Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 32:6

Με το ότι λέγει, «Και ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή», δεν είναι φανερό ότι δήλωσε τη θεία ενέργεια του αγίου Πνεύματος; Αυτό κηρύχθηκε και μέσω των προφητών, όπως στο· «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου»· και· «Το Πνεύμα Κυρίου τους οδήγησε»· και· «Πνεύμα γνώσεως γέμισε τον Βεσελεήλ», τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και· «Πνεύμα που παροξύνεται»· και «Πνεύμα σήκωσε τον Ηλία με άρμα, και ο Ελισσαίος ζήτησε διπλάσιο από αυτό»· και με αγαθό και ηγεμονικό Πνεύμα ο Δαβίδ οδηγούνταν και στηριζόταν. Προαναγγέλθηκε δε πρώτα από τον Ιωήλ, όταν λέγει· «Και στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε κάθε σάρκα που πίστεψε, «και επάνω στους υιούς σας και επάνω στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Και· «Το θείο Πνεύμα που με έπλασε, και η πνοή του Παντοκράτορα που με διδάσκει». Και πάλι· «Θα αποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανανεώσεις το πρόσωπο της γης». Ομοίως, και με το ότι ο Θεός λέγει για τον Αδάμ, ότι «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», δηλώνει Πατέρα, Υιό και άγιο Πνεύμα. Πρόσθεσε δε και αυτό στον λογαριασμό σου, και δες εκείνο που ειπώθηκε για τον Θεό διά του νόμου, όταν λέγει· «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι». Δεν είναι φανερό από αυτή την τριπλή λέξη ότι η αγία Τριάδα είναι ένας Θεός; Και ότι Πατέρας και Υιός και άγιο Πνεύμα είναι ένας Θεός, είναι φανερό και από όσα έχουμε ήδη πει και από όσα οφείλουμε ακόμη να πούμε. Και από εδώ πρόσεξε ακόμη. Εκείνον τον ονομάζουμε Υιό, για τον οποίο είπε ο προφήτης· «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και σε ποιον αναφερόμαστε όταν λέμε άγιο Πνεύμα; «Και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Έτσι, λοιπόν, εμείς σεβόμαστε έναν Θεό μέσα στην Τριάδα. Πες λοιπόν εσύ, Ιουδαίε, προς ποιον λέγει η Γραφή σας· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»; Και αν πει ότι ο ψαλμός μιλά για τον Σολομώντα, πες του· Και ποιο μέρος του κόσμου εξουσίασε ο Σολομών; Βέβαια ούτε το μισό, ούτε το τρίτο του κόσμου, αλλά μόνο την Ιουδαία. Και άκουσε με σύνεση, Ιουδαίε, και μάθε ότι ο ψαλμός μιλά για τον Χριστό και όχι για τον Σολομώντα. Διότι λέγει· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομία σου και για κατοχή σου τα πέρατα της γης· θα τους ποιμάνεις με σιδερένια ράβδο, σαν πήλινα σκεύη θα τους συντρίψεις». Πες μου λοιπόν τώρα, Ιουδαίε· είναι βέβαιο και ομολογημένο, όπως είπαμε, ότι ο Σολομών δεν κατείχε ούτε το μισό της γης ούτε το τρίτο, παρά μόνο τη γη της Ιουδαίας. Λοιπόν, πότε ο Σολομών κατείχε τα πέρατα της γης; Και πότε τους ποίμανε με σιδερένια ράβδο; Και πότε συνέτριψε τους εχθρούς του σαν σκεύη κεραμέως; Βέβαια, ποτέ.

Γι' αυτήν, λοιπόν, τη θαυμαστή κατασκευή της όρασης, δημιουργήθηκαν και τώρα μάτια αυτοσχέδια, ώστε να αποβάλουμε τις μικροπρεπείς έννοιες που γεννιούνται μέσα μας από τη σάρκα για τον Μονογενή, αποδιώχνοντας από την ψυχή κάθε μικροπρεπή και χαμερπή αντίληψη μέσω της μεγαλουργίας των όσων γίνονται. Και για να γνωρίσουμε ότι το μακάριο φως και το κάλλος της θεότητας το δέχθηκε ένα οστράκινο σκεύος, το οποίο μας διακονεί τη λάμψη σαν τους λύχνους. Ο Κύριος ενεργεί ο ίδιος προσωπικά τη θεραπεία στο σύνολό της και δεν χρησιμοποιεί μόνο λόγο για την ενέργεια, Αυτός που με ένα πρόσταγμα συγκρότησε όλη τη δημιουργία, Αυτός που με δύο σύντομους λόγους θεράπευσε τον παραλυτικό. Αλλά και με το στόμα και με τα χέρια και με πολλή άλλη πρόνοια θεραπεύει τώρα την τύφλωση, ώστε μέσα από τα ίδια τα γεγονότα να εμποιήσει βέβαιη την πίστη στους απίστους. Φτύνει στο έδαφος και με το σάλιο φτιάχνει πηλό, χρησιμοποιώντας από τη μια τη γη για τη θεραπεία γι' αυτόν τον λόγο, για να δείξει ότι από εκείνο το χώμα, από το οποίο εξ αρχής πλάστηκε ολόκληρο το πλάσμα, δημιουργείται τώρα άρτια και το μέρος που λείπει. Με το σάλιο αναλαμβάνει και συγκρατεί το διασκορπισμένο και ασύνδετο, για να μας δείξει φανερά ότι με τη δύναμη του στόματός Του ο Λόγος κατόρθωσε τα πάντα. Διότι με τον λόγο στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους.

Τίποτα, επομένως, δεν εμποδίζει το Άγιο Πνεύμα να είναι της ίδιας φύσης με τον Πατέρα και τον Υιό, και ούτε να γεννά ούτε να κτίζει, για να μη διδαχθούμε θεογονία, όπως είπες, ούτε πολυθεΐα. Όσα βεβαίως θέλει ο Πατέρας, τα κτίζει ο Υιός και τα αγιάζει το Πνεύμα. Και αυτό σημαίνει το χωρίο: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ούτε ο Πατέρας, έχοντας ανάγκη από βοήθεια, κτίζει διά του Υιού, ούτε ο Υιός, χρειαζόμενος βοήθεια, κτίζει διά του Πνεύματος· αλλά για να αποδειχθεί μέσα από τα δημιουργήματα η ταυτότητα του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ότι δε το Άγιο Πνεύμα δύναται να κτίζει, αποδείχθηκε από το Κυριακό σώμα, εφόσον ο άγγελος είπε: «Διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της είναι εκ Πνεύματος Αγίου». Μακεδ.

