπιστοσύνη, με το να μην τους εμπιστεύεται τον εαυτό Του· ώστε από αυτό να είναι φανερό, ότι πρέπει οι νεοπροσήλυτοι να παραμένουν όχι λίγο χρόνο στην κατήχηση· διότι μόνον έτσι θα μπορούσαν να γίνουν πραγματικά πιστοί. <Επειδή Αυτός γνώριζε τους πάντες, και διότι δεν είχε ανάγκη να μαρτυρήσει κάποιος για τον άνθρωπο· επειδή ο Ίδιος γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο.> Θεοπρεπές είναι και αυτό μαζί με τα άλλα αξιώματα στον Χριστό, και σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν ενυπάρχει. Διότι ο ψαλμωδός το αποδίδει αυτό μόνο στον αληθινό Θεό λέγοντας: «Αυτός που έπλασε καταμόνας τις καρδιές τους, που κατανοεί όλα τα έργα τους»· αν λοιπόν μόνον ο Θεός κατανοεί τα όσα υπάρχουν μέσα μας και τα κατανοεί ο Χριστός· πώς δεν θα είναι κατά φύσιν ο Θεός «ο γνώστης των κρυφών», και αυτός που γνωρίζει τα «βαθιά και απόκρυφα», όπως είναι γραμμένο; «Διότι, ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του;»

Τον περιβάλλουν δε με την κατηγορία της βλασφημίας, καθορίζοντας για αυτόν την εσχάτη ποινή και καταδικάζοντάς τον σε θάνατο. Διότι ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή πρόσταζε να υπομένει θάνατο αυτός που εκστόμιζε δυσφημίες κατά του Θεού. Επειδή όμως τόλμησαν αυτό το πράγμα, αποδεικνύει αμέσως ότι είναι Θεός, για να τους ελέγξει πάλι επειδή ασεβούσαν με τρόπο ανυπόφορο. Τι, λέει, διαλογίζεστε μέσα στις καρδιές σας; Λοιπόν, όταν λες, ω Φαρισαίε: Ποιος μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες, παρά μόνον ένας, ο Θεός; θα σου πω και εγώ: Ποιος μπορεί να γνωρίζει τις καρδιές και να βλέπει καθαρά τους λογισμούς στο βάθος της διάνοιας, παρά μόνον ο Θεός; Διότι ο ίδιος λέει κάπου μέσω της φωνής των προφητών, ότι «Εγώ είμαι ο Κύριος που εξετάζω καρδιές και δοκιμάζω νεφρούς». Είπε δε κάπου και ο Δαβίδ περί αυτού και ημών: «Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους». Επομένως, αυτός που γνωρίζει καρδιές και νεφρούς ως Θεός, αυτός συγχωρεί και αμαρτίες ως Θεός. <Για να γνωρίζετε δε ότι εξουσία έχει ο Υιός του ανθρώπου, κ.τ.λ.> (A f. 88, H f. 272) Έπειτα, επειδή με το να πει, «Σου συγχωρούνται οι αμαρτίες», υπάρχει συχνά εύλογη αφορμή για απιστία. διότι ο άνθρωπος δεν βλέπει τις συγχωρημένες αμαρτίες με τα μάτια του σώματος. η αποβολή όμως της νόσου, και το να σηκωθεί και να περπατήσει ο παράλυτος, αποτελεί σαφή απόδειξη της θεοπρεπούς ισχύος, γι' αυτό προσθέτει: «Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου, και πήγαινε στο σπίτι σου.» (

Διότι έχουμε γίνει και εμείς κατοικητήριο του Θεού· ονομαζόμαστε δηλαδή ναοί Του, όμως δεν ερχόμαστε σε Αυτόν αμέσως έτοιμοι, παρά μόνο δικαιωνόμαστε με τη χάρη και τη δωρεά του Θεού· ή καθαρίζοντας τον δικό μας νου με πόνο και ιδρώτα· ώστε, αφού γίνουμε άγιοι, να έχουμε να κατοικεί μέσα μας ο αληθινά Πάναγνος και Άγιος. (B f. 102 b) Παρατήρησε δε, ότι λέει πως η επίβλεψη από τον ουρανό έγινε όχι μόνο στον Ισραήλ, όπως συνέβαινε παλαιότερα με τη μεσιτεία του πάνσοφου Μωυσή, αλλά σε όλους τους υιούς των ανθρώπων που κατοικούν την οικουμένη. Διότι έχει κληθεί σε σωτηρία, μέσω του Σωτήρα όλων μας Χριστού, το πλήθος των εθνών που βρίσκεται σε όλη τη γη. Διότι η χάρη μέσω του Σωτήρα όλων μας Χριστού προχώρησε ως η πλέον καθολική, καλύπτοντας κάθε έθνος και γένος ανθρώπων. <Αυτός που έπλασε καθενός ξεχωριστά τις καρδιές τους, αυτός που κατανοεί όλα τα έργα τους.> (B f. 102 b, C f. 68 b) Είναι λοιπόν αληθινά Θεός ο Υιός, αυτός που γνωρίζει τις καρδιές μας, αυτός που τις έπλασε καθεμιά ξεχωριστά· και που κατανοεί όλα τα έργα των ανθρώπων πάνω στη γη, χωρίς να δίνει μαρτυρία κανείς, δηλαδή χωρίς να του τα αναγγέλλει κάποιος, αλλά ως επόπτης των διανοιών, βλέποντας μέσα στις καρδιές και γνωρίζοντας τα κρυμμένα.

ΑΛΛΟ. «Και όταν ήταν στα Ιεροσόλυμα κατά τη γιορτή του Πάσχα, πολλοί πίστεψαν στο όνομά του, βλέποντας τα σημεία που έκανε. Ο ίδιος ο Ιησούς όμως δεν εμπιστευόταν τον εαυτό του σε αυτούς, επειδή τους γνώριζε όλους, και επειδή δεν είχε ανάγκη να του μαρτυρήσει κανείς για τον άνθρωπο· διότι ο ίδιος γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο.» Θαυμάζοντας υπερβολικά τη θεία φύση ο Ψαλμωδός, προβάλλει ως κάτι μεγάλο και το πιο αξιόλογο πλεονέκτημα, το οποίο προσιδιάζει κυρίως μόνο σε αυτήν, λέγοντας προς τον Δεσπότη των όλων: «Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους, που κατανοεί όλα τα έργα τους.» Είναι δε, όπως νομίζω, φανερό ότι αυτά τα λέει για τους ανθρώπους. Εφόσον, λοιπόν, μόνο στον αληθινό Θεό ανήκει το να γνωρίζει την καρδιά και να κατανοεί όλα τα κρυφά του ανθρώπου, και αφού ο Υιός τα κατανοεί και τα γνωρίζει, πώς να μην είναι εκ φύσεως και αληθινά Θεός; Και αν συμβαίνει αυτό, πώς θα μπορούσε να είναι γενητός;

Ναι, σε παρακαλώ, Σωτήρα, μην παραβλέψεις τα δάκρυα μιας ταλαίπωρης καρδιάς· διότι γνωρίζω ότι τίποτα δεν είναι αδύνατο για εσένα· τα πάντα μπορείς. Μέσα στην καρδιά της προσευχόταν σε Εκείνον που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές των ανθρώπων, και έλαβε αντί για μύρο, μύρο ζωής· αντί για φθαρτό, τον άφθαρτο και παντοτινό μισθό. Δεν ήταν τόσο ευωδιαστό το μύρο, μπροστά στο μύρο του λόγου του Χριστού.