Ο Ζακχαίος είπε: Στον εαυτό του το έλεγε. Ο Αθανάσιος είπε: Αλλά δεν είπε «ας ποιήσω άνθρωπο», αλλά «ας ποιήσουμε». Ο Ζακχαίος είπε: Στους αγγέλους απευθυνόταν. Ο Αθανάσιος είπε: Και αποκαλείς τους αγγέλους συνεργούς του Θεού; Ο Ζακχαίος είπε: Και τι το άτοπο υπάρχει; Ο Αθανάσιος είπε: Επομένως, δεν εποίησε πλέον τα πάντα εν σοφία; Ο Ζακχαίος είπε: Και τα πάντα εν σοφία τα εποίησε. Ο Αθανάσιος είπε: Είναι φανερό λοιπόν ότι σε αυτήν έλεγε: «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Ο Ζακχαίος είπε: Τι λοιπόν; Η σοφία του Θεού είναι ο Χριστός; Ο Αθανάσιος είπε: Μη βιάζεσαι. Αλλά με πραότητα και φόβο Θεού, διατηρώντας αγαθή συνείδηση, ας το ερευνήσουμε. Ο Ζακχαίος είπε: Πώς μπορείς να αποδείξεις ότι η σοφία είναι ο Χριστός; Ο Αθανάσιος είπε: Συμφωνείς απολύτως ότι τα πάντα εν σοφία τα εποίησε ο Θεός; Ο Ζακχαίος είπε: Έτσι είναι γεγραμμένο. Ο Αθανάσιος είπε: Αυτή δε η σοφία ονομάζεται και Λόγος του, όπως λέει ο προφήτης: «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Ο Ζακχαίος είπε: Ναι, αλλά δεν είπε «ο Χριστός». Ο Αθανάσιος είπε: Προς το παρόν ομολόγησε πως η σοφία είναι ο Λόγος προς τον οποίο είπε: «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», εφόσον η εικόνα προέρχεται από το αρχέτυπο. Ο Ζακχαίος είπε: Ναι. Ο Αθανάσιος είπε: Λέγοντας δε το «δική μας», φανέρωσε και την υπόσταση εκείνου που άκουγε· διότι δεν είπε «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση δική μου», αλλά «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση δική μας». Ο Ζακχαίος είπε: Θέλεις να πεις ότι η σοφία του Θεού είναι άλλος Θεός;

Ο Αθανάσιος είπε: Άλλος Θεός εκτός από τον Θεό δεν υπάρχει· όπως ακριβώς ούτε το απαύγασμα του φωτός είναι κάποιο άλλο φως· αλλά το φως είναι φως, και το απαύγασμα είναι φως· χωρίς, όμως, να είναι το ένα φως διαφορετικό από το άλλο· έτσι είναι και η σοφία του Θεού· είναι Θεός, αλλά δεν είναι άλλος και διαφορετικός Θεός. Διότι είναι γεγραμμένο: «Εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος». Και πάλι: «Κύριε ο Θεός μας, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε». Ο Ζακχαίος είπε: Επομένως, ο Χριστός είναι θεά; Ο Αθανάσιος είπε: «Θεός» να λες· και μην νομίζεις όπως ο Ιουδαίος, ότι στα ασώματα όντα τα θηλυκά και τα αρσενικά ονόματα χρησιμοποιούνται με την ίδια έννοια όπως στα σώματα· επειδή και η ψυχή σου ονομάζεται με το θηλυκό όνομα «ψυχή», και όμως δεν υπάρχει θηλυκή και αρσενική ψυχή. Ο Ζακχαίος είπε: Δείξε μου ότι ονομάζεται Θεός και η σοφία του Θεού ως δικό της, ιδιαίτερο πρόσωπο. Ο Αθανάσιος είπε: Προηγουμένως αποδείχθηκε ότι, σύμφωνα με τη Γραφή, υπάρχει κάποια δύναμη στην οποία ο Θεός λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», και ότι αυτή η δύναμη είναι η σοφία του Θεού, όπως το εξέφρασε ο προφήτης λέγοντας: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας»· και αυτήν ακριβώς τη σοφία την ονόμασε Λόγο λέγοντας: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Το ότι δε ούτε πρόκειται για λόγο που προφέρεται μέσω φωνητικών οργάνων, ούτε για πνεύμα μέσω αναπνευστικών, είναι προφανές από το γεγονός ότι ο Θεός είναι ασώματος. Ο Ζακχαίος είπε: Ας δεχτούμε ότι υπάρχει κάποια δύναμη και η σοφία στην οποία λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· μήπως, όμως, αυτή η δύναμη είναι και Θεός;

Διότι, όπως ακριβώς ένα φυτό, προτού βλαστήσει από τη γη, δέχεται συχνά βλάβη στη ρίζα από κάποια ατμοσφαιρική επίδραση, έτσι και αυτός ο εκ γενετής τυφλός δέχθηκε την αναπηρία μέσα στη μήτρα· είτε επειδή ο μητρικός κόλπος ήταν ακατάλληλος, είτε επειδή ο πατρικός σπόρος καταβλήθηκε αλλοιωμένος. Εκείνος δε που δύναται να διορθώσει την ελαττωματική φύση δεν θα αποδειχθεί κανένας άλλος παρά ο δημιουργός των φύσεων. Γι' αυτό και ο Κύριος αποφάνθηκε λέγοντας: «Ούτε αυτός αμάρτησε, ούτε οι γονείς του, αλλά για να φανερωθούν τα έργα του Θεού σε αυτόν.» Και λέγοντας αυτά, αμέσως μέσω του έργου κάνει γνωστό, ότι Αυτός είναι ο δημιουργός των φύσεων, και ότι για τον εαυτό Του έλεγε: «για να φανερωθούν τα έργα του Θεού σε αυτόν»· δηλαδή, για να γίνω γνωστός μέσω αυτού, ότι δεν είμαι ένας απλός άνθρωπος, αλλά Θεός κραταιός. Διότι ο Κύριος μπορούσε μόνο με τον λόγο να ιατρεύσει τον τυφλό, Αυτός που με τον λόγο Του στερέωσε τους ουρανούς, σύμφωνα με το θείο ρητό που αναφέρει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· μπορούσε λοιπόν με τον λόγο να θεραπεύσει και αυτόν τον εκ γενετής τυφλό. Αλλά δεν πράττει αυτό, παρά επιχρίει με πηλό τους οφθαλμούς του, για να καταστήσει φανερό σε όλους ότι Αυτός είναι και ο πλάστης του Αδάμ, και πως με το όμοιο αναπληρώνει το όμοιο.

Το ότι δε αυτός είναι ο Λόγος του Πατρός, έτσι ψάλλει στον εκατοστό έκτο ψαλμό: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους ιάτρευσε, και τους διέσωσε από τις καταστροφές τους». Διότι ο Θεός που έρχεται είναι ο ίδιος και ο Λόγος που αποστέλλεται. Γνωρίζοντας δε ότι αυτός ο Λόγος είναι ο Υιός του Θεού, ψάλλει εκφράζοντας τη φωνή του Πατρός στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό»· και πάλι στον εκατοστό ένατο: «Εκ γαστρός, πριν από τον Εωσφόρο, σε εγέννησα». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι γέννημα του Πατρός, παρά τον Λόγο και τη Σοφία του; Γνωρίζοντας ότι αυτός είναι εκείνος προς τον οποίο είπε ο Πατήρ: «Γενηθήτω φως», και το στερέωμα, και τα πάντα, και αυτή η βίβλος το περιέχει λέγοντας: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους».

Η γη είναι πλήρης από το έλεος του Κυρίου. Αρχίζει να καταδεικνύει ότι Αυτός είναι ο δημιουργός ολόκληρης της κτίσεως, και μάλιστα της γης, την οποία, όπως λέγει, έχει γεμίσει με έλεος· διότι με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα μπορούσε να υφίσταται, εάν δεν ήταν γεμάτη από αυτό. Εξάλλου, ούτε και οι ουρανοί θα είχαν ποτέ συγκροτηθεί, εάν δεν συγκρατούνταν από τον Λόγο Του, όπως βέβαια και οι δυνάμεις τους, δηλαδή οι θείες και λογικές. [Αγαπά, επομένως, την ελεημοσύνη προς εκείνους που μετανοούν· αγαπά όμως και την κρίση προς τους αμετανόητους. Κάτι τέτοιο λέγει και ο Ησαΐας στον Θεό: Ότι η ελεημοσύνη Σου μπαίνει σε ζυγαριά· διότι και εκείνος παρουσιάζει την ελεημοσύνη να συνυπάρχει με την κρίση, καθώς Εκείνος ανταποδίδει με ζυγαριά και αριθμό ανάλογα με την αξία του καθενός.] Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί.

Και εδώ γίνεται δήλωση της Αγίας Τριάδος. «Και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Στόμα Θεού αποκαλεί το Άγιο Πνεύμα· διότι οι προφήτες, ομιλώντας δι' αυτού, έλεγαν: «Ότι το στόμα του Κυρίου τα ελάλησε αυτά».

Επομένως, και από αυτά αποδεικνύεται ότι η ενέργεια της Τριάδος είναι μία. Διότι ο Απόστολος δεν εννοεί ότι τα χαρίσματα δίδονται από το κάθε Πρόσωπο διαφορετικά και διαιρεμένα, αλλά ότι αυτά που δίδονται, δίδονται εντός της Τριάδος, και τα πάντα προέρχονται από τον έναν Θεό. Εκείνο, λοιπόν, που δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι ενωμένο με τον Υιό, όπως ακριβώς ο Υιός είναι ενωμένος με τον Πατέρα, αυτό που συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό, και θεολογείται μαζί με τον Λόγο, και ενεργεί όσα ο Πατέρας επιτελεί διά του Υιού, πώς αυτός που το αποκαλεί κτίσμα δεν ασεβεί φανερά εις βάρος του ίδιου του Υιού; Διότι δεν υπάρχει τίποτα που να μη γίνεται και να μην ενεργείται διά του Λόγου εν Πνεύματι. Αυτό υμνείται και στους Ψαλμούς: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· και στον εκατοστό τεσσαρακοστό έβδομο ψαλμό: «Θα αποστείλει τον Λόγο Του και θα τα λιώσει· θα πνεύσει το Πνεύμα Του και θα τρέξουν τα ύδατα». Και δικαιωθήκαμε, όπως είπε ο Απόστολος, «στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και με το Πνεύμα του Θεού μας». Διότι το Πνεύμα είναι αδιαίρετο από τον Λόγο.

Αυτός είναι μεν ο χαρακτήρας που προέρχεται από τους αποστόλους μέσω των Πατέρων· πρέπει λοιπόν, όταν κάποιος μελετά τη Γραφή, να εξετάζει και να διακρίνει πότε αυτή κάνει λόγο για τη θεότητα του Λόγου και πότε για την ανθρώπινη φύση του· για να μην κατανοούμε άλλα αντί άλλων και πλανηθούμε, όπως ακριβώς έπαθαν οι Αρειανοί. Όπως λοιπόν, επειδή τον γνωρίζουμε ως Λόγο, ξέρουμε ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και, «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· και, «Αποστέλλει τον Λόγο του και θεραπεύει τα πάντα»· και επειδή τον γνωρίζουμε ως Σοφία, ξέρουμε ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ο Πατέρας τα πάντα δημιούργησε εν σοφία· και επειδή τον γνωρίζουμε ως Θεό, έχουμε πιστέψει ότι αυτός είναι ο Χριστός· διότι, «Ο θρόνος σου, Θεέ», ψάλλει ο Δαβίδ, «παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Εκτός από όλα αυτά, με βάση αυτό, η αρειανική αίρεση θα καταδικαστεί ακόμη περισσότερο, και πάλι μέσω του Υιού θα αναγνωριστεί η γνώση περί του Πνεύματος. Επομένως, ο Υιός είναι Κτίστης όπως ο Πατέρας· «Διότι όσα βλέπω», λέγει, «τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω κι εγώ». «Όλα», λοιπόν, «δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Εάν δε ο Υιός, ως Κτίστης που είναι όπως ο Πατέρας, δεν είναι κτίσμα· και εάν, επειδή δι' αυτού κτίζονται τα πάντα, δεν ανήκει στα κτιζόμενα· είναι προφανές ότι ούτε το Πνεύμα είναι κτίσμα. Επειδή και για αυτό είναι γεγραμμένο στον εκατοστό τρίτο Ψαλμό: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Εφόσον αυτά έχουν γραφεί κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι φανερό ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά μετέχει στο έργο της δημιουργίας· διότι ο Πατέρας δημιουργεί τα πάντα διά του Λόγου εν τω Πνεύματι, επειδή όπου είναι ο Λόγος, εκεί βρίσκεται και το Πνεύμα. Και τα κτιζόμενα διά του Λόγου λαμβάνουν εκ του Πνεύματος, μέσω του Λόγου, τη δύναμη της υπάρξεώς τους. Διότι έτσι έχει γραφεί στον τριακοστό δεύτερο Ψαλμό: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Αναμφίβολα, λοιπόν, το Πνεύμα είναι τόσο αδιαίρετο ως προς τον Υιό, ώστε να μην χωρά καμία αμφιβολία εξ όσων αναφέρθηκαν.

Άραγε, λοιπόν, επειδή το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, ούτε το Πνεύμα είναι Υιός, βρίσκεται η πίστη σε διαφωνία με την αλήθεια; Μη γένοιτο! Απεναντίας, το καθένα από αυτά που δηλώνονται έχει τη δική του ξεχωριστή έννοια. Διότι και ο Υιός είναι γνήσιο γέννημα της ουσίας και της φύσεως του Πατρός, και αυτήν ακριβώς τη σημασία έχει. Και το Πνεύμα, πάλι, το οποίο ονομάζεται του Θεού και υπάρχει μέσα σε Αυτόν, δεν είναι ξένο προς τη φύση του Υιού ούτε προς τη θεότητα του Πατρός. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, στην Τριάδα, δηλαδή στον Πατέρα, στον Υιό και στο ίδιο το Πνεύμα, μία είναι η θεότητα, και στην ίδια την Τριάδα ένα είναι το βάπτισμα και μία η πίστη. Ασφαλώς, ενώ ο Πατέρας πέμπει το Πνεύμα, ο Υιός είναι εκείνος που το δίδει στους μαθητές εμφυσώντας το· επειδή «όλα όσα έχει ο Πατέρας, ανήκουν στον Υιό». Και όταν ο Λόγος ερχόταν στους προφήτες, αυτοί προφήτευαν μέσω του Πνεύματος, όπως έχει γραφτεί και αποδειχθεί: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Επομένως, το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι οικείο της ουσίας του Λόγου, οικείο και του Θεού, και λέγεται ότι υπάρχει μέσα σε Αυτόν. Διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια.