Ο δε Λόγος του διακονούσε τη σωτηρία σε εκείνους που σώζονταν· διότι «απέστειλε τον λόγο του και τους θεράπευσε, και τους λύτρωσε από τις καταστροφές τους». Για ποιον λόγο, όμως, ο Κύριος επέβλεψε από τον ουρανό, και ποια είναι η αιτία που έκρινε άξιους της δικής του εποπτείας όλους τους υιούς των ανθρώπων, το φανερώνει αμέσως μετά λέγοντας: «Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους»· αντί αυτού, ο Σύμμαχος λέει: «Αυτός που πλάθει ξεχωριστά κάθε μία καρδιά τους». Διότι, εάν έφερνε στην ύπαρξη τον ανθρώπινο νου με όμοιο τρόπο όπως τα άλογα ζώα, δεν θα υπήρχε καμία ανάγκη να επιβλέπει ο ίδιος τους υιούς των ανθρώπων· θα επαρκούσε η γενική πρόνοια, η οποία προνοεί για όλα εξίσου. Τώρα όμως, επειδή ακριβώς η ψυχή του ανθρώπου αποτελεί μια εξαίρετη ουσία, εφόσον μαρτυρείται ότι μόνο για τον άνθρωπο έχει πει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν»· και «δημιούργησε ο Κύριος τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε»· εύλογα, προνοώντας για τη δική του εικόνα, επέβλεψε από τον ουρανό και είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων.

Αυτό ακριβώς παρουσιάζοντας ο προκείμενος λόγος αναφέρει: «Αυτός που πλάθει καταμόνας τις καρδιές τους»· το δε «καταμόνας» έχει ειπωθεί αντί του «ξεχωριστά από τα υπόλοιπα ζώα». Λέγοντας δε «καρδιές» φανέρωνε τους λογισμούς, και ότι κάθε άνθρωπος έχει, κατά τρόπο ξεχωριστό, τη δική του διάνοια σαν ένα κλειστό ταμείο, ώστε κανείς να μην μπορεί να αντιληφθεί τους λογισμούς των άλλων.

Κανείς λοιπόν από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του. Γι' αυτό, μόνο για τον Σωτήρα μας, προς απόδειξη της θεότητάς του, λεγόταν: «Διότι αυτός γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο»· και πάλι: «Γνωρίζοντας δε τους διαλογισμούς τους». Αυτό αποδεικνύεται και στα προκείμενα· διότι μετά το: «Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους», συνάπτεται το: «Αυτός που κατανοεί όλα τα έργα τους». Διότι μόνο αυτός κατανοεί από ποια προαίρεση επιτελούνται τα έργα των ανθρώπων, χωρίς κανείς άλλος να μπορεί να κατανοήσει με ποια πρόθεση και με ποια παρόρμηση καθένας από τους ανθρώπους πράττει αυτά που πράττει.

Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι, όπως νομίζουν όσοι πάσχουν. Απόδειξε, λοιπόν, ότι σκέφτονται υγιώς όσοι έχουν σχηματίσει τέτοιες αντιλήψεις, και τότε να μας προτρέψεις να αλλάξουμε στάση· ειδάλλως κατάκρινέ μας, επειδή δεν πειθόμαστε, αλλά παραμένουμε σταθεροί στην ίδια κρίση. Δεν φαίνομαι έτσι στους πολλούς, αλλά στον Θεό έτσι φαίνομαι· και δεν φαίνομαι απλώς, αλλά έχω καταστεί ολοφάνερος σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, σε Εκείνον που πλάθει ξεχωριστά τις καρδιές μας, που κατανοεί όλα τα έργα μας, τις εσωτερικές κινήσεις και τα διανοήματα με τα οποία εκτελούνται οι πράξεις μας, τον Οποίο δεν Του διαφεύγει τίποτε από όσα υπάρχουν, ούτε είναι δυνατόν να Του διαφύγει, ο Οποίος βλέπει τα δικά μας ζητήματα διαφορετικά από ό,τι τα βλέπουν οι άνθρωποι.

Επειδή ο ψαλμός προστάζει να αγαλλιούμε για Εκείνον που ήλθε από τους ουρανούς στη γη, λέγοντας «Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, εν Κυρίω», αναγνωρίζοντάς τον ως Αυτόν που επιστατεί στο σύμπαν, που έφερε τα πάντα από το μη ον στο είναι και που συντηρεί τα πάντα στην ύπαρξη, και του οποίου το πρόσταγμα γίνεται ουσία. Διότι αυτή είναι η έννοια των θείων ρημάτων, ότι «Αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Αυτός καθιστά μακάριο το έθνος που στηρίζεται στο όνομά του, εννοώντας εμάς ως το έθνος, για τους οποίους η ελπίδα της σωτηρίας είναι το όνομα του Χριστού, με το οποίο λαμβάνουμε την ονομασία μας όλοι εμείς που έχουμε πιστέψει. Διότι «Από τον ουρανό επέβλεψε ο Κύριος, για να δει όλους τους υιούς των ανθρώπων από το έτοιμο κατοικητήριό του». Και ως έτοιμο κατοικητήριό του ονόμασε το αεί ον, τον Πατέρα, του οποίου η ύπαρξη υφίσταται πάντοτε, χωρίς να έχει προέλθει από κάτι, αλλά είναι πάντοτε έτοιμη. Και δεν παραξενευόμαστε που από εκείνο το έτοιμο κατοικητήριο έρχεται σε κοινωνία με τους υιούς των ανθρώπων γινόμενος Υιός ανθρώπου, επειδή είμαστε πεπεισμένοι ότι Αυτός είναι «Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας». Διότι, εάν η ανθρώπινη φύση είναι δικό του πλάσμα, τι το καινούργιο μαθαίνουμε από το μυστήριο; Ότι ο Δεσπότης της φύσεως ήλθε εις τα ίδια, αλλά οι Εβραίοι δεν τον δέχθηκαν. Γι' αυτό για αυτούς δεν ισχύει η επιγραφή, όπως ακριβώς δεν υπάρχει ο ήλιος για εκείνον που δεν βλέπει.

Θα μπορούσες να κατανοήσεις το λεγόμενο, εάν εξετάσεις ποια είναι η πρώτη μήτρα της ανθρώπινης σύστασης, και ποια είναι η κοιλία που κυοφόρησε το ανθρώπινο γένος. Διότι νομίζω ότι δεν είναι κάποια άλλη παρά η φιλανθρωπία και η αγαθότητα του Θεού, από την οποία πλαστήκαμε και γεννηθήκαμε. Διότι είπε: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Και πάλι λέει: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και είναι δυνατόν να σταχυολογήσει κανείς μύριες τέτοιες φωνές από την Αγία Γραφή, μέσω των οποίων αναγνωρίζεται ποια είναι η κοιλία που μας έπλασε και ποια είναι η μήτρα που μας έφερε στο φως μέσω της γέννησης. Βλέποντας, λοιπόν, αυτά, εκείνος που θλίβεται βαθιά για την απώλεια αυτών που αποστάτησαν οδύρεται· διότι είναι ξεκάθαρος θρήνος η φωνή με την οποία θρηνεί για τους αμαρτωλούς. Λέγοντας: «Πώς απαλλοτριώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα; Πώς πλανήθηκαν από την κοιλία, τιμώντας το ψεύδος αντί για την αλήθεια, αυτοί των οποίων ο θυμός έχει την ομοιότητα με τον πατέρα του ψεύδους, τον πρώτο όφι;». «Σαν της ασπίδας», λέει, «της κωφής, που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν θα εισακούσει τη φωνή των γητευτών, ακόμη και όταν γητεύεται από κάποιον σοφό».

Ως κόπρο, νομίζω, πρέπει να εννοήσουμε τη ρυπαρότητα της σάρκας, η οποία, όταν σαρωθεί και καθαριστεί μέσω της επιμέλειας του βίου, κάνει το ζητούμενο να γίνεται φανερό, γεγονός για το οποίο ευλόγως χαίρεται και η ίδια η ψυχή που το βρήκε, και προσκαλεί σε κοινωνία αυτής της ευφροσύνης τις γειτόνισσες. Διότι, πράγματι, όλες οι δυνάμεις που συνοικούν με την ψυχή, τις οποίες τώρα ονόμασε γειτόνισσες, όταν αποκαλυφθεί και λάμψει αυτή η μεγάλη εικόνα του Βασιλέως, την οποία εξ αρχής αποτύπωσε στη δραχμή μας «Εκείνος που έπλασε καταμόνας τις καρδιές μας», τότε θα στραφούν προς εκείνη τη θεία χαρά και ευφροσύνη, ατενίζοντας το άρρητο κάλλος εκείνου που βρέθηκε. «Χαρείτε μαζί μου», λέει, «διότι βρήκα τη δραχμή την οποία έχασα.» Οι δε γειτόνισσες, δηλαδή οι συνοικούσες με την ψυχή δυνάμεις που ευφραίνονται για την εύρεση της θείας δραχμής –η λογιστική και η επιθυμητική, καθώς και η διάθεση που δημιουργείται από τη λύπη και την οργή, και όποιες άλλες δυνάμεις θεωρείται ότι σχετίζονται με την ψυχή– ευλόγως θα μπορούσαν να θεωρηθούν και φίλες, και είναι φυσικό όλες τους τότε να «χαίρουν εν Κυρίω», όταν όλες αποβλέπουν στο καλό και το αγαθό και ενεργούν τα πάντα προς δόξαν Θεού, χωρίς να γίνονται πλέον όπλα της αμαρτίας.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ ΠΟΥ ΛΕΕΙ «ΟΠΩΣ ΘΕΛΕΤΕ ΝΑ ΣΑΣ ΚΑΝΟΥΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ, ΕΤΣΙ ΚΑΙ ΕΣΕΙΣ ΝΑ ΚΑΝΕΤΕ ΣΕ ΑΥΤΟΥΣ», Στην οποία περιέχεται και λόγος κατά των τοκογλύφων. «Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας, που κατανοεί όλα τα έργα μας», αφού εμφανίστηκε σε εμάς με σάρκα και καταδέχτηκε να γίνει διδάσκαλός μας, αυτά ζητά από εμάς τώρα, αναπλάθοντας όσα είχαν φθαρεί, τα οποία εξ αρχής κατά την πλάση είχε τοποθετήσει στις ψυχές μας. Διότι κατάλληλα προς τη μελλοντική διδασκαλία μάς έπλασε στην αρχή, και αργότερα παραδίδει διδασκαλία κατάλληλη προς την αρχική πλάση, χωρίς να κάνει τίποτα άλλο παρά να καθαρίζει ξανά την ομορφιά του πλάσματος, η οποία είχε σκοτεινιάσει με την αποδοχή της αμαρτίας. Και αυτό το αποδεικνύει περισσότερο από όλα η σημερινή φωνή του Ευαγγελίου που αναγνώστηκε και την οποία προτείνουμε προς διασαφήνιση: «Όπως ακριβώς θέλετε», λέει, «να σας κάνουν οι άνθρωποι, το ίδιο να κάνετε κι εσείς σε αυτούς». Πολύ σωστά προείπε ο προφήτης Ησαΐας ότι «συνοπτικό λόγο θα δώσει ο Κύριος πάνω στη γη». Διότι με αυτόν τον έναν και σύντομο λόγο συμπεριέλαβε κάθε αρετή, κάθε εντολή, και σχεδόν κάθε αγαθή πράξη και σκέψη.

Ο δε Ζαχαρίας, ο γιος του Βαραχίου, δίδαξε ότι και το ίδιο το πνεύμα που υπάρχει μέσα μας πλάθεται από τον Θεό, είτε υποδεικνύοντας ότι η προαγωγή του πνεύματός μας από το μη ον στην ύπαρξη προέρχεται από τον Θεό, είτε εννοώντας την ανάπλασή του προς το καλύτερο και τη μεταποίησή του προς το «ευ είναι»· διότι λέει: «Χρησμός του λόγου του Κυρίου προς τον Ισραήλ, λέγει ο Κύριος, που εκτείνει τον ουρανό, θεμελιώνει τη γη και πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του». Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Μήπως και το πνεύμα που είναι μέσα μας είναι σώμα, επειδή «πλάθεται», δηλαδή φέρεται στην ύπαρξη ή μετασκευάζεται; Εκείνος δε, που εύχεται να γίνει ο ίδιος αγαθός πλάστης για όσους το επιθυμούν, και ο οποίος λέει ότι ο φίλος και εταίρος του «διαπλάστηκε», ενώ ήταν ακόμη παιδί, από τον κοινό τους δάσκαλο στον Πόντο, με την άριστη και καθαρότατη πλάση, μήπως άραγε εγκωμιάζει, θεωρεί επιθυμητή και εύχεται την τέχνη της πλαστικής των σωμάτων; Και πώς επίσης, κατά τον θείο Δαβίδ, «κατανοεί ο Θεός όλα τα έργα μας» «επειδή έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας», εάν δεν θεωρήσουμε εδώ την καρδιά, που πλάστηκε από αυτόν, ως τον έσω άνθρωπο; Και ο Μωυσής επίσης, που περνούσε τις ημέρες και τις νύχτες του υπό τον γνόφο σε εκείνη την άυλη και ανείδεη ζωή, δεν είδε θείους τύπους; Διότι λέει: «Θα κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Τι λοιπόν; Μήπως και εκείνος, ευρισκόμενος μέσα στον θείο γνόφο, περιέπεσε σε χειρότερη κατάσταση και έβλεπε μέσω της φαντασίας, επειδή έχει καταγραφεί ότι είδε «τύπο»;