Επομένως, και από αυτά αποδεικνύεται ότι η ενέργεια της Τριάδος είναι μία. Διότι ο Απόστολος δεν εννοεί ότι τα όσα δίδονται προέρχονται από τον καθένα ξεχωριστά ως διαφορετικά και διαιρεμένα, αλλά ότι αυτά που δίδονται, δίδονται εν Τριάδι, και τα πάντα προέρχονται από έναν Θεό. Αυτό λοιπόν που δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι ενωμένο με τον Υιό, όπως ακριβώς ο Υιός είναι ενωμένος με τον Πατέρα, αυτό που συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό, και θεολογείται μαζί με τον Λόγο, και ενεργεί όσα ο Πατέρας εργάζεται δια του Υιού, πώς αυτός που το ονομάζει κτίσμα δεν ασεβεί ολοφάνερα απέναντι στον ίδιο τον Υιό; Διότι δεν υπάρχει τίποτα που να μη γίνεται και να μην ενεργείται δια του Λόγου εν τω Πνεύματι. Αυτό ψάλλεται και στους Ψαλμούς: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· και στον εκατοστό τεσσαρακοστό έβδομο ψαλμό: «Θα αποστείλει τον Λόγο του, και θα τα λιώσει· θα πνεύσει το Πνεύμα του, και θα ρεύσουν τα ύδατα.» Και δικαιωθήκαμε, όπως είπε ο Απόστολος, «στο όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και εν τω Πνεύματι του Θεού ημών.» Διότι το Πνεύμα είναι αδιαίρετο από τον Λόγο.

Αυτός μεν ο χαρακτήρας προέρχεται από τους αποστόλους διαμέσου των Πατέρων· πρέπει λοιπόν, όταν κανείς μελετά τη Γραφή, να εξετάζει και να διακρίνει πότε αυτή ομιλεί για τη θεότητα του Λόγου και πότε για τα ανθρώπινα ιδιώματά του, ώστε να μην κατανοούμε άλλα αντί άλλων και παραπαίουμε, όπως ακριβώς έχουν πάθει οι Αρειανοί. Όπως λοιπόν, γνωρίζοντάς τον ως Λόγο, γνωρίζουμε ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και, «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· και, «αποστέλλει τον Λόγο του, και θεραπεύει τα πάντα»· και γνωρίζοντάς τον ως σοφία, γνωρίζουμε ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και τα πάντα τα εποίησε εν σοφία ο Πατέρας· και γνωρίζοντάς τον ως Θεό, έχουμε πιστέψει ότι αυτός είναι ο Χριστός· διότι, «ο θρόνος σου, Θεέ», ψάλλει ο Δαβίδ, «παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Εκτός από όλα αυτά, η αρειανική αίρεση θα καταδικαστεί ακόμη περισσότερο εξαιτίας αυτού, και η γνώση περί του Πνεύματος θα κατανοηθεί και πάλι μέσω του Υιού. Επομένως, ο Υιός είναι Κτίστης, όπως ο Πατέρας· διότι «όσα βλέπω», λέει, «να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ». «Όλα», λοιπόν, «δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα». Εάν όμως ο Υιός, επειδή είναι Κτίστης όπως ο Πατέρας, δεν είναι κτίσμα· και εάν, επειδή δι' αυτού κτίζονται τα πάντα, δεν συγκαταλέγεται στα κτίσματα, είναι προφανές ότι ούτε το Πνεύμα είναι κτίσμα. Επειδή και γι' αυτό έχει γραφεί στον εκατοστό τρίτο ψαλμό: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Αφού λοιπόν αυτό έχει γραφεί με αυτόν τον τρόπο, είναι φανερό ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά μετέχει στο δημιουργικό έργο· διότι ο Πατέρας διά του Λόγου εν Πνεύματι δημιουργεί τα πάντα, επειδή όπου είναι ο Λόγος, εκεί είναι και το Πνεύμα· και όσα δημιουργούνται διά του Λόγου λαμβάνουν από το Πνεύμα, μέσω του Λόγου, τη δύναμη να υπάρχουν. Διότι έτσι έχει γραφεί στον τριακοστό δεύτερο ψαλμό: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ασφαλώς, το Πνεύμα είναι τόσο αδιαίρετο ως προς τον Υιό, ώστε να μην υπάρχει καμία αμφιβολία εξ όσων λέγονται.

Μήπως, λοιπόν, επειδή το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, ούτε το Πνεύμα είναι Υιός, η πίστη έρχεται σε διαφωνία με την αλήθεια; Μη γένοιτο! Απεναντίας, το καθένα από τα σημαινόμενα έχει τη δική του έννοια. Διότι ο Υιός είναι ίδιο γέννημα της ουσίας και της φύσεως του Πατρός, και αυτό ακριβώς σημαίνει. Το δε Πνεύμα, που ονομάζεται Πνεύμα του Θεού, και υπάρχει μέσα σε Αυτόν, δεν είναι ξένο προς τη φύση του Υιού, ούτε προς τη θεότητα του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε, στην Τριάδα, δηλαδή στον Πατέρα, και στον Υιό, και στο ίδιο το Πνεύμα, υπάρχει μία θεότητα, και σε αυτήν ακριβώς την Τριάδα ένα είναι το βάπτισμα και μία η πίστη. Πράγματι, ενώ ο Πατέρας αποστέλλει το Πνεύμα, ο Υιός το μεταδίδει εμφυσώντας το στους μαθητές· επειδή «όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι του Υιού». Και όταν ο Λόγος ερχόταν στους προφήτες, εκείνοι προφήτευαν με το Πνεύμα, όπως έχει γραφτεί και έχει αποδειχθεί: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Επομένως, το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά ίδιον της ουσίας του Λόγου, ίδιον και του Θεού, και λέγεται ότι υπάρχει μέσα σε Αυτόν. Διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια πράγματα.

Έπειτα, ενώ ο Πατέρας λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και ενώ οι Γραφές αναφέρουν ότι αυτός είναι ο Λόγος του Πατρός, διά του οποίου στερεώθηκαν και οι ουρανοί, και απλώς τα πάντα έγιναν δι' αυτού· αυτοί, έχοντας γίνει εφευρέτες νέων δογμάτων και πλασμάτων, παρεισάγουν κάποιον άλλον λόγο και ισχυρίζονται ότι άλλη είναι η σοφία του Πατρός, και ότι αυτός εδώ ονομάζεται Λόγος και Σοφία κατ' επίνοιαν, για χάρη των λογικών όντων, μη βλέποντας το άτοπο που προκύπτει από αυτό.