«Λαός, τον οποίο εξέλεξε» Ομοίως εννοείται ο λαός από τα έθνη που πίστεψε· διότι αυτόν τον λαό που περιπλανιόταν εξέλεξε, για τον οποίο μιλάει ως «λαό περιούσιο». «Από τον ουρανό» Διότι επέβλεψε και, σπλαγχνιζόμενος τον άνθρωπο, ήλθε από τον ουρανό. «Είδε τους πάντες» Ως Θεός επισκέφθηκε τους πάντες. «Από την έτοιμη κατοικία» Από τους κόλπους του Πατρός. «Επέβλεψε» Διότι ο Θεός γνωρίζει κατ' αριθμόν όλους τους ανθρώπους. «Αυτός που έπλασε» Εμπιστευόμενος σε καθέναν μία καρδιά. «Αυτός που κατανοεί» Διότι ως Θεός γνωρίζει τους διαλογισμούς όλων και βλέπει τα έργα τους. «Δεν σώζεται» Εννοεί τον διάβολο· διότι νόμιζε ότι βασιλεύει στην ανθρωπότητα, υποσχόμενος δύναμη σε όλους· όμως ούτε τον εαυτό του έσωσε, ούτε αυτούς που τον πίστεψαν. «Ούτε ο γίγαντας» Ο ίδιος ο διάβολος· διότι έλεγε ότι «υπεράνω των άστρων θα θέσω τον θρόνο μου», αλλά έπεσε. Αυτό βέβαια εκπληρώθηκε και στον Γολιάθ. «Ψεύτικο το άλογο» Εννοεί τον διάβολο, ως ιππεύοντα σε όλη την οικουμένη και χρεμετίζοντα εναντίον όλων· διότι εξαπάτησε όλους όσοι πιστεύουν σε αυτόν. «Και με το πλήθος» Διότι πολλή είναι η δυναστεία του, αλλά μάταιη. «Ιδού οι οφθαλμοί» Πάνω σε όλους τους δικαίους, αυτούς που πίστεψαν σε Αυτόν και Τον φοβούνται. «Σε αυτούς που ελπίζουν» Σε όλους τους δικαίους και τους μάρτυρες, όσοι με ακρίβεια και αλήθεια ήλπισαν σε Αυτόν. «Για να τους λυτρώσει από τον θάνατο» Από τον αισθητό θάνατο και από τον νοητό της αμαρτίας. «Και να τους θρέψει» Με αισθητό και νοητό τρόπο. «Η ψυχή μας» Των μαρτύρων και όλων όσοι θλίβονται για τον Χριστό.

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ 1312. Δεν νομοθέτησε απλώς, αγαπητέ μου, Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας να μην κοιτάζουμε με ακόλαστη διάθεση μια γυναίκα, αλλά το έκανε για να μας απαλλάξει από περιττές δυσκολίες. Επειδή είναι πολύ ευκολότερο να μην κοιτάξει κανείς μια όμορφη γυναίκα, παρά, αφού την κοιτάξει και πληγωθεί, να βγάλει το βέλος και να θεραπεύσει το τραύμα, γι’ αυτό έδωσε αυτή την εντολή. Διότι στην αρχή οι αγώνες είναι ελαφρότεροι· ή μάλλον δεν χρειάζεται καν αγώνας για εκείνον που δεν ανοίγει τις θύρες στον εχθρό ούτε δέχεται τα σπέρματα της επιθυμίας. Εφόσον, λοιπόν, μπορείς να στήσεις το τρόπαιο χωρίς να εμπλακείς σε μάχη, γιατί προκαλείς στον εαυτό σου περιττές δυσκολίες; Διότι δεν απαιτείται τόσος κόπος για να μην κοιτάξεις, όσο για να συγκρατηθείς αφού κοιτάξεις· ή μάλλον το πρώτο δεν απαιτεί καν κόπο, ενώ μετά τη θέα γεννιέται μεγάλος μόχθος. Όταν, λοιπόν, και το όφελος είναι μέγιστο και ο κόπος μικρός, γιατί ρίχνεις τον εαυτό σου στο απέραντο πέλαγος της επιθυμίας; Διότι εκείνος που δεν κοιτάζει όχι μόνο θα υπερισχύσει ευκολότερα, αλλά και θα παραμείνει καθαρότερος. Όπως ακριβώς εκείνος που κοιτάζει απαλλάσσεται με περισσότερο κόπο και έχοντας ήδη κηλιδωθεί, αν βέβαια τελικά απαλλαγεί, έτσι και εκείνος που δεν κοίταξε παραμένει καθαρός ακόμη και από την επιθυμία.

ΙΖ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΥΛΟ. Στο ρητό: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα». «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού καταλύματα», αποκρίθηκε ο Κύριος σε εκείνον που του ζήτησε να τον ακολουθήσει, όντας καρδιογνώστης, καθώς έπλασε μόνος του τις καρδιές των ανθρώπων. Λέγεται δε «μόνος του», επειδή δημιούργησε χωρίς να χρειαστεί τη βοήθεια κανενός άλλου. Και επειδή έβλεπε ότι ο άνθρωπος ήταν κυριευμένος από δόλιους λογισμούς και κατοικούνταν από πονηρά πνεύματα, και ότι είχε αμετάκλητη ροπή προς την κακία, για τον λόγο αυτόν τον απομάκρυνε από τη συναναστροφή μαζί του, ώστε η επιμονή της δικής του φαυλότητας να μη γίνει αιτία σκανδάλου για τους πιστούς, οι οποίοι, βλέποντάς τον, θα μπορούσαν να καταλογίσουν αδυναμία στη δεσποτική δύναμη, με το σκεπτικό ότι αυτή δεν είχε τη δύναμη να μεταστρέψει τον μαθητή προς την αρετή.

ΡΝΣΤ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΑΡΧΟΝΤΙΟ. Ότι ο διάβολος δεν έχει πρόγνωση, αλλά συμπεραίνει το καθετί από τις δικές μας κινήσεις. Ο διάβολος δεν γνωρίζει τις σκέψεις του νου, ω πραότατε. Διότι αυτό αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο μόνο της θείας δυνάμεως, η οποία έπλασε μόνη της τις καρδιές μας. Αντιθέτως, από τις κινήσεις του σώματος θηρεύει τα βουλεύματα της ψυχής. Για παράδειγμα, είδε κάποιον να κοιτάζει με περιέργεια και να προσηλώνει τα μάτια του σε ξένα κάλλη; Εκμεταλλευόμενος την ορμή του, αμέσως παρακινεί αυτόν τον άνθρωπο είτε σε μοιχεία είτε σε πορνεία.