Και ο μεν απόστολος κατηγορεί τους Έλληνες ότι σέβονται κτίσμα, λέγοντας: «ελάτρευσαν την κτίση παρά τον κτίσαντα Θεό»· αυτοί όμως, που λένε ότι ο Κύριος είναι κτίσμα και τον λατρεύουν ως κτίσμα, σε τι διαφέρουν από τους Έλληνες; Πώς, άλλωστε, αν έχουν αυτό το φρόνημα, δεν στρέφεται το ανάγνωσμα και εναντίον τους, και δεν τους κατακρίνει ο μακάριος Παύλος; Και ενώ ο μεν Κύριος λέει: «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα» και: «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και ο απόστολος που στάλθηκε από αυτόν για να κηρύξει γράφει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· αυτοί τολμούν να εισάγουν διαίρεση και να λένε ότι αυτός είναι ξένος προς την ουσία και την αϊδιότητα του Πατέρα. Τον παρουσιάζουν δε ως τρεπτό οι άθεοι, μη βλέποντας ότι, λέγοντας αυτά, δεν τον καθιστούν πλέον ένα με τον Πατέρα, αλλά ένα με τα κτίσματα. Διότι ποιος δεν βλέπει ότι το απαύγασμα είναι αδιαίρετο ως προς το φως, και ότι συνυπάρχει φυσικώς ως ίδιον αυτού, και δεν δημιουργήθηκε εκ των υστέρων; Έπειτα, ενώ ο Πατέρας λέει: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και οι Γραφές μαρτυρούν ότι αυτός είναι ο Λόγος του Πατέρα, μέσω του οποίου «οι ουρανοί εστερεώθηκαν» και γενικά «τα πάντα δι' αυτού έγιναν», αυτοί, αφού αναδείχθηκαν εφευρέτες κενών και πλαστών δογμάτων, εισάγουν την άποψη ότι υπάρχει άλλος Λόγος και άλλη Σοφία του Πατέρα, και ότι αυτός ονομάζεται Λόγος και Σοφία κατ' επίνοιαν προς χάριν των λογικών όντων, μη διακρίνοντας το άτοπο που προκύπτει από αυτό.

Και ο άγγελος στον μεν Ζαχαρία έλεγε: Αυτά λέει ο Κύριος· και ρωτούσε τον Κύριο: Κύριε παντοκράτορα, μέχρι πότε δεν θα ελεήσεις την Ιερουσαλήμ; Και περιμένει να ακούσει λόγια καλά και παρηγορητικά. Διότι καθένας από αυτούς έχει ως μεσίτη τον Λόγο, και τη Σοφία του Θεού που φανερώνει το θέλημα του Πατέρα. Όταν όμως εργάζεται ο Ίδιος και δημιουργεί ο Λόγος, δεν υπάρχει εκεί ερώτηση και απάντηση· διότι σε αυτόν βρίσκεται ο Πατέρας, και ο Λόγος βρίσκεται στον Πατέρα· αλλά αρκεί μόνο η βούληση, και το έργο πραγματοποιείται· έτσι ώστε της μεν βούλησης να αποτελεί γνώρισμα για εμάς το «Είπε», ενώ με το «Και έγινε έτσι», να δηλώνεται το έργο που πραγματοποιείται διά του Λόγου και της Σοφίας, στην οποία βρίσκεται και η βούληση του Πατέρα. Αλλά και αυτό το ίδιο το «Είπε ο Θεός», μέσα από τον Λόγο γίνεται γνωστό· διότι λέει: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας»· και, «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και, «Ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς δι' αυτού».

Αλλά οι ασεβείς δεν θέλουν βέβαια να είναι ο Υιός ο Λόγος και η ζωντανή βουλή του Θεού. Αντιθέτως, μυθολογούν ότι στον Θεό η φρόνηση, η βουλή και η σοφία υπάρχουν ως ιδιότητα (έξη) που εμφανίζεται και εξαφανίζεται με ανθρώπινο τρόπο, και τα πάντα μηχανεύονται, και προβάλλουν την «έννοια» και τη «θέληση» του Ουαλεντίνου, μόνο και μόνο για να διαχωρίσουν τον Υιό από τον Πατέρα και να μην πουν ότι αυτός είναι ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα, αλλά ότι είναι κτίσμα. Εκείνοι, λοιπόν, ας ακούσουν ό,τι άκουσε ο Σίμων ο Μάγος: Η ασέβεια του Ουαλεντίνου ας είναι μαζί σας στην απώλεια! Ο καθένας, όμως, ας πεισθεί μάλλον από τον Σολομώντα, ο οποίος λέει ότι ο Λόγος είναι η σοφία και η φρόνηση. Διότι λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη· ετοίμασε δε τους ουρανούς με φρόνηση». Και όπως εδώ αναφέρεται «με φρόνηση», έτσι και στους Ψαλμούς: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και όπως οι ουρανοί δημιουργήθηκαν με τον Λόγο, έτσι δημιούργησε και τα πάντα, όσα θέλησε· και όπως γράφει ο Απόστολος στους Θεσσαλονικείς: «Το θέλημα του Θεού είναι εν Χριστώ Ιησού». Άρα ο Υιός του Θεού είναι ο ίδιος ο Λόγος και η σοφία, αυτός είναι η φρόνηση και η ζωντανή βουλή· και σε αυτόν βρίσκεται το θέλημα του Πατέρα· αυτός είναι η αλήθεια, το φως και η δύναμη του Πατέρα. Εάν λοιπόν η βούληση του Θεού είναι η σοφία και η φρόνηση, και ο Υιός είναι η σοφία, τότε εκείνος που λέει ότι ο Υιός δημιουργήθηκε μέσω βουλήσεως λέει το ίδιο ακριβώς με το να υποστηρίζει ότι η Σοφία δημιουργήθηκε μέσα από τη Σοφία, και ο Υιός πλάστηκε μέσα από τον Υιό, και ο Λόγος κτίστηκε διά του Λόγου.

Έτσι αναφέρεται στους Ψαλμούς: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και επίσης: «όλα όσα θέλησε, τα εποίησε». Και όπως γράφει ο απόστολος στους Θεσσαλονικείς: «το θέλημα του Θεού είναι εν Χριστώ Ιησού», άρα ο Υιός του Θεού είναι ο ίδιος ο Λόγος και η Σοφία, αυτός είναι η φρόνηση και η ζώσα βουλή, και σε αυτόν βρίσκεται το θέλημα του Πατρός, αυτός είναι «αλήθεια» και «φως» και «δύναμη» του Πατρός. Εάν, λοιπόν, η βούληση του Θεού είναι η σοφία και η φρόνηση, και ο Υιός είναι η σοφία, άραγε αυτός που λέει ότι ο Υιός υπάρχει «κατά βούληση» δεν ισχυρίζεται το ίδιο με το να λέει ότι η σοφία έγινε εν σοφία, και ο Υιός δημιουργήθηκε εν Υιώ, και ο Λόγος κτίστηκε διά του Λόγου; Αυτό όμως και προς τον Θεό μάχεται και στις ίδιες Του τις Γραφές εναντιώνεται. Διότι και ο απόστολος κηρύττει τον Υιό ως απαύγασμα και χαρακτήρα όχι κάποιας βουλήσεως, αλλά αυτής ταύτης της πατρικής ουσίας, λέγοντας: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εάν δε, όπως προείπα, η πατρική ουσία και υπόσταση δεν προέρχεται εκ βουλήσεως, είναι ολοφάνερο ότι ούτε το ίδιον της πατρικής «υποστάσεως» θα μπορούσε να προέρχεται εκ βουλήσεως. Διότι, όποια και αν είναι και όπως και αν είναι εκείνη η μακαρία υπόσταση, τέτοιο και με τον ίδιο τρόπο πρέπει να είναι και το ίδιον εξ αυτής γέννημα.