Τίποτα δεν είναι χειρότερο από την αμαρτία, αγαπητέ· διότι αυτή, όταν εισχωρήσει, όχι μόνο μας γεμίζει με αισχύνη, αλλά καθιστά ανόητους και εκείνους που προηγουμένως ήταν συνετοί και γεμάτοι από πολλή σοφία. Σκέψου, λοιπόν, πόση ανοησία επέδειξε πλέον αυτός που προηγουμένως ήταν μέτοχος τόσης σοφίας, αυτός που με τα ίδια του τα έργα μάς απέδειξε τη σοφία που του είχε παραχωρηθεί, αυτός που προφήτευσε τέτοια πράγματα: «Ακούγοντας», λέει, «τη φωνή του Κυρίου του Θεού που περπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, κρύφτηκε αυτός και η γυναίκα του από το πρόσωπο του Κυρίου του Θεού ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου». Πόσης ανοησίας δείγμα δεν θα ήταν αυτό, το να επιχειρούν να κρυφτούν από τον Θεό, τον πανταχού παρόντα, τον Δημιουργό, Αυτόν που έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, Αυτόν που γνωρίζει τα απόκρυφα, Αυτόν που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές των ανθρώπων και κατανοεί όλα τους τα έργα, Αυτόν που ερευνά καρδιές και νεφρούς, Αυτόν που γνωρίζει ακόμη και τα ίδια τα σκιρτήματα της καρδιάς μας;

Διότι, αφού επέδειξε όσα εξαρτιόνταν από τον ίδιο και προσείλκυσε την άνωθεν χάρη, αναδείχθηκε ανώτερος όλων· διότι ο Νώε, λέγει, βρήκε χάρη ενώπιον Κυρίου του Θεού. Και αν ακόμη στο σύνολο των τότε ανθρώπων δεν ήταν συμπαθής ούτε αγαπητός, εξαιτίας του ότι δεν ήθελε να βαδίζει την ίδια οδό με αυτούς, ωστόσο απέναντι σε Εκείνον που ερευνά τα βάθη των καρδιών βρήκε χάρη, και Εκείνος επιδοκίμασε το φρόνημά του. Διότι, πες μου, ποια βλάβη προέκυψε για αυτόν από τη χλεύη και τον περιπαιγμό των συνανθρώπων του, εφόσον Εκείνος που έπλασε τις καρδιές μας και κατανοεί όλα τα έργα μας, ανακήρυσσε τον άνδρα αυτόν και τον στεφάνωνε;

Επομένως, και εκείνος δεν απιστεί στα δικά του, ούτε ο Ιουδαίος αμφισβητεί αυτά, ούτε κανένας απολύτως άνθρωπος. Γιατί λοιπόν εξαπατούμε τους εαυτούς μας; Ιδού, αυτά τα λες σε εμένα· τι θα πεις όμως προς τον Θεό που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας; Προς αυτόν που γνωρίζει τα πάντα μέσα στη διάνοιά μας; Προς αυτόν που είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο μαχαίρι; Πες μου, λοιπόν, με κάθε αλήθεια· εσύ δεν κατακρίνεις τον εαυτό σου όταν αμαρτάνει; Και υπάρχει άραγε κάποιος μεταξύ των ανθρώπων που να μην κατηγορεί τον εαυτό του όταν ραθυμεί; Και πώς θα ήταν δυνατόν να προκύψει από μόνη της τόση σοφία, ώστε αυτός που αμαρτάνει να καταδικάζει ο ίδιος τον εαυτό του; Διότι αυτό είναι γνώρισμα μεγάλης σοφίας. Εσύ κατακρίνεις τον εαυτό σου· και Εκείνος που σου έδωσε τέτοια διάνοια, θα αφήσει άραγε τα πάντα να φέρονται απλώς στην τύχη; Αυτός, λοιπόν, θα είναι ο καθολικός κανόνας και ο όρος: κανείς από όσους ζουν με αρετή δεν δυσπιστεί στον λόγο περί της κρίσεως, έστω κι αν είναι ειδωλολάτρης, έστω κι αν είναι αιρετικός· και κανείς από όσους αναστρέφονται μέσα σε πολλή κακία, εκτός από ελάχιστους, δεν παραδέχεται τον λόγο περί της αναστάσεως. Και αυτό ακριβώς λέει ο Ψαλμωδός: «Απομακρύνονται οι κρίσεις σου από το πρόσωπό του». Γιατί; Επειδή «βεβηλώνονται οι οδοί του σε κάθε καιρό». Διότι, λέει, «ας φάμε και ας πιούμε, γιατί αύριο πεθαίνουμε». Βλέπεις ότι το να λέει κανείς αυτά είναι γνώρισμα ανθρώπων με ταπεινά φρονήματα; Από το φαγητό και το ποτό πηγάζουν αυτά τα λόγια που ανατρέπουν την πίστη στην ανάσταση.

Όταν, λοιπόν, ακόμη και όταν δεν ελέγχεται η συνείδησή μας για τίποτε δεν μπορούμε να είμαστε καθαροί από κατηγορίες, και όταν πράττουμε κάτι καλό, αλλά δεν το πράττουμε με ορθή πρόθεση, είμαστε υπόλογοι τιμωρίας, αναλογίσου πόση πλάνη υπάρχει στους ανθρώπους ως προς τις κρίσεις τους. Διότι όλα αυτά δεν είναι αντιληπτά στους ανθρώπους, παρά μόνο στον ακοίμητο οφθαλμό. Και αν ακόμη εξαπατήσουμε τους ανθρώπους, Εκείνον δεν θα τον ξεγελάσουμε ποτέ. Μη λες, λοιπόν: Σκοτάδι υπάρχει γύρω μου και τοίχοι· ποιος με βλέπει; Διότι Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας, Αυτός γνωρίζει τα πάντα, διότι το σκοτάδι δεν θα είναι σκοτεινό γι' Αυτόν. Πολύ σωστά, όμως, λέει αυτός που αμαρτάνει ότι: Σκοτάδι υπάρχει γύρω μου και τοίχοι. Διότι, αν δεν υπήρχε σκοτάδι στη διάνοιά του, δεν θα είχε αποβάλει τον φόβο του Θεού, για να πράττει με τόση αφοβία.