Όταν όμως εργάζεται ο ίδιος και δημιουργεί ο Λόγος, δεν υπάρχει εκεί ερώτηση και απόκριση· διότι μέσα σε αυτόν είναι ο Πατέρας, και ο Λόγος μέσα στον Πατέρα. Αλλά αρκεί η βούληση, και το έργο πραγματοποιείται, έτσι ώστε το μεν «είπε» να αποτελεί για εμάς γνώρισμα της βουλήσεως, το δε «και έγινε έτσι» να υποδηλώνει το έργο που επιτελέστηκε διά του Λόγου και της Σοφίας, στην οποία βρίσκεται και η βούληση του Πατέρα. Και αυτό το ίδιο το «είπε ο Θεός» γίνεται γνωστό μέσα στον Λόγο· διότι, λέει, «τα πάντα εν σοφία τα εποίησας», και «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και «ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, διά του οποίου υπάρχουν τα πάντα και εμείς δι' αυτού».

Άραγε, λοιπόν, αφού κατήργησε την αθεΐα των εθνικών ή των ειδώλων, η ένθεη διδασκαλία σιώπησε και απλώς άφησε το ανθρώπινο γένος να πορεύεται στερημένο από τη γνώση του Θείου; Όχι βέβαια, αλλά προλαβαίνει την ανθρώπινη σκέψη λέγοντας: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος»· και πάλι: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη τη δύναμή σου»· και πάλι: «Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρέψεις, και σε αυτόν θα προσκολληθείς». Το γεγονός δε ότι η πρόνοια και η διακόσμηση του Λόγου, η οποία διαπερνά τα πάντα και εκτείνεται στα πάντα, μαρτυρείται από κάθε θεόπνευστη Γραφή, αρκούν τα όσα αναφέρονται τώρα για να καταδείξουν την αξιοπιστία του επιχειρήματος, όπως λένε οι θεολόγοι άνδρες: «Εθεμελίωσες τη γη, και παραμένει· σύμφωνα με τη δική σου διάταξη παραμένει η ημέρα»· και πάλι: «Ψάλατε στον Θεό μας με κιθάρα, σε αυτόν που περιβάλλει τον ουρανό με νεφέλες, σε αυτόν που ετοιμάζει βροχή για τη γη, σε αυτόν που κάνει να φυτρώνει στα βουνά χόρτο και χλόη για την εξυπηρέτηση των ανθρώπων, και δίνει στα κτήνη τροφή». Μέσω ποιου όμως τα δίνει αυτά, αν όχι μέσω εκείνου μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα; Διότι μέσω εκείνου που δημιουργήθηκαν, μέσω του ίδιου κατ' ακολουθίαν ασκείται και η πρόνοια των πάντων. Ποιος λοιπόν θα μπορούσε να είναι αυτός, παρά ο Λόγος του Θεού, για τον οποίο και σε άλλο σημείο λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»;

Εφόσον, λοιπόν, αυτοί εξοστρακίστηκαν και εκδιώχθηκαν από τον Θείο χορό, ας απευθυνθούμε και προς τους αδελφούς τους, τους Πνευματομάχους Τροπικούς, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα είναι κτιστό. Ω Τροπικέ, δεν άκουσες τον Δαβίδ να λέει: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους;» Ιδού η Τριάδα αδιαίρετη. Και πάλι, κατά τη διήγηση της κοσμοποιίας, ο μέγας θεράπων Μωυσής λέει: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο, και το Πνεύμα του Θεού φερόταν πάνω από τα ύδατα.» Ομοίως και ο μέγας Παύλος λέει: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού Του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ.» Και ο ίδιος ο Πατέρας λέει μέσω του μεγάλου προφήτη: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν.» Και ο ίδιος ο Κύριος, όταν ήλθε για να σώσει το ανθρώπινο γένος μας, είπε με αυθεντική φωνή: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και, «Εγώ είμαι η αλήθεια»· και, «Εάν απέλθω προς τον Πατέρα μου, δεν θα σας αφήσω ορφανούς, αλλά θα σας αποστείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αλήθειας.» Ιδού το Πνεύμα μέσα στην αλήθεια, η αλήθεια μέσα στον Πατέρα. Ιδού η Τριάδα αδιαίρετη, το τρίπλοκο σχοινί, με το οποίο σφίγγοντας τα δεμάτια τα προσφέρουμε στον Πατέρα. Και αυτοί, λοιπόν, απωλέσθηκαν μαζί με τους Αρειομανίτες.

Και όμως, αληθινά, και στην Παλαιά Διαθήκη λέγονται πολλά περί του Υιού· όπως, για παράδειγμα, στον δεύτερο ψαλμό το «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και στον ένατο ψαλμό η επιγραφή «εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του υιού, ψαλμός του Δαβίδ»· και στον τεσσαρακοστό τέταρτο «εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Και στον Ησαΐα: «Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο το άσμα του αγαπητού για το αμπέλι του. Αμπέλι έγινε για τον ηγαπημένο». Το δε «αγαπητός», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο μονογενής Υιός; Όπως επίσης και στον εκατοστό ένατο ψαλμό: «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα», για το οποίο θα γίνει λόγος αργότερα. Αλλά και στις Παροιμίες: «και προ πάντων των βουνών με γεννά»· και στον Δανιήλ: «και η όψη του τετάρτου είναι όμοια με υιό Θεού» και άλλα πολλά. Εάν λοιπόν η αρχαιότητα μαρτυρείται από την Παλαιά Διαθήκη, αρχαίος θα είναι και ο Υιός, ο οποίος διασαφηνίζεται σε πολλά σημεία μέσα στην Παλαιά Διαθήκη. «Αλλά ναι», λένε, «αναφέρεται μεν, ας θεωρηθεί όμως ότι λέγεται προφητικώς». Επομένως, και για τον Λόγο θα μπορούσε να λεχθεί ότι έχει ειπωθεί προφητικώς. Διότι δεν μπορεί το ένα να ισχύει και το άλλο όχι. Διότι εάν το «υιός μου είσαι εσύ» αναφέρεται στο μέλλον, είναι φανερό ότι και το «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί» αναφέρεται στο μέλλον. Επειδή δεν είπε: «έγιναν», ούτε: «εποίησε». Και για το ότι το «εστερέωσε» αναφέρεται στο μέλλον, λέει: «ο Κύριος εβασίλευσε», και έπειτα: «διότι εστερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί».

Περί της Τριάδος. «Μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του·» (ως ισχύ εννοεί τον Υιό· η δε ισχύς είναι δύναμη· «διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού·») «και της συνέσεώς του δεν υπάρχει αριθμός», δηλαδή του Πνεύματος· όπως έλεγε ο Σωτήρας: «Ιδού, σας δίδω Πνεύμα σοφίας και συνέσεως·» και πάλι: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους·» και πάλι: «Θα σας ευλογήσει ο Θεός, ο Θεός μας· θα σας ευλογήσει ο Θεός.»

Ανομ. Και το Πνεύμα λες ότι προέρχεται από την υπόσταση; Ορθ. Από πού αλλού; Ανομ. Πού είναι γραμμένο ότι κάποια προέρχονται από την εντολή και άλλα από την υπόσταση; Ορθ. Ο Δαβίδ λέει για εκείνα που προέρχονται από την εντολή: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον στα ύψιστα, αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του, αινείτε τον όλες οι δυνάμεις του, αινείτε τον ο ήλιος και η σελήνη, αινείτε τον όλα τα άστρα και το φως. Διότι αυτός είπε και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή και δημιουργήθηκαν». Σχετικά δε με τη γέννηση του Υιού είναι γραμμένο: «Από τη γαστέρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα»· και για το άγιο Πνεύμα: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και αλλού: «Διότι Πνεύμα από εμένα εκπορεύεται»· και αλλού: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ανομ. Για γαστέρα μίλησε και για στόμα, όχι για υπόσταση. Ορθ. Προκειμένου περί του Θεού, όταν αναφέρονται μέλη ή μέρη, λέγονται μεν ανθρωποπαθώς, νοούνται όμως θεοπρεπώς· διαφορετικά, ποια σωματική γαστέρα θα μπορούσαμε να νοήσουμε στον Θεό; Εγώ, ακούγοντας για γαστέρα, κατανοώ το γεννητικό γνώρισμα της φύσεως, και ακούγοντας για στόμα, το διδακτικό· διότι ακόμη και στους ανθρώπους υπάρχουν περιπτώσεις όπου η Γραφή ακολουθεί αυτήν τη συνήθεια, όπως όταν λέει: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε στη γαστέρα και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας πάνω στη γη».

Ανόμ.: Διότι τα άλλα πνεύματα δεν εκπορεύονται από Αυτόν; Ορθ.: Και εμείς γεννηθήκαμε από τον Θεό· διότι είναι γραμμένο: «Σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, αλλά από τον Θεό». Αλλά όπως ακριβώς εμείς, που γεννηθήκαμε από τον Θεό, δεν γεννηθήκαμε από τη γαστέρα της υποστάσεώς Του, έτσι και τα πνεύματα που εκπορεύονται από τον Θεό δεν προέρχονται από το στόμα της υποστάσεώς Του. Το Άγιο Πνεύμα όμως είναι Πνεύμα από το στόμα της υποστάσεώς Του· «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Και ο Πατέρας λέγει: «Ιδού ο Παίς μου, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου. Θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». Ανόμ.: Εάν και ο Υιός προέρχεται από την υπόσταση, και το Πνεύμα από την υπόσταση, μήπως είναι αδέλφια; Ορθ.:

Ορθ. Εάν το ένας και ένας δεν είναι δύο, ούτε το ένας και ένας και ένας είναι τρεις. Μακεδ. Δεν υπάρχει, λοιπόν, ένας Θεός, εξ ου τα πάντα, και ένας Κύριος, δι' ου τα πάντα; Ορθ. Πες και ένα Πνεύμα Άγιο, εν τω οποίω τα πάντα. Μακεδ. Πού είναι γραμμένο αυτό; Ορθ. Στον Δαβίδ: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Μακεδ.

Αλλά το Πνεύμα του στόματος δεν είναι το άγιο Πνεύμα. Ορθ.: Επομένως, ούτε ο Λόγος είναι Υιός. Μακεδ.: Εδώ δεν αναφέρεται στον ενυπόστατο Λόγο, ούτε στο ενυπόστατο Πνεύμα. Ορθ.: Έστω κι αν σου παραχωρηθεί η άποψη ότι ο Θεός έχει προφορικό λόγο, πες μας: ο ενυπόστατος Λόγος είναι αυτός που στερέωσε τον ουρανό ή ο προφορικός; Μακεδ.: Τον προφορικό εννοώ, δηλαδή την εντολή Του· «Διότι Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Είπε δε και έδωσε εντολή στον Υιό, τον ενυπόστατο Λόγο· και ο Υιός, λαμβάνοντας την εντολή, τα έκτισε.

Ορθ. Επομένως, δεν στερεώθηκαν πλέον με τον λόγο Του, αλλά με την ενέργεια του Υιού. Και είναι ψεύδος το να λέμε: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Διότι ο Λόγος δεν είχε συνοδό του τη δύναμη, αλλά ανέμενε την ενέργεια του Υιού. Και αγνοείς σε πόσο μεγάλο άτοπο εκπίπτει ο λόγος σου; Διότι πες μας, πολυμαθή, άραγε ο Υιός, αφού άκουσε από τον Πατέρα, κινώντας τη δική Του ουσία στερέωσε τον ουρανό με κάποια τέχνη και μέθοδο, ή του έδωσε υπόσταση με τον λόγο;

Ορθ. Δια του Λόγου κτίζει, και δια του Πνεύματος αγιάζει. Μακεδ. Αυτό το αποδέχομαι. Ορθ. Αυτό, λοιπόν, σημαίνει: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Μακεδ. Αλλά ο μεν Υιός κτίζει, το δε Πνεύμα αγιάζει, και δεν κτίζει. Ορθ. Ο συνετός ακροατής γνωρίζει ότι και το να αγιάζει ισοδυναμεί με το να κτίζει.

Από το έλεος του Κυρίου είναι πλήρης η γη. Εδώ έχει διαχωριστεί το έλεος από την κρίση. Διότι μόνο από το έλεος του Κυρίου είναι πλήρης η γη, εφόσον η κρίση έχει ταμιευθεί για τον ορισμένο καιρό. Εδώ, λοιπόν, υπάρχει έλεος χωρίς κρίση· διότι δεν ήλθε για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σώσει τον κόσμο. Εκεί όμως δεν υπάρχει κρίση χωρίς έλεος, επειδή δεν μπορεί να βρεθεί άνθρωπος καθαρός από ρύπο, ούτε καν αν η ζωή του είναι μίας μόνο ημέρας. Ώστε, εάν κάποιος δει την κακία να εξαπλώνεται καθημερινά, και το φθαρτό γένος των ανθρώπων να είναι άξιο για χιλιάδες θανάτους όσον αφορά τα αμαρτήματά του, θα θαυμάσει τον πλούτο της χρηστότητας του Θεού, καθώς και της ανοχής και της μακροθυμίας Του. Εφόσον όμως βρισκόμαστε στη γη έχουμε ανάγκη από το έλεος. Διότι εκείνοι που βρίσκονται στον ουρανό είναι άξιοι μακαρισμού και όχι ελέους. Ή ίσως, εξαιτίας της καταδίκης που μας επιβλήθηκε από την αμαρτία, γη ονομαζόμαστε εμείς που ακούσαμε από τον Θεό το: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις»· εμείς που είμαστε γεμάτοι από τους οικτιρμούς του Θεού. Διότι, ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας των αμαρτιών και των παραπτωμάτων, μας ελέησε ο Θεός και μας συνεζωοποίησε με τον Χριστό. Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους. Πού είναι εκείνοι που περιφρονούν το Πνεύμα; Πού είναι εκείνοι που το χωρίζουν από τη δημιουργική δύναμη; Πού είναι εκείνοι που το αποκόπτουν από τη συνάφειά Του με τον Πατέρα και τον Υιό;