Αλλά ο Κορνήλιος δεν ήταν τέτοιος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή έπραττε με προθυμία όλα όσα εξαρτιόνταν από τον ίδιο, ο Θεός του πρόσθεσε και ό,τι του έλειπε. Μη λες, λοιπόν: «Πώς ο Θεός παρέβλεψε τον τάδε, που είναι άδολος και χρηστός, επειδή είναι εθνικός;». Διότι, πρώτον, το εάν κάποιος είναι άδολος δεν είναι δυνατόν να το γνωρίζουν οι άνθρωποι, παρά μόνο Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Έπειτα, μπορεί να ειπωθεί και το εξής: ότι πολλές φορές δεν φρόντισε ούτε επέδειξε τον ανάλογο ζήλο. «Και πώς», λέει κάποιος, «μπορούσε, αφού ήταν πάρα πολύ απλοϊκός;». Παρατήρησε, λοιπόν, αυτόν τον απλό και άκακο άνθρωπο, και εξέτασέ τον στα βιωτικά ζητήματα, και θα δεις ότι επιδεικνύει πολλή ακρίβεια, την οποία, εάν βέβαια ήθελε να την επιδείξει και στα πνευματικά ζητήματα, δεν θα είχε παραβλεφθεί από τον Θεό. Διότι τα ζητήματα της αλήθειας είναι πιο φανερά και από τον ίδιο τον ήλιο.

Διότι εκείνους μεν που ήταν πιο απλοϊκοί στη σκέψη τους προσέλκυαν τα θαύματα, ενώ τους πιο λογικούς οι προφητείες και οι διδασκαλίες. Όσοι λοιπόν ελκύστηκαν από τη διδασκαλία, αυτοί ήταν πιο σταθεροί από εκείνους που πίστεψαν λόγω των θαυμάτων· τους οποίους άλλωστε και ο Χριστός μακάριζε λέγοντας: «Μακάριοι όσοι δεν είδαν και πίστεψαν». Ότι δε αυτοί δεν ανήκαν στους γνήσιους πιστούς, το αποδεικνύει και η συνέχεια· διότι ο ίδιος ο Ιησούς, λέει, δεν τους εμπιστευόταν τον εαυτό του. Γιατί; Επειδή γνώριζε τα πάντα, και διότι δεν είχε ανάγκη να του δώσει κανείς μαρτυρία για τον άνθρωπο· διότι ο ίδιος γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο. Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Δεν έδινε σημασία στα εξωτερικά λόγια, διότι εισχωρούσε μέσα στις ίδιες τις καρδιές τους και έμπαινε στη διάνοιά τους· και γνωρίζοντας σαφώς την πρόσκαιρη θερμότητά τους, δεν τους είχε εμπιστοσύνη ως ολοκληρωμένους μαθητές, ούτε τους εμπιστευόταν όλα τα δόγματα σαν να είχαν ήδη γίνει σταθεροί πιστοί. Το να γνωρίζει όμως κανείς τα όσα υπάρχουν στην καρδιά των ανθρώπων, είναι γνώρισμα του Θεού, ο οποίος έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Διότι εσύ, λέει η Γραφή, γνωρίζεις τις καρδιές ολομόναχος. Δεν είχε ανάγκη, λοιπόν, από μάρτυρες, ώστε να μάθει τη διάνοια των δικών του πλασμάτων· γι' αυτό και δεν τους είχε εμπιστοσύνη, παρά την πρόσκαιρη πίστη τους. Διότι οι άνθρωποι, επειδή δεν γνωρίζουν ούτε τα παρόντα ούτε τα μέλλοντα, πολλές φορές και σε αυτούς που τους πλησιάζουν με δόλο, και σε αυτούς που λίγο αργότερα πρόκειται να αποστατήσουν, τα λένε και τα εμπιστεύονται όλα χωρίς κανέναν δισταγμό· ο Χριστός όμως δεν έπραττε έτσι.

Έπειτα στήθηκαν θρόνοι. Δεν πρόκειται άραγε για τους θρόνους για τους οποίους λέει: «θα καθίσετε πάνω σε δώδεκα θρόνους»; Και οι τρίχες της κεφαλής του ήταν σαν καθαρό μαλλί. Η φωτιά δεν κατέκαιγε τίποτα, διότι ήταν ήμερη. Είδες όψη και σχήμα πολιτικού άρχοντα και ηγέτη του λαού; Ο θρόνος προκαλούσε φόβο, επειδή ήταν γεμάτος φωτιά· όχι απλώς φωτιά, αλλά φωτιά φλέγουσα. Διότι, για να μη νομίσεις ότι αναφέρθηκε παραβολικά ως εικόνα, πρόσθεσε την ενέργειά της, λέγοντας όχι απλώς φωτιά, αλλά «φωτιά φλέγουσα». Ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του. Το δικαστήριο συνεδρίασε. Δηλαδή, γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκε, για να καθίσει ως δικαστής. Και ανοίχτηκαν βιβλία. Τι λες; Έχει ο Θεός ανάγκη από βιβλία, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους; Αλλά ομιλεί σύμφωνα με τη συνήθεια των επίγειων αρχόντων, όπως ακριβώς συντάσσονται τα πρακτικά σε εμάς. Διότι, όπως ακριβώς εδώ αυτά δεν διαβάζονται μόνο για να τα μάθει ο άρχοντας, αλλά για να φανεί ότι η κρίση είναι δίκαιη· έτσι και τότε, αν και γνωρίζει ότι δικάζει δίκαια, παρ' όλα αυτά ανοίγει τα βιβλία. Για ποιον λόγο; Τι λες, και τι θέλεις να πεις; Για ποιον λόγο δεν αναφέρει και τις αμοιβές; Είπε: «Στήθηκαν θρόνοι», επειδή και ο Θεός αυτές έχει ορίσει· επειδή όμως εμείς δεν εισακούσαμε, αναφέρει τότε την τιμωρία και την κόλαση. Και μήπως δεν ήταν σε εμάς που απηύθυνε πρώτη αυτή τη φωνή;

Επέτρεψε, λοιπόν, ο Θεός στον διάβολο να κατανοήσει, ακόμη και χωρίς να του μιλήσει, ότι δεν Του διέφυγε η πονηρή βουλή και πράξη του, και σαν να του απευθύνει τον λόγο, λέει: «Από πού έρχεσαι;»· όχι επειδή ήθελε να μάθει τις κινήσεις του πονηρού (διότι πώς θα μπορούσε, Αυτός που κατέχει την άμεση γνώση των πάντων;), αλλά διότι συνηθίζει, ως επί το πλείστον, να διατυπώνει τα λεγόμενά Του με τη μορφή ερώτησης. Όπως ακριβώς και στα Ευαγγέλια ο Κύριος απευθύνει ερωτήσεις σε αυτούς που ήταν γύρω από τον Κλεόπα: «Ποιοι είναι αυτοί οι λόγοι που ανταλλάσσετε μεταξύ σας;». Και ποιος θα τολμούσε να πει ότι Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας έχει ανάγκη να ρωτά; Παρόμοιο είναι και το: «Πόσους άρτους έχετε;»· και αλλού, για να πιστοποιήσει την ανάστασή Του, έλεγε: «Έχετε κάτι φαγώσιμο εδώ;»· και για τον Λάζαρο ρωτούσε: «Πού τον έχετε βάλει;», Εκείνος που είχε προλάβει την είδηση και είχε προαναγγείλει τον θάνατό του. Με τον ίδιο τρόπο λοιπόν και εδώ, λέγοντας στον διάβολο: «Από πού έρχεσαι;» και «Πρόσεξες τον δούλο μου;», δεν προβάλλει λόγια άγνοιας, ούτε επιθυμεί να πληροφορηθεί για την πορεία του εχθρού, αλλά αναδεικνύει τον ίδιο τον διάβολο σε κατήγορο της δικής του ωμότητας.