Ας ακούσουν τον ψαλμό που λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Διότι, ούτε ο Λόγος θα πρέπει να θεωρηθεί ότι είναι αυτή η κοινή ομιλία, η οποία συνίσταται από ονόματα και ρήματα, ούτε το Πνεύμα ως ατμός που διαχέεται στον αέρα· αλλά ο μεν Λόγος είναι αυτός που ήταν εξαρχής προς τον Θεό, το δε Πνεύμα είναι το Άγιο, το οποίο κατεξοχήν έχει λάβει αυτήν την ονομασία. Όπως λοιπόν ο δημιουργός Λόγος στερέωσε τον ουρανό, έτσι και το Πνεύμα το εκ του Θεού, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα (δηλαδή, αυτό που προέρχεται από το στόμα του, για να μην το κρίνεις ως κάτι από τα εξωτερικά και από τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόσταση από τον Θεό), συμπαρήγαγε όλες τις δυνάμεις που υπάρχουν σε αυτόν. Με το Πνεύμα, λοιπόν, στερεώθηκε όλη η επουράνια δύναμη· δηλαδή, την ευρωστία, τη σταθερότητα και τη βεβαιότητα στον αγιασμό, καθώς και κάθε αρετή που αρμόζει στις ιερές δυνάμεις, την έχουν από τη συνδρομή του Πνεύματος. Εδώ, λοιπόν, έχει γραφτεί ως Πνεύμα του στόματός του· θα βρούμε όμως και αλλού να αναφέρεται ως Λόγος του στόματός του, ώστε να εννοηθεί ο Σωτήρας, καθώς και το Άγιό του Πνεύμα, ότι προέρχονται από τον Πατέρα. Επειδή, λοιπόν, Λόγος του Κυρίου είναι ο Σωτήρας, και Πνεύμα του στόματός του το Άγιο Πνεύμα, και επειδή αμφότερα συνεργήσαν στη δημιουργία των ουρανών και των δυνάμεων που βρίσκονται σε αυτούς, για τον λόγο αυτό έχει ειπωθεί: Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.

Και τι λέει ο Δαβίδ; «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Πάλι, ο άνθρωπος διά του βαπτίσματος κτίζεται. «Διότι, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί καινή κτίση». Και τι λέει στους μαθητές ο Σωτήρας; «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Βλέπεις και εδώ ότι το Άγιο Πνεύμα είναι συμπαρόν με τον Πατέρα και τον Υιό. Και τι θα μπορούσες να πεις για την ανάσταση των νεκρών, όταν εκλείψουμε και επιστρέψουμε στο χώμα μας; Διότι γη είμαστε και στη γη θα απέλθουμε, και θα αποστείλει το Άγιο Πνεύμα και θα μας κτίσει και θα ανακαινίσει το πρόσωπο της γης. Διότι αυτό που ο άγιος Παύλος αποκάλεσε εξανάσταση, ο Δαβίδ το ονόμασε ανακαινισμό. Ας ακούσουμε δε πάλι αυτόν που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Τι λέει; «Ότι είστε ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας». Και κάθε ναός είναι ναός του Θεού.

Επομένως, και η ονομασία του Παρακλήτου συμβάλλει σημαντικά στην απόδειξη της δόξας του Αγίου Πνεύματος. Και τα μεν ονόματα είναι τέτοια, ενδεικτικά του μεγαλείου της φύσεώς του· ποιες είναι όμως οι ενέργειες του Αγίου Πνεύματος; «Με τον λόγο του Κυρίου», λέγει, «στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Όπως λοιπόν ο Θεός Λόγος είναι δημιουργός των ουρανών, έτσι και το Άγιο Πνεύμα παρέχει τη στερεότητα και τη σταθερότητα της αρετής στις ουράνιες δυνάμεις. Και πάλι ο Ιώβ λέγει: «Πνεύμα Κυρίου είναι αυτό που με εποίησε»· χωρίς να αναφέρεται στη δημιουργία, όπως νομίζω, αλλά στην τελείωση ως προς την ανθρώπινη αρετή. Ο δε Ησαΐας, ομιλώντας εκ προσώπου του Κυρίου –εννοείται κατά την ανθρώπινη φύση του– λέγει: «Ο Κύριος απέστειλε εμένα και το Πνεύμα του». Και πάλι ο ψαλμός, φανερώνοντας ότι η δύναμη του Πνεύματος έχει διεισδύσει στα πάντα, λέγει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»

Ότι το Πνεύμα είναι δημιουργός. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του· και σε άλλο σημείο: Και οι ουρανοί είναι έργα των χεριών σου. Και ποια άραγε να είναι τα ασώματα χέρια του ασώματου Θεού, τα οποία δημιούργησαν το στερέωμα και τους ουρανούς; Ο ίδιος ο Προφήτης το ερμηνεύει λέγοντας: Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Αλλά όπως ακριβώς στον Θεό ο Λόγος δεν είναι προφορικός, αλλά ζωντανός και αυθυπόστατος, και ενεργός δημιουργός των πάντων· έτσι και στον Θεό δεν είναι κάποιο πνεύμα που διαχέεται, ούτε αέρας που διαλύεται, αλλά δύναμη αγιαστική, ενούσια, ενύπαρκτη, ενυπόστατη.

Ας μην δοξάζεται η κτίση πάνω από τον Θεό. Διότι δοξάζεται πάνω από τον Θεό, εάν πράγματι μέσω ενός κτίσματος καθίστανται αθάνατα και άφθαρτα εκείνα που διαλύθηκαν από τον θάνατο και τη φθορά, τα οποία ο Θεός δημιούργησε μέσω του Υιού. Αλλά το θείο Πνεύμα είναι πάντοτε ο τελεσιουργός όλων όσων έγιναν από τον Θεό μέσω του Υιού, όπως ακριβώς είναι και της καινής κτίσης, για την οποία λέγεται: «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση»· το ίδιο ισχύει και για την παλαιά κτίση της αρχής. Γι' αυτό λέγει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους».

Ότι και χωρίς να ονομάζεται Υιός το Πνεύμα, είναι φανερό ότι υπάρχει εκ του Θεού· και πώς τα ανθρώπινα παραδείγματα πρέπει να προσαρμόζονται στη θεότητα, και όχι να την υποβιβάζουν. Διότι δεν πρόκειται να υστερήσουμε σε τίποτα ως προς τη γνώση ότι το Πνεύμα υπάρχει εκ του Θεού, όταν ακούμε να ονομάζεται Πνεύμα του στόματός Του. Αλλά είναι ικανό και αυτό το όνομα να δηλώσει την ύπαρξή Του εκ του Θεού. Διότι ούτε ο όρος Υιός, ούτε η γέννηση αποτελούν ίδιον της θεότητας, αλλά έχουν αναχθεί από την ανθρώπινη ομοιότητα.