Γ΄. Ο Δημιουργός και Ποιητής δεικνύει αγαθότητα Πατέρα, ή μάλλον, σπλαχνιζόμενος όσους τον φοβούνται, τους κατέταξε σε τάξη υιών. Διότι δεν τους κατασκεύασε από μίσος, αλλά, γνωρίζοντας τις καρδιές των ανθρώπων, τις οποίες έπλασε ξεχωριστά την καθεμία, γνωρίζει τι συμφέρει στον καθένα· και εκείνα για τα οποία διαθέτουμε τη δύναμη και την αφορμή, μας τα παρέχει, με σκοπό, κατέχοντάς τα ενεργεία, να γίνουμε υιοί του. Θα μπορούσε δε να ειπωθεί ότι απέκτησε πείρα και από τη φύση μας γενόμενος σάρκα, και απέκτησε φυσική διάθεση απέναντί μας, θεωρώντας μας υιούς.

Εάν όμως κάποιος πει ότι είναι προτιμότερο να υπερηφανεύεται κανείς όταν κατορθώνει το καλό, παρά να ταπεινώνεται όταν πέφτει, αγνοεί σε μεγάλο βαθμό και τη ζημία της αλαζονείας και το κέρδος της ταπεινοφροσύνης. Διότι να γνωρίζεις πολύ καλά και ξεκάθαρα, ότι ο άνθρωπος που κατορθώνει κάτι με έπαρση, εάν βέβαια αυτό μπορεί να θεωρηθεί καθόλου κατόρθωμα, γρήγορα θα περιπέσει στην έσχατη απώλεια. Και εκείνος μεν στον οποίο παραχωρήθηκε να ολισθήσει, και έμαθε να μετριοπαθεί εξαιτίας της πτώσης του, και θα αναστηθεί και θα επανακτήσει τον εαυτό του ταχύτερα, εάν το θελήσει· ενώ εκείνος που νομίζει ότι πράττει το καλό με αλαζονεία, χωρίς να υφίσταται κανένα δεινό, ούτε συναίσθηση της δικής του παρανομίας θα αποκτήσει ποτέ, αλλά και θα αυξήσει το κακό, και θα αναχωρήσει από την παρούσα ζωή κενός χωρίς να το καταλάβει. Και γιατί άραγε, λέγει, αυτοί που βάδιζαν ορθά πριν από τους πειρασμούς, συχνά κατέπεσαν μετά τους πειρασμούς; Ποιος, λοιπόν, είναι εκείνος που γνωρίζει καλά αυτούς που βαδίζουν ορθά, παρά μόνον Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας και κατανοεί όλα τα έργα μας; Διότι πολλοί συχνά, από εκείνους που μας φαίνονται ότι είναι ενάρετοι, είναι πονηρότεροι από όλους. Αλλά για να αφήσουμε αυτούς και να περάσουμε με τον λόγο μας σε εκείνους που όντως ζουν ορθά, ποιος γνωρίζει εάν, παρότι έχουν κατορθώσει τα υπόλοιπα, έχουν αμελήσει το κεφάλαιο όλων των αγαθών, την ταπεινοφροσύνη; Και για αυτόν τον λόγο τους εγκατέλειψε ο Θεός, ώστε να μάθουν ότι δεν κατόρθωναν εκείνα τα έργα με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη χάρη του Θεού.

Είναι δε πιθανό να υπάρχει και κάποια άλλη άρρητη αιτία, φανερή μόνο σε Εκείνον που μας δημιούργησε. Θ'. Ένα ζήτημα υπολείπεται ακόμη: για ποιον άραγε λόγο εκείνοι που βάδιζαν στον ορθό δρόμο πριν από τους πειρασμούς, κατέπεσαν μετά τους πειρασμούς. Ποιος, λοιπόν, γνωρίζει καλά εκείνους που βαδίζουν στον ορθό δρόμο, εκτός από Εκείνον που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας και κατανοεί όλα τα έργα μας; Διότι συχνά πολλοί από εκείνους που φαίνονται ότι είναι ενάρετοι, είναι οι πιο πονηροί από όλους. Και αυτό έχει ήδη αποδειχθεί και στην παρούσα ζωή, αλλά σε ορισμένους μόνο, όταν προέκυψε κάποια περίσταση και ανάγκη. Όταν όμως Εκείνος που ερευνά τις καρδιές και τους νεφρούς, που είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη ρομφαία, που εισχωρεί μέχρι του σημείου του μερισμού ψυχής και σώματος, αρθρώσεων και μυελών, Εκείνος που είναι κριτής των σκέψεων και των προθέσεων, καθίσει για να μας δικάσει, τότε, ναι, τότε θα δεις να αποκαλύπτονται όχι μόνο λίγοι ανάμεσα σε πολλούς, αλλά όλοι οι παρόμοιοι άνθρωποι. Και ούτε η προβιά του προβάτου θα μπορέσει να αποκρύψει τον λύκο, ούτε το ασβέστωμα του τάφου τον εσωτερικό μολυσμό. Διότι δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αφανές ενώπιον Εκείνου που θα κρίνει τότε, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του· αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος στους Κορινθίους όταν έλεγε: «Επομένως, μην κρίνετε τίποτα πριν από τον κατάλληλο καιρό, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυφά του σκότους, και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών».

Κάθισμα. Ο υψωθείς εν τω σταυρώ εκουσίως. Γνωρίζεις την αθυμία της ψυχής μου, κατανοείς τον απαρηγόρητο πόνο μου· εσύ που έπλασες ξεχωριστά τις καρδιές μας, δώσε μου ανακούφιση, φιλάνθρωπε, για να αναπαυθώ λιγάκι, πριν αναχωρήσω και δεν θα υπάρχω πλέον· διότι όλη την ελπίδα μου την εναπέθεσα σε σένα ο δούλος σου, σώσε με.

«Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη» και ας σταματήσει την ανομία, «και από αυτόν ας σαλευτούν όλοι όσοι κατοικούν την οικουμένη· διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν», δεν έγιναν από μόνα τους. «Ο Κύριος ματαιώνει τις βουλές των εθνών» που σκέπτονται πονηρά, όχι πάντοτε βέβαια, αλλά όποτε αυτός ευδοκεί, «ακυρώνει δε τους συλλογισμούς των λαών» που σκέπτονται παράνομα, «και ακυρώνει τις βουλές των αρχόντων» πολλές φορές από άνομα πράγματα. «Η βουλή όμως του Κυρίου», ως άμωμη και δίκαιη, «μένει στον αιώνα, οι λογισμοί της καρδιάς του» της άρρητης, ως καθαροί και αμόλυντοι, «από γενεά σε γενεά. Μακάριο το έθνος, του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του», που δοξάζεται για την ευσέβειά του, «λαός, τον οποίο εξέλεξε ως κληρονομία του» με βάση τα αγαθά του έργα. «Από τον ουρανό επέβλεψε ο Κύριος σε όλους όσους κατοικούν τη γη, είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων από το ετοιμασμένο κατοικητήριό του. Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές των ανθρώπων και κατανοεί όλα τα έργα τους», τους είδε σε δεινές ασθένειες και τους έστειλε ως ιατρό τον Λόγο και Υιό του για να τους θεραπεύσει. «Δεν σώζεται ο βασιλιάς από την πολλή δύναμη» των στρατοπέδων, εάν ο Θεός δεν καταστήσει αδύναμους τους αντιδίκους, «και ο γίγαντας» δεν θα διαφύγει τους κινδύνους λόγω του μεγέθους της δύναμής του, χωρίς τον Θεό. «Απατηλό είναι το άλογο για σωτηρία» για εκείνον που βασίζεται σε αυτό χωρίς τη θεία συνδρομή.

λδʹ. Ο Θεός έκρινε πρέπον να μη σταματήσει, από γενιά σε γενιά, να αναδεικνύει τους προφήτες και τους φίλους Του μέσω του Πνεύματος, για τον καταρτισμό της Εκκλησίας Του. Διότι, εάν ο παλαιός δράκοντας δεν σταμάτησε να εκβάλλει το δηλητήριο της αμαρτίας στις ακοές των ανθρώπων, μέσω του οποίου προξενείται και πάλι ο όλεθρος της ψυχής, πώς Εκείνος που έπλασε μόνος Του τις καρδιές μας δεν θα αναστήσει τον πένητα από το χώμα της ταπεινώσεως; Και πώς δεν θα εγείρει τον φτωχό από την κοπριά των παθών, φέροντας τη μάχαιρα του πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού, προς βοήθεια της κληρονομίας Του; Εύλογα λοιπόν, εκείνοι που απαρνούνται τον εαυτό τους και ξεκινούν από την ταπείνωση, ανεβαίνουν στο ύψος της γνώσεως, και τους δίδεται άνωθεν λόγος σοφίας, με τη δύναμη του Θεού, για να ευαγγελίζονται τη σωτηρία στην Εκκλησία Του. λεʹ. «Γνώρισε τον εαυτό σου»· και αυτή όντως είναι η αληθινή ταπείνωση, αυτή που διδάσκει την ταπεινοφροσύνη, αυτή που συντρίβει την καρδιά, και το να εργάζεται κανείς και να φυλάσσει ακριβώς αυτό. Εάν όμως δεν γνώρισες ακόμη τον εαυτό σου, τότε ούτε τι είναι η ταπείνωση γνωρίζεις, ούτε άγγιξες την αληθινή πνευματική εργασία και νήψη· διότι η επίγνωση του εαυτού είναι ο τελικός σκοπός της εργασίας των αρετών.

Ε'. Ακόμη, ο σκοπός κινεί τον δημιουργό προς το έργο. Αν, λοιπόν, κάτι άλλο εκτός από τον Θεό τον κίνησε στο να δημιουργήσει, δεν θα είναι κυρίως δημιουργός, επειδή δεν ενεργεί μόνος· πράγμα που είναι αδύνατον. Διότι, λέει, «Αυτός έπλασε μόνος τις καρδιές μας».

Επιβλέπει, λοιπόν, σε όλους τους κατοίκους της γης· και συγκεντρώνει σε μία απλή και ανεξιχνίαστη πρόγνωση όλα τα έργα και τους διαλογισμούς των καρδιών μας, και με μία υπερπλήρη και υπερέχουσα εποπτεία βλέπει όλους τους υιούς των ανθρώπων Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Και σύμφωνα με τον Ησαΐα, όλα τα έθνη μπροστά στην προνοητική Του δύναμη είναι σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και σαν την κλίση της ζυγαριάς, την οποία μπορεί να προκαλέσει ακόμη και ένας κόκκος κριθαριού ή κεχριού, πόσο μάλλον μία δραχμή· και λογίστηκαν σαν σάλιο. Γιατί να μην πω το παν; Ότι μέσα σε Αυτόν ζούμε, και από αυτή τη ζωή κινούμαστε, και κατόπιν στον ατελεύτητο αιώνα υπάρχουμε. Αλλά αυτά, λέει (κάποιος), δεν φαίνεται να τα συμμερίζεται ο Εκκλησιαστής, αλλά προϋποθέτει τον ίδιο τρόπο θανάτου και για τους ανθρώπους και για τα κτήνη· διότι, «όπως είναι ο θάνατος του ενός», λέει, «έτσι είναι και ο θάνατος του άλλου, και υπάρχει μία πνοή σε όλα. Και σε τι υπερτερεί ο άνθρωπος έναντι του κτήνους; Σε τίποτα· διότι τα πάντα πορεύονται σε έναν τόπο· τα πάντα έγιναν από το χώμα, και τα πάντα επιστρέφουν στο χώμα». Αυτά, βεβαίως, έχουν ειπωθεί κατ' αυτόν τον τρόπο, και δεν αντιλέγω· όμως, αξιώνω από εκείνον που επιζητεί να θηρεύσει το νόημα του λόγου, να τον διερευνήσει ολόκληρο, και να μη νομίζει ότι από ένα αποκομμένο τμήμα μπορεί να συλλάβει την πλήρη έννοια.

Δηλαδή να προγνωρίζει και να κρίνει τις οδούς και μαζί τις κινήσεις, τόσο της ψυχής όσο και όσες γίνονται μέσω του σώματος, όλων των ανθρώπων ταυτόχρονα και όχι τμηματικά, καθώς Αυτός που συνέχει τα πάντα και κυβερνά με ευταξία ολόκληρη την κτίση, όχι μόνο την ορατή αλλά πολύ περισσότερο την αόρατη και υπερκόσμια, καθορίζει το κατάλληλο τέλος για τον καθένα; Ή μήπως δεν θα συμφωνήσεις οπωσδήποτε ότι Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους, βλέπει όλους τους υιούς των ανθρώπων με μία και την αυτή επίβλεψη και συγχρόνως κατανοεί όλα τους τα έργα;

Εσύ δε, που γνωρίζεις και έπλασες κατά μόνας τις καρδιές των ανθρώπων, φύλαξέ μας και όλο τον κόσμο από τους φθοροποιούς δαίμονες, διότι κανείς δεν μπορεί να μας σώσει, παρά μόνο εσύ, Κύριε, ο Θεός της δόξης.